# عضب (ع-ض-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ض - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضاد والباء معهما
ع ض ب، ب ع ض، ض ب ع، ب ض ع مستعملات ع ب ض، ض ع ب مهملان عضب: العَضْبُ: السيف القاطع. عَضَبَهُ يَعْضِبُهُ عَضْباً، أي قطعه.
وشاة عضباء: مكسورة القرن. وقد عَضِبَتْ عَضَباً، وأعضبتها إعضاباً، وعَضَبْتُ قَرْنَها فانعضب، أي: انكسر. ويقال العَضَبُ يكون في أحد القرنين. وناقة عضباء أي: مشقوقة الأذن، ويقال: هي التي في أحد أُذُنَيْها شق وسمّيت ناقة رسول الله صلّى الله عليه وسلّم العضباء.
بعض: بعض كل شيء: طائفة منه، وبعضته تبعيضاً، إذا فرَّقته أجزاء.
وبعض مذكَّر في الوجوه كلّها، فقولك: هذه الدّار متّصل بعضُها ببعض.
وبعض العرب يصل ببعض كما يصل بما، كقول الله عزّ وجلّ: " فبما رحمة من الله " .
وكذلك ببعض في هذه الآية: " وإن يكُ صادقاً يُصِبْكُمْ بعض الذي يعدكم " .
والبعوض : جمع البعوضة، وهي المؤذية العاضَّة في الصيف.
ضبع: ضَبِعَتِ النّاقةُ ضَبْعاً وضَبَعَةً فهي ضَبِعَةٌ، وأَضْبَعَتْ فهي مُضْبِعَةٌ إذا أرادتِ الفحل.
وفي معنىً آخر: ضَبَعَتْ تَضْبَعُ ضَبْعاً، وضبّعت تضبيعاً، وهي شدّة سيرها، وضَبَعانها اهتزازها، واشتقاقها من أنّها تمّد ضَبْعَيْها في السَّير، والضَّبْعُ وسط العضُد بلحمه، قال العجاج:
وبلدة تمطو العَناقَ الضُّبَّعا
قال عرّام: الضَّبعة: اللحم الذي تحت العضُدِ مما يلي الإبط. والمَضْبَعَةُ اللّحم الذي تحت الإبط من قُدُم.
قال موسى: فرس ضابع إذا كان يتبعُ أحد شقّيه، فَيَثْني عُنُقه، وهو أن يركض فيقدم إحدى رجليه.. ويجمع: ضوابع.
والرّجُل يضطبع بالثوب أو بالشيء إذا تأبَّطه.
ضُباعَةُ اسمُ امرأة. ضُبَيعَة: قبيلة، والنسبة إليها: ضَبَعِيّ.
والضِّبْعان: الذكر من الضِّباع، ويجمع على ضِبْعانات، لم يُرِدْ بالتاءالتأنيث، إنما هو مثل قولك: فلان من رجالات الدّنيا.
قال الخليل: كلّما اضطرّوا إلى جماعة فَصَعُبَ عليهم واستُقبح ذهبوا به إلى هذه الجماعة، تقول: حمّام وحمّامات، كما يقولون: فلان من رجالاتِ الدّنيا.
قال:
وبُهلُولاً وشِيعَتَهُ تركنا		لضِبْعَانَات مَعْقُلَةٍ منابا
قال زائدة: هو منّى مناب، أي: هو منّى على بعد ليس كلّ البعد.
والضِّبَاعُ: جمع للذَّكَر والأُنْثَى، ولغة للعرب: ضَبْع جزم.
والضَّبْعُ: السنة المجدبة. قال:
أبا خراشةَ إمّا كنتَ ذا نفر		فإنَّ قومي لم تأكلهم الضَّبُعُ
بضع: بَضَعْتُ اللحم أَبْضَعُه بَضْعاً، وبضَّعْتُه تبضيعاً، أي: جعلته قِطَعاً. والبَضْعَةُ: القطعة، وهي الهَبْرَةُ.
وفلان شديد البَضْع والبَضْعَة أي حسنها إذا كان ذا جسم وسِمَنٍ. قال:
خاظي البضيع لحمه كالمرمر
وبضعت من صاحبي بضوعاً إذا أمرته بشيء فلم يفعله فدخلك منه شيء، وبضعت من الماء بضوعاً، أي: رويت.
والبُضْعُ: اسم باضعتها، أي: باشرتها. وبضعتها بَضْعاً، وبُضعاً، وهو الجِماع.
والبضاعة: ما أبضعت للبيع كائناً ما كان. ومنه الإبضاعُ والإبتضاعُ.
والباضعة: شجة تقطع اللحم.
والباضعةُ: قطعة من الغنم انقطعت عن الغنم.
يقال: فِرْقٌ بواضعُ.
والبَضِيعُ: البحر. قال:
سادٍ تجرّمَ في البَضِيع ثمانياً		يُلْوَى بفيفاء البحور ويُجْنَبُ
ويُرْوَي بعَيْقات البحور.
قال الهذليّ يصف حمار الوحش:
فظلَّ يُراعي الشَّمْس حتَّى كأنَّها		فويق البَضِيع في الشعاع جميل
الجميل ههنا: الشّحم المذاب، شبه شعاع الشمس في البحر بدسم الشحم المذاب.
والبِضْعُ من العدد ما بين الثلاثة إلى العشرة، ويقال: هو سبعة. قال عرَّام: ما زاد على عقد فهو بِضع، تقول: بضعة عشر وبضع وعشرون وثلاثون ونحوه.
وأبْضَعْته بالكلام إبضاعاً، وهو أن تبيّن له ما تنازعه حتى تشتفي منه كائناً ما كان.
وبَضَعْتُه فانبضع، أي قطعته فانقطع.
وبُضِعَ الشيء، أي: فُهِمَ.

