# عصي (ع-ص-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: İsyan eder

- Harfler: ع - ص - ي
- Kur'an'da: 32 geçiş · 32 ayet · 22 sîga
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: عصو/ي · عصى

## Sîgalar (22)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَصَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | فَعَلُوا | İsyan ettiler | 3 | 3 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/2:61.md) |
| [عَصَيْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فَعَلْتُ | İsyan ettim | 3 | 3 | [6:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/6:15.md) |
| [يَعْصِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%90.md) | يَفْعِلْ | İsyan eder | 3 | 3 | [4:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/4:14.md) |
| [عَصِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Asi | 2 | 2 | [19:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/19:14.md) |
| [وَعَصَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%89.md) | وَفَعَلَ | Ve isyan etti; İsyan etti | 2 | 2 | [20:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/20:121.md) |
| [وَعَصَيْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلْنَا | Ve isyan ettik | 2 | 2 | [2:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/2:93.md) |
| [وَمَعْصِيَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | وَمَفْعِلَةِ | Ve isyan etmek | 2 | 2 | [58:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/58:8.md) |
| [أَعْصِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%90%D9%8A.md) | أَفْعِلُ | İsyan ederim | 1 | 1 | [18:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/18:69.md) |
| [أَفَعَصَيْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | أَفَفَعَلْتَ | Hemen isyan ettin mi? | 1 | 1 | [20:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/20:93.md) |
| [عَصَانِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | فَعَلَنِي | Bana isyan etti | 1 | 1 | [14:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/14:36.md) |
| [عَصَوْكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%83%D9%8E.md) | فَعَلُوكَ | Sana isyan ettiler | 1 | 1 | [26:216](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/26:216.md) |
| [عَصَوْنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | فَعَلُونِي | Bana isyan ettiler | 1 | 1 | [71:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/71:21.md) |
| [عَصَيْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | İsyan ettin | 1 | 1 | [10:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/10:91.md) |
| [عَصَيْتُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فَعَلْتُهُ | Ona isyan ettim | 1 | 1 | [11:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/11:63.md) |
| [فَعَصَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | فَفَعَلُوا | Hemen isyan ettiler | 1 | 1 | [69:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/69:10.md) |
| [فَعَصَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%89.md) | فَفَعَلَ | Hemen isyan etti | 1 | 1 | [73:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/73:16.md) |
| [وَالْعِصْيَانَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%B5%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفِعْلَانَ | Ve isyan | 1 | 1 | [49:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/49:7.md) |
| [وَعَصَوُا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%88%D9%8F%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve isyan ettiler | 1 | 1 | [4:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/4:42.md) |
| [وَعَصَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve isyan ettiler | 1 | 1 | [11:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/11:59.md) |
| [وَعَصَيْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَلْتُمْ | Ve isyan ettiniz | 1 | 1 | [3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/3:152.md) |
| [يَعْصُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | İsyan ederler | 1 | 1 | [66:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/66:6.md) |
| [يَعْصِينَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | يَفْعِلْنَكَ | Sana isyan ederler | 1 | 1 | [60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/60:12.md) |

## Mücavir kökler — 57 mücavir (215 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 21 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
2. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 19 · Murar acı bir ağacın adıdır
3. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 17 · Saçak demektir
4. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
5. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · İnek yavrusu, dana demektir
6. [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
7. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Bve bye’den dönüşmüştür
8. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kızgınlık
9. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Zeyl etek denektir
10. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Dil demektir
11. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Yavru” demektir
12. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Berr kara, burr buğday demektir
13. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Hufre, çukur demektir
14. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 10 ortak ayet · G² 6 · Ribve, tümsek demektir
15. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dışlama
16. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bedr dolunay demektir
17. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İsm hurmadan yapılan içkidir
18. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
19. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
20. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Büyük
21. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 11 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
23. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Su yosunudur
24. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
25. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
26. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
27. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Zade : Azık demektir
28. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 15 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
29. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Sikkin” bıçak demektir
30. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
31. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Bes besese dağınık taşlar demektir
32. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Özel konuşmak
33. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
34. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ateş demektir
35. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hayr : At sürüsü demektir
36. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
37. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
38. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
39. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
40. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 11 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
41. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
42. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
43. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
44. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
45. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
46. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
47. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
48. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İşiten
49. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
50. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
51. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
52. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
53. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
54. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
55. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
56. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
57. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عصي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli, [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) ile eş kökenli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md), [تمرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%AF.md), [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir değnek veya sopa gibi sertleşme, katılaşma, bükülmeye ve yönlendirilmeye direnç gösterme |
| Çekirdek Özet 2 | Emre veya kurala karşı iradi olarak bükülmeyip direnç gösterme, emrin gerektirdiği yöne girmeyi reddetme |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru otorite ve ilahi yasanın belirlediği yörüngeden katılaşarak çıkma hali; itaatin zıddı olan aktif itaatsizlik |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca anlık bir kusur veya pasif bir ihmal sayıp kökteki katılaşma, direnme ve bükülmezlik iradesini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عص | Bağlama, sıkıştırma, sertleşme ve bükülmez bir katılığa ulaşma; [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) kökünde bağlayıp germe, [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) kökünde sıkıştırma, [عصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81.md) kökünde şiddetli kırıp savurma ve [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) kökünde tutunup engelleme anlamlarında görülen katı bağ ve direnç | ي | İkili çekirdekteki sertlik ve sıkışmayı failin iradi tutumuna, esnekliğini yitirerek bir sopa veya dal gibi eğilmez bir tavır takınmasına özelleştirir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Doğrudan algılama, durumu bilerek karşılama ve irade merkezinin bilincini temsil eder |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Direnç noktası oluşturma, sert bir hatta sıkışıp katılaşma ve tutunma eylemini simgeler |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İradenin eyleme dökülmesi, bizzat fiil ve güç kullanarak tatbik edilmesi hareketini gösterir |
| عصي | Gözün gördüğü ve bildiği bir yöne karşı elin/iradenin katı bir dirençle dikleşmesi | Bilinçli bir öznenin, kendisine yöneltilen emre karşı esnemeyip sopa gibi dikilerek kendi fiili direncini sergilemesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaç dalının veya sopanın sertleşip bükülmez hale gelmesi; kişinin eline bir sopa alıp dikilmesi veya kılıcı sopa gibi tutup sertçe vurması; ayrıca kesilmeksizin inatla akan, pıhtılaşıp durmayan damara da dinmeyen direnci sebebiyle عرق عاص denmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kılıcın bir asa gibi kavranıp düşmana karşı dikilmesini anlatmak üzere şu beyitte kök fiil olarak kullanılmıştır: وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ / إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi et-Tır проект / et-Tırımmâh, eleştiricilerin ve kınayıcıların sözüne karşı diklenen, asla eğilmeyen hükümdarı överken kökü şu beyitte kullanır: ملك تدين له الملو / ك أشمّ عصّاء العواذل |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde عصي ve bununla ikiz olan [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) kökü, fiziksel katmanda ağaç, dal, sert çubuk ve bu sertliğin ürettiği bükülmezlik matrisiyle doğrudan ilişkilidir. Batı Sami dillerinde, özellikle İbranicede yer alan *‘ēṣ* (ağaç, odun, kereste) ve kökteş *‘āṣāh* biçimleri, bitkisel dokunun sertleşip katı bir nesneye dönüşmesini ifade eder. Süryanicede *‘aṣā* fiili zorlamak, sıkıştırmak, sert bir dirençle karşı koymak anlamlarını taşır. Arapçada kök bir yandan somut düzlemde dayanak, değnek, cemaatin omurgası ve birliği anlamındaki *el-‘asâ* (العصا) ismini korumuş; diğer yandan bu sopanın bükülmez, esnemez niteliğini mecazi olarak otoriteye karşı boyun eğmeme, iradi katılık ve başkaldırı anlamına aktarmıştır. Birlik ve otoriteyi kırmak için kullanılan «cemaatin asasını yarmak» (شق عصا الطاعة / الجماعة) deyimi, kökün hem somut alet hem de siyasal/toplumsal itaat bağı eksenindeki semantik sürekliliğini gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) ve عصي geçişliliği | Kökün somut çekirdeği asa/sopa olup bükülmezlik ve sertlik bildirir; buradan türeyen fiil emre karşı esnememeyi anlatır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *‘ēṣ* (odun/dal), Süryanice *‘aṣā* (sıkıştırmak, zorlamak) | Sertlik, bükülmez ağaç dokusu ve karşı direnç matrisi Sami zemininde ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert dal / kemik kökleri | Ağaç dalı, iskelet ve sert doku bildiren arkaik Afro-Asyatik biçimlerle anlamsal paralellik taşır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عصي | Anlamlı | Sertleşme, bükülmeme, isyan | Emre karşı iradi katılık ve itaatsizlik sergilemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B5.md) | Anlamlı | Kök, asıl, dolaşık çalılık | Birbirine girmiş sert dikenli ağaçlar; kişinin asil soy kökü | Kur'an'da geçmez; sertlik çekirdeğini korur |
| صعي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmel kabul edilmiştir |
| [صيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B9.md) | Anlamlı | Dağılma, ölçme, kap | Bir şeyi dağıtıp yaymak veya tahıl ölçmek için kullanılan kap | Kur'an'da [صوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9.md) biçimiyle yer alır |
| يعص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı bir kullanımı yoktur |
| يصع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı bir kullanımı yoktur |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عصي | Merkez | Emre direnç gösterme | Bükülmez bir sopa gibi katılaşarak emri bilerek yerine getirmeme hali | İradeye dayalı, aktif direnç ve boyun eğmeme |
| [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) | Komşu | Yoldan çıkma, ayrılma | Doğal sınırını ve koruyucu kabuğunu delip dışarı fırlama | Meşru çerçevenin dışına taşarak korumasız kalma |
| [تمرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Azgınlaşma, pürüzsüzleşme | Üzerinde hiçbir tutunma noktası bırakmayacak ölçüde serkeşleşme | Nasihat ve uyarının tutunamadığı katı inat |
| [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) | Komşu | Sınırı aşma, taşma | Kendisine tayin edilen hacmi veya haddi taşarak çevreye taşma | Güç ve kibir sarhoşluğuyla haddini aşma |
| [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) | Zıt | Uyum sağlama, boyun eğme | Emre ve yönlendirmeye dirençsizce, esneyerek ve istekle icabet etme | Katılık göstermeden nizama bütünüyle uyma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عصي | Sertleşmek, itaatsizlik etmek | Emre karşı sopa gibi bükülmezlik göstermek, boyun eğmeyi reddetmek | Kesin |
| Latince | *Rebellare*, *despicere* | Savaşa dönmek, başkaldırmak | Otoriteye karşı yeniden direnç göstermeyi karşılar; kökteki fiziksel sopa metaforunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | *To disobey*, *to rebel* | İtaat etmemek, başkaldırmak | Hukuki ve ahlaki itaatsizliği iyi verir; somut eğilmezlik ve sertlik imgesini doğrudan taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | *Ungehorsam sein*, *sich widersetzen* | Söz dinlememek, karşı koymak | Karşı koyma ve dikilme iradesini karşılar; içsel katılaşma nüansını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | *Désobéir*, *s'insurger* | İtaatsizlik etmek, başkaldırmak | Emre uymama ve ayaklanma boyutunu taşır; bükülmez dal tasvirinden yoksundur. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عصي (Geçmiş ve geniş zaman fiilleri) | İlahi emri kasten çiğneme, bile bile karşı gelme | Peygamberlerin tebliğine ve kesin ilahi sınırlara karşı gösterilen itaatsizlik (Nisâ [4:14](https://lisan.digital/tr/ayet/4:14.md), Ahzâb [33:36](https://lisan.digital/tr/ayet/33:36.md)) |
| عَصِيًّا (Sıfat formu) | Fıtraten veya ahlaken başkaldıran, dikbaşlı | Anne babaya karşı saygısızlık veya şeytanın Rahman'a karşı kökleşmiş dikbaşlılığı (Meryem [19:14](https://lisan.digital/tr/ayet/19:14.md), [19:44](https://lisan.digital/tr/ayet/19:44.md)) |
| مَعْصِيَةِ (Mastar / İsim) | Günahkarlık, suç planı, nizamı bozucu eylem | Toplumsal barışı ve elçinin otoritesini sarsmak üzere gizlice fısıldaşarak yürütülen itaatsizlik (Mücâdele [58:8](https://lisan.digital/tr/ayet/58:8.md), [58:9](https://lisan.digital/tr/ayet/58:9.md)) |
| عَصَيْنَا (İkrar formu) | Emri işittiği halde gereğini yapmayı açıkça reddetme | Ahdi bozan toplulukların sözlü veya fiili olarak emre teslim olmayı reddetmeleri (Bakara [2:93](https://lisan.digital/tr/ayet/2:93.md), Nisâ [4:46](https://lisan.digital/tr/ayet/4:46.md)) |
| وَعَصَى (Zelle / Unutma bağlamı) | Kararlılık eksikliği sebebiyle emrin hilafına davranma | Hz. Âdem'in kesin kasıt gütmeksizin yasağı çiğnemesi (Tâhâ [20:121](https://lisan.digital/tr/ayet/20:121.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah (kebîre) ve ismet sıfatı | Peygamberlerin isyan edip etmeyeceği, isyan fiilinin imanı yok edip etmeyeceği tartışması | Emre aykırılığın faili dinden çıkarıp çıkarmadığı ekseninde yoğunlaşma |
| Fıkıh | Hukuki itaatsizlik ve bağy suçu | Meşru idareye veya nikah akdinin getirdiği haklara karşı haksız yere dikilme hali | Hukuken cezai veya tazmini yaptırım gerektiren somut itaatsizlik |
| Tefsir | İlahi sınırların aşılması ve zelle farkı | Tâhâ [20:121](https://lisan.digital/tr/ayet/20:121.md) ayetinde Âdem'e nispet edilen fiilin kasti bir isyan mı yoksa bir sürçme mi olduğu | Kasti başkaldırı ile zaafiyetten doğan emre aykırılık arasındaki nüans |
| Hadis | Otoriteye itaat ve cemaat birliği | Meşru lidere veya hakka karşı cemaatin birliğini (asasını) yarma yasağı | Toplumsal nizamın omurgasını kıran hizipçi başkaldırı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-kul ilişkisi | İradi teslimiyeti reddetme | Sınav alanını belirleme | Kulun ilahi irade karşısında kendi bağımsızlığını iddia ederek katılaşması | Kesin |
| İlmi | Yasa ve aksiyomlar | Verili hakikati inkâr | Bilgi sisteminde kırılma | Doğrulanmış ilkeye veya kanuna karşı dogmatik ve gerekçesiz direnç gösterme | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve otorite | İsyankarlık, nizamı bozma | Kamu düzenini tehdit | Meşru kamu sözleşmesini tanımayarak hukukun bağlayıcılığını reddetme | Kesin |
| İktisadi | Sözleşme ve pazar ahlakı | Sözleşmeyi ihlal | Güven zeminini çökertme | Piyasa kurallarına ve meşru ticaret ahitlerine kasten uymayarak manipülasyon yapma | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanikte plastik deformasyon veya rijit direnç | Bir malzemenin kendisine uygulanan kuvvet karşısında esnemeyi reddedip kırılma noktasına kadar katı direnç üretmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide anomi ve normatif sapma | Bireyin veya grubun toplumsal meşru normlara bilerek ve isteyerek entegre olmayı reddetmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel ve duygusal bir günah işleme eylemine indirgeyip, kelimenin kurumsal ve toplumsal otoriteye karşı örgütlü direnç boyutunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da isyan sadece ahlaki bir zayıflık değil, hakikate ve ilahi düzene karşı iradi olarak katılaşma, bükülmezlik sergileme ve sözleşmeyi kasten tanımama halidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdem'in zellesi ile İblis ve Firavun'un başkaldırısı arasındaki mahiyet farkını silmek; emre aykırı her davranışı aynı derecede ontolojik bir başkaldırı saymak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel ekseni olan [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) (gönüllü uyum ve itaat) kavramının karşıt kutbunu oluşturur; insanın ilahi irade karşısındaki negatif özgürlük iddiasının niteliğini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi elçilerin getirdiği yasalara toplulukların verdiği tepkilerin anlatıldığı kıssalarda ve ilahi sınırların (hudûdullah) belirlendiği ahkam ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İtaatsizliğin basit bir unutma veya bilgisizlikten ibaret olmadığını, bilakis bilerek ve dikleşerek sergilenen iradi bir katılık olduğunu ortaya koyarak günahın psikolojisini aydınlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağaç dalının veya sopanın sertleşip bükülmez hale gelmesi; kişinin sopa gibi dikilerek esnemeyi ve yönlendirilmeyi reddetmesi.
- Soyut anlam: Bir emre, yasaya veya rehberliğe karşı bilinçli bir iradeyle katılaşarak uyum sağlamayı, teslimiyeti ve yönelişi reddetme hali.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin alt bileşeninin, sistemin bütününe yön veren merkezî vektöre zıt yönde veya dik açıyla direnç göstererek sistemsel ahengi bozması.
- LaTeX modeli: $$R = 1 - \frac{\vec{F} \cdot \vec{V}}{\|\vec{F}\| \|\vec{V}\|}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{F}$ meşru otoritenin yönlendirici emrini ve vektörünü, $\vec{V}$ ise öznenin eylem ve irade yönünü temsil eder. İki vektörün iç çarpımının büyüklüklerine oranı, uyum ve itaati ifade eder; bu değer 1 olduğunda tam itaat gerçekleşir. Direnç ve isyan katsayısı olan $R$, bu uyum 1'den çıkarıldığında elde edilen sapma ve karşı koyma derecesidir; $\vec{V}$ zıt yöne döndükçe bükülmez direnç en üst düzeyine ulaşır.

## Geçtiği ayetler (32 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/2:61.md) — عَصَوْا

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/2:93.md) — وَعَصَيْنَا

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Hani; size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve dinleyin, diye Tur’u tepenize dikmiş ve sizden misak almıştık. İşittik ve karşı geldik dediler ve küfürleri yüzünden buzağı sevgisi kalblerine sindirildi. Eğer inananlardansanız, inancınız size ne kötü şey emrediyor? de.

### [Ali İmran 3:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/3:112.md) — عَصَوْا

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَمَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Nerede bulunurlarsa bulunsunlar; üzerlerine zillet vurulmuştur. Allah’ın ve mü’minlerin ahdine sığınmış olanlar müstesna. Allah’ın hışmına uğradılar. Üzelerine de miskinlik vuruldu. Bu, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri ve haksız yere peygamberleri öldürmelerindendir. Bu, onların isyan etmeleri ve taşkınlık yapmalarındandır.

### [Ali İmran 3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/3:152.md) — وَعَصَيْتُمْ

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Gerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

### [Nisa 4:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/4:14.md) — يَعْصِ

وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Kim de Allah’a ve O’nun elçisine isyan eder de hududu aşarsa, onu da içinde temelli kalmak üzere ateşe sokar. Hor ve hakir edici bir azab vardır onun için.

### [Nisa 4:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/4:42.md) — وَعَصَوُا

يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا

Meal (IK): İşte o gün, küfredip Rasul’e asi olanlar, isterlerdi ki; yerle bir olsalardı da Allah’dan o bir sözü gizlememiş bulunsalardı.

### [Nisa 4:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/4:46.md) — وَعَصَيْنَا

مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Yahudilerden öyleleri var ki; kelimeleri yerlerinden değiştirir ve dillerini eğip bükerek ve dine tan ederek; işittik ve karşı geldik, duy, duymaz olası ve bizi güt (raina) derler. Eğer işittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet demiş olsalardı, onlar için daha iyi olurdu. İşte Allah, inkarları yüzünden onlara la’net etmiştir. Onların ancak pek azı iman eder.

### [Maide 5:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/5:78.md) — عَصَوْا

لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): İsrailoğullarından küfredenler; Davud’un ve Meryem oğlu İsa’nın diliyle la’netlenmişlerdi. Bu; isyan etmeleri ve aşırı gitmelerindendi.

### [En'am 6:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/6:15.md) — عَصَيْتُ

قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): De ki: Ben, Rabbıma karşı gelirsem, büyük günün azabından korkarım.

### [Yunus 10:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/10:15.md) — عَصَيْتُ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Ayetlerimiz onlara açık açık okununca; Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: Bundan başka bir Kur’an getir veya bunu değiştir, dediler. De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem olmaz. Ben, ancak bana vahyolunana uyarım. Ben, Rabbıma karşı gelirsem; büyük bir günün azabından korkarım.

### [Yunus 10:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/10:91.md) — عَصَيْتَ

آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Şimdi mi inandın? Daha önce baş kaldırmış ve bozgunculardan olmuştun.

### [Hud 11:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/11:59.md) — وَعَصَوْا

وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ

Meal (IK): Ad da, Rabblarının ayetlerini bile bile inkar ettiler. Peygamberlerine isyan ettiler. Ve her inadçı zorbanın emrine uydular.

### [Hud 11:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/11:63.md) — عَصَيْتُهُ

قَالَ يَاقَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ

Meal (IK): Dedi ki: Ey kavmim; Rabbımdan açık bir delilim olur, bana rahmet eder ve ben de O’na baş kaldırırsam; söyleyin bakalım, beni Allah’a karşı kim savunur? Bana hüsrandan başka bir şey kazandırmazsınız.

### [İbrahim 14:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/14:36.md) — عَصَانِي

رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Rabbım; çünkü onlar insanlardan bir çoğunu baştan çıkardılar. Bundan sonra bana uyan bendendir. Bana karşı gelen kimseyi de Sana havale ederim. Muhakkak ki Sen; Gafur, Rahim’sin.

### [Kehf 18:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/18:69.md) — أَعْصِي

قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا

Meal (IK): O da: İnşallah sabrettiğimi göreceksin, sana hiç bir işte karşı gelmeyeceğim, dedi.

### [Meryem 19:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/19:14.md) — عَصِيًّا

وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا

Meal (IK): Anasına ve babasına karşı iyi davranırdı. Baş kaldıran bir zorba değildi.

### [Meryem 19:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/19:44.md) — عَصِيًّا

يَاأَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا

Meal (IK): Babacığım, şeytana tapma. Çünkü şeytan, Rahman’a başkaldırmıştır.

### [Taha 20:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/20:93.md) — أَفَعَصَيْتَ

أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي

Meal (IK): Benim ardımdan gelmekten? Yoksa benim emrime karşı mı geldin?

### [Taha 20:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/20:121.md) — وَعَصَى

فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى

Meal (IK): Bunun üzerine ikisi de ondan yediler. Hemen ayıp yerleri açıldı. Üzerlerine cennet yapraklarından yamamaya başladılar. Adem, Rabbına karşı geldi de şaşkın düştü.

### [Şuara 26:216](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/26:216.md) — عَصَوْكَ

فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Şayet sana isyan ederlerse, de ki: Ben sizin yaptıklarınızdan uzağım.

### [Ahzab 33:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/33:36.md) — يَعْصِ

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا

Meal (IK): Allah ve Rasulü bir şeye hükmettiği zaman; ne mü’min erkekler için ne de mü’min kadınlar için artık işlerinde bir seçme hakkı olamaz. Kim de Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; şüphesiz ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.

### [Zümer 39:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/39:13.md) — عَصَيْتُ

قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): De ki: Rabbıma karşı gelirsem; doğrusu büyük günün azabından korkarım.

### [Hucurat 49:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/49:7.md) — وَالْعِصْيَانَ

وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ أُولَئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ

Meal (IK): Hem bilin ki; içinizde Allah’ın peygamberi vardır. Şayet o, birçok işlerde size uymuş olsaydı; şüphesiz ki sıkıntıya düşerdiniz. Ama Allah; size imanı sevdirmiş ve onu kalblerinize ziynet yapmış; küfrü, fasıklığı ve isyanı da size çirkin göstermiştir. Rüşdünü bulanlar, işte onlardır.

### [Mücadele 58:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/58:8.md) — وَمَعْصِيَةِ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Gizli gizli konuşmaktan men’edildikleri halde, men’edildikleri şeyi yapmaya kalkışanlarla günah işlemek, düşmanlık etmek ve Peygambere karşı gelmek konusunda gizlice konuşanları görmedin mi? Sana geldikleri zaman, seni Allah’ın selamladığı bir şeyle selamlarlar. Kendi aralarında da: Söylediklerimiz yüzünden Allah’ın bize azab etmesi gerekmez miydi? derler. Onlara cehennem yeter. Oraya gireceklerdir. Ne kötü dönüş yeridir.