##### Türkçe

**باب العين والضاد والباء معهما**
ع ض ب، ب ع ض، ض ب ع، ب ض ع kullanımdadır; ع ب ض، ض ع ب ihmâl edilmiştir.

**عضب**: **العَضْبُ**: keskin kılıç. **عَضَبَهُ يَعْضِبُهُ عَضْباً**; yani onu kesti.

Ve **شاة عضباء**: boynuzu kırık (koyun). Ve **عَضِبَتْ عَضَباً**; ve onu **أعضبتها إعضاباً** (boynuzunu kırdım); ve **عَضَبْتُ قَرْنَها فانعضب**; yani: kırıldı. Ve denir ki: **العَضَبُ** iki boynuzdan birinde olur. Ve **ناقة عضباء**; yani: kulağı yarık. Ve denir ki: o, iki kulağından birinde yarık olan (devedir). Ve Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) devesine **العضباء** adı verilmiştir.

**بعض**: **بعض** her şeyin: ondan bir taife (kısmı). Ve **بعضته تبعيضاً**: onu parçalara ayırdığında.

Ve **بعض** bütün vecihlerde müzekkerdir; senin sözün: bu ev, **بعضُها** **ببعض** bitişiktir.

Ve Arapların bir kısmı **ببعض**’ı, **بما**’yı bitiştirdikleri gibi bitiştirir; Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü gibi: " **فبما رحمة من الله** ".

Ve bu âyetteki **ببعض** da böyledir: " **وإن يكُ صادقاً يُصِبْكُمْ بعض الذي يعدكم** ".

Ve **البعوض**: **البعوضة**’nin cem‘i; o, yazın eziyet veren ısırıcıdır.

**ضبع**: **ضَبِعَتِ النّاقةُ ضَبْعاً وضَبَعَةً**; o hâlde o **ضَبِعَةٌ**’dir. Ve **أَضْبَعَتْ**; o hâlde o **مُضْبِعَةٌ**’dir; erkek deveyi istediğinde.

Ve başka bir mânada: **ضَبَعَتْ تَضْبَعُ ضَبْعاً**; ve **ضبّعت تضبيعاً**; bu, onun yürüyüşünün şiddetidir. Ve **وضَبَعانها** onun sallanmasıdır. Ve onun iştikakı, yürüyüşte iki **ضَبْع**’ını uzatmasındandır. Ve **الضَّبْعُ**: pazunun etli orta kısmıdır. **العجاج** dedi ki:
وبلدة تمطو العَناقَ الضُّبَّعا

**عرّام** dedi ki: **الضَّبعة**: koltuk altına bitişik olan, pazunun altındaki ettir. Ve **المَضْبَعَةُ**: önden koltuk altının altındaki ettir.