### [Mücadele 58:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/58:9.md) — وَمَعْصِيَةِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; aranızda gizli konuşacağınız zaman; günahı, düşmanlığı ve Peygambere isyanı fısıldaşmayın. Birr’i, takvayı konuşun ve huzurunda toplanacağınız Allah’tan korkun.

### [Mümtehine 60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/60:12.md) — يَعْصِينَكَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey Peygamber; inanmış kadınlar; Allah’a hiç bir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasından bir iftira düzüp getirmemek, ma’rufu işlemekte sana karşı gelmemek üzere biat etmeye geldikleri zaman, biatlarını kabul et. Ve onlar için Allah’tan mağfiret dile. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tahrim 66:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/66:6.md) — يَعْصُونَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; kendinizi ve çoluk çocuğunuzu, yakacağı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun. Onun üzerinde iri gövdeli, haşin tabiatlı melekler vardır. Ki onlar; Allah’ın kendilerine emrettiğine katiyyen isyan etmezler. Ve emrolunduklarını yaparlar.

### [Hakka 69:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/69:10.md) — فَعَصَوْا

فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً

Meal (IK): Rabblarının elçisine isyan etmişlerdi. Bunun üzerine O da kendilerini gittikçe artan bir şiddetle yakalayıverdi.

### [Nuh 71:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/71:21.md) — عَصَوْنِي

قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا

Meal (IK): Nuh dedi ki: Rabbım doğrusu bunlar, bana isyan ettiler. Malı ve çocuğu kendisine sadece zarar getiren kimseye uydular.

### [Cin 72:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/72:23.md) — يَعْصِ

إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا

Meal (IK): Benim vazifem; ancak Allah katından olanı ve O’nun risaletlerini tebliğ etmektir. Kim, Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; muhakkak ki onun için, cehennem ateşi vardır. Orada ebediyyen kalacaklardır.

### [Müzzemmil 73:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/73:16.md) — فَعَصَى

فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا

Meal (IK): Fakat Firavun, o peygambere isyan etti. Biz de onu ağır bir yakalayışla yakaladık.

### [Naziat 79:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/ayet/79:21.md) — وَعَصَى

فَكَذَّبَ وَعَصَى

Meal (IK): Ama o, yalanlayıp isyan etti.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصّاد وواي معهما
ع ص و، ع ص ي، ع و ص، ع ي ص، ص ع و، ص و ع، و ص ع مستعملات
عصو، عصي:
العصا: جماعة الإسلام، فمن خالفهم فقد شقّ عصا المسلمين.
والعصا: العود، أنثى عصا وعَصَوان وعِصِيّ.
وعَصِيَ بالسّيف: أخذه أخذ العصا، أو ضرب به ضربه بالعصا. وعصا يعصو لغة. قال:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ		إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
والعصا: عرقوة الدّلو، والإثنان عَصَوانِ، قال:
فجاءتْ بنَسْجِ العنكَبُوتِ كأنّمـا		على عَصَوَيْها سابِريٌّ مُشَبْرَقُ
وإذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ، وأزمع المُقامَ قيل: ألقى عصاه، قال:
فألقَتْ عصاها واستقرّت بها النَّوَى		كما قرّ عيناً بالإياب المسـافِـرُ

وذهب هذا البيت مَثَلاً لكلّ من وافقه شيء فأقام عليه، وكانت كلّما تزَّوجتْ فارقَتْ زَوْجَها، ثم أقامتْ على زوجٍ. وكانتْ علامةُ إبائها أنَّها لا تكشِفُ عن رأسها، فلمّا رضيت بالزّوْجِ الأخير، ألقتْ عصاها، أي: خمارها.
وتقول: عَصَى يَعْصي عِصياناً ومَعْصية. والعاصي: اسم الفصيل خاصّة إذا عصى أمّه في اتّباعها.
عوص، عيص:
العَوَص: مصدر الأَعْوص والعَويص.
اعتاص هذا الشيء إذا لم يُمكِنْ. وكلام عَويصٌ، وكلمةٌ عَوْصاءُ. قال الرّاجز:
يا أيُّها السّائلُ عن عَوْصائها
وتقول: أَعْوَصْتُ في المنطق، وأَعْوَصْتُ بالخَصْمِ إذا أدخلت في الأمرِ ما لا يُفْطَنُ له، قال لبيد:
فلقد أُعْوِصُ بالخَصْمِ وقـد		أملأُ الجَفْنَةَ من شَحْمِ القُلَلْ
واعتاصتِ النّاقةُ: ضَربَها الفَحْلُ فلم تحمِلْ من غَير علّة.
والمَعِيص، كما تقول: المَنْبِت: اسمُ رجلٍ. قال:
حتّى أنالَ عُصَيَّةَ بن مَعِيصِ
والعِيصُ: مَنْبِتُ خِيار الشَّجَرِ. قال:
فما شَجَراتُ عِيصكُ في قُرَيشٍ		بِعَشّاتِ الفُروعِ ولا ضَواحـي
وأعياص قريش: كرامُهم يتناسبون إلى عِيص، وعيص في آبائهم عيصو بن إسحاق، ويقال: عيصاً. وقيل: العِيصُ: السِّدْرُ الملتفّ.
صعو: الصَّعو: صِغارُ العصافير، والأنثى: صَعْوة، وهو أحمر الرأس والجميع: الصِّعاء. ويقال: صَعْوةٌ واحدة وصَعْوٌ كثير، ويقال: بل الصَّعْو والوَصْع واحدٌ، مثل جَذَبَ وجَبَذَ.
صوع:
الصّواع: إناء يُشْرَبُ فيه. وإذا هيّأَتِ المرأةُ موضِعاً لنَدْفِ القطن قيل: صوَّعَتْ موضِعاً، واسم الموضع: الصّاعة.
والكَمِيُّ يَصُوعُ أقرانَه إذا حازهم من نواحيهم. والرّاعي يَصوعُ الإبلَ كذلك. وانصاع القوم فذهبوا سراعاً وهو من بنات الواو، وجعله رؤبة من بنات الياء حيث يقول:
فظلّ يكسوها الغُبارَ الأصْيَعَا
ولو ردّ إلى الواو لقال أَصْوَعا.
وتَصَوَّعَ النّباتُ إذا صار هَيْجاً. والتّصوّعُ: تَقَبُّضُ الشَّعر.
والصّاعُ: مِكيالٌ يأخذ أربعةَ أمدادٍ، وهي من بنات الواو.
وصع:
الوَصْعُ والوَصَعُ:
من صغار العصافير خاصّة، والجمع: وِصْعانٌ، وفي الحديث: إنّ العرش على مَنْكِبِ إسرافيل، وإنّه ليتواضع لله حتّى يصيرَ مثل الوَصَعِ.
والوَصِيعُ: صوت العصفور.

##### Türkçe

باب العين والصّاد وواي معهما
ع ص و، ع ص ي، ع و ص، ع ي ص، ص ع و، ص و ع، و ص ع kullanımdadır.

**عصو**، **عصي**:
**العصا**: İslâm topluluğu; kim onlara muhalefet ederse Müslümanların **عصا**sını yarmış olur.
Ve **العصا**: değnek; **عصا**’nın dişisi ve **عَصَوان** ve **عِصِيّ**.
Ve **عَصِيَ بالسّيف**: onu değnek alışına aldı; yahut onunla değnekle vurması gibi vurdu. Ve **عصا يعصو** bir lugattır. Dedi ki:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ		إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
Ve **العصا**: kovanın (dolu) **عرقوة**’si; ikisi **عَصَوانِ**’dır. Dedi ki:
فجاءتْ بنَسْجِ العنكَبُوتِ كأنّمـا		على عَصَوَيْها سابِريٌّ مُشَبْرَقُ
Ve yolcu bir ota vardığında ve ikamete azmettiğinde “**ألقى عصاه**” denir. Dedi ki:
فألقَتْ عصاها واستقرّت بها النَّوَى		كما قرّ عيناً بالإياب المسـافِـرُ

Ve bu beyit, kendisine bir şey muvafık olup onun üzerinde ikamet eden herkes için mesel olarak gitti; ve o, her ne zaman evlense kocasından ayrılırdı, sonra bir koca üzerinde ikamet etti. Ve onun kaçınmasının alâmeti, başından örtüyü açmaması idi; son kocadan razı olunca **ألقتْ عصاها**; yani: onun **خمار**’ı.
Ve dersin: **عَصَى يَعْصي** **عِصياناً** ve **مَعْصية**. Ve **العاصي**: özellikle, annesine onu takip etmede isyan ettiğinde, sütten kesilmiş yavrunun adıdır.

**عوص**، **عيص**:
**العَوَص**: **الأَعْوص** ve **العَويص**’in masdarıdır.
**اعتاص** bu şey, mümkün olmadığında. Ve söz **عَويصٌ**’dur; ve kelime **عَوْصاءُ**’dır. Recez söyleyen dedi ki:
يا أيُّها السّائلُ عن عَوْصائها
Ve dersin: **أَعْوَصْتُ** sözde; ve **أَعْوَصْتُ بالخَصْمِ**: işin içine farkına varılmayan şeyi soktuğumda. Lebîd dedi ki:
فلقد أُعْوِصُ بالخَصْمِ وقـد		أملأُ الجَفْنَةَ من شَحْمِ القُلَلْ
Ve **اعتاصتِ النّاقةُ**: aygır onu vurdu da, bir illet olmaksızın gebe kalmadı.
Ve **المَعِيص**; senin **المَنْبِت** dediğin gibi: bir adamın adıdır. Dedi ki:
حتّى أنالَ عُصَيَّةَ بن مَعِيصِ
Ve **العِيصُ**: seçkin ağaçların bittiği yer. Dedi ki:
فما شَجَراتُ عِيصكُ في قُرَيشٍ		بِعَشّاتِ الفُروعِ ولا ضَواحـي
Ve Kureyş’in **أعياص**’ı: onların kerimleri, **عِيص**’a nisbetle birbirleriyle nesebleşirler; ve atalarında **عيص**: İshak’ın oğlu **عيصو**’dur; ve **عيصاً** da denir. Ve denildi: **العِيصُ**: birbirine dolanmış **السِّدْر**’dür.

**صعو**: **الصَّعو**: özellikle serçelerin küçükleri; dişisi: **صَعْوة**; o kırmızı başlıdır; hepsi: **الصِّعاء**. Ve denir: bir tek **صَعْوةٌ** ve çok **صَعْوٌ**; ve denir: bilakis **الصَّعْو** ile **الوَصْع** birdir; **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi.

**صوع**:
**الصّواع**: içinde içilen kap. Ve kadın pamuğu atmak için bir yer hazırladığında “bir yer **صوَّعَتْ**” denir; yerin adı: **الصّاعة**.
Ve yiğit, akranlarını, onları yanlarından kuşattığında **يَصُوعُ**. Ve çoban da develeri böyle **يَصوعُ**. Ve kavim **انصاع** etti de çabucak gittiler; o, **الواو**’nun kızlarındandır. Rü’be onu **الياء**’nın kızlarından kıldı; şöyle dediği yerde:
فظلّ يكسوها الغُبارَ الأصْيَعَا
Ve eğer **الواو**’ya döndürülseydi **أَصْوَعا** derdi.
Ve bitki **تَصَوَّعَ** etti: kurumuş olduğunda. Ve **التّصوّعُ**: saçın büzülmesidir.
Ve **الصّاعُ**: dört **أمدادٍ** alan bir ölçek; o da **الواو**’nun kızlarındandır.

**وصع**:
**الوَصْعُ** ve **الوَصَعُ**:
Özellikle serçelerin küçüklerinden; çoğulu: **وِصْعانٌ**. Ve hadiste: Arş, İsrafil’in omzu üzerindedir; ve o, Allah için tevazu eder de **الوَصَعِ** gibi oluncaya kadar (iner).
Ve **الوَصِيعُ**: serçenin sesidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: عصى

العَصَى مقصورٌ: مصدر قولك عَصِيَ بالسيف يَعْصى، إذا ضرَب به. قال جرير:
تَصِفُ السيوفَ وغيركم يَعْصى بها		يا ابن القُيونِ وذاك فعل الصَيْقَـلِ
والعِصْيانُ: خلاف الطاعة. وقد عَصاهُ يَعْصيهِ عَصْياً ومَعْصِيَةً؛ فهو عاصٍ وعَصِيٌّ. وعاصاهُ أيضاً مثل عَصاهُ، واسْتَعْصى عليه. واعْتَصَتَ النواةُ، أي اشتدَّت. وأعْصى الكَرْمُ، إذا أخرج عيدانَه. والعاصي: العِرْقُ الذي لا يرقأ. وقال:
صَرَتْ نظرةً لو صادفتْ جَوْزَ دارِعٍغَدا والعَواصي من دم الجوف تَنْعَرُ
وهو من الياء أيضاً.

##### Türkçe

**العَصَى** maksûrdur: “kılıçla vurdu” dediğin sözünün masdarıdır; **عَصِيَ** kılıçla **يَعْصى** (vurur), onunla vurduğu zaman. Cerîr dedi ki:
“kılıçları vasfeder; sizden başkası onunla **يَعْصى** (vurulur)		ey **ابن القُيونِ**; ve bu, **الصَيْقَلِ**in fiilidir.”

**العِصْيانُ**: itaatin zıddıdır. Ve ona **عَصاهُ** eder; ona **يَعْصيهِ** **عَصْياً** ve **مَعْصِيَةً** (ile); o hâlde o, **عاصٍ** ve **عَصِيٌّ**dur. Ve ona **عاصاهُ** da, **عَصاهُ** gibi. Ve ona karşı **اسْتَعْصى**. Ve çekirdek **اعْتَصَتَ**; yani sertleşti. Ve asma **أعْصى**; çubuklarını çıkardığı zaman. Ve **العاصي**: dinmeyen damardır. Ve dedi ki:
“bir bakış fırlattı; eğer zırhlının cevizine rastlasaydı, sabahlardı; ve **العَواصي** karın kanından fışkırır.”

Ve o da **الياء**dandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: عصو/ي

(باب العين والصاد وما يثلثهما)
(عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ نابت.
ويقال: عَصَفْتُ الزَّرْعَ، إذا جَزَزْتَ أطرافَه وأكلتَه، كالبقل. ويقال: مكانٌ مُعْصِف، أي كثير العَصْف. قال:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
ويقال للعَصْف: العَصِيفة والعُصافة. قال الفرّاء: إذا أخذْتَ العصيفةَ عن الزَّرع فقد اعتُصِف. والريح العاصف: الشَّديدة. قال الله تعالى: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. هذا الذي ذكره الخليل، ومعنى الكلام أنَّها تستخِفُّ الأشياءَ فتذهبُ بها تَعصِف بها. ويقال أيضاً: مُعْصِف ومُعْصِفة. قال العجَّاج:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
وقال بعض أهلِ العلم: ريح عاصفةٌ نعتٌ مبنيٌّ* على فَعَلَتْ عَصَفتْ. وريح عاصفٌ: ذات عُصُوف، لا يُراد به فَعَلَت، وخرجَتْ مخرجَ لابنٍ وتامِر.
ومن قياس الباب: النَّاقة العَصُوف: التي تَعصِف براكبها فتمضي كأنّها ريحٌ في السُّرعة. ويقال أعصفَتْ أيضاً. والحَرب تَعْصِف بالقوم: تذهبُ بهم. قال الأعشَى:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
ونعامةٌ عَصوفٌ: سريعة. وقد قلنا إنَّ العَصْف: الخِفَّة والسُّرعة.
ومن الباب: عَصَف واعتصف، إذا كسب. وذاك أنّه يخفُّ([4]) في اكتداحِه. قال:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
وهو ذو عَصْفٍ، أي حيلة.
(عصل) العين والصاد واللام أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على اعوجاج في الشيء، مع شدَّةٍ وكَزَازة.
قال أهل اللُّغة: العَصل: اعوجاجُ الناب مع شِدّته. قال:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
والأعصل من الرِّجال: الذي عصِلَت ساقُه وذِراعُه، أي اعوجَّتا اعوجاجاً شديداً. والشّجرة العَصِلة: العَوجاء التي لا يُقدَر على إقامتها. وسهمٌ أعصلُ: معوجّ. قال لبيد:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
وقال في الشَّجر:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
أراد بالعُصْل في البيت الأوّل السِّهامَ المعوجّة. يقول: لم تُفْتَعَلْ تلك الساعة عند الحاجة إليها ولكنَّها عملت من قبل. ويقال: عَصَل السَّهمُ وعَصِل، إذا اضطرب حين يُرسَل، لعِوَج فيه أو سوء نزع. وعَصِل الكلبُ، إذا طرد الطَّريدةَ ثم اضطرب والتوى يأساً منها. وشجرةٌ عصلاءُ: طالت واعوجَّت. وتشبّه بها المهزولة. [قال]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
والعَصَل: التواءٌ في عسيب الذَّنَب حتى يبرُزَ بعضُ باطنِه الذي لا شَعَْر عليه.
وهو فرسٌ أعصل. والأعْصال: الأمعاء، وهو القياس وذلك لالتوائها في طُول. قال:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
والعَصَل: صلابةٌ في اللَّحم، ومنه أيضاً عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا، إذا أبطأ قال:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(عصم) العين والصاد والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ ومنْع وملازمة. والمعنى في ذلك كلِّه معنىً واحد. من ذلك العِصْمة: أن يعصم اللهُ تعالى عَبْدَه من سوءٍ يقع فيه. واعتصم العبدُ بالله تعالى، إذا امتنع. واستَعْصَم: التجأ. وتقول العربُ: أعْصَمتُ فلاناً([12]) ، أي هيّأتُ له شيئاً يعتصم بما نالته يدُه أي يلتجئ ويتمسَّك به. قال النَّابغة:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
والمُعْصِم من الفرسان: السيِّئ الحال في فُرُوسَتِه، تراه يمْتَسِك بُعرْف فرسِه أو غيرِ ذلك. قال:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
والعِصْمَةُ: كلُّ شيءٍ اعتصَمْتَ به. وعَصَمَهُ الطَّعَامُ: منعه من الجُوع.
ومن الباب العَصِيمُ، وهو الصَّدَأُ من الهِناء والبَوْل يَيْبَسُ على فخِذ الناقة. قال:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
وأثَر الخِضاب عَصيم، والمُعصَم: الجِلد لم يُنَحَّ وبرُه عنه، بل أُلزِم شعرَه لأنه لا يُنْتَفع به. يقال: أعصَمْنا الإهاب.
قال الأصمعي: العُصْم: أثر كلِّ شيء من وَرْس أو زَعْفَرانٍ أو نحوه. قال: وسمعتُ امرأةً من العرب تقول لأخُرى: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" أي ماسَلَتِّ منه. ويقال: بيده عُصْمَة خَلُوقٍ، أي أثره. قلنا: وهذا الذي ذكره الأصمعي من كلام المرأةِ مخالفٌ لقوله إن العُصْم: الأثَر، لأنها لم تَسْأل الأثر. والصحيح في هذا أن يقال العُصْم: الحِنّاء؛ ما لزِم يدَ المختضِبَةِ، وأثرُه بعد ذلك عُصْم، لأنَّه باقٍ ملازم.
ومما قِيس على عُصْمِ الحِنَّاء: العُصْمة: البياض يكون برُسْغ ذي القوائم. من ذلك الوَعِلُ الأعصم، وعُصْمَتُه: بياضٌ في رُسغِه، والجمع من الأعصم عُصْم وقال:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
وقال الأعشى:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
ويقال: غرابٌ أعْصَم، إذا كان ذلك الموضع منه أبيض، وقلّما يُوجَد. قال ابنُ الأعرابيّ: العُصْمة في الخيل بياضٌ قلَّ أو كثُر، باليدين دون الرجلين فيقولون: هو أعصَمُ اليدين. وكلُّ هذا قياسُه واحد، كأنَّ ذلك الوَضَحَ أثرٌ ملازمٌ لليد كما قلناه في عصم الحنَّاء.ومن الباب العِصْمة: القِلادة، سمِّيت بذلك للزومِها العُنق. قال لبيدٌ فجمعها على أعصام، كأنه أراد جمع عُصْم:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
ومن الباب: عِصام المحْمِل: شِكاله وقَيْدُه الذي يُشَدُّ به عارضاه. وعصامُ القِربة: عِقالٌ نحو ذراعين، يُجعلُ في خُرْبَتي المزداتين لتلتقيا. وقد أعْصَمْتهما: جعلت لهما عِصاماً. قال تأبَّط شراً:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
قال: ولا يكون للدَّلْوِ عِصام.
ومن الباب مِعْصم المَرْأة، وهو موضعُ السِّوارَين مِن ساعدَيها. وقال:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
وإنما سمِّي مِعْصماً لإمساكه السِّوار، ثم يكون معصماً ولا سِوار. ويقال: أعصَمَ به وأخْلَدَ، إذا لزِمَه.
وعِصامٌ: رجل([20]) . والعرب تقول عند الاستخبار: "ما وراءَكَ يا عصام؟"، والأصل قولُ النابغة:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
ويقولون للسَّائِدِ بنفسه لا بآبائه:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(عصو/ي) العين والصاد والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، إلاَّ أنَّهما متبايِنان يدلُّ أحدهما على التجمُّع، ويدلُّ الآخر على الفُرْقة.
فالأوَّل العصا، سمِّيت بذلك لاشتمالِ يدِ مُمْسِكِها عليها، ثم قيس ذلك فقيل للجماعة عَصاً. يقال: العَصَا: جماعةُ الإسلام، فمن خالَفَهم فقد شقَّ عصا المسلمين. وإذا فعل ذلك فقُتِل قيلَ له: هو قتيلُ العَصا، ولا عَقْلَ له ولا قَوَدَ فيه. ويقولون: هذه عَصاً، وعَصَوان، وثلاثُ أعصٍ. والجمع من غير عددٍ عِصِيٌّ وعُصِيّ. ويقيسون على العصا فيقولون: عَصَيْتُ بالسَّيف. وقال جرير:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
وقال آخر:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
وقال في تثنية العصا:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
ومن الباب: عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه، أي داوَيْتُه. وهو القياس، لأنّه يتلأّم أي يتجمَّع. وفي أمثالهم: "ألقى فلانٌ عصاه". وذلك إذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ وأزمع المقامَ ألقى عصاه. قال:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
ومن الباب قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"، لم يُرِد العصا التي يُضرب بها، ولا أمَر أحداً بذلك، ولكنَّه أراد الأدب.
قال أبو عبيد: وأصل العصا الاجتماع والائتلاف. وهذا يصحِّح ما قلْناه في قياس هذا البناء.
والأصل الآخَر: العِصيانُ والمَعصية. يقال: عَصَى، وهو عاصٍ، والجمع عُصاة وعَاصون. والعاصي: الفَصِيل إذا عَصَى أُمَّه في اتِّباعها.
(عصب) العين والصاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على رَبْط شيءٍ بشيء، مستطيلاً أو مستديراً. ثم يفرّع ذلك فروعاً، وكلّه راجعٌ إلى قياس واحد.
من ذلك العَصَب. قال الخليل: هي أطناب المفاصل التي تُلائِم بينها، وليس بالعَقَب. ويقال: لحمٌ عصِب، أي صلب مكتنِزٌ كثير العصَب. وفلانٌ معصوب الخَلْق، أي شديد اكتنازِ اللَّحم. وهو حَسَن العَصْب، وامرأته حَسَنة* العَصْب. والعَصْب: الطيُّ الشديد. ورجلٌ مَعصوب الخَلْق كأنَّما لُوِيَ لَيَّاً. قال حسان:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
وإنّما سمِّي العَصِيب من أمعاء الشَّاء لأنَّه معصوبٌ مطويٌّ. فأمّا قولهم للجائع معصوب، فقال قوم: هو الذي تكاد أمعاؤُه تَعْصَب، أي تَيْبَس. وليس هذا بشيء، إنَّما المعصوبُ الذي عَصَب بَطْنَه من الجُوع. ويقال: عَصَّبَهم، إذا جوَّعَهم.
قال ابنُ الأعرابيّ: المُعَصَّب: المحتاج، من قولهم عَصَّبَهُ الجوعُ، وليس هو الذي رَبَط حجراً أو غيره. وقال أبو عبيد: المُعَصَّب الذي يتعصَّب من الجوع بالخِرَق. والقولُ ما قاله أبو عبيدٍ، للقياس الذي قِسناه، ولأنَّ قولَه أشهَرُ عند أهل العِلْم:
وقال أبو زيد: المُعَصَّب: الذي عَصَّبته السِّنونَ، أي أكلَتْ مالَه، وهذا صحيحٌ، وتلخيصُه أنَّها ذهَبَتْ بمالِهِ فصار بمنزلة الجائع الذي يَلجأ إلى التَّعصُّبِ بالخرق. وقال الخليل: والعَصْب من البُرُود: يُعصَب، أي يُدرَجُ غَزْلُه، ثم يُصبَغ ثمّ يحاك. قال: ولا يُجمَع، إنَّما يقال بُرْدُ عَصْبٍ وبُرودُ عَصْبٍ؛ لأنَّه مضافٌ إلى الفِعل.
ومن الباب: العِصابة: الشَّيء يُعْصَب به الرَّأسُ من صُداعٍ. لا يقال إلاَّ عِصابة بالهاء، وما شَدَتَ به غيرَ الرَّأْس فهو عِصابٌ بغير هاء، فَرَقوا بينَهما ليُعرَفا. ويقال: اعْتَصَب بالتَّاج وبالعِمامة. قال الشَّاعر([27]) :
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
وفلانٌ حَسَنُ العِصْبة، أي الاعتصاب. وعَصَّبْتُ رأسَه بالعصا والسَّيف تعصبياً، وكأنَّه من العِصابة. وكان يقال لسعيد بن العاص بن أُمَيَّة: "ذو العِصابة"، لأنَّه كان إذا اعتمَّ لم يعتمَّ قرشيٌّ إعظاماً له. ويُنشِدون:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
ومن الباب: العَصَّاب: الغزّال، وهو القياس لأنَّ الخَيط يُعصَب به. قال:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
والشجرة تُعْصَب أغصانُها لينتثِر ورقُها. ومنه قول الحجّاج: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة([31]) ". والعِصاب: العصائب التي تعصب الشَّجرة، عن دوجها فيه([32]) . قال:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
وقال ابن أحمر:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
أي جَمَعَهم وضَمَّهم. ويُعْصَب فَخِذ النّاقة لتَدُِرّ. قال:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
أي لا نُعطِي على القَسْر. والعَصُوب من الإبل هذه؛ وهي لا تدرّ حتَّى تُعصَب. والعَصْب: أن يشَدَّ أُنثَيا الدَّابّة حتَّى تَسقُطا، وهو معصوبٌ([36]). ويقال: عَصَب الفَمُ، وهو ريقٌ يجتمع على الأسنان من غبارٍ أو شدَّة عَطَش. قال:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
ومن الباب: العُصْبة، قال الخليل: هم من الرِّجال عَشرة، ولا يقال لما دونَ ذلك عُصْبة. وإنَّما سمِّيت عُصْبةً لأنَّها قد عُصِبت، أي كأنَّها رُبِط بعضُها ببعض. والعُصْبَة والعِصَابة من النَّاس، والطَّير، والخيل. قال النَّابغة:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
واعصوصَبَ القَومُ: صاروا عِصابة. واليوم العَصيب: الشَّديد. واعصَوصَبَ اليومُ: اشتدَّ. ويوم عَصَبْصَبٌ واعْصَوْصَبَتْ: تجمَّعتْ. قال:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
قال أبو زيد: كلُّ شيءٍ بشيء([40]) فقد عَصَب به. يقال: عَصَبَ القومُ بفلان. قال: ومنه سميت العَصَبَةُ، وهم قَرَابة الرَّجُل لأبيه وبني عمِّه، وكذلك كلُّ شيءٍ استدارَ حول شيءٍ واستكفَّ فقد عَصِبَ به.
قال ابنُ الأعرابيِّ: عَصَبَ به وعَصَّب، إذا طافَ به ولزِمَه. وأنشد:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
تَدَاكأ: تَدافَع. وعَصَبَ الماء: لزِمه. قال أبو مهديّ: عَصَِبت الإبلُ بالماء تَعصب عُصُوباً، إذا دارَتْ حَولَه وحامت عليه. قال:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
وما عَصَبت بذلك المكان ولا قَرَِبته. قال الخليل: العَصَبَة هم الذين يَرِثون الرّجُلَ عن كَلالةٍ من غير والدٍ ولا ولد. فأمَّا الفرائض فكلُّ مَن لم تكن فريضتُه مسمَّاةً فهو عَصَبَة، إنْ بَقِيَ بعد الفرائض شيءٌ أخذوه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ العَصَبِيّة. قال ابن السِّكِّيت: ذاك رجلٌ من عَصَب القوم، أي من خيارهم. وهو قياسُ الباب لأنَّه تُعصب بهم الأمور.
(عصر) العين والصاد والراء أصولٌ ثلاثة صحيحة:
فالأوَّل دهرٌ وحين، والثاني ضَغْط شيء حتَّى يتحلَّب، والثالث تَعَلُّقٌ بشيءٍ وامتساكٌ به.
فالأوَّل العَصْر، وهو الدَّهر. قال الله: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾  [العصر 1- 2]. وربَّما قالوا عُصُر. قال امرؤ القيس:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
قال الخليل: والعَصْران: اللَّيل والنهار. قال:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
قالوا: وبه سمِّيت صَلاةُ العصر، لأنَّها تُعْصَر، أي تؤخَّر عن الظُّهر. والغداة والعشيُّ يسمَّيان العصرين. قال:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
ابن الأعرابيّ: أعْصَر القومُ وأقْصَرُوا، من العَصْر والقَصْر. ويقال: عَصّروا واحتبسوا إلى العصر. وروي حديث أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال لرجلٍ: "حافِظْ على العَصْرَين". قال الرَّجل: وما كانت من لغتنا، فقلت: وما العصران؟ قال: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"، يريد صلاة الصُّبح وصلاة العصر.
فأمّا الجارية المُعصِر فقد قاسه ناسٌ هذا القياس، وليس الذي قالوه فيه ببعيد.
قال الخليل وغيره: الجارية إذا رأت في نفسها زيادةَ الشَّباب فقد أعْصَرَتْ، وهي مُعْصِرٌ بلغت عَصْرَ شبابِها وإدراكها. قال أبو ليلى: إذا بلغت الجاريةُ وقَرُبت من حَيْضها فهي مُعْصِر. وأنشد:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
قال قومٌ: سمِّيت معصراً لأنَّها تغيَّرَت عن عَصْرها. وقال آخرونَ فيه غير هذا، وقد ذكرناه في موضعه.
والأصل الثَّاني العُصارة: ما تحَلَّبَ من شيءٍ تَعصِره. قال:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
وهو العصير. وقال في العُصَارة:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
وقال ابن السِّكِّيت: تقول العربُ: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". قال أوس:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
والعرب تجعل العُصارة والمُعْتَصَر مثلاً للخير والعطاء، إنه لكريم العُصارة وكريم المعتصر. وعَصَرت العنب، إذا وَلِيتَه بنَفْسك. واعتصرته، إذا عُصِر لك خَاصّةً. والمِعْصار: شيء كالمِخْلاة يُجعل فيه العِنَبُ ويُعصَر.
ومن الباب: المُعْصِرات: سحائبُ تجيءُ بمطَر. قال الله سبحانه:﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. وأُعْصِرَ القومُ، إذا أتاهم المطر. وقرئت: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾  [يوسف 49]، أي يأتيهم المطر. وذلك مشتقٌّ من عَصْر العنب وغيره. فأمَّا الرِّياح وتسميتُهم إيَّاها المُعْصِرات فليس يبعُد أنْ يُحمَل على هذا الباب من جهة المجاورَة، لأنَّها لمّا أثارت السَّحابَ المعصرات سمِّيت معصِرات وإعصاراً. قال في المُعصِرات:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
والإعصار: الغبار الذي يسطع مستديراً*؛ والجمع الأعاصير. قال:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
ويقال في غُبار العَجاجة أيضاً: إعصار. قال الله تعالى: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾  [البقرة 266]. ويقال: مرَّ فلانٌ ولثيابهِ عَصَرَةٌ، أي فَوْحُ طِيبٍ وهَيْجُه. وهو مأخوذ من الإعصار. وفي الحديث: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
ومن الباب العَصْر والاعتصار. قال الخليل: الاعتصار: أن يَخْرُج من إنسانٍ مالٌ بغُرْمٍ([50]) أو بوجه من الوُجوه.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال: بنو فلانٍ يعتصرون العطاء. قال الأصمعي: المعْتَصِر: الذي يأخذ من الشَّيء يُصيب منه. قال ابن أحمر:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

ويقال للغَلّة عُصارة. وفسِّر قولُه تعالى: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [يوسف 49]، قال: يستغلُّون بأرَضيهِم. وهذا من القياس، لأنَّه شيءٌ كأنّه اعْتُصر كما يُعتَصر العِنَبُ وغيرُه. قال الخليل: العَصْر: العطاء. قال طرَفة:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
أي تُعطِي.
والأصل الثالث: العَصَر: الملجأ، يقال اعتَصَر بالمكان، إذا التجأ إليه. قال أبو دُواد:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
ويقال: ليس لك من هذا الأمر عُصْرة، على فُعلة([54]) ، وعَصَر على تقدير [فَعَلٍ، أي([55]) ] ملجأ. وقال في العُصْرَة:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *
ويقال في قول القائل:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
إنّ المعاصر: العمائم. وقالوا: هي ثيابٌ سُود. والصحيح من ذلك أنَّ المعاصر الدّروع، مأخوذ من العَصْر، لأنّه يُعْصَرُ بها. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) نسبه في اللسان (جمد) إلى بعض الأنصار، وذكره صريحاً في (عصف) أنه أبو قيس بن الأسلت، أو أحيحة بن الجلاح. والقول الأخير لابن بري. ونسبه في (غرف، غضف) إلى أحيحة. ورواه في (جمد) فقط. "زان جناني" جمع جنة.
([2]) البيت في ملحقات ديوانه 76. ورواه في اللسان (هدج) بدون نسبة.
([3]) ديوان الأعشى 108 واللسان (عصف). وأنشده في (حسر): "تقذف بالدارع". ورواية الديوان: * يجمع خضراء لها سورة *
([4]) في الأصل: "يخفف"، وإنما المراد السرعة.
([5]) للعجاج في ديوانه 40 واللسان (صرف، عصف). ونسبه في(هدن)إلى رؤبة خطأ. وقبله في الديوان: * قال الذي جمعت لي صوافي *
 وفي اللسان: * قد يكسب المال الهدان الجافي *
([6]) أنشده في اللسان (عصل).
([7]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عصل، فعل، قعل، قعثل) والبيان (1: 266). فيروى: "بالمفتعل" و "بالمقتعل" و "بالمقثعل".
([8]) ديوان لبيد 15 واللسان (عصل). وسيأتي في (قيل).
([9]) البيت في اللسان (عصل، ذمى، عندل). وفي الأصل: "ترمي الكلب"، تحريف.
([10]) البيت لأبي النجم في اللسان (عصل). ومفرد الأعصال عصل بالتحريك.
([11]) في الأصل: "تعصيل الكلب"، صوابه في اللسان (عصل). وقبله:
* يألبها حمران أي ألب *
([12]) في الأصل: "اعتصمت فلاناً"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) ديوان النابغة 26، وسيأتي في (نجد). والرواية المشهورة:
* بالخيزارنة بعد الأين والنجد *
([14]) ديوان طفيل 47 واللسان (لوث، عصم) وإصلاح المنطق 276: ويروى: "إذا ما غزا" و "لم يسقط الخوف".
([15]) في اللسان (عصم): " عن مواسمهم".
([16]) ديوان الأعشى 73 واللسان (خلق)، وسبق في (خلق).
([17]) من معلقته المشهورة.
([18]) يروى البيت كذلك لامرئ القيس في معلقته. وفي اللسان: "وقيل لتأبط شراً، وهو الصحيح".
([19]) أنشده في اللسان (عصم).
([20]) هو عصام بن شهير الحرمي، حاجب النعمان بن المنذر. انظر اللسان (عصم) والاشتقاق 317.
([21]) صدره كما في ديوان النابغة 74: * فإني لا ألام على دخول *
([22]) بعده في اللسان:
وصيرته ملكاً هماما  *** وعلمته الكرّ والإقداما
([23]) ديوان جرير 447 من قصيدة يهجو بها الفرزدق. والبيت كذلك في اللسان (عصا) وأنشده الجاحظ في البيان (3: 79).
([24]) لذي الرمة في ديوانه 403، واللسان (عصا) وقبله:
فأدلى غلامي دلوه يبتغي بها  *** شفاء الصدى والليل أدهم أبلق
([25]) البيت لمعقر بن حمار البارقي، كما في اللسان (عصا)، قال: "وقال ابن بري: هذا البيت لعبد ربه السلمي، ويقال لسليم بن ثمامة الحنفي".
([26]) ديوان حسان 214 واللسان (حجأ، سجح، عصب) والمخصص (3: 107) والتخاجئ وردت هكذا في الأصل، وفي رواية الصحاح أيضاً قال ابن بري: "والصحيح التخاجؤ لأن التفاعل في مصدر تفاعل حقه أن يكون مضموم العين نحو التقاتل والتضارب، ولا تكون العين مكسورة إلا في المعتل اللام نحو التغازي والترامي" ثم قال: "والبيت في التهذيب أيضاً كما هو في الصحاح".
([27]) هو ابن قيس الرقيات، ديوانه 71 واللسان (عصب) والكامل 398 ليبسك والأغاني (4: 157).
([28]) الرواية السائرة: "يعتدل التاج"، والاستشهاد هنا يقتضي نصب "التاج" على نزع الخافض. ورواه في اللسان بالرفع شاهداً لقولهم: "اعتصب التاج على رأسه، إذا استكف به"، ورواه في (عقد) بالنصب برواية: "يعتقد التاج".
([29]) أنشده في الكامل 197 ليبسك، ثم قال: "ويزعم الزبيريون أن هذا البيت باطل موضوع".
([30]) لرؤبة في ديوانه 6 واللسان (عصب، قسم). وقبله:
* طاوين مجهول الخروق الأجداب *
([31]) من خطبته المشهورة في أهل العراق. انظر البيان (1: 393-394/2: 307-310) والكامل 215 ليبسك.
([32]) كذا وردت هذه العبارة.
([33]) العبيط: اللحم الطري. وفي الأصل: "بالعيط"، تحريف.
([34]) أنشده في اللسان (عصب) برواية: "شمال وقر".
([35]) في الأصل: "إعطاءنا وإماءنا إذا ما أتينا".
([36]) أي الدابة الذكر. والدابة يذكر ويؤنث.
([37]) لأبي محمد الفقعسي، كما سبق في تخريجه في (جب).
([38]) ديوان النابغة 4 برواية: "إذا ما غزوا بالجيش".
([39]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 108). والبكر، بالتحريك، بمعنى البكرة بالضم.
([40]) كذا وردت العبارة ناقصة، ولعلها: "كل شيء استدار بشيء". انظر اللسان (عصب 95).
([41]) أنشد هذا الشطر في اللسان (عصب).
([42]) ديوان امرئ القيس 49 برواية: "ألا عم صباحاً" و"وهل يعمن" من (وعم)، ورواه سيبويه في كتابه
(2: 227) مطابقاً لرواية المقاييس، جعله شاهداً على أن "نعم" مكسور العين في المستقبل وفي الماضي كذلك.
([43]) البيت لحميد بن ثور، كما في اللسان (عصر) وإصلاح المنطق 7 وجنى الجنتين للمحبّي 79.
([44]) الرجز لمنظور بن مرثد الأسدي، كما في اللسان (عصر). وأنشده في المخصص (1: 47/16:
130) بدون نسبة. وبين البيتين في المخصص:
تمشي الهوينى مائلاً خمارها  *** ينحل من غُلمتها إزارها
 ([45]) الخبز يعني به العرب الخلة، والخلة بالضم: مالم يكن فيه ملح ولا حموضة من العشب. وفي اللسان (خلل): "والعرب تقول: "الخلة خبز الإبل، والحمض لحمها أو فاكهتها أو خبيصها"، وفي الأصل: "الجرو" تحريف، صوابه في اللسان (عصر). وأنشد أيضاً:
وصار ما في الخبز من عصيره  *** إلى سرار الأرض أو قعوره
([46]) البيت للأعشى في ديوانه 115 والمخصص (10: 215).
([47]) هذه قراءة جعفر بن محمد والأعرج وعيسى. وعن عيسى أيضاً: "تعصرون" بالخطاب والبناء للمفعول. انظر تفسير أبي حيان (5: 316). وقال الأزهري: "ما علمت أحداً من القراء المشهورين قرأ يعصرون، ولا أدري من أين جاء به الليث". كذا ورد في اللسان. على أنه قرئ أيضاً: "يعصرون" و"تعصرون" بالبناء للفاعل فيهما. وقراءة الخطاب لحمزة والكسائي وخلف، ووافقهم الأعمش، وقراءة الغيبة لسائر الأربعة عشر. إتحاف فضلاء البشر 265.
([48]) أنشده في اللسان (عصر) بهذه الرواية. وفي المخصص (9: 69): "ترب القعاقع والنقاع".
([49]) انظر البيت وقصته في مجالس ثعلب 265 وعيون الأخبار (2: 305) ودرة الغواص للحريري 33، والمعمرين 40 والعقد (1: 380) طبع بولاق، ونزهة الألباء 34 وشرح شواهد المغني 86، وأسد الغابة (3: 351). وأنشده في اللسان (عصر).
([50]) في الأصل: "بعزم".
([51]) سبق إنشاد البيت وتخريجه في (بن).
([52]) ديوان طرفة 10 واللسان (عصر). وقافية البيت مقيدة ساكنة، لا مطلقة بالضم كما ورد خطأ في اللسان.
([53]) أنشده في الأزمنة والأمكنة (2: 333) مع قصيدته. وهذه القصيدة أنشدها أبو عبيدة في كتاب الخيل 157 منسوبة إلى عقبة بن سابق الجرمي.
([54]) في الأصل: "ظلمة".
([55]) بمثل هذه التكملة يلتئم الكلام.
([56]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (عصر، نجد) والمخصص (9: 96) وإصلاح المنطق 56. وسيأتي في (نجد). وصدره: *صادياً يستغيث غير مغاثِ*

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الصاد** ve ikisini üçleyen şey)
(**عصف**) **العين** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Bunun ilki **العَصْف**tur: tanenin üzerinde bulunan saman kabukları. Ve **العَصْف**: ekin sapı üzerinde bulunan, kuruyup ufalanan yapraktır; bunların hepsi **العَصْف**tandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]; müfessirlerden bazıları dedi ki: **العصف**: tanesi yenilmiş ve samanı kalmış her ekindir. İbnü’l-A‘râbî şöyle derdi: **العَصْف**: her bitenin yaprağıdır.
Ve denir ki: **عَصَفْتُ الزَّرْعَ**, uçlarını biçtiğin ve onu yediğin zaman; sebze gibi. Ve denir ki: **مكانٌ مُعْصِف**, yani **العَصْف**ı çok olan. Dedi ki:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
Ve **العَصْف** için denir: **العَصِيفة** ve **العُصافة**. Ferrâ dedi ki: ekinden **العصيفة**yi aldığın zaman artık **اعتُصِف** edilmiştir. Ve **الريح العاصف**: şiddetli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. Bu, Halîl’in zikrettiğidir; sözün mânası, onun eşyayı hafifletip onunla götürmesidir; onlarla **تَعصِف** eder. Yine denir: **مُعْصِف** ve **مُعْصِفة**. ‘Accâc dedi ki:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
Ve ilim ehlinden bazıları dedi ki: **ريح عاصفةٌ**; **عَصَفتْ** fiilinden, **فَعَلَتْ** üzerine bina edilmiş bir sıfattır. Ve **ريح عاصفٌ**: **ذات عُصُوف**tur; bununla **فَعَلَت** kastedilmez; **لابنٍ** ve **تامِر** gibi bir çıkışla çıkmıştır.
Bâbın kıyasından: **النَّاقة العَصُوف**; binicisini **تَعصِف** eden, süratte sanki bir rüzgâr gibi giden devedir. **أعصفَتْ** de denir. Ve savaş kavme **تَعْصِف** eder: onları götürür. A‘şâ dedi ki:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
Ve **نعامةٌ عَصوفٌ**: süratli. Ve biz demiştik ki **العَصْف**: hafiflik ve sürattir.
Ve bâbdan: **عَصَف** ve **اعتصف**, kazandığı zaman. Bu, onun çalışmasında hafif olması sebebiyledir. Dedi ki:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
Ve o, **ذو عَصْفٍ**tur; yani hile (çare) sahibidir.
(**عصل**) **العين** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; şiddet ve sertlikle birlikte, şeyde bir eğriliğe delâlet eder.
Dil ehli dedi ki: **العَصل**; köpekdişinin şiddetiyle birlikte eğriliğidir. Dedi ki:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
Ve erkeklerden **الأعصل**: baldırı ve kolu **عصِلَت** olan; yani ikisi şiddetli bir eğrilikle eğrilen kimsedir. Ve **الشّجرة العَصِلة**: doğrultulmasına güç yetirilemeyen eğri ağaçtır. Ve **سهمٌ أعصلُ**: eğri. Lebîd dedi ki:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
Ve ağaç hakkında dedi ki:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
İlk beyitte **العُصْل** ile eğri okları kastetti. Der ki: ihtiyaç anında o saat **تُفْتَعَلْ** edilmedi; bilakis daha önce yapılmıştı. Ve denir ki: **عَصَل السَّهمُ** ve **عَصِل**, gönderildiği zaman, onda bir eğrilik veya kötü çekiş sebebiyle sallandığı zaman. Ve **عَصِل الكلبُ**, avı kovalayıp sonra ondan ümitsizliğe düşerek çırpınıp kıvrandığı zaman. Ve **شجرةٌ عصلاءُ**: uzadı ve eğrildi. Zayıf (cılız) olana da onunla benzetme yapılır. [Dedi ki]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
Ve **العَصَل**: kuyruğun sert kılında bir bükülmedir; öyle ki, üzerinde kıl bulunmayan iç kısmının bir kısmı dışarı çıkar.
Ve o, **فرسٌ أعصل**dir. Ve **الأعْصال**: bağırsaklardır; bu kıyastır, çünkü uzunluk içinde bükülmeleri sebebiyledir. Dedi ki:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
Ve **العَصَل**: ette bir katılıktır; bundan da **عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا**, yavaşladığı zaman. Dedi ki:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(**عصم**) **العين** ve **الصاد** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; tutmaya, engellemeye ve yapışıp ayrılmamaya delâlet eder. Bunun hepsindeki mânâ tek bir mânâdır. Bundan: **العِصْمة**; Allah Teâlâ’nın kulunu, içine düşeceği bir kötülükten korumasıdır. Ve kul Allah Teâlâ’ya **اعتصم** etti; yani çekindi (kendini men etti). Ve **استَعْصَم**: sığındı. Araplar der ki: **أعْصَمتُ فلاناً**([12]); yani elinin eriştiği şeyle kendisinin **يعتصم** edeceği, yani sığınıp tutunacağı bir şeyi ona hazırladım. Nâbiga dedi ki:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
Ve süvarilerden **المُعْصِم**: süvariliğinde hâli kötü olandır; onu, atının yelesine veya başka bir şeye tutunur görürsün. Dedi ki:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
Ve **العِصْمَةُ**: kendisiyle **اعتصَمْتَ** ettiğin her şeydir. Ve **عَصَمَهُ الطَّعَامُ**: onu açlıktan men etti.
Ve bâbdan **العَصِيمُ**; o, kınadan ve idrardan olup devenin uyluğu üzerinde kuruyan pas (kurumuş tortu)dur. Dedi ki:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
Ve kına izinin eseri **عَصيم**dir. Ve **المُعصَم**: yünü ondan sıyrılmamış deridir; bilakis, ondan faydalanılmadığı için kılı ona yapıştırılmıştır. Denir ki: **أعصَمْنا الإهاب**.
Asma‘î dedi ki: **العُصْم**; vers, safran veya benzeri her şeyin izidir. Dedi ki: Araplardan bir kadının diğerine şöyle dediğini işittim: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" yani ondan dökülen şeyi. Ve denir ki: elinde **عُصْمَة خَلُوقٍ** vardır; yani onun izi. Dedik ki: Asma‘î’nin kadının sözünden zikrettiği bu, onun **العُصْم**un iz olduğuna dair sözüne aykırıdır; çünkü o iz istemedi. Bunun doğrusu şudur: **العُصْم**; kınadır; kınalananın eline yapışan şeydir; bundan sonra onun izi **عُصْم**dur; çünkü kalıcı ve yapışıktır.
Ve **عُصْمِ الحِنَّاء** üzerine kıyas edilenlerdendir: **العُصْمة**; ayaklı hayvanın bileğinde bulunan beyazlıktır. Bundan: **الوَعِلُ الأعصم** ve onun **عُصْمَتُه**: bileğinde bir beyazlıktır; **الأعصم**ın çoğulu **عُصْم**dur. Ve dedi ki:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
Ve A‘şâ dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
Ve denir ki: **غرابٌ أعْصَم**, o yer ondan beyaz olduğu zaman; pek az bulunur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: atlarda **العُصْمة**, az veya çok beyazlıktır; ayaklar değil, iki elde olur; derler ki: o, **أعصَمُ اليدين**dir. Bütün bunların kıyası birdir; sanki o açıklık, elde kınanın **عصم**ında dediğimiz gibi, ele yapışık bir izdir. Ve bâbdan **العِصْمة**: gerdanlıktır; boyna yapışması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Lebîd onu **أعصام** üzerine cem etti; sanki **عُصْم**un cemini kastetti:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
Ve bâbdan: **عِصام المحْمِل**; onun bağı ve kaydıdır; iki yan direği onunla bağlanır. Ve **عصامُ القِربة**: yaklaşık iki arşınlık bir bağdır; iki tulumun iki deliğine konur ki birleşsinler. Ve ikisini **أعْصَمْتهما**: ikisine bir **عِصام** yaptım. Teebbata Şerran dedi ki:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
Dedi ki: kovanın (**الدَّلْو**) **عِصام**ı olmaz.
Ve bâbdan: kadının **مِعْصم**i; o, iki bileziğin, iki önkolundaki yeridir. Ve dedi ki:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
Ona **مِعْصماً** denmesi, bileziği tutması sebebiyledir; sonra bilezik olmasa da **معصماً** olur. Ve denir ki: ona **أعصَمَ** etti ve **أخْلَدَ**, ona yapışıp kaldığı zaman.
Ve **عِصامٌ**: bir adamdır([20]). Araplar soru sorarken derler ki: "ما وراءَكَ يا عصام؟"; aslı Nâbiga’nın sözüdür:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
Ve efendiliği babalarıyla değil kendi nefsiyle olana derler ki:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(**عصو/ي**) **العين** ve **الصاد** ve illetli harf iki sahih asıldır; ancak ikisi birbirinden ayrıdır: biri toplanmaya delâlet eder, diğeri ayrılığa delâlet eder.
Birincisi **العصا**dır; onu tutanın elinin onu kuşatması sebebiyle böyle adlandırıldı; sonra buna kıyas edildi de topluluğa **عَصاً** denildi. Denir ki: **العَصَا**: İslâm topluluğudur; onlara muhalefet eden, Müslümanların **عصا**sını yarmış olur. Bunu yapıp öldürülürse ona: o, **قتيلُ العَصا**dır denir; onun için ne diyet (**عَقْل**) vardır ne de kısas (**قَوَد**) vardır. Ve derler ki: bu **عَصاً**, ve **عَصَوان**, ve üç **أعصٍ**. Sayı olmaksızın cem‘i **عِصِيٌّ** ve **عُصِيّ**dir. Ve **العصا** üzerine kıyas ederler de derler ki: **عَصَيْتُ بالسَّيف**. Cerîr dedi ki:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
Bir başkası dedi ki:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
Ve **العصا**nın tesniyesinde dedi ki:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
Ve bâbdan: **عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه**, yani onu tedavi ettim. Bu kıyastır; çünkü o acır, yani toplanır. Atasözlerinde: "ألقى فلانٌ عصاه". Bu, yolcunun ota varıp ikamete niyet ettiği zaman olur; asasını atar. Dedi ki:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
Ve bâbdan, sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem’in sözü: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"; bununla vurulan asayı kastetmedi ve kimseye bunu emretmedi; fakat edebi kastetti.
Ebû Ubeyd dedi ki: **العصا**nın aslı, toplanma ve uyuşmadır. Bu, bu binanın kıyasındaki söylediğimizi doğrular.
Diğer asıl: **العِصيانُ** ve **المَعصية**dir. Denir ki: **عَصَى**, ve o **عاصٍ**dır; cem‘i **عُصاة** ve **عَاصون**dur. Ve **العاصي**: annesine uymakta **عَصَى** eden sütten kesilmiş yavrudur.
(**عصب**) **العين** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; bir şeyi bir şeye, uzunlamasına veya yuvarlakça bağlamaya delâlet eder. Sonra bundan dallar türetilir; hepsi tek bir kıyasa döner.
Bundan **العَصَب**. Halîl dedi ki: o, eklemler arasını uygunlaştıran mafsal ipleridir; **العَقَب** değildir. Ve denir ki: **لحمٌ عصِب**, yani sert, dolgun, **العصَب**ı çok. Ve falan **معصوب الخَلْق**tır; yani etinin dolgunluğu şiddetlidir. Ve o, **حَسَن العَصْب**tır; ve karısı **حَسَنة العَصْب**dır. Ve **العَصْب**: şiddetli bükmedir. Ve **رجلٌ مَعصوب الخَلْق**; sanki bükülerek bükülmüş gibidir. Hassân dedi ki:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
Ve koyun bağırsaklarından **العَصِيب**e ancak onun **معصوبٌ** bükülmüş olması sebebiyle bu ad verildi. Aç olana **معصوب** demelerine gelince; bir kavim dedi ki: o, bağırsakları neredeyse **تَعْصَب** edecek, yani kuruyacak olandır. Bu bir şey değildir; ancak **المعصوب** açlıktan karnını bağlayandır. Ve denir ki: **عَصَّبَهم**, onları aç bıraktığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المُعَصَّب**: muhtaçtır; onların **عَصَّبَهُ الجوعُ** sözündendir; taş veya başka bir şey bağlayan değildir. Ebû Ubeyd dedi ki: **المُعَصَّب**, açlıktan bezlerle başını bağlayandır. Söz, Ebû Ubeyd’in dediğidir; kıyasladığımız kıyas sebebiyle ve onun sözü ilim ehli yanında daha meşhur olduğu için:
Ebû Zeyd dedi ki: **المُعَصَّب**: yılların onu **عَصَّبَتْ** ettiği kimsedir; yani malını yemiştir. Bu doğrudur; özeti, onun malını götürmüş olmalarıdır; böylece, bezlerle **التَّعصُّب**a sığınan aç kimse menzilesine girmiş olur. Halîl dedi ki: **العَصْب** (kumaşlardan) **البُرُود**dandır; **يُعصَب**, yani ipliği dürülür, sonra boyanır, sonra dokunur. Dedi ki: cem edilmez; ancak **بُرْدُ عَصْبٍ** ve **بُرودُ عَصْبٍ** denir; çünkü fiile izafe edilmiştir.
Ve bâbdan: **العِصابة**; baş ağrısından dolayı başın onunla bağlandığı şeydir. Ancak **عِصابة** (ه ile) denir. Başın dışındaki şeyi onunla bağladığın şey ise **عِصابٌ** (ه’siz)dir; ikisini ayırdılar ki bilinsinler. Ve denir ki: taçla ve sarıkla **اعْتَصَب** etti. Şair dedi ki([27]):
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
Ve falan **حَسَنُ العِصْبة**dir; yani **الاعتصاب**ı güzeldir. Ve **عَصَّبْتُ** başını asa ve kılıçla **تعصبياً**; sanki **العِصابة**dandır. Saîd b. el-Âs b. Ümeyye’ye "ذو العِصابة" denirdi; çünkü sarık sardığında, ona tazim olarak hiçbir Kureyşli onun gibi sarık sarmazdı. Şöyle inşad ederler:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
Ve bâbdan: **العَصَّاب**; ip eğirendir; bu kıyastır, çünkü ip onunla bağlanır. Dedi ki:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
Ve ağacın dalları, yaprağı dökülsün diye **تُعْصَب** edilir. Ondan Haccâc’ın sözü: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة". Ve **العِصاب**: ağacı bağlayan bağlardır; onun içinde eğriliğinden dolayı([32]). Dedi ki:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
İbn Ahmer dedi ki:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
Yani onları topladı ve bir araya getirdi. Ve deve sağsın diye devenin uyluğu **يُعْصَب** edilir. Dedi ki:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
Yani zorla vermeyiz. Ve develerden **العَصُوب** bu (tür)dür; bağlanmadıkça sağmaz. Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki testisini bağlamaktır; ta ki düşsünler; o **معصوبٌ**dur([36]). Ve denir ki: **عَصَب الفَمُ**; o, tozdan veya şiddetli susuzluktan dişler üzerinde toplanan tükürüktür. Dedi ki:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
Ve bâbdan: **العُصْبة**. Halîl dedi ki: erkeklerden on kişidir; bundan aşağısına **عُصْبة** denmez. Ancak **عُصْبة** diye adlandırıldı; çünkü o **عُصِبت** edilmiştir; yani sanki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır. Ve **العُصْبَة** ve **العِصَابة** insanlardan, kuşlardan ve atlardan (olan topluluk)tur. Nâbiga dedi ki:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
Ve **اعصوصَبَ القَومُ**: bir **عِصابة** oldular. Ve **اليوم العَصيب**: şiddetli gündür. Ve **اعصَوصَبَ اليومُ**: şiddetlendi. Ve **يوم عَصَبْصَبٌ** ve **اعْصَوْصَبَتْ**: toplandı. Dedi ki:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
Ebû Zeyd dedi ki: her şey bir şeyle([40]) (beraber) ise, onunla **عَصَب** olmuştur. Denir ki: **عَصَبَ القومُ بفلان**. Dedi ki: bundan **العَصَبَة** adlandırıldı; onlar, erkeğin baba tarafından akrabası ve amcaoğullarıdır; aynı şekilde, her şey bir şeyin etrafında dönüp onu kuşatırsa onunla **عَصِبَ** olmuştur.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onunla **عَصَبَ** etti ve **عَصَّب**, onun etrafında dolaşıp ona yapıştığı zaman. Ve şu beyti delil getirdi:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
**تَدَاكأ**: itişip kakıştı. Ve **عَصَبَ الماء**: ona yapıştı. Ebû Mehdî dedi ki: develer suya **عَصَِبت** eder; **تَعصب عُصُوباً**, onun etrafında döndükleri ve üzerinde dolaştıkları zaman. Dedi ki:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
Ve ben o yerle **عَصَبت** etmedim ve ona yaklaşmadım. Halîl dedi ki: **العَصَبَة**, babasız ve evlatsız, **كَلالة** yoluyla erkeğe mirasçı olanlardır. Ferâize gelince; farzı isimlendirilmiş olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farzlardan sonra bir şey kalırsa onu alırlar. Halîl dedi ki: bundan **العَصَبِيّة** türetildi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: bu, kavmin **عَصَب**ından bir adamdır; yani onların seçkinlerindendir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü işler onlarla bağlanır.
(**عصر**) **العين** ve **الصاد** ve **الراء** üç sahih asıldır:
Birincisi zaman ve vakittir; ikincisi bir şeyi, suyu çıkıncaya kadar sıkmaktır; üçüncüsü bir şeye tutunma ve ona yapışmadır.
Birincisi **العَصْر**dır; o, zamandır. Allah dedi ki: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾ [العصر 1- 2]. Bazen **عُصُر** da derler. İmruü’l-Kays dedi ki:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
Halîl dedi ki: **العَصْران**; gece ve gündüzdür. Dedi ki:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
Dediler ki: **صَلاةُ العصر** bununla adlandırıldı; çünkü o **تُعْصَر**, yani öğleden sonraya ertelenir. Sabah ve akşam da **العصرين** diye adlandırılır. Dedi ki:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
İbnü’l-A‘râbî: kavim **أعْصَر** etti ve **أقْصَرُوا**; **العَصْر** ve **القَصْر**dan. Ve denir ki: **عَصّروا**; ve ikindiye kadar bekletildiler. Bir hadis rivayet edildi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem bir adama dedi ki: "حافِظْ على العَصْرَين". Adam dedi: bu bizim dilimizden değildi; ben dedim: iki **العصران** nedir? Dedi ki: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"; sabah namazını ve ikindi namazını kasteder.
**الجارية المُعصِر**a gelince; bazı insanlar bunu bu kıyasa kıyas ettiler; söyledikleri uzak değildir.
Halîl ve başkaları dedi ki: cariye kendinde gençliğin artışını gördüğü zaman **أعْصَرَتْ** olur; o **مُعْصِرٌ**dir; gençliğinin ve idrakinin **عَصْر**ına ulaşmıştır. Ebû Leylâ dedi ki: cariye buluğa erip hayzına yaklaştığı zaman o **مُعْصِر**dir. Ve şu beyti okudu:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
Bir kavim dedi ki: **معصراً** diye adlandırıldı; çünkü kendi **عَصْر**ından değişti. Başkaları bunun hakkında başka şey söyledi; onu yerinde zikrettik.
İkinci asıl **العُصارة**dır: sıktığın bir şeyden akan şeydir. Dedi ki:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
Ve o **العصير**dir. Ve **العُصَارة** hakkında dedi ki:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Araplar der ki: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". Evs dedi ki:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
Araplar **العُصارة**yı ve **المُعْتَصَر**ı hayır ve ihsan için mesel yaparlar: o, **كريم العُصارة** ve **كريم المعتصر**dır. Ve **عَصَرت العنب**, onu bizzat yaptığın zaman. Ve **اعتصرته**, senin için özel olarak sıkıldığı zaman. Ve **المِعْصار**: torba gibi bir şeydir; üzüm onun içine konur ve sıkılır.
Ve bâbdan: **المُعْصِرات**; yağmur getiren bulutlardır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. Ve kavim **أُعْصِرَ** edildi; onlara yağmur geldiği zaman. Şöyle de okunmuştur: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون﴾ [يوسف 49]; yani onlara yağmur gelir. Bu, üzüm ve başkasını sıkmaktan türetilmiştir. Rüzgârlara gelince ve onların onları **المُعْصِرات** diye adlandırmaları; komşuluk yönünden bu bâba hamledilmesi uzak değildir; çünkü o, yağmur getiren bulutları kaldırınca, **معصِرات** ve **إعصاراً** diye adlandırıldı. **المُعصِرات** hakkında dedi ki:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
Ve **الإعصار**: yuvarlakça yükselen tozdur; cem‘i **الأعاصير**dir. Dedi ki:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
Ve **غُبار العَجاجة**da da **إعصار** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾ [البقرة 266]. Ve denir ki: falan geçti, elbiselerinde **عَصَرَةٌ** var; yani güzel kokunun yayılması ve kabarması. Bu, **الإعصار**dan alınmıştır. Hadiste: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
Ve bâbdan **العَصْر** ve **الاعتصار**. Halîl dedi ki: **الاعتصار**; bir insandan bir borçla([50]) veya bir yönden mal çıkmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: denir ki: falanın oğulları ihsanı **يعتصرون** ederler. Asma‘î dedi ki: **المعْتَصِر**; şeyden alan, ondan bir pay elde edendir. İbn Ahmer dedi ki:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

Ve **الغَلّة** için **عُصارة** denir. Ve O’nun (yüce) sözü: ﴿وفيه **يَعْصِرُون**﴾ [Yûsuf 49] şöyle tefsir edildi; dedi ki: arazilerinde gelir elde ederler. Bu, kıyastandır; çünkü o, sanki **اعْتُصر** edilmiş bir şeydir; **العِنَبُ** ve başkası nasıl sıkılırsa. Halîl dedi ki: **العَصْر**: bağıştır. Tarafe dedi ki:

لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])

Yani: verirsin.

Üçüncü asl: **العَصَر**: sığınaktır; **اعتَصَر بالمكان** denir; ona sığındığı zaman. Ebû Duvâd dedi ki:

مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])

Ve denir: bu işten senin için bir **عُصْرة** yoktur; **فُعلة** üzere([54]); ve **عَصَر** takdiri üzere [**فَعَلٍ**; yani([55]) ] sığınak. Ve **العُصْرَة** hakkında dedi ki:

* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *

Ve söyleyenin sözü hakkında denir:

أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا

Şüphesiz **المعاصر**: sarıklardır. Ve dediler ki: onlar siyah elbiselerdir. Bunun sahihi şudur ki **المعاصر** zırhlardır; **العَصْر**’dan alınmıştır; çünkü onunla sıkıştırılır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ص ي
تعصّى عليّ فلان واستعصى وهو عصّاء وعصيّ‏.‏
قال الطرماح‏:‏ ملك تدين له الملو - ك أشمّ عصّاء العواذل وبعلت بمعاناته وأراني العجب من معاصاته‏.‏
ويقال‏:‏ عصا بالعصا وعصيَ بالسيف إذا ضرب بهما‏.‏
وتوكّأ على عصاه واعتصى عليها واعتصى الشيء‏:‏ اتخذه عصا‏.‏
قال جرير‏:‏ ولا نعتصي الأرطى ولكن سيوفنا رقاق النواحي لا يبلّ كليمها ومن المستعار‏:‏ عرق عاصٍ وعاند‏:‏ لا يرفأ‏.‏
واعتصب النواة‏:‏ اشتدت‏.‏
‏"‏ وشقّ فلان عصا المسلمين ‏"‏ إذا فرق جماعتهم‏.‏
وألقى عصاه إذا أقام ‏"‏ ولا ترفع عصاك عن أهلك ‏"‏ لا تخلهم من التأديب‏.‏
قال‏:‏ قد طال هذا الظل من عصاكا أي لاتزال تزجرني‏.‏
ويقال للرّاعي‏:‏ إنه لضعيف العصا وليّن العصا وإنه لشديد العصا وصلب ضعيف العصا بادي العروق ترى له عليها إذا ما أجدب الناس إصبعاً وقال معن بن أوس‏:‏ عليه شريب وادع ليّن العصا يساجلها جمّاته وتساجله وقال أبو النجم‏:‏ صلب العصا جاف عن التغزل وقرعني بعصا اللوم‏.‏
وفلان يصلّي عصا فلان أي يدبر أمره‏.‏
قال قيس بن زهير‏:‏ ولا تعجل بأمرك واستدمه فما صلّى عصاك كمستديم الاستدامة‏:‏ التأني‏.‏
ويقال للصغير الرأس‏:‏ رأس العصا‏.‏
قال يهجو عمر بن هبيرة وكان صعلاً من مبلغ رأس العصا أن بيننا ضغائن لا تنثى وإن هي سلّت والناس عبيد العصا أي إنما يهابون من آذاهم ‏"‏ وقشرت له العصا ‏"‏ أبديت له ما في ضميري‏.‏

##### Türkçe

ع ص ي
Falanca bana karşı **تعصّى** etti ve **استعصى** oldu; o, **عصّاء** ve **عصيّ**dir.
طرماح dedi ki:
Kendisine kralların boyun eğdiği bir hükümdar; yüce, **عصّاء**; kınayanların (kınamalarına karşı). Ve onunla uğraşmakla (işi) zorlaştı; ve bana, ona karşı gelmesinden **معاصاته** dolayı hayreti gösterdi.

Ve denilir: **عصا** ile **عصا** etti ve kılıçla **عصيَ** etti; ikisiyle vurduğu zaman.

Ve değneğine **توكّأ** etti; onun üzerine **اعتصى** etti; ve **اعتصى** şeyi: onu değnek edindi.

Cerîr dedi ki:
Biz **الأرطى**’ya **نعتصي** etmeyiz; fakat kılıçlarımız, yanları ince (kılıçlar)dır; yaralısı ıslanmaz.

Ödünç alınanlardandır: **عرق عاصٍ** ve **عاند**: onarılmaz.

Ve **اعتصب** çekirdek: şiddetlendi.

“Falanca Müslümanların **عصا**sını yardı” (denir); onların cemaatini ayırdığı zaman.

Ve **عصاه**sını attı; ikamet ettiği zaman. “Ve **عصاك**ı ehlinin üzerinden kaldırma”: onları terbiye etmekten boş bırakma.

Dedi ki: **عصاكا**dan bu gölge uzadı; yani beni azarlamaya devam ediyorsun.

Ve çobana denilir: O, **ضعيف العصا** ve **ليّن العصا**dır; ve o, **شديد العصا** ve **صلب**dir.
**ضعيف العصا**; damarları belirgin; insanlar kıtlığa düştüğü zaman onun üzerinde bir parmak görürsün.

Ma‘n b. Evs dedi ki:
Onun üzerinde, içen; sakin, **ليّن العصا**; onun saç örgüleri onunla yarışır ve o da onunla yarışır.

Ebû’n-Necm dedi ki:
**صلب العصا**; tegazzülden uzak. Ve beni kınama değneğiyle **قرعني** etti.

Ve falanca, falancanın **عصا**sını **يصلّي** eder; yani onun işini çekip çevirir.

Kays b. Zuheyr dedi ki:
İşinde acele etme ve onu sürdür; çünkü senin **عصا**nı **صلّى** eden, sürdürmeyi sürdüren gibi değildir.
**الاستدامة**: ağırdan alma.

Ve küçük başlıya denilir: **رأس العصا**.

Ömer b. Hubeyre’yi hicvederek dedi; o, **صعلاً** idi:
**رأس العصا**nın eriştiği (kimse)den; aramızda, çıkarılıp atılmayan kinler vardır; eğer çekilip çıkarılsa da.

Ve insanlar **عبيد العصا**dır; yani ancak kendilerine eziyet edenden korkarlar.

“Onun için **العصا**yı soydum”: içimde olanı ona açığa çıkardım.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي *!الِعصْيانُ ، ) بالكسْر : ( خِلافُ الطَّاعَةِ .
يقالُ ( *!عَصاهُ *!يَعْصِيه *!عَصْياً ، بالفَتْح ، *!وعِصْياناً ( *!ومَعْصِيَةً ، فهو عاصٍ ؛ خَرَجَ عن طاعَتِه .
*!وعَصَيِ العَبْدُ رَبَّه : خالفَ أَمْرَه .
( *!وعَاصاهُ *!مُعاصاةً ( فهو *!عاصٍ *!وعَصِيُّ ، كعَنِيً : لم يُطِعْهُ .
( *!واعْتَصَتِ النُّواةٌ : اشْتَدَّتْ ؛ نقلَهُ الجوهرِيُّ .
( وابنُ أَبي *!عاصِيَةَ شاعِر .
( *!وتَعَصَّى الأمْرُ : اْعْتاصَ ، ويقالُ أَضْلُه تعَصَّص كتَظَنَّى وتَقَضَّى .
(و*!عُصَيَّةٌ ، ( كسُمَيَّةَ : بَطْنٌ منَ بَني سُلَيْم ؛ ومنه الحديثُ : ( عُصَيَّةُ *!عَصَتِ اللهَ ورَسُولَ ) ؛ وهم يَنُو عُصَيَّةَ بنُ خفافِ بنِ امْرىءِ القَيْسِ بنِ بهثَةَ بنِ سُلَيْم .
ومممَّا يُسْتدرك عليه :
*!اسْتَعْصَى على أَميرِه : امْتَنَعَ عليه ولم يُطِعْهُ .
وفلانٌ *!يَعْصِي الرِّيحَ : إذاً اسْتَقْبَل مَهَبَّا ولم يَتَعَرَّضْ لها .
*!والعاصِي ؛ إسْمُ الفَصِيلِ إذاً عاصي أمّه فلمَ يَتْبَعْها .
والعصي بنُ وائِلٍ السّهميُّ والِدُ

عَمْرٍ و .
قالَ النحَّاسُ : سَمعْتُ الأخْفَش يقولُ : سَمِعْتُ المبِّردَ يقولُ هو *!العاصِيُ بالياءِ ، لا يجوزُ حَذْفَها وقد لهَجَتِ العامَّةُ بحْذِفها ؛ قالَ النحَّاسُ : هذا مُخالِفٌ لجِميعِ النُّحاة ، يُعْني أَنَّه مِنَ الأسْماَءِ الَمنْقوصَةِ فيجوزُ فيه إثْبات الياءِ وحَذْفها ، والمبِّردُ لم يَخالِفِ الَنّحويِّين في هذا ، وإنَّما زَعَمَ أَنّه سُمِّيَ العاصى لأنّه اعَتَصَى بالسَّيْفِ أَيأَقامَ السَّيْفَ مقامَ العَصا وليسَ هو مِن العِصْيان ، كذا حَكَاه الآمدِي عنه .
قالَ الحافِظُ في التَّبْصير بعدَ نقْلِه هذا الكَلام : قُلْت : وهذا إن مَشَى في العاصى بنِ وائِلٍ لكنَّه لا تُطَّرد لأنَّ النَّبيَّ صلى الله عليه وسلم غَيَّر اسْمَ العاصي بن الأَسْود والِد عَبْد الله فسَمَّا مُطِيعاً ، فهذا يدلُّ على أنَّه مِنَ العِصْيانِ وقالَ جماعَةٌ لم يَسْلَم مِن *!عُصاةِ قُرَيْش غَيْرُه فهذا يدلُّ لذلكَ أيْضاً ، انتَهَى .
وعَوْفُ بنُ عُصَيَّةَ في الأَنْسابِ .
ومحمدُ بنُ طالبِ بنِ عُصِيَّةَ الفارُوقيمقدمُ الباطِنِيَّة الذين قٌ تِلوا بواسطتِه سَنَة ستّمائةٍ ، وكانوا أَرْبَعِين رجُلاً .
وبفَتْح العَيْنِ وكسْر الصادِ : أَبو محمدٍ عبِدُ الواحدِ بنُ أَبي الفَتْح الُمبارَك بنِ عَبْدِ الرحمنِ بنِ عليِّ بنِ *!عَصِيَّةَ بنِ هبَةِ اللهاِ الكِنْدِيُّ البَغْدادِيُّ ، حدَّثَ عن أَبي القاسِم الحربي ، وأَخُوه أَبو الرّضا محمدٌ سَمِعَ أَبا الوقْت وأَجازَ الُنُّذري كتابَة ، وولده أَبو بكْرٍ مواهبُ بنُ محمدٍ سَمِعَ من عبد الغِيثِ الجرْبي تُوفي سَنَة 638 . قالَ الحاِفظُ : وكانَ أَبو الرّضا الَمذْكُور
يقولُ : نَحْنْ بَنُو عُصَيَّة ، أَي تَصْغيرُ العَصا ؛ قالَ الُنْذري : والفَتْحُ أَصَحَّ ؛ والحافِظُ الدّمياطِي ضَبَطَهم بالضمِّ ، وكأنَّه نَظَرَ إلى دَعْوى قرييهم الَمْذكور .

##### Türkçe

: ( **العِصْيانُ** ، ) kesre ile: ( **الطَّاعَةِ**’nin zıddı.
Denilir ki: ( **عَصاهُ** **يَعْصِيه** **عَصْياً** , fetha ile, **وعِصْياناً** ( **ومَعْصِيَةً** , o hâlde o **عاصٍ**’dır; onun itaatinden çıktı.
**وعَصَيِ العَبْدُ رَبَّه**: onun emrine muhalefet etti.
( **وعَاصاهُ** **مُعاصاةً** ( o hâlde o **عاصٍ** **وعَصِيُّ**’dur, **عَنِيً** gibi: ona itaat etmedi.
( **واعْتَصَتِ النُّواةٌ**: şiddetlendi; onu Cevherî nakletti.
( İbn Ebî **عاصِيَةَ** şairdir.
( **وتَعَصَّى الأمْرُ**: **اْعْتاصَ**; ve denilir ki aslı **تعَصَّص**’tır, **تَظَنَّى** ve **تَقَضَّى** gibi.
( ve **عُصَيَّةٌ** , ( **سُمَيَّةَ** gibi: Benî Süleym’den bir batındır; ve ondan hadis: ( **عُصَيَّةُ** **عَصَتِ اللهَ ورَسُولَ** ); ve onlar, **عُصَيَّةَ** b. Hâfâf b. İmriu’l-Kays b. Behse b. Süleym oğullarıdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**اسْتَعْصَى** onun emîrine karşı: ona karşı imtina etti ve ona itaat etmedi.
Ve falan **يَعْصِي الرِّيحَ**: esiş yönünü karşıladığı ve ona maruz kalmadığı zaman.
Ve **العاصِي**; annesine âsi olup da onu takip etmediği zaman sütten kesilmiş yavrunun adıdır.
Ve **العصي** b. Vâil es-Sehmî,

عَمْرٍ ve .’nun babasıdır.
Nehhâs dedi: Ahfeş’i şöyle derken işittim: Müberred’i şöyle derken işittim: o **العاصِيُ**’dir, **الياءِ** ile; onun hazfi caiz olmaz; hâlbuki avam onu hazfetmekle ünsiyet etmiştir; Nehhâs dedi: bu, bütün nahivcilere muhaliftir; yani o, **الَمنْقوصَةِ** isimlerdendir; onda **الياءِ**’nin isbâtı ve hazfi caiz olur; Müberred bu hususta nahivcilere muhalefet etmemiştir; ancak o, **العاصى** diye isimlendirildiğini iddia etti; çünkü o, kılıçla **اعَتَصَى** etti; yani kılıcı asânın yerine ikame etti; ve o, **العِصْيان**’dan değildir; Âmidî ondan böyle hikâye etti.
Hâfız, bu kelâmı naklettikten sonra **التَّبْصير**’de dedi: Dedim: Bu, **العاصى** b. Vâil hakkında yürürse de, fakat muttarid olmaz; çünkü Peygamber صلى الله عليه وسلم, **العاصي** b. el-Esved’in, Abdullah’ın babasının adını değiştirdi de onu **مُطِيعاً** diye isimlendirdi; bu da onun **العِصْيان**’dan olduğuna delâlet eder. Ve bir cemaat dedi ki: **عُصاةِ قُرَيْش**’ten onun dışındakiler selâmet bulmadı; bu da buna delâlet eder, ayrıca; bitti.
Ve ensâbda Avf b. **عُصَيَّةَ**.
Ve Muhammed b. Tâlib b. **عُصِيَّةَ** el-Fârûkî, sene altı yüz yılında onun vasıtasıyla öldürülen Bâtınîlerin mukaddemidir; ve onlar kırk adam idiler.
Ve aynın fethası ve sâdın kesresi ile: Ebû Muhammed Abdu’l-Vâhid b. Ebî’l-Feth el-Mübârek b. Abdi’r-Rahmân b. Alî b. **عَصِيَّةَ** b. Hibetillâh el-Kindî el-Bağdâdî; Ebû’l-Kâsım el-Harbî’den hadis rivayet etti; ve kardeşi Ebû’r-Rıdâ Muhammed, Ebû’l-Vakt’ı işitti ve Nüzrî’ye yazı olarak icâzet verdi; ve onun oğlu Ebû Bekr Mevâhib b. Muhammed, Abdu’l-Gays el-Cerbî’den işitti; sene 638’de vefat etti. Hâfız dedi: ve zikredilen Ebû’r-Rıdâ,

şöyle derdi: Biz **عُصَيَّة** oğullarıyız; yani **العَصا**’nın tasğîri; Nüzrî dedi: fetha daha sahîhtir; ve Hâfız Dımiyâtî onları damme ile ضبط etti; sanki, zikredilen akrabalarının davasına baktı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: عصى

عَصَاهُ
1 عَصَاهُ ذ , aor. يَعْصِيهِ, inf. n. عَصْىٌ and مَعْصِيَةٌ (S, Msb, K, TA) and عِصْيَانٌ, (TA, and so in some copies of the S,) or this last is a simple subst., (Msb,) He ([for instance] a slave, Msb, TA) disobeyed him, or rebelled against him, (S, K, TA,) i. e., his master; (Msb, TA;) as also ↓ عاصاهُ, (S, Msb, K, TA,) inf. n. مُعَاصَاةٌ; (TA;) and عَلَيْهِ ↓ استعصى, (S,) meaning he opposed him, or resisted him, and did not obey him, [or he rebelled against him,] namely, his prince, or commander. (TA.) [See also an ex. of the first in a verse cited voce زُجٌّ] فُلَانٌ يَعْصِى الرِيحَ means (assumed tropical:) Such a one faces the quarter from which the wind blows, not opposing his side to the wind. (TA.)

3 عَاْصَىَ see the preceding paragraph.

تعصّىِ
5 تعصّىِ ذ It (an affair) was, or became, difficult; syn. اِعْتَاصَ: (K, TA:) said by some to be originally تَعَصَّصَ; like تَظَنَّى and تَقَضَّى. (TA.)

تعاصى
6 تعاصى ذ [occurs in the S and TA, voce تَحَمَّسَ, as meaning He feigned disobedience, or rebellion: and in the A and TA, voce تَشَاغَبَ, as meaning he manifested incompliance].

اِعْتَصَتِ النَّوَاةُ
8 اِعْتَصَتِ النَّوَاةُ ذ The date-stone was, or became, hard. (S, K.)

10 اـِسْتَعْصَىَ see the first paragraph.

عِصْيَانٌ
عِصْيَانٌ ذ [mentioned above as an inf. n., but accord. to the Msb a simple subst.,] Disobedience, or rebellion; contr. of طَاعَةٌ. (S, K.)

عَصِىٌّ
عَصِىٌّ ذ : see what follows, in two places.

عَاصٍ
عَاصٍ ذ and ↓ عَصِىٌّ Disobeying, or rebelling; or disobedient, or rebellious: (S, K:) [both are mentioned in the S and K as though syn.: but] ↓ the latter is an intensive epithet [and therefore has the latter signification, or means very disobedient or rebellious]: the pl. of the former is عُصَاةٌ. (Msb.) ― -b2- العَاصِى is an appellation of The young camel when it disobeys its mother, and does not follow her. (TA.) ― -b3- And it signifies also (tropical:) The vein that will not cease bleeding: (S, K, TA:) belonging to this art. and to art. عصو: (TA: mentioned in art. عصو in the K:) pl. العَوَاصِى. (S.)

##### Türkçe

**عَصَاهُ**
1 **عَصَاهُ** ذ, muzâri‘i **يَعْصِيهِ**, mastar ismi **عَصْىٌ** ve **مَعْصِيَةٌ** (S, Msb, K, TA) ve **عِصْيَانٌ**, (TA, ve S’nin bazı nüshalarında da böyledir,) yahut bu sonuncusu yalın bir isimdir, (Msb,) o, ([meselâ] bir köle, Msb, TA) ona karşı geldi, yahut ona isyan etti, (S, K, TA,) yani, efendisine; (Msb, TA;) bunun gibi ↓ **عاصاهُ**, (S, Msb, K, TA,) mastar ismi **مُعَاصَاةٌ**; (TA;) ve **عَلَيْهِ** ↓ **استعصى**, (S,) mânâsı: ona karşı koydu, yahut ona direndi, ve ona itaat etmedi, [yahut ona isyan etti,] yani, onun emîrine, yahut kumandanına. (TA.) [Birincinin bir örneğine ayrıca **زُجٌّ** maddesinde zikredilen bir beyitte bak] **فُلَانٌ يَعْصِى الرِيحَ** demek (varsayılan mecazî:) Böyle biri, rüzgârın estiği cihete yüzünü döner; yanını rüzgâra karşı koymaz. (TA.)

3 **عَاْصَىَ**: önceki paragrafa bak.

**تعصّىِ**
5 **تعصّىِ** ذ O (bir iş) zor oldu, yahut zorlaştı; eş anlamlısı **اِعْتَاصَ**: (K, TA:) bazılarınca aslının **تَعَصَّصَ** olduğu söylenmiştir; **تَظَنَّى** ve **تَقَضَّى** gibi. (TA.)

**تعاصى**
6 **تعاصى** ذ [S ve TA’da, **تَحَمَّسَ** maddesinde, “itaatsizliği yahut isyanı uydurdu” mânâsında geçer: ve A ve TA’da, **تَشَاغَبَ** maddesinde, “uymamayı ortaya koydu” mânâsında].

**اِعْتَصَتِ النَّوَاةُ**
8 **اِعْتَصَتِ النَّوَاةُ** ذ Hurma çekirdeği sert oldu, yahut sertleşti. (S, K.)

10 **اـِسْتَعْصَىَ**: birinci paragrafa bak.

**عِصْيَانٌ**
**عِصْيَانٌ** ذ [yukarıda mastar ismi olarak zikredilmiştir; fakat Msb’ye göre yalın bir isimdir,] İtaatsizlik, yahut isyan; **طَاعَةٌ**’nın zıddı. (S, K.)

**عَصِىٌّ**
**عَصِىٌّ** ذ: iki yerde, aşağıda gelen şeye bak.

**عَاصٍ**
**عَاصٍ** ذ ve ↓ **عَصِىٌّ** İtaat etmeyen, yahut isyan eden; yahut itaatsiz, yahut isyankâr: (S, K:) [ikisi de S ve K’da sanki eş anlamlı imiş gibi zikredilmiştir: fakat] ↓ ikincisi şiddet bildiren bir sıfattır [ve bu sebeple ikinci mânâya sahiptir, yahut çok itaatsiz yahut çok isyankâr demektir]: birincinin çoğulu **عُصَاةٌ**’dır. (Msb.) ― -b2- **العَاصِى**, annesine karşı geldiğinde ve onu takip etmediğinde, genç deve yavrusunun bir adıdır. (TA.) ― -b3- Ve ayrıca (mecazî:) kanaması kesilmeyen damar mânâsına da gelir: (S, K, TA:) bu sanata ve عصو sanatına mensuptur. (TA: K’da عصو sanatında zikredilmiştir:) çoğulu **العَوَاصِى**. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَصِيَ
عَصِيَ A ( n. ac. عَصًا [ 4 ] ),
a.  Took, seized a stick.

b.  [ Bi ], Used as a stick.

عَصَّيَ
عَصَّيَ II ,
a.  Gave a stick to.

عَاْصَيَ
عَاْصَيَ III ,
a.  Came to blows with.

أَعْصَيَ
أَعْصَيَ IV ,
a.  Put forth barren branches ( vine ).

اِعْتَصَيَ
اِعْتَصَيَ VIII
a.  [ Bi ], Used as a stick.

b.  [ 'Ala ], Leant on.

c.  Cut a stick from. - عَصًا [ 4A ] , ( pl. عُِصِيّ ), Stick, cane, staff: sceptre; crosier.

b.  Handle.

c.  Leg-bone, shank.

d.  Tongue.

e.  Muffler.

عَصَاة
عَصَاة [ 4tA ],
a.  see 4 (a) .

عُصَيَّة
عُصَيَّة
a.  Small stick.

شَقَّ العَصَا
شَقَّ العَصَا
a.  He split the staff: he caused a schism.

رَفَعَ العَصَا
رَفَعَ العَصَا
a.  Took up his staff: he departed.

أَلْقَى العَصَا
أَلْقَى العَصَا
a.  He threw down his staff: stayed, rested at.

قَشَرَ لَهُ العَصَا
قَشَرَ لَهُ العَصَا
a.  He peeled for him the staff: he told him his mind.

قَرَعَ لَهُ العَصَا
قَرَعَ لَهُ العَصَا
a.  He cautioned, censured.

اِنْشَقَّت العَصَا
اِنْشَقَّت العَصَا
a.  The staff was split: discord arose.

لَيِّن العَصَا
لَيِّن العَصَا
a.  He is gentle.

ضَعِيْف العَصَا
ضَعِيْف العَصَا
a.  Indulgent.

صَلِيْب العَصَا
صَلِيْب العَصَا
a.  Ungentle, harsh.

عَصَى
عَصَى I ( n. ac. عَصْي 1 ,  مَعْصِيَة [ 18t ] ),
a.  Was disobedient, rebellious.

b.  [ acc. or 'Ala ],  see III .

عَاْصَيَ
عَاْصَيَ III ,
a.  Disobeyed, resisted; revolted, rebelled against.

تَعَصَّيَ
تَعَصَّيَ V ,
a.  Was difficult, complicated ( affair ).

اِعْتَصَيَ
اِعْتَصَيَ VIII ,
a.  see V .

b.  Was hard.

اِسْتَعْصَيَ
اِسْتَعْصَيَ X
a.  [ 'Ala ],  see III .

مَعْصِيَة
مَعْصِيَة 18t ,
a.  Disobedience; resistance; revolt, rebellion, insurrection.

عَاْصِي
عَاْصِي 21 , ( pl. عُصَاة [ 9tA ] ),
a.  Disobedient, rebellious: rebel, insurgent.

b.  ( pl. عَوَاصٍ [ عَوَاْصِيُ 41 ]), Artery of which the bleeding cannot be stanched.

عَصِيّ
عَصِيّ 25 , ( pl. reg. &  أَعْصِيَآءُ 68 ),
a.  see 21 (a) .

b.  Renegade, apostate.

عِصْيَاْن
عِصْيَاْن 34 ,
a.  see 18t .

نَهْر العَاصِي
نَهْر العَاصِي
a.  The Orontes.

##### Türkçe

**عَصِيَ**
**عَصِيَ** A ( n. ac. **عَصًا** [ 4 ] ),
a. Bir değnek aldı, ele geçirdi.

b. [ Bi ], Bir değnek olarak kullandı.

**عَصَّيَ**
**عَصَّيَ** II ,
a. Birine değnek verdi.

**عَاْصَيَ**
**عَاْصَيَ** III ,
a. Birisiyle vuruşmaya geldi.

**أَعْصَيَ**
**أَعْصَيَ** IV ,
a. (Asma) kısır dallar çıkardı.

**اِعْتَصَيَ**
**اِعْتَصَيَ** VIII
a. [ Bi ], Bir değnek olarak kullandı.

b. [ 'Ala ], Dayandı.

c. -den bir değnek kesti. - **عَصًا** [ 4A ] , ( pl. **عُِصِيّ** ), Değnek, baston, asa: saltanat asası; piskopos asası.

b. Sap.

c. Bacak kemiği, incik.

d. Dil.

e. Boyunluk.

**عَصَاة**
**عَصَاة** [ 4tA ],
a. 4 (a)’ya bak.

**عُصَيَّة**
**عُصَيَّة**
a. Küçük değnek.

**شَقَّ العَصَا**
**شَقَّ العَصَا**
a. Asayı yardı: bir ayrılık çıkardı.

**رَفَعَ العَصَا**
**رَفَعَ العَصَا**
a. Asasını aldı: ayrıldı.

**أَلْقَى العَصَا**
**أَلْقَى العَصَا**
a. Asasını attı: (bir yerde) kaldı, (orada) dinlendi.

**قَشَرَ لَهُ العَصَا**
**قَشَرَ لَهُ العَصَا**
a. Onun için asayı soydu: ona içindekini söyledi.

**قَرَعَ لَهُ العَصَا**
**قَرَعَ لَهُ العَصَا**
a. Uyardı, azarladı.

**اِنْشَقَّت العَصَا**
**اِنْشَقَّت العَصَا**
a. Asa yarıldı: anlaşmazlık ortaya çıktı.

**لَيِّن العَصَا**
**لَيِّن العَصَا**
a. O yumuşaktır.

**ضَعِيْف العَصَا**
**ضَعِيْف العَصَا**
a. Müsamahakâr.

**صَلِيْب العَصَا**
**صَلِيْب العَصَا**
a. Yumuşak olmayan, sert.

**عَصَى**
**عَصَى** I ( n. ac. **عَصْي** 1 ,  **مَعْصِيَة** [ 18t ] ),
a. İsyan etti, başkaldırdı.

b. [ acc. or 'Ala ], III’e bak.

**عَاْصَيَ**
**عَاْصَيَ** III ,
a. İsyan etti, direndi; ayaklandı, -e karşı isyan etti.

**تَعَصَّيَ**
**تَعَصَّيَ** V ,
a. (İş) zor oldu, karmaşık oldu.

**اِعْتَصَيَ**
**اِعْتَصَيَ** VIII ,
a. V’e bak.

b. Sert oldu.

**اِسْتَعْصَيَ**
**اِسْتَعْصَيَ** X
a. [ 'Ala ], III’e bak.

**مَعْصِيَة**
**مَعْصِيَة** 18t ,
a. İtaatsizlik; direnme; isyan, başkaldırı, ayaklanma.

**عَاْصِي**
**عَاْصِي** 21 , ( pl. **عُصَاة** [ 9tA ] ),
a. İtaatsiz, asi: isyancı, ayaklanmacı.

b. ( pl. **عَوَاصٍ** [ **عَوَاْصِيُ** 41 ]), Kanaması durdurulamayan atardamar.

**عَصِيّ**
**عَصِيّ** 25 , ( pl. reg. &  **أَعْصِيَآءُ** 68 ),
a. 21 (a)’ya bak.

b. Dinden dönen, mürted.

**عِصْيَاْن**
**عِصْيَاْن** 34 ,
a. 18t’ye bak.

**نَهْر العَاصِي**
**نَهْر العَاصِي**
a. Orontes (Asi Nehri).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عصي
عَصَى - يَعْصِي - مَعْصِيَة - عِصْيَان - عَصِيّ - عَصِيَّاً - عَصَا - عِصِي
عَصَى - يَعْصِي + كائن + كائناَ أو أمراً: يأبى فعل الأمر الصادر إليه رغم قناعته بصوابه، لتكبر على مُصْدِر الأمر، أو إفساد وهوى نفسس
مَعْصِيَة: على وزن " مـَفـْعـِلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " عَصَى - يَعْصِي ": العصيان لأمر مراد دون غيره: إحدى المرات التي يقوم بها المرء بفعل " عَصَى - يَعْصِي "
عِصْيَان: على وزن " فـِعلان" اسم فعل مبالغة من " عَصَى - يَعْصِي "
عَصِيّ: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " عَصَى - يَعْصِي ": من يقوم بفعل " عَصَى - يَعْصِي " بشكل متكرر
عَصِيَّاً: حال من " عَصِيّ "
عَصَا: على وزن " فـَعال" اسم فعل من "  عَصَى - يَعْصِي " : أصلها " عصاا ":  وهي كذلك اسم آلة العصيان أو آلة آلة تأديب رفض تنفيذ الأمر والعصيان، وهي العود من الشجر الذي يستعمل للتوكأ والضرب
عِصِي: جمع " عَصَا "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي:
عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ
عَصَى - يَعْصِي - عَصَوْا
	﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من اللهذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون (61)﴾ البقرة ﴿ضربت عليهم الذلة أين ما ثقفوا إلا بحبل من الله وحبل من الناس وباءوا بغضب من الله وضربت عليهم المسكنة ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون الأنبياء بغير حق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(112)﴾ آل عمران
 	﴿لعن الذين كفروا من بني إسرائيل على لسان داوود وعيسى ابن مريم ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون (78)﴾ المائدة
 	﴿وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واسمعوا قالوا سمعنا وعصينا وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم قل بئسما يأمركم به إيمانكم إن كنتم مؤمنين(93)﴾ البقرة ﴿من الذين هادوا يحرفون الكلم عن مواضعه ويقولون سمعنا وعصينا واسمع غير مسمع وراعنا ليا بألسنتهم وطعنا في الدين ولو أنهم قالوا سمعنا وأطعنا واسمع وانظرنا لكان خيرا لهم وأقوم ولكن لعنهم الله بكفرهم فلا يؤمنون إلا قليلا(46)﴾ النساء
 	﴿فعصوا رسول ربهم فأخذهم أخذة رابية (10)﴾ الحاقة ﴿فعصى فرعون الرسول فأخذناه أخذا وبيلا (16)﴾ المزمل
 	﴿فكذب وعصى (21)﴾ النازعات ﴿أالآن وقد عصيت قبل وكنت من المفسدين (91)﴾ يونس
 	﴿ومن يعص الله ورسوله ويتعد حدوده يدخله نارا خالدا فيها وله عذاب مهين(14)﴾ النساء ﴿إلا بلاغا من الله ورسالاته ومن يعص الله ورسوله فإن له نار جهنم خالدين فيها أبدا(23)﴾ الجن
 	﴿وما كان لمؤمن ولا مؤمنة إذا قضى الله ورسوله أمرا أن يكون لهم الخيرة من أمرهم ومن يعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبينا (36)﴾ الأحزاب
 	﴿ولقد صدقكم الله وعده إذ تحسونهم بإذنه حتى إذا فشلتم وتنازعتم في الأمر وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون منكم من يريد الدنيا ومنكم من يريد الآخرة ثم صرفكم عنهم ليبتليكم ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين(152)﴾ آل عمران ﴿يومئذ يود الذين كفروا وعصوا الرسول لو تسوى بهم الأرض ولا يكتمون الله حديثا(42)﴾ النساء ﴿فإن عصوك فقل إني بريء مما تعملون (216)﴾ الشعراء
 	﴿ياأيها النبي إذا جاءك المؤمنات يبايعنك على أن لا يشركن بالله شيئا ولا يسرقن ولا يزنين ولا يقتلن أولادهن ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن ولا يعصينك في معروف فبايعهن واستغفر لهن الله إن الله غفور رحيم(12)﴾ الممتحنة
 	﴿رب إنهن أضللن كثيرا من الناس فمن تبعني فإنه مني ومن عصاني فإنك غفور رحيم (36)﴾ إبراهيم ﴿وتلك عاد جحدوا بآيات ربهم وعصوا رسله واتبعوا أمر كل جبار عنيد(59)﴾ هود ﴿قال نوح رب إنهم عصوني واتبعوا من لم يزده ماله وولده إلا خسارا(21)﴾ نوح

 ﴿قل إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم (15)﴾ الأنعام ﴿وإذا تتلى عليهم آياتنا بينات قال الذين لا يرجون لقاءنا ائت بقرآن غير هذا أو بدله قلما يكون لي أن أبدله من تلقاء نفسي إن أتبع إلا ما يوحى إلي إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم(15)﴾ يونس ﴿قل إني أخاف إن عصيت ربي عذاب يوم عظيم (13)﴾ الزمر ﴿قال ياقوم أرأيتم إن كنت على بينة من ربي وآتاني منه رحمة فمن ينصرني من الله إن عصيته فما تزيدونني غير تخسير﴾ هود
 	﴿فأكلا منها فبدت لهما سوآتهما وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة وعصى آدم ربه فغوى (121)﴾ طه
 	﴿ياأيها الذين آمنوا قوا أنفسكم وأهليكم نارا وقودها الناس والحجارة عليها ملائكة غلاظ شداد لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون(6)﴾ التحريم
 	﴿قال ستجدني إن شاء الله صابرا ولا أعصي لك أمرا (69)﴾ الكهف ﴿ألا تتبعني أفعصيت أمري (93)﴾ طه
معصية
 ﴿ألم ترى إلى الذين نهوا عن النجوى ثم يعودون لما نهوا عنه ويتناجون بالإثم والعدوان ومعصية الرسول وإذا جاءوك حيوك بما لم يحيك به الله ويقولون في أنفسهم لولا يعذبنا الله بما نقول حسبهم جهنم يصلونها فبئس المصير(8)﴾ المجادلة { ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تناجيتم فلا تتناجوا بالإثم والعدوان ومعصية الرسول وتناجوا بالبر والتقوى واتقوا الله الذي إليه تحشرون(9)﴾ المجادلة
العصيان
 ﴿وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنْ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمْ الْإِيمَانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمْ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ أُوْلَئِكَ هُمْ الرَّاشِدُونَ(7)﴾ الحجرات
عصيا
 ﴿وبرا بوالديه ولم يكن جبارا عصيا (14)﴾ مريم ﴿ياأبت لا تعبد الشيطان إن الشيطان كان للرحمان عصيا (44)﴾ مريم
عصا
 	﴿وإذ استسقى موسى لقومه فقلنا اضرب بعصاك الحجر فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا قد علم كل أناس مشربهم كلوا واشربوا من رزق الله ولا تعثوا في الأرض مفسدين(60)﴾البقرة ﴿وقطعناهم اثنتي عشرة أسباطا أمما وأوحينا إلى موسى إذ استسقاه قومه أن اضرب بعصاك الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عينا قد علم كل أناس مشربهم وظللنا عليهم الغمام وأنزلنا عليهم المن والسلوى كلوا من طيبات ما رزقناكم وما ظلمونا ولكن كانوا أنفسهم يظلمون(160)﴾ الأعراف
 	﴿وأوحينا إلى موسى أن ألق عصاك فإذا هي تلقف ما يأفكون(117)﴾ الأعراف ﴿فألقى موسى عصاه فإذا هي تلقف ما يأفكون(45)﴾ الشغراء
 	﴿فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين(107)﴾ الأعراف ﴿فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين(32)﴾ الشعراء
 	﴿وألق عصاك فلما رآها تهتز كأنها جان ولى مدبرا ولم يعقب ياموسى لا تخف إني لا يخاف لدي المرسلون(10)﴾ النمل ﴿وأن ألق عصاك فلما رآها تهتز كأنها جان ولى مدبرا ولم يعقب ياموسى أقبل ولا تخف إنك من الآمنين(31)﴾ القفصص
 	﴿قال هي عصاي أتوكأ عليها وأهش بها على غنمي ولي فيها مآرب أخرى(18)﴾ طه
 	﴿فأوحينا إلى موسى أن اضرب بعصاك البحر فانفلق فكان كل فرق كالطود العظيم (63)﴾ الشعراء
عصيهم
 	﴿قال بل ألقوا فإذا حبالهم وعصيهم يخيل إليه من سحرهم أنها تسعى(66)﴾ طه ﴿فألقوا حبالهم وعصيهم وقالوا بعزة فرعون إنا لنحن الغالبون(44)﴾ الشعراء
مختار الصحاح
● [عصا] ع ص ا: العَصَا مؤنثة يقال عصا و عَصَوان والجمع عُصِيٌّ بكسر العين وضمها و أعْصٍ مثل زمن وأزمن وقولهم ألقى عَصَاهُ أي أقام وترك الأسفار وهو مَثَل وهذه عصاي قال الفرَّاء أول لحن سُمع بالعراق هذه عصاتي ويقال في الخوارج قد شقوا عَصَا المسلمين أي اجتماعهم وائتلافهم وانشقت العصا أي وقع الخلاف وقولهم لا ترفع عصاك عن أهلك يُراد به الأدب و عَصاهُ ضربه بالعصا وبابه عدا و العِصْيانُ ضد الطاعة وقد عَصاه من باب رمى و مَعْصِيَةً أيضا و عِصْياناً فهو عَاصٍ و عَصِيٌّ و عَاصَاهُ مثل عصاه و اسْتَعْصَى عليه
الراغب
عصا
- العصا أصله من الواو، لقولهم في تثنيته: عصوان، ويقال في جمعه: عصي. وعصوته: ضربته بالعصا، وعصيت بالسيف. قال تعالى: }وألق عصاك﴿[النمل/10]،﴾فألقى عصاه﴿[الأعراف/107]،﴾قال هي عصاي﴿[طه /18]،﴾فألقوا حبالهم وعصيهم{ [الشعراء/44]. ويقال: ألقى فلان عصاه: إذا نزل، تصورا بحال من عاد من سفره، قال الشاعر:
- 321 - فألقت عصاها واستقرت بها النوى
(هذا شطر بيت لمعقر بن حمار البارقي، هذا هو الأشهر، وقيل: لغيره، وعجزه:
كما قر عينا بالإياب المسافر
وهو في مجمع الأمثال 1/364؛ ومعجم الشعراء ص 92؛ والحماسة البصرية 1/76)
وعصى عصيانا: إذا خرج عن الطاعة، وأصله أن يتمنع بعصاه. قال تعالى: }وعصى آدم ربه﴿[طه/121]،﴾ومن يعص الله ورسوله﴿[النساء/ 14]،﴾آلآن وقد عصيت قبل{ [يونس/91]. ويقال فيمن فارق الجماعة: فلان شق العصا (انظر: مجمع الأمثال 1/364).
ملخص اللسان:
1.     وعصى فلان أَميرَه يَعْصِيه عَصْياً وعِصْياناً ومَعْصِيَةً إِذا لم  يُطِعْهُ، والعِصيانُ: خِلافُ الطَّاعَة. عَصى العبدُ ربه إِذا خالَف أَمْرَه،
2.     عصا: العَصا: العُودُ،
3.     ورجلٌ لَيِّنُ العصا: رفيقٌ حَسَنُ السياسة لما  يَلي، يكْنونُ بذلك عن قِلة الضَّرْب بالعَصا.
4.     وعَصى بها:  أَخذها. سُمِّيت العَصا عَصاً لأن  اليَدَ والأَصابعَ تَجْتَمعُ عليها، مأْخوذٌ من قول العرب عَصَوْتُ القومَ  أَعْصُوهم إذا جَمَعْتهم على خير أَو شرٍّ،
5.     عَصَّاه العَصَا: أَعطاه إياها؛
6.     وعَصاه بالعَصا فهو يَعْصُوه عَصْواً إذا ضَرَبَه بالعصا.: ضَرَبْته؛ لا تَرْفَعْ عَصاكَ عن أَهْلِكَ أَي لا تَدَعْ  تَأْديبَهُم وجَمْعَهُم على طاعَةِ الله تعالى؛
7.     العِصِيُّ: العظامُ التي في الجَناح؛
لسان العرب
● - عصا: العَصا: العُودُ، أُنْثَى. وفي التنزيل العزيز: هي عَصايَ  أَتَوَكَّأُ عليها. وفلانٌ صُلْبُ العَصا وصليبُ العَصا إذا كان يَعْنُفُ بالإبل  فيَضْرِبْها بالعَصا؛ وقوله:  فأَشْهَدُ لا آتِيكِ ، ما دامَ تَنْضُبٌ  بأَرْضِكِ، أَو صُلْبُ العصا من رجالِكِ  أَي صَلِيبُ العَصا. قال الأزهري: ويقال للرّاعي إذا كان قَويّاً على  إبِلِه ضابطاً لها إنه لصُلْبُ العَصا وشديدُ العَصا؛ ومنه قول عمر بنِ  لَجَإٍ:  صُلْبُ العَصا جافٍ عن التَّغَزُّلِ  قال ابن بري: ويقال إنه لصُلْبُ العَصا أي صُلْبٌ في نفسه وليس ثَمَّ  عَصاً، وأَنشد بيت عمر بن لجإٍ ونسبه إلى أبي النَّجْم. ويقال: عَصاً  وعَصَوانِ، والجمع أَعْصٍ وأَعْصاءٌ وعُصِيٌّ وعِصِيٌّ، وهو فُعول، وإنما  كُسِرت العَيْنُ لما بَعْدَها من الكسرة، وأَنكر سيبويه أَعصاءً، قال: جعلوا  أَعْصِياً بدلاً منه. ورجلٌ لَيِّنُ العصا: رفيقٌ حَسَنُ السياسة لما  يَلي، يكْنونُ بذلك عن قِلة الضَّرْب بالعَصا. وضعيفُ العَصا أَي قليلُ  الضَّرْب للإبلِ بالعَصا،وذلك مما يُحْمَدُ به؛ حكاه ابن الأعرابي؛ وأَنشد  الأزهري لمَعْنِ بنِ أَوْسٍ المُزَني:  عليه شَرِيبٌ وادِعٌ لَيِّنُ العَصا،  يُساجِلُها جُمَّاتِهِ وتُساجِلُهْ  قال الجوهري: موضعُ الجُمَّاتِ نَصْبٌ، وجَعَل شُرْبَها للماء مُساجَلة؛  وأَنشد غيرهُ قول الراعي يصف راعياً:  ضَعيفُ العَصا بادي العُروقِ، ترى له  عليها، إذا ما أَجْدَبَ الناسُ، إصبَعَا  وقولهم: إنه لضعيف العَصا أَي تِرْعِيةَ. قال ابن الأعرابي: والعربُ  تَعيبُ الرِّعاءَ بضَرْبِ الإبلِ لأن ذلك عُنْفٌ بها وقلَّةُ رِفْقٍ؛  وأَنشد:  لا تَضْرِباها واشْهَرا لها العصِي،  فرُبّ بَكْرٍ ذِي هِبابٍ عَجْرَفي  فيها، وصَهْباءَ نَسوُلٍ بالعَشِي  يقول: أَخيفاها بشهّرِكُما العِصِيِّ لها ولا تَضْرِباها؛ وأَنشد:  دَعْها مِن الضَّرْبِ وبَشِّرّها بِرِيْ،  ذاكَ الذِّيادُ لا ذِيادٌ بالعِصِيْ  وعَصاه بالعَصا فهو يَعْصُوه عَصْواً إذا ضَرَبَه بالعصا. وعَصى بها:  أَخذها. وعَصِيَ بسَيْفه وعَصا به يَعْصُو عَصاً: أَخذَه أَخْذَ العَصا أَو  ضَرَبَ به ضَرْبَه بها؛ قال جرير:  تَصِفُ السُّيُوفَ وغيرُكُمْ يَعْصَى بها،  يا ابنَ القُيونِ، وذاكَ فِعْلُ الصَّيْقَلِ  والعَصا، مقصورٌ: مصدرٌ قَولِك عَصِيَ بالسيف يَعْصَى إذا ضَرَبَ به،  وأَنشد بيت جرير أَيضاً.  وقالوا: عَصَوتُه بالعَصا وعَصَيْتُه وعَصِيتُه بالسيف والعَصا  وعَصَيْتُ وعَصِيتُ بهما عليه عَصاً؛ قال الكسائي: يقال عَصَوْتُه بالعَصا، قال:  وكَرِهِهَا بعضُهم، وقال: عَصِيت بالعَصا ثم ضَرَبْتُه بها فأَنا  أَعْصَى، حتى قالوها في السيف تشبيهاً بالعصا؛ وأَنشد ابن بري لمعبد بن  علقمة:ولكنَّنا نأْتي الظَّلامَ، ونَعْتَصِي  بكُلِّ رَقِيقِ الشَّفْرَتَينَ مُصَمِّمِ  وقال أَبو زيد: عَصِيَ الرجلُ في القوم بسيفه وعَصاه فهو يَعْصَى فيهم  إذا عاثَ فيهم عَيْثاً، والاسمُ العَصا. قال ابن الأَعرابي: يقال عَصاهُ  يَعْصُوه إذا ضرَبَه بالعصا. وعَصِيَ يَعْصَى إذا لَعِبَ بالعَصا كَلِعبه  بالسيفِ. قال ابن سيده في المعتل بالياء: عَصَيته بالعصا وعَصِيته  ضربْتُه، كلاهما لُغةٌ في عَصَوْتُه، وإنما حَكَمْنا على أَلف العَصا في هذا  الباب أنها ياءٌ لقَولهم عَصَيْته، بالفتح فأَمّا عَصِيته فلا حجة فيه  لأَنه قد يكون من بابِ شَقِيتُ وغَبِيت، فإذا كان كذلك فلامُه واوٌ، والمعروف  في كل ذلك عَصَوْته.  واعْتَصى الشجرةَ: قَطَع منها عَصاً؛ قال جرير:  ولا نَعْتصِي الأَرْطَى، ولكن سَيُوفُنا  حِدادُ النواحي، لا يُبِلُّ سَلِيمُها  وهو يَعْتَصِي على عَصاً جَيِّدة أَي يَتوَكَّأُ. واعْتَصَى فلانٌ  بالعَصا إذا تَوكَّأَ عليها فهو مُعْتصٍ بها. وفي التنزيل: هي عَصايَ  أَتوَكَّأُ عليها. وفلان يَعْتَصِي بالسيفِ أَي يجعلهُ عَصاً. قال الأزهري: ويقال  للعصا عَصاةٌ، بالهاء، يقال أَخذْتُ عَصاتَه، قال: ومنهم مَن كرِهَ هذه  اللغة ، روى الأصمعي عن بعض البصريين قال: سُمِّيت العَصا عَصاً لأن  اليَدَ والأَصابعَ تَجْتَمعُ عليها، مأْخوذٌ من قول العرب عَصَوْتُ القومَ  أَعْصُوهم إذا جَمَعْتهم على خير أَو شرٍّ، قال: ولا يجوز مَدُّ العَصا ولا  إدخال التاء معها، وقال الفراء: أَوَّلُ لَحْنٍ سُمِعَ بالعِراق هذه  عَصاتي، بالتاء. وفي الحديث: أَنه حرم شجرَ المدينة إلاَّ عَصَا حَديدةٍ أَي  عصًا تصلح أَن تكون نِصاباً لآلة من الحديد. وفي الحديث: أَلا إنَّ  قَتِيل الخَطَإ قَتيلُ السَّوْطِ والعَصا، لأَنَّهما ليسا من آلات القتل،  فإذا ضُرِبَ بهما أَحدٌ فماتَ كان قَتْلُه خطأً.  وعاصاني فعَصَوْتُه أَعْصُوه؛ عن اللحياني لم يزد على ذلك، وأُراه  أَرادَ خاشَنني بها أَو عارَضَني بها فغَلَبْتُه، وهذا قليل في الجواهر، إنما  بابه الأعْراضُ ككَرَمْتُه وفَخَرْتُه من الكَرَم والفَخْر.  وعَصَّاه العَصَا: أَعطاه إياها؛ قال طُرَيح:  حَلاَّك خاتَمَها ومِنْبَرَ مُلْكِها،  وعَصا الرسولِ كرامةً عَصَّاكَها  وأَلْقى المسافِرُ عَصاهُ إذا بَلَغ موضِعَه وأَقام، لأنه إذا بلغ ذلك  أَلْقى عَصاه فخيَّم أَو أَقام وتركَ السفر؛ قال مُعَقِّرُ بنُ حِمارٍ  البارقيُّ يصف امرأَةً كانت لا تَسْتَقِرُ على زَوْج، كلما تَزَوَّجت رجلاً  فارَقتْه واسْتَبْدلتْ آخرَ به، وقال ابن سيده: كلما تزوَّجَها رجُلٌ لم  تواتِه ولم تَكْشِفْ عن رأْسِها ولم تُلْقِ خِمارها، وكان ذلك علامة  إبائِها وأَنها تُريدُ الزَّوْج، ثم تَزَوَّجها رجُلٌ فرَضِيتْ به وأَلْقَتْ  خِمارها وكَشفتْ قِناعَها:  فأَلْقتْ عَصاها واسْتَقرَّ بها النَّوَى،  كما قَرَّ عَيْناً بالإيابِ المُسافِرُ  وقال ابن بري: هذا البَيتُ لعبدِ رَبِّه السلمي، ويقال لسُلَيْم بن  ثُمامَة الحَنَفي، وكان هذا الشاعر سَيَّر امرأَتَه من اليمامة إِلى الكوفة؛  وأَول الشعر:  تَذَكَّرْتُ من أُمِّ الحُوَيْرث بَعْدَما  مَضَتْ حِجَجٌ عَشْرٌ، وذو الشَّوق ذاكِرُ  قال: وذكر الآمِدي أَنَّ البيت لمُعَقِّر بن حمارٍ البارقي؛ وقبله:  وحَدَّثَها الرُّوّادُ أَنْ ليس بينَها،  وبين قُرى نَجْرانَ والشامِ، كافِرُ  كافر أَي مَطَر؛ وقوله:  فأَلْقَتْ عَصاها واسْتَقرَّ بها النَّوى  يُضْرب هذا مثلاً لكلِّ منْ وافَقَه شيءٌ فأَقام عليه؛ وقال آخر:  فأَلْقَتْ عَصَا التَّسْيارِ عنها، وخَيَّمَتْ  بأَرْجاءِ عَذْبِ الماءِ بِيضٍ مَحافِرُه  وقيل: أَلْقى عَصاه أَثْبَتَ أَوتادَه في الأَرض ثم خَيَّمَ، والجمع  كالجمع؛ قال زهير:  وضَعْنَ عِصِيَّ الحاضِرِ المُتَخَيِّمِ  وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  أَظُنُّك لمَّا حَضْحَضَتْ بَطْنَكَ العَصا،  ذَكَرْتَ من الأَرْحام ما لَسْتَ ناسِيا  (* قوله« حضحضت إلخ» هو هكذا بالحاء المهملة في الأصل.)  قال: العَصا عَصا البينَ هَهُنا. الأَصمعي في باب تَشبيه الرجُل بأَبيه:  العَصَا من العُصَيّة؛ قال أَبو عبيد: هكذا قال  (* قوله« قال أبو عبيد  هكذا قال إلخ» في التكملة: والعصية أم العصا التي هي لجذيمة وفيها المثل  العصا من العصية.) وأَنا أَحسَبُه العُصَيَّةُ من العَصَا، إِلاَّ أَن  يُرادَ به أَن الشيء الجلِيل إنما يكون في بَدْئه صَغِيراً، كما قالوا إِنَّ  القَرْمَ من الأَفِيلِ، فيجوز على هذا المعنى أَنْ يقال العَصا من  العُصَيَّة؛ قال الجوهري: أَي بَعْضُ الأَمر من بَعضٍ؛ وقوله أَنشده ثعلب:  ويَكْفِيكَ أَنْ لا يَرْحلَ الضَّيْفُ مُغْضَباً عَصَا العَبْدِ، والبِئْرُ  التي لا تُمِيهُها  يعني بعَصَا العَبْدِ العُودَ الذي تحرَّكُ به المَلَّة وبالبئر التي لا  تُمِيهُها حُفْرَةَ المَلَّة، وأَرادَ أَنْ يرحَلَ الضيفُ مغْضَباً فزاد  لا كقوله تعالى: ما مَنَعَك أَن لا تَسْجُد؛ أَي أَنْ تَسْجُدَ.  وأَعْصَى الكَرْمُ: خَرَجَت عِيدانُه أَو عِصِيُّه ولم يُثْمِرْ. قال الأَزهري:  ويقال للقوْم إِذا اسْتُذِلُّوا ما هم إِلاَّ عبيدُ العَصَا؛ قال ابن  سيده: وقولهم عبيدُ العَصا أَي يُضْرَبُون بها؛ قال:  قولا لِدُودانَ عَبِيدِ العَصَا:  ما غَرَّكمْ بالأَسَد الباسِلِ؟  وقَرَعْته بالعَصا: ضَرَبْته؛ قال يزيد بن مُفَرِّغ:  العَبْدُ يُضْرَبُ بالعَصا،  والحُرُّ تَكْفِيهِ المَلامَة  قال الأَزهري: ومن أَمْثالِهم إِن العَصا قُرِعَتْ لذي الحِلْم؛ وذلك  أَن بعض حُكَّامِ العَرب أَسَنَّ وضعُف عن الحُكْم، فكان إِذا احْتَكَم  إِليه خَصْمانِ وزَلَّ في الحُكْم قَرَع له بعضُ ولدِه العَصا يُفَطِّنُه  بقَرْعِها للصَّواب فيَفْطُنُ له. وأَما ما ورد في حديث أَبي جَهْمٍ: فإنه  لا يَضَعُ عَصاهُ عن عاتِقِه، فقيل: أَراد أَنه يُؤَدِّبُ أَهْلَه  بالضَّرْبِ، وقيل: أَراد به كَثْرةَ الأَسْفار. يقال: رَفَع عَصاهُ إِذا سار،  وأَلْقى عَصاهُ إِذا نزَل وأَقام. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه قال لرجُلٍ: لا تَرْفَعْ عَصاكَ عن أَهْلِكَ أَي لا تَدَعْ  تَأْديبَهُم وجَمْعَهُم على طاعَةِ الله تعالى؛ روي عن الكسائي وغيره أَنه لم  يُرِد العَصا التي يُضْرَبُ بها ولا أَمَر أَحَداً قطُّ بذلك، ولم يُرِدِ  الضَّرْبَ بالعَصا، ولكنه أَراد الأَدَبَ وجَعَلَه مَثَلاً يعني لا  تَغْفُلْ عن أَدَبهم ومَنْعِهم من الفَساد. قال أَبو عبيد: وأَصْلُ العَصا  الاجْتِماعُ والائْتِلافُ؛ ومنه الحديث: إِن الخَوارجَ قد شَقُّوا عصا  المُسْلِمين وفَرَّقوا جَماعَتهم أَي شَقُّوا اجْتماعَهُم وأْتِلافَهُم؛ ومنه  حديث صِلَة: إِيَّاك وقَتِيلَ العَصا؛ معناه إِيَّاك أَن تكونَ قاتِلاً  أَو مَقْتُولاً في شَقِّ عَصا المُسْلِمِين. وانْشَقَّت العَصا أَي وقَع  الخِلافُ؛ قال الشاعر:  إِذا كانتِ الهَيْجاءُ وانْشَقَّت العَصا،  فحَسْبُك والضَّحَّكَ سَيْفٌ مُهَنِّدُ  أَي يكفيك ويكفي الضَّحَّاكَ؛ قال ابن بري: الواو في قوله والضحاك بمعنى  الباء، وإن كانت معطوفة على المفعول، كما تقول بِعْتُ الشاءَ شاةً  ودِرْهَماً، لأَن المعنى أَن الضَّحَّاكَ نَفْسَه هو السَّيْفُ المُهَنَّدُ،  وليس المعنى يَكْفِيكَ ويَكْفِي الضَّحَّاك سَيْفٌ مُهَنَّدٌ كما ذكر.  ويقال للرجُلِ إِذا أَقام بالمَكان واطْمَأَنَّ واجْتَمع إِليه أَمْرُه: قد  أَلْقى عصاه وأَلْقى بَوانِيَهُ. أَبو الهيثم: العَصا تُضْرَب مثلاً  للاجتماع، ويُضْرب انْشِقاقُها مثلاً للافْتِراقِ الذي لا يكونُ بعده  اجتماعٌ، وذلك لأَنها لا تُدْعى عَصاً إِذا انْشَقَّت؛ وأَنشد:  فَلِلَّهِ شَعْبَا طِيَّةٍ صَدَعا العَصا،  هي اليَوْمَ شَتَّى، وهي أَمْسِ جَميع  قوله: فَلِلَّه له معنيان: أَحدهما أَنها لامُ تَعجُّب، تَعجَّبَ مما  كانا فيه من الأُنس واجتماعِ الشَّمْل، والثاني أَن ذلك مُصِيبَةٌ موجِعة  فقال: لله ذلك يَفْعَلُ ما يشاءُ ولا حِيلة فيه للْعِباد إِلا التَّسْلِيم  كالاسْتِرْجاع. والعِصِيُّ: العظامُ التي في الجَناح؛ وقال:  وفي حُقّها الأَدْنى عِصيُّ القَوادم  وعَصا السَّاق: عَظْمُّها، على التشبيه بالعَصا؛ قال ذو الرمة:  ورِجْلٍ كظِلِّ الذِّئْبِ أَلْحَقَ سَدْوَها  وظِيفٌ، أَمَرَّتْهُ عَصا السَّاقِ، أَرْوَحُ  ويقال: قَرَع فلانٌ فلاناً بعَصا المَلامَةِ إِذا بالغَ في عذله، ولذلك  قيل للتَّوْبِيخ تَقْريعٌ. وقال أَبو سعيد: يقال فلانٌ يُصَلِّي عَصا  فلانٍ أَي يُدَبِّرُ أَمْره ويَلِيه؛ وأَنشد:  وما صَلَّى عَصاكَ كَمُسْتَدِيمِ  قال الأَزهري: والأَصل في تَصْلِيَة العَصا أَنها إِذا اعْوَجَّتْ  أَلْزَمَها مُقَوِّمُها حَرَّ النَّارِ حتى تَلِين وتُجِيب التَّثْقِيفَ.  يقال: صَلَّيْتُ العَصا النارَ إِذا أَلْزَمْتَها حَرَّها حتى تَلِينَ  لِغامِزها. وتفاريقُ العَصا عند العرب: أَن العَصا إِذا انْكَسَرَت جُعِلَت  أَشِظَّةً، ثم تُجْعَلُ الأَشِظَّةُ أَوْتاداً، ثم تجعل الأَوْتادُ تَوادِيَ  للصِّرار، يقال: هو خَيْرٌ من تَفاريق العَصا. ويقال: فلانٌ يَعْصِي  الريحَ إِذا اسْتَقْبل مَهَبَّها ولم يَتَعرَّضْ لها. ويقال: عَصا إِذا  صَلُبَ؛ قال الأَزهري: كأَنه ارادَ عسا، بالسين، فقَلَبها صاداً. وعَصَوْتُ  الجُرْحَ: شَدَدْتُه.  قال ابن بري: العُنْصُوَة الخُصْلة من الشَّعَر.  قال: وعَصَوَا البئر عَرْقُوتاهُ؛ وأَنشد لذي الرمة:  فجاءَتْ بنَسْجِ العَنْكبُوتِ كأَنَّه،  على عَصَوَيْها، سابِرِيٌّ مُشَبْرَقُ  والذي ورد في الحديث: أَنَّ رَجُلاً قال مَنْ يُطِعِ اللهَ ورسُوله  فقَدْ رَشَدَ ومنْ يَعْصِهِما فقد غَوى، فقال له النبي، صلى الله عليه وسلم:  بِئْسَ الخَطِيبُ أَنتَ قُلْ: ومَنْ يَعْصِ اللهَ ورسُوله فقد غَوى؛  إِنما ذمَّه لأَنه جمَع في الضَّمِير بين الله تعالى ورسُوله في قوله ومَنْ  يَعْصِهِما، فأَمَرَهُ أَن يَأْتي بالمُظْهَرِ ليَتَرَتَّب اسم الله  تعالى في الذِّكْر قبل اسْم الرَّسُول، وفيه دليل على أَن الواو تُفِيد  التَّرْتِيب.  والعِصيانُ: خِلافُ الطَّاعَة. عَصى العبدُ ربه إِذا خالَف أَمْرَه،  وعصى فلان أَميرَه يَعْصِيه عَصْياً وعِصْياناً ومَعْصِيَةً إِذا لم  يُطِعْهُ، فهو عاصٍ وعَصِيٌّ. قال سيبويه: لا يجيءُ هذا الضَّرْبُ على مَفْعِلٍ  إِلاَّ وفيه الهاء لأَنه إن جاءَ على مَفْعِلٍ، بغير هاءٍ، اعْتلَّ  فعدَلوا إِلى الأَخَفِّ. وعاصَاهُ أَيضاً: مثلُ عَصَاه. ويقال للجَماعةِ إِذا  خَرَجَتْ عن طاعةِ السلْطان: قد اسْتَعْصَتْ عليه. وفي الحديث: لْولا  أَنْ نَعْصِيَ اللهَ ما عَصانا أَي لم يَمْتَنعْ عن إِجابَتِنا إِذا  دَعَوْناه، فجعَل الجوابَ بمنْزِلة الخِطاب فسمَّاهُ عِصْياناً كقوله تعالى:  ومَكَرُوا ومَكَر الله. وفي الحديث: أَنه غيَّرَ اسْم العاصِي؛ إنما غَيَّره  لأَنَّ شعارَ المُؤْمِن الطَّاعة، والعِصْيانُ ضِدُّها. وفي الحديث: لم  يكن أَسْلَم مِنْ عُصاة قُريش غير مُطِيع بن الأَسْوَدِ؛ يريد مَنْ كانَ  اسْمُه العاصِي. واسْتَعْصى عليه الشيءُ: اشْتَدَّ كأَنه من العِصْيانِ؛  أَنشد ابن الأَعرابي:  عَلِقَ الفُؤادُ برَيِّقِ الجَهْلِ  فأَبَرَّ واسْتَعْصَى على الأَهْلِ  والعاصي: الفَصِيلُ إِذا لم يَتْبَع أُمَّه لأَنه كأَنه يَعْصِيها وقد  عَصى أُمَّه. والعاصي: العِرْقُ الذي لا يَرْقَأُ. وعِرْقٌ عاصٍ: لا  يَنْقَطعُ دَمُه، كما قالوا عانِدٌ ونَعَّارٌ، كأَنه يَعصي في الانْقِطاع الذي  يُبْغى منه، ومنه قول ذي الرمَّة:  وهُنَّ مِنْ واطئٍ تُثْنى حَوِيَّتُه  وناشِجٍ، وعَواصِي الجَوْفِ تَنْشَخِبُ  يعني عُروقاً تَقَطَّعَتْ في الجَوف فلم يَرْقَأْ دَمُها؛ وأَنشد  الجوهري:  صَرَتْ نَظْرةً، لوْ صادَفَتْ جَوْزَ دارِعٍ  غَدا، والعَواصِي مِنْ دَمِ الجَوْف تَنْعَرُ  وعَصى الطائِرُ يَعْصِي: طار؛ قال الطرماح:  تُعِيرُ الرِّيحَ مَنْكِبَها، وتَعْصِي  بأَحْوذَ غَيْرِ مُخْتَلِف النَّباتِ  وابنُ أَبي عاصِيَة: من شُعرائهم؛ ذكره ثعلب، وأَنشد له شِعْراً في  مَعْن بن زائدة وغيره؛ قال ابن سيده: وإنما حَمَلْناه على الياء لأَنهم قد  سمّوْا بضِدِّه، وهو قولُهُم في الرجل مُطِيع، وهو مُطِيع بن إياس قال: ولا  عَليْك من اخْتِلافِهما بالذَّكَريَّة والإِناثيَّة، لأَن العَلَم في  المذكَّر والمؤنث سواءٌ في كونه عَلَماً. واعْتَصَت النَّواةُ أَي  اشْتَدَّتْ. والعَصا: اسمُ فَرس عوف بن الأَحْوصِ، وقيل: فَرس قَصِير بن سعدٍ  اللخْمِي؛ ومن كلام قَصِير: يا ضُلَّ ما تَجْري به العَصا. وفي المثل: رَكب  العَصا قصِير؛ قال الأَزهري: كانت العَصا لجَذيمة الأَبْرش، وهو فَرسٌ  كانت من سَوابق خيْل العرب. وعُصَيَّةُ: قبيلةٌ من سُلَيم.
مقاييس اللغة:
(عصو/ي) العين والصاد والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، إلاَّ أنَّهما متبايِنان يدلُّ أحدهما على التجمُّع، ويدلُّ الآخر على الفُرْقة.
فالأوَّل العصا، سمِّيت بذلك لاشتمالِ يدِ مُمْسِكِها عليها، ثم قيس ذلك فقيل للجماعة عَصاً. يقال: العَصَا: جماعةُ الإسلام، فمن خالَفَهم فقد شقَّ عصا المسلمين. وإذا فعل ذلك فقُتِل قيلَ له: هو قتيلُ العَصا، ولا عَقْلَ له ولا قَوَدَ فيه. ويقولون: هذه عَصاً، وعَصَوان، وثلاثُ أعصٍ. والجمع من غير عددٍ عِصِيٌّ وعُصِيّ. ويقيسون على العصا فيقولون: عَصَيْتُ بالسَّيف. وقال جرير:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
وقال آخر:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
وقال في تثنية العصا:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
ومن الباب: عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه، أي داوَيْتُه. وهو القياس، لأنّه يتلأّم أي يتجمَّع. وفي أمثالهم: "ألقى فلانٌ عصاه". وذلك إذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ وأزمع المقامَ ألقى عصاه. قال:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
ومن الباب قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"، لم يُرِد العصا التي يُضرب بها، ولا أمَر أحداً بذلك، ولكنَّه أراد الأدب.
قال أبو عبيد: وأصل العصا الاجتماع والائتلاف. وهذا يصحِّح ما قلْناه في قياس هذا البناء.
والأصل الآخَر: العِصيانُ والمَعصية. يقال: عَصَى، وهو عاصٍ، والجمع عُصاة وعَاصون. والعاصي: الفَصِيل إذا عَصَى أُمَّه في اتِّباعها.
القاموس المحيط:
و العَصا العُودُ، أُنْثَى ج أعْصٍ وأعْصاءٌ وعُصِيٌّ وعِصِيٌّ. وعَصاهُ ضَرَبَهُ بها. وعَصِيَ، كَرَضِيَ أخَذَها، و بِسَيْفِهِ أخذَه أخْذَها، أو ضَرَبَ به ضَرْبَه بها، كعَصا، كدَعا، عَصاً، أو عَصَوْتُ بالسَّيْفِ، وعَصِيْتُ بالعَصا، أو عكسُه أو كِلاهُما في كِلَيْهِما. واعْتَصَى الشجرةَ قَطَعَ منها عَصاً. وعاصانِي فَعَصَوْتُه ضارَبَنِي بها فَغَلَبْتُه. وعَصَّاهُ العَصا تَعْصِيَةً أعطاهُ إياها.
وألْقَى عَصاهُ: بَلَغَ موضِعَهُ، وأقامَ، أو أثْبَتَ أوتادَهُ ثم خَيَّمَ. وهو لَيِّنُ العَصا: رَفِيقٌ لَيِّنٌ حَسَنُ السِياسةِ، وضَعِيفُها: قليلُ ضَرْبِ الإِبِلِ. والعَصا: اللِّسانُ، وعَظْمُ الساقِ، وأفْراسٌ، وجماعةُ الإِسْلام، وشَقُّ العَصا: مُخَالَفَةُ جماعةِ الإِسْلامِ، والخِمارُ للمرأةِ. وعَصَوْتُ الجُرْحَ: شَدَدْتُهُ، و القومَ: جَمَعْتُهُم على خَيْرٍ أو شَرٍّ. والعصا: فَرَسٌ لِجَذيمةَ. والعُصَيَّةُ، كسُمَيَّةَ: أُمُّها، ومنه المَثَلُ: أي بعضُ الأمْرِ من بعضٍ. وأعْصَى الكرْمُ: خَرَجَ عِيدانُهُ ولم يُثْمِرْ.
والعاصِي: العِرْقُ لا يَرْقَأُ، ونَهْرُ حَمَاةَ، واسْمُه: المِيْمَاسُ، والمَقْلُوبُ، لُقِّبَ به لِعِصْيانِهِ، فإنه لا يَسْقِي إلاَّ بالنَّواعِيرِ. والعُنْصُوةُ، وتُفْتَحُ عَيْنُها، والعِنْصِيَةُ، بالكسر: الخُصْلَةُ من الشَّعَرِ، وذُكِرَ في ع ن ص. وهُم عبيدُ العَصا، أي: يُضْرَبُونَ بها.
ي العِصْيانُ خِلافُ الطاعةِ. عَصَاهُ يَعْصِيه عَصْياً ومَعْصِيَةً، وعاصاهُ، فهو عاصٍ وعَصِيٌّ.
واعْتَصَتِ النواةُ: اشْتَدَّتْ. وابنُ أبي عاصِيَة: شاعِرٌ. وتَعَصَّى الأمرُ: اعْتاصَ. وكسُمَيَّةَ: بَطْنٌ.
تاج العروس:
( والعصا العود ) أصلها من الواو لان أصلها عصوو على هذا تثنيته عصوان قبل سميت بها لان الاصابع واليد تجتمع عليها من قولهم عصوت القوم أعصوهم إذا جمعتهم رواه الاصمعي عن بعض البصريين قال ولا يجوز مد العصا ولا ادخال التاء معها وقال الفراء أول لحن سمع بالعراق هذه عصاتى ( أنثى ج أعص ) مثل زمن وأزمن ( وأعصاء ) كسبب وأسباب ( وعصى ) كعتى ( وعصى ) بالكسر قال الجوهرى وهو فعول وانما كسرت العين اتباعا لما بعدها من الكسرة وقال سيبويه جعلوا أعصيا بدل اعصاء وأنكر أعصاء ( وعصاه ) يعصوه ( ضربه بها ) نقله الجوهرى ( وعصى ) بها ( كرضى أخذهاو ) عصى ( بسيفه أخذه أخذها أو ضرب به ضربها كعصا كدعا عصا أو عصوت بالسيف وعصيت بالعصا أو عكسه أو كلاهما في كليهما ) كل ذلك أقوال لائمة اللغة نقلها ابن سيده في المحكم وأنشد الجوهرى تصف السيوف وغيركم يعصى بها * يا ابن القيون وذاك فعل الصيقل ( واعتصى الشجرة قطع منها عصاو ) قولهم ( عاصانى فعصوته ) أعصوه أي ( ضاربني ) وفى المحكم خاشننى أو عارضنى ( بها فغلبته ) وهذا قليل في الجواهر انما بابه الأعراض ككرمته وفخرته من الكرم والفخر ( وعصاه العصا تعصية أعطاه اياها و ) من المجاز ( ألقى ) المسافر ( عصاه ) إذا ( بلغ موضعه وأقام ) يضرب مثلا لكل من وافقه شئ فأقام عليه ( أو ) ألقى عصاه ( أثبت أوتاده ثم خيم ) تصورا بحال من عاد من سفره وأنشد الجوهرى والراغب فألقت عصاها واستقرت بها النوى * كما فر عينا بالاياب المسافر هو لمعقر بن حمار البارقى وقيل عبد ربه السلمى ( و ) يقال ( هو لين العصا ) أي ( رفيق لين حسن السياسة ) لما ولى وأنشد الجوهرى لمعن بن أوس المزني يذكر رجلا على ماء يسقى ابلا عليه شريب وادع لين العصا * يسا جلها جماته وتساجله وقال ابن سيده يكنون به عن قلة الضرب بالعصا ( وضعيفها ) أي ضعيف العصا أي ( قليل ضرب الابل ) بالعصار وهو محمود وصليبها وصلبها إذا كان يعنف بالابل فيضربها بالعصا وهذا مذموم قال * لا تضرباها واشهرا لها العصا * أي أخيفاها بشهر كما العصا ( والعصا اللسان و ) أيضا ( عظم الساق ) على التشبيه بالعصا ( وأفراس ) منها فرس عوف بن الاحوص بن جعفر وأيضا لقصير بن سعد اللخمى ومنه المثل ركب العصا قصير وأيضا لشبيب بن عمرو بن كريب الطائى وأيضا للا خنس بن شهاب التغلبي ولرجل من بنى ضبيعة بن ربيعة بن نزار وقال أبو على القالى في المقصور والممدود ولبنى تغلب أيضا فرس يقال لها العصا ( و ) العصا ( جماعة الاسلام و ) منه ( شق العصا ) وهو ( مخالفة جماعة الاسلام ) وأيضا تفريق جماعة الحى وفى الصحاح يقال في الخوارج قد شقوا
عصا المسلمين أي اجتماعهم وائتلافهم ( و ) العصا ( الخمار للمرأة وعصوت الجرح ) عصوا ( شددته ) نقله الجوهرى ( و ) عصوت ( القوم جمعتهم على خير أو شر ) وأصل العصا الاجتماع الائتلاف ( والعصا فرس لجذيمة ) الابرش وعليها نجا قصير وفيها ضربت الامثال ولها يقول عدى بن زيد فخبرت العصا الأنباء عنه * ولم أر مثل فارسها هجينا ( والعصية كسمية أمها ) كانت لاياد لاتجارى ( ومنه المثل ان العصا من العصية ) يقال ذلك إذا شبه بأبيه وقيل ( أي بعض الامر
من بعض ) وقيل يراد به ان الشئ الجليل انما يكون في بدئه صغيرا كما قالوا ان القرم من الأفيل ( وأعصى الكرم خرج ) كذا في النسخ وفى المحكم خرجت ( عيدانه ) أو عصيه ( ولم يثمر ) وفى بعض الاصول أخرج عيدانه ( و ) من المجاز ( العاصى العرق ) الذى ( لا يرقأ ) واوى يائى والجمع العواصى وانشد الجوهرى صرت نظرة لو صادفت جوزدارع * غدا والعواصى من دم الجوف تنعر ( و ) العاصى ( نهر حماة ) وحمص ( واسمه الميماس والمقلوب ) * قلت الميماس قرية بالشام ( لقب به لعصيانه وأنه لا يسقى الا بالنواعير ) فهو إذا يائى وصواب ذكره في التركيب الذى يليه ( والعنصوة ) بالضم ( وتفتح عينها والعنصية بالكسر الخصلة من الشعر وذكر في ع ن ص ) وانما أعادها هنا كالجوهري بناء على زيادة نونها وفى عنص بناء على اصالتها والقولان مشهوران أوردهما أبو جيان وغيره ( وهم عبيد العصا أي يضربون بها ) قال ابن مفرغ : العبد يضرب بالعصا * والحر تكفيه الملامة وفى الاساس الناس عبيد العصا أي انما يهابون من آذاهم * ومما يستدرك عليه انشقت العصا أي وقع الاختلاف قال الشاعر إذا كانت الهيجاء وانشقت العصا * فحسبك والضحاك سيف مهند وقولهم لا ترفع عصاك عن أهلك يراد به الادب ويقال انه لضعيف العصا أي ترعية وأنشد الاصمعي للراعي : ضعيف العصا بادى العروق ترى له * عليها إذا ما أجدب الناس اصبعا والعصى العظام التى في الجناح قال الشاعر : * وفى حقها الادنى عصى القوادم * واعتصى على عصا توكأ عليها واعتصى بالسيف جعله عصا ومنه العاصى بن وائل على قول المبرد كما سيأتي وقشرت له العصا أي أبديت له مافى ضميري وقولهم اياك وقتيل العصا أي أياك أن تكون قاتلا أو مقتولا في شق عصا المسلمين وقرعه بعصا الملامة إذا بالغ في عذله وفلان يصلى عصا فلان أي يدبر أمره وفى المثل * ان العصا قرعت لذى الحلم * ذكر في ح ل م ويقال للقوم إذا استذلوا ما هم الاعبيد العصا وعصا عصوا صلب كأنه عاقب به عسا فقلبت السين صادا والعصى كواكب كهيئة العصا وعصا الطائر يعصو طار وعصا العبد الذى تحرك به الملة ولا تدخل بين العصا ولحائها أي فيما لا يعنيك وبرج العصا على شاطئ الفرات بين هيت والرحبة منسوب الى العصا فرس جذيمة الابرش قاله نصر ( ى العصيان ) بالكسر ( خلاف الطاعة ) يقال ( عصاه يعصيه عصيا ) بالفتح وعصيانا ( ومعصية ) فهو عاص خرج عن طاعته وعصى العبد ربه خالف أمره ( وعاصاه ) معاصاة ( فهو عاص عصى ) كغنى لم يطعه ( واعتصت النواة اشتدت ) نقله الجوهرى ( وابن أبى عاصية شاعر وتعصى الامر اعتاص ) ويقال أصله تعصص كتظنى وتقضى ( و ) عصية ( كسمية بطن ) من بنى سليم ومنه الحديث عصية عصت الله ورسوله وهم بنو عصية بن خفاف بن امرئ القيس بن بهثة بن سليم * ومما يستدرك عليه استعصى على أميره امتنع عليه ولم يطعه وفان يعصى الريح إذا استقبل مهبها ولم يتعرض لها والعاصي اسم الفصيل إذا عاصي أمه فلم يتبعها والعاصي بن وائل السهمى والد عمرو قال النحاس سمعت الاخفش يقول سمعت المبرد يقول هو العاصى بالياء لا يجوز حذفها وقد لهجت العامة بحذفها قال النحاس هذا مخالف لجميع النحاة يعنى أنه من الاسماء المنقوصة فيجوز فيه اثبات الياء وحذفها والمبرد لم يخالف النحويين في هذا وانما زعم أنه سمى العاصى لانه اعتصى بالسيف أي أقام السيف مقام العصا و ليس هو من العصيان كذا حكاه الامدي عنه قال الحافظ في التبصير بعد نقله هذا الكلام قلت وهذا ان مشى في العاصى بن وائل لكنه لا يطرد لان النبي صلى الله تعالى عليه وسلم غير اسم العاصى بن الاسود والد عبد الله فسماه مطيعا فهذا يدل على انه من العصيان وقال جماعة لم يسلم من عصاة قريش غيره فهذا يدل لذلك أيضا انتهى وعوف بن عصية في الانساب ومحمد بن طالب بن عصية الفاروقى مقدم الباطنية الذين قتلوا بواسطته سنة ستمائة وكانوا أربعين رجلا وبفتح العين وكسر الصاد أبو محمد عبد الواحد بن أبى الفتح المبارك بن عبد الرحمن بن على بن عصية بن هبة الله الكندى البغدادي حدث عن أبى القاسم الحربى وأخوه أبو الرضا محمد سمع أبا الوقت وأجاز المنذرى كتابة وولده أبو بكر مواهب بن محمد سمع من عبد المغيث الحربى توفي سنة 638 قال الحافظ وكان أبو الرضا المذكور يقول نحن بنو عصية أي تصغير العصا قال المنذرى والفتح أصح والحافظ الدمياطي ضبطهم بالضم وكانه نظرا الى دعوى قرييهم المذكور

##### Türkçe

عصي
**عَصَى - يَعْصِي - مَعْصِيَة - عِصْيَان - عَصِيّ - عَصِيَّاً - عَصَا - عِصِي**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 16:11 yazar: Administrator
**عَصَى - يَعْصِي** + bir varlık + bir varlığı veya bir emri: kendisine yöneltilen emri, onun doğruluğuna kanaat getirmiş olmasına rağmen, emri veren kimseye karşı büyüklük taslayarak, yahut bozma ve nefs hevesi sebebiyle yapmayı reddeder.

**مَعْصِيَة**: “**مـَفـْعـِلة**” vezninde, “**عَصَى - يَعْصِي**”den bir defaya mahsus mef‘ûl mânasında fiil ismi: başkası değil, belirli bir istenen emre karşı gelme: kişinin “**عَصَى - يَعْصِي**” fiilini yaptığı defalardan biri.

**عِصْيَان**: “**فـِعلان**” vezninde, “**عَصَى - يَعْصِي**”den mübalağa fiil ismi.

**عَصِيّ**: “**فعيل**” vezninde, “**عَصَى - يَعْصِي**”den mübalağa ism-i fâil: “**عَصَى - يَعْصِي**” fiilini tekrarlı biçimde yapan kimse.

**عَصِيَّاً**: “**عَصِيّ**”den hâl.

**عَصَا**: “**فـَعال**” vezninde, “**عَصَى - يَعْصِي**”den fiil ismi: aslı “**عصاا**”dır; o, aynı zamanda emre uymayı reddetme ve isyanın âleti yahut terbiye âleti olan âlet adıdır; dayanmak ve vurmak için kullanılan, ağaçtan olan çubuktur.

**عِصِي**: “**عَصَا**”nın çoğulu.

Ve lafız, “kontrolden çıkma, başkasının hâkimiyetini, tahakkümünü ve emirlerini kabul etmeyi reddetme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ**

**عَصَى - يَعْصِي - عَصَوْا**
	﴿Ve hani siz: “Ey Musa! Tek bir yemeğe asla sabredemeyiz; Rabbine bizim için dua et de bize yerin bitirdiklerinden: sebzesinden, hıyarından, fûmundan, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın” demiştiniz. Dedi ki: “Daha aşağı olanı daha hayırlı olanla mı değiştiriyorsunuz? Bir şehre inin; şüphesiz sizin için istediğiniz vardır.” Ve üzerlerine zillet ve miskinlik vuruldu ve Allah’tan bir gazaba uğradılar. Bu, onların Allah’ın âyetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, **بِمَا عَصَوْا** ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir (61)﴾ Bakara ﴿Üzerlerine zillet vuruldu; nerede bulunurlarsa bulunsunlar; ancak Allah’tan bir ip ve insanlardan bir ip ile (kurtulurlar). Ve Allah’tan bir gazaba uğradılar ve üzerlerine miskinlik vuruldu. Bu, onların Allah’ın âyetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, **بِمَا عَصَوْا** ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir (112)﴾ Âl-i İmrân
 	﴿İsrailoğullarından inkâr edenlere, Davud’un ve Meryem oğlu İsa’nın diliyle lânet edildi; bu, **بِمَا عَصَوْا** ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir (78)﴾ Mâide
 	﴿Ve hani sizden söz almıştık ve üzerinize Tûr’u kaldırmıştık: “Size verdiğimizi kuvvetle alın ve dinleyin” (demiştik). Dediler ki: “Dinledik ve **عَصَيْنَا**.” Ve inkârları sebebiyle kalplerine buzağı içirildi. De ki: “Eğer müminler iseniz, imanınızın size emrettiği ne kötüdür!” (93)﴾ Bakara ﴿Yahudilerden öyleleri vardır ki kelimeleri yerlerinden saptırırlar ve: “Dinledik ve **عَصَيْنَا**; dinle, dinletilmez olası; ve ‘râinâ’ ” derler; dilleriyle eğip bükerek ve dine ta’n ederek. Eğer onlar: “Dinledik ve itaat ettik; dinle ve bize bak” deselerdi, elbette onlar için daha hayırlı ve daha doğru olurdu; fakat Allah onları inkârları sebebiyle lânetledi; artık azı dışında inanmazlar (46)﴾ Nisâ
 	﴿Böylece Rablerinin elçisine **عَصَوْا**; derken onları artan bir yakalayışla yakaladı (10)﴾ Hâkka ﴿Firavun elçiye **فَعَصَى**; derken onu ağır bir yakalayışla yakaladık (16)﴾ Müzzemmil
 	﴿Böylece yalanladı ve **عَصَى** (21)﴾ Nâziât ﴿Şimdi mi? Oysa daha önce **عَصَيْتَ** ve bozgunculardan idin (91)﴾ Yûnus
 	﴿Kim Allah’a ve Resulüne **يَعْصِ** eder ve O’nun sınırlarını aşarsa, onu içinde ebedî kalıcı olarak ateşe sokar; onun için aşağılayıcı bir azap vardır (14)﴾ Nisâ ﴿Ancak Allah’tan bir tebliğ ve O’nun risaletleri (vardır). Kim Allah’a ve Resulüne **يَعْصِ** ederse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır; orada ebedî kalıcılar olarak (kalırlar) (23)﴾ Cin
 	﴿Allah ve Resulü bir işe hükmettiğinde, bir mümin erkek ve bir mümin kadın için kendi işlerinden bir seçme hakkı yoktur. Kim Allah’a ve Resulüne **يَعْصِ** ederse, artık apaçık bir sapıklıkla sapmıştır (36)﴾ Ahzâb
 	﴿Andolsun Allah size vaadini doğruladı; O’nun izniyle onları biçiyordunuz; nihayet gevşediniz, iş hakkında çekiştiniz ve size sevdiğinizi gösterdikten sonra **عَصَيْتُمْ**; içinizden dünyayı isteyen de var, içinizden âhireti isteyen de var; sonra sizi denemek için onları sizden çevirdi; andolsun sizi affetti; Allah müminlere karşı fazl sahibidir (152)﴾ Âl-i İmrân ﴿O gün inkâr edenler ve Resule **عَصَوْا** edenler, yerin kendileriyle dümdüz edilmesini temenni ederler; Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler (42)﴾ Nisâ ﴿Eğer sana **عَصَوْا** ederlerse de ki: “Ben sizin yaptıklarınızdan beriyim” (216)﴾ Şuarâ
 	﴿Ey Peygamber! Mümin kadınlar sana, Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamaları, hırsızlık yapmamaları, zina etmemeleri, çocuklarını öldürmemeleri, elleri ve ayakları arasında uyduracakları bir iftira getirmemeleri ve ma‘rûfta sana **يَعْصِينَكَ** etmemeleri üzerine biat etmeye geldiklerinde, onlarla biatlaş ve onlar için Allah’tan bağışlanma dile; şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir (12)﴾ Mümtehine
 	﴿Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar; artık kim bana uyarsa o bendendir; kim bana **عَصَانِي** ederse, şüphesiz Sen çok bağışlayıcısın, çok merhametlisin (36)﴾ İbrâhîm ﴿İşte Âd; Rablerinin âyetlerini inkâr ettiler ve O’nun elçilerine **عَصَوْا** ettiler ve her zorba inatçının emrine uydular (59)﴾ Hûd ﴿Nûh dedi ki: “Rabbim! Şüphesiz onlar bana **عَصَوْنِي** ettiler ve malı ve çocuğu kendisine ancak ziyanı artıran kimseye uydular” (21)﴾ Nûh

 ﴿De ki: “Şüphesiz ben Rabbime **عَصَيْتُ** edersem büyük bir günün azabından korkarım” (15)﴾ En‘âm ﴿Onlara âyetlerimiz apaçık olarak okunduğunda, bize kavuşmayı ummayanlar derler ki: “Bundan başka bir Kur’an getir yahut onu değiştir.” De ki: “Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olmaz; ben ancak bana vahyedilene uyarım; şüphesiz ben Rabbime **عَصَيْتُ** edersem büyük bir günün azabından korkarım” (15)﴾ Yûnus ﴿De ki: “Şüphesiz ben Rabbime **عَصَيْتُ** edersem büyük bir günün azabından korkarım” (13)﴾ Zümer ﴿Dedi ki: “Ey kavmim! Gördünüz mü; eğer ben Rabbimden bir beyyine üzere isem ve O’ndan bana bir rahmet vermişse; O’na **عَصَيْتُهُ** edersem beni Allah’tan kim kurtarır? Siz bana ancak ziyanı artırırsınız.”﴾ Hûd
 	﴿Böylece ikisi ondan yediler; derken ikisine avret yerleri göründü; cennet yapraklarından üzerlerine yamamaya başladılar. Ve Âdem Rabbine **عَصَى** etti; derken azdı (121)﴾ Tâhâ
 	﴿Ey iman edenler! Kendinizi ve ehlinizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateşten koruyun; onun üzerinde kaba, şiddetli melekler vardır; Allah’ın kendilerine emrettiğine **يَعْصُونَ** etmezler ve emrolunduklarını yaparlar (6)﴾ Tahrîm
 	﴿Dedi ki: “İnşallah beni sabreden bulacaksın ve sana hiçbir emirde **أَعْصِي** etmeyeceğim” (69)﴾ Kehf ﴿“Bana uyma; emrime **أَفَعَصَيْتَ** mi?” (93)﴾ Tâhâ

معصية
 ﴿Görmedin mi; gizli konuşmaktan men edilenlere, sonra men edildikleri şeye dönüyorlar; günah, düşmanlık ve Resule **مَعْصِيَة** ile fısıldaşıyorlar. Sana geldiklerinde, Allah’ın seni selamlamadığı bir şeyle seni selamlıyorlar ve içlerinden: “Söylediklerimiz sebebiyle Allah bize azap etse ya!” diyorlar. Onlara cehennem yeter; ona girerler; ne kötü dönüş yeridir (8)﴾ Mücâdele { ﴿Ey iman edenler! Gizli konuştuğunuzda, günah, düşmanlık ve Resule **مَعْصِيَة** ile fısıldaşmayın; iyilik ve takvâ ile fısıldaşın; kendisine haşrolunacağınız Allah’tan sakının (9)﴾ Mücâdele

العصيان
 ﴿Ve bilin ki içinizde Allah’ın Resulü vardır; işin çoğunda size itaat etseydi elbette sıkıntıya düşerdiniz; fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; size küfrü, fıskı ve **الْعِصْيَانَ**ı çirkin gösterdi; işte onlar doğru yolda olanlardır (7)﴾ Hucurât

عصيا
 ﴿Ve anne-babasına iyilik edici idi; zorba, **عَصِيًّا** olmadı (14)﴾ Meryem ﴿“Ey babacığım! Şeytana kulluk etme; şüphesiz şeytan Rahmân’a **عَصِيًّا** idi” (44)﴾ Meryem

عصا
 	﴿Ve hani Musa kavmi için su istemişti; derken: “Asanla taşa vur” dedik; ondan on iki pınar fışkırdı; her insan topluluğu içeceğini bildi. Allah’ın rızkından yiyin ve için; yeryüzünde bozguncular olarak azgınlık etmeyin (60)﴾ Bakara ﴿Ve onları on iki kabileye, ümmetlere ayırdık; Musa’ya, kavmi ondan su istediğinde: “Asanla taşa vur” diye vahyettik; derken ondan on iki pınar fışkırdı; her insan topluluğu içeceğini bildi. Üzerlerine bulutu gölge yaptık ve üzerlerine men ve selvâ indirdik: “Size rızık verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.” Bize zulmetmediler; fakat kendi nefislerine zulmediyorlardı (160)﴾ A‘râf
 	﴿Ve Musa’ya: “Asanı at” diye vahyettik; derken o, onların uydurduklarını yutuveriyordu (117)﴾ A‘râf ﴿Derken Musa asasını attı; derken o, onların uydurduklarını yutuveriyordu (45)﴾ Şu‘arâ
 	﴿Derken asasını attı; derken o, apaçık bir ejderha idi (107)﴾ A‘râf ﴿Derken asasını attı; derken o, apaçık bir ejderha idi (32)﴾ Şu‘arâ
 	﴿“Asanı at.” Derken onu, sanki bir yılan gibi titrer görür görmez, arkasını dönüp kaçtı ve geri dönmedi. “Ey Musa! Korkma; şüphesiz benim katımda elçiler korkmaz” (10)﴾ Neml ﴿“Asanı at.” Derken onu, sanki bir yılan gibi titrer görür görmez, arkasını dönüp kaçtı ve geri dönmedi. “Ey Musa! Gel ve korkma; şüphesiz sen emniyette olanlardansın” (31)﴾ Kasas
 	﴿Dedi ki: “O benim asamdır; ona dayanırım, onunla koyunlarıma yaprak silkelerim; benim için onda başka ihtiyaçlar da vardır” (18)﴾ Tâhâ
 	﴿Musa’ya: “Asanla denize vur” diye vahyettik; derken yarıldı; her parça büyük bir dağ gibi oldu (63)﴾ Şu‘arâ

عصيهم
 	﴿Dedi ki: “Hayır, siz atın.” Derken ipleri ve **عِصِيُّهُمْ**, sihirlerinden dolayı ona, sanki koşuyormuş gibi hayal ettiriliyordu (66)﴾ Tâhâ ﴿Derken iplerini ve **عِصِيَّهُمْ** attılar ve: “Firavun’un izzetiyle, şüphesiz biz elbette galipleriz” dediler (44)﴾ Şu‘arâ

مختار الصحاح
● [**عصا**] ع ص ا: **العَصَا** müennestir; **عصا** denir ve **عَصَوان**; çoğulu **عُصِيٌّ**dur, **العين**in kesriyle ve dammesiyle; ve **أعْصٍ** (zaman ve **أزمن** gibi). Ve onların sözü: “**ألقى عَصَاهُ**” yani ikamet etti ve seferleri bıraktı; bu bir meseldir. Ve “Bu benim asamdır” dedi; **الفرَّاء** dedi ki: Irak’ta işitilen ilk lahn “**هذه عصاتي**”dir. Ve **الخوارج** hakkında denir: “**قد شقوا عَصَا المسلمين**” yani onların toplanmalarını ve uyuşmalarını; ve “**انشقت العصا**” yani ihtilaf vuku buldu. Ve onların sözü: “**لا ترفع عصاك عن أهلك**” ile edep kastedilir. Ve “**عَصاهُ**” onu asa ile vurdu; babı **عدا**dır. Ve **العِصْيانُ** itaatin zıddıdır. Ve ona **عَصاه** (babı **رمى**dan) ve ayrıca **مَعْصِيَةً** ve **عِصْياناً**; artık o **عَاصٍ** ve **عَصِيٌّ**dur. Ve “**عَاصَاهُ**” “**عصاه**” gibidir. Ve “**اسْتَعْصَى عليه**”.

الراغب
عصا
- **العصا** aslı **الواو**dandır; onun tesniyesinde söyledikleri için: **عصوان**; ve onun cem‘inde denir: **عصي**. Ve “**عصوته**”: onu asa ile vurdum; ve “**عصيت بالسيف**”. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وألق عصاك**﴾ [Neml/10], ﴿**فألقى عصاه**﴾ [A‘râf/107], ﴿**قال هي عصاي**﴾ [Tâhâ/18], ﴿**فألقوا حبالهم وعصيهم**﴾ [Şu‘arâ/44]. Ve denir: “Falan **ألقى عصاه**”: indiği zaman; seferden dönenin hâli tasavvur edilerek. Şair dedi ki:
- 321 - **فألقت عصاها واستقرت بها النوى**
(Bu, Ma‘kır b. Hımar el-Bârikî’nin bir beytinin yarısıdır; en meşhur olan budur; ve başkasına nispet edildiği de söylenmiştir; ve ikinci yarısı:
**كما قر عينا بالإياب المسافر**
ve o, Mecma‘u’l-emsâl 1/364; Mu‘cemu’ş-şu‘arâ s. 92; el-Hamâse el-Basriyye 1/76’dadır.)
Ve “**عصى عصيانا**”: itaattan çıktığı zaman; aslı, asasıyla direnmesidir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وعصى آدم ربه**﴾ [Tâhâ/121], ﴿**ومن يعص الله ورسوله**﴾ [Nisâ/14], ﴿**آلآن وقد عصيت قبل**﴾ [Yûnus/91]. Ve cemaatten ayrılan hakkında denir: “Falan **شق العصا**” (bak: Mecma‘u’l-emsâl 1/364).

ملخص اللسان:
1.     Ve falan, emîrine **عصى** etti; ona **يَعْصِيه**; **عَصْياً** ve **عِصْياناً** ve **مَعْصِيَةً**: ona itaat etmediği zaman. Ve **العِصيانُ**: itaatin hilâfıdır. Kul Rabbine **عصى** etti: emrine muhalefet ettiği zaman.
2.     **عصا**: **العَصا**: çubuktur.
3.     Ve “**رجلٌ لَيِّنُ العصا**”: yumuşak huylu, idaresi güzel, üzerine aldığı şeye karşı; bununla, asa ile vurmanın azlığına kinaye ederler.
4.     Ve “**عَصى بها**”: onu aldı. **العَصا**ya **عَصاً** adı verildi; çünkü el ve parmaklar onun üzerinde toplanır; Arapların “**عَصَوْتُ القومَ أَعْصُوهم**” sözünden alınmıştır: onları hayır veya şer üzere topladığım zaman.
5.     **عَصَّاه العَصَا**: onu ona verdi.
6.     Ve “**عَصاه بالعَصا**” artık o onu **يَعْصُوه عَصْواً**: onu asa ile vurduğu zaman: onu vurdum. “**لا تَرْفَعْ عَصاكَ عن أَهْلِكَ**” yani onların terbiye edilmesini ve Allah Teâlâ’nın itaatine toplanmalarını terk etme.
7.     **العِصِيُّ**: kanattaki kemiklerdir.

لسان العرب
● - **عصا**: **العَصا**: çubuktur; müennestir. Ve aziz tenzilde: “**هي عَصايَ أَتَوَكَّأُ عليها**”. Ve falan “**صُلْبُ العَصا**” ve “**صليبُ العَصا**”: develere sert davranır da asa ile vurursa. Ve onun sözü: “... **أَو صُلْبُ العصا من رجالِكِ**” yani “**صَلِيبُ العَصا**”. **الأزهري** dedi ki: Çobana, develerine karşı güçlü, onları zapt eden olursa: “O elbette **صُلْبُ العَصا** ve **شديدُ العَصا**dır” denir. Ve ondan, **عمر بنِ لَجَإٍ**’in sözü:
**صُلْبُ العَصا جافٍ عن التَّغَزُّلِ**
**ابن بري** dedi ki: “O elbette **صُلْبُ العَصا**dır” denir; yani kendi nefsinde serttir; ortada asa yoktur. Ve **عمر بن لجإٍ**’in beytini okuttu ve onu **أبي النَّجْم**’e nispet etti. Ve denir: **عَصاً** ve **عَصَوانِ**; çoğulu **أَعْصٍ** ve **أَعْصاءٌ** ve **عُصِيٌّ** ve **عِصِيٌّ**; o **فُعول**dur; ancak **العَيْن** kendisinden sonra gelen kesre sebebiyle kırıldı. Ve **سيبويه** **أَعصاءً**ı inkâr etti; dedi ki: onun yerine **أَعْصِياً**ı bedel yaptılar. Ve “**رجلٌ لَيِّنُ العصا**”: yumuşak huylu, üzerine aldığı şeye karşı idaresi güzel; bununla, asa ile vurmanın azlığına kinaye ederler. Ve “**ضعيفُ العَصا**” yani develere asa ile vurması az; bu, övülen şeylerdendir; **ابن الأعرابي** rivayet etti. Ve **الأزهري** **مَعْنِ بنِ أَوْسٍ المُزَني**’den okuttu:
**عليه شَرِيبٌ وادِعٌ لَيِّنُ العَصا،
يُساجِلُها جُمَّاتِهِ وتُساجِلُهْ**
**الجوهري** dedi ki: **الجُمَّاتِ**in yeri nasbdır; ve onun su içmesini müsâcale yaptı. Ve başkası, çobanı vasfederek çobanın sözünü okuttu:
**ضَعيفُ العَصا بادي العُروقِ، ترى له
عليها، إذا ما أَجْدَبَ الناسُ، إصبَعَا**
Ve onların sözü: “O elbette **ضعيف العَصا**dır” yani iyi güdücülük. **ابن الأعرابي** dedi ki: Araplar, develeri dövmekle çobanları ayıplar; çünkü bu, onlara sertlik ve refkin azlığıdır. Ve okuttu:
**لا تَضْرِباها واشْهَرا لها العصِي،
فرُبّ بَكْرٍ ذِي هِبابٍ عَجْرَفي
فيها، وصَهْباءَ نَسوُلٍ بالعَشِي**
diyor ki: ona, ikinizin **العِصِيِّ**yi ona göstermesiyle korkutun; onu dövmeyin. Ve okuttu:
**دَعْها مِن الضَّرْبِ وبَشِّرّها بِرِيْ،
ذاكَ الذِّيادُ لا ذِيادٌ بالعِصِيْ**
Ve “**عَصاه بالعَصا**” artık o onu **يَعْصُوه عَصْواً**: onu asa ile vurduğu zaman. Ve “**عَصى بها**”: onu aldı. Ve “**عَصِيَ بسَيْفه**” ve “**عَصا به يَعْصُو عَصاً**”: onu, asayı alış gibi aldı yahut onunla, onunla vurduğu gibi vurdu. **جرير** dedi ki:
**تَصِفُ السُّيُوفَ وغيرُكُمْ يَعْصَى بها،
يا ابنَ القُيونِ، وذاكَ فِعْلُ الصَّيْقَلِ**
Ve **العَصا** (maksûr): “**عَصِيَ بالسيف يَعْصَى**” sözünün masdarıdır: onunla vurduğu zaman. Ve **جرير**’in beytini de okuttu. Ve dediler: “**عَصَوتُه بالعَصا**” ve “**عَصَيْتُه**” ve “**عَصِيتُه بالسيف**” ve “**عَصَيْتُ**” ve “**عَصِيتُ بهما عليه عَصاً**”. **الكسائي** dedi ki: “**عَصَوْتُه بالعَصا**” denir; dedi ki: bazısı bunu kerih gördü; ve dedi ki: “**عَصِيت بالعَصا**” sonra onunla onu vurdum; artık ben **أَعْصَى**yım; sonra bunu, asaya benzeterek kılıçta da söylediler. **ابن بري** **معبد بن علقمة**’den okuttu:
**ولكنَّنا نأْتي الظَّلامَ، ونَعْتَصِي
بكُلِّ رَقِيقِ الشَّفْرَتَينَ مُصَمِّمِ**
Ve **أَبو زيد** dedi ki: “Adam, kavim içinde kılıcıyla **عَصِيَ** etti ve **عَصاه** etti; artık onların içinde **يَعْصَى** eder”: onların içinde bozgunculukla bozgunculuk yaptığı zaman; ad **العَصا**dır. **ابن الأَعرابي** dedi ki: “**عَصاهُ يَعْصُوه**” denir: onu asa ile vurduğu zaman. Ve “**عَصِيَ يَعْصَى**”: asayla oynadığı gibi kılıçla oynadığı zaman. **ابن سيده** “yâ ile mu‘tel”de dedi ki: “**عَصَيته بالعصا**” ve “**عَصِيته**”: onu vurdum; ikisi de “**عَصَوْتُه**”da bir lugattır. Ve bu babda **العَصا**nın elifinin yâ olduğuna hükmettik; onların “**عَصَيْته**” demeleri sebebiyle, fetha ile. Ama “**عَصِيته**”de delil yoktur; çünkü “**شَقِيتُ**” ve “**غَبِيت**” babından olabilir; böyle olursa lâmı vâv olur; ve bütün bunlarda bilinen “**عَصَوْته**”dur. Ve “**اعْتَصى الشجرةَ**”: ondan bir asa kesti. **جرير** dedi ki:
**ولا نَعْتصِي الأَرْطَى، ولكن سَيُوفُنا
حِدادُ النواحي، لا يُبِلُّ سَلِيمُها**
Ve “O, iyi bir asaya **يَعْتَصِي** eder” yani ona dayanır. Ve “Falan **اعْتَصَى بالعَصا**”: ona dayanırsa; artık o onunla **مُعْتصٍ**dir. Ve tenzilde: “**هي عَصايَ أَتوَكَّأُ عليها**”. Ve “Falan kılıçla **يَعْتَصِي** eder” yani onu asa yapar. **الأزهري** dedi ki: Asaya **عَصاةٌ** da denir, **الهاء** ile; “Onun **عَصاتَه**sini aldım” denir. Dedi ki: Onlardan, bu lugatı kerih gören vardır. **الأصمعي** bazı Basralılardan rivayet etti: **العَصا**ya **عَصاً** adı verildi; çünkü el ve parmaklar onun üzerinde toplanır; Arapların “**عَصَوْتُ القومَ أَعْصُوهم**” sözünden alınmıştır: onları hayır veya şer üzere topladığım zaman. Dedi ki: **العَصا**yı meddetmek ve onunla birlikte **التاء**yı sokmak caiz değildir. **الفراء** dedi ki: Irak’ta işitilen ilk lahn “**هذه عَصاتي**”dir, **التاء** ile. Ve hadiste: Medine’nin ağacını, ancak “**عَصَا حَديدةٍ**” hariç haram kıldı; yani demirden bir âletin sapı olmaya elverişli bir asa. Ve hadiste: “Hata öldürmesi, kamçı ve asa öldürmesidir”; çünkü ikisi öldürme âletlerinden değildir; onlarla birine vurulup da ölürse, onun öldürülmesi hatadır. Ve “O bana **عاصاني** etti; ben de onu **عَصَوْتُه أَعْصُوه**” ettim; **اللحياني**’den: bunun üzerine bir şey artırmadı; ve ben onu, onunla bana sert davrandı yahut onunla bana karşı koydu da ben onu yendim diye görüyorum; bu, cevherlerde azdır; onun babı, **الأعْراضُ**dır; “**كَرَمْتُه**” ve “**فَخَرْتُه**” gibi, **الكَرَم** ve **الفَخْر**dan. Ve “**عَصَّاه العَصَا**”: onu ona verdi. **طُرَيح** dedi ki:
**حَلاَّك خاتَمَها ومِنْبَرَ مُلْكِها،
وعَصا الرسولِ كرامةً عَصَّاكَها**
Ve yolcu, yerine ulaştığında ve ikamet ettiğinde **عَصاهُ**nu atar; çünkü oraya ulaştığında asasını atar da çadır kurar yahut ikamet eder ve yolculuğu bırakır. **مُعَقِّرُ بنُ حِمارٍ البارقيُّ** dedi ...
**فأَلْقتْ عَصاها واسْتَقرَّ بها النَّوَى،
كما قَرَّ عَيْناً بالإيابِ المُسافِرُ**
... (metin burada, Arapça aslındaki uzun anlatım ve şevâhid düzeniyle devam eder)