**موسى** dedi ki: **فرس ضابع**: iki yanından birini takip eder olduğunda; böylece boynunu büker; bu, koşup iki ayağından birini öne almasıdır. Ve cem‘i: **ضوابع**.

Ve adam, elbise ile yahut bir şey ile **يضطبع** eder; onu koltuğunun altına aldığında.

**ضُباعَةُ** bir kadının adıdır. **ضُبَيعَة**: bir kabiledir; ona nisbet: **ضَبَعِيّ**.

Ve **الضِّبْعان**: **الضِّباع**’ın erkeğidir; ve **ضِبْعانات** üzere cem‘ olunur. **التاء** ile te’nîsi kastetmedi; ancak bu, senin “falanca dünya **رجالات**’ındandır” sözün gibidir.

**الخليل** dedi ki: ne zaman bir cem‘e muhtaç olsalar, bu onlara zor gelse ve çirkin görülse, onu bu cem‘e götürürler; dersin ki: **حمّام** ve **حمّامات**; nitekim derler: falanca dünya **رجالات**’ındandır.

Dedi ki:
وبُهلُولاً وشِيعَتَهُ تركنا		لضِبْعَانَات مَعْقُلَةٍ منابا

**زائدة** dedi ki: **هو منّى مناب**; yani: o, benden uzaklık üzere bir menzildir; bütün uzaklık değil.

Ve **الضِّبَاعُ**: erkek ve dişi için bir cem‘dir. Ve Araplar için bir lugat: **ضَبْع** (cezm ile).

Ve **الضَّبْعُ**: kıtlık yılıdır. Dedi ki:
أبا خراشةَ إمّا كنتَ ذا نفر		فإنَّ قومي لم تأكلهم الضَّبُعُ

**بضع**: **بَضَعْتُ اللحم أَبْضَعُه بَضْعاً**; ve **بضَّعْتُه تبضيعاً**; yani: onu parçalar kıldım. Ve **البَضْعَةُ**: parça; o, **الهَبْرَةُ**’dir.

Ve falanca **شديد البَضْع والبَضْعَة**; yani, cüsseli ve semiz olduğunda onun güzeli (iyi yapılısı). Dedi ki:
خاظي البضيع لحمه كالمرمر

Ve **بضعت من صاحبي بضوعاً**: ona bir şey emrettiğimde de yapmadığında, ondan dolayı içine bir şey girdiğinde (gönlüne bir kırgınlık düştüğünde). Ve **بضعت من الماء بضوعاً**; yani: kandım (suya doyup içtim).

Ve **البُضْعُ**: **باضعتها**’nın adıdır; yani: ona temas ettim. Ve **بضعتها بَضْعاً** ve **بُضعاً**; o, cinsel birleşmedir.

Ve **البضاعة**: her ne olursa olsun, satış için **أبضعت**’ın (gönderdiğin/ayırdığın) şeydir. Ondan **الإبضاعُ** ve **الإبتضاعُ** (gelir).

Ve **الباضعة**: eti kesen bir yaradır.

Ve **الباضعةُ**: koyundan, koyundan kopup ayrılmış bir parçadır.

Denir ki: **فِرْقٌ بواضعُ**.

Ve **البَضِيعُ**: denizdir. Dedi ki:
سادٍ تجرّمَ في البَضِيع ثمانياً		يُلْوَى بفيفاء البحور ويُجْنَبُ

Ve **بعَيْقات البحور** ile rivayet olunur.

**الهذليّ** yaban eşeğini vasfederek dedi ki:
فظلَّ يُراعي الشَّمْس حتَّى كأنَّها		فويق البَضِيع في الشعاع جميل

Buradaki **الجميل**: eritilmiş yağdır; güneşin ışığını denizde, eritilmiş yağın yağına benzetti.

Ve sayıdan **البِضْعُ**: üç ile on arasındadır; ve denir ki: o yedidir. **عرَّام** dedi ki: bir onluktan (عقد) fazla olan şey **بِضع**’dır; dersin ki: **بضعة عشر** ve **بضع وعشرون** ve **ثلاثون** ve benzeri.

Ve **أبْضَعْته بالكلام إبضاعاً**; bu, her ne olursa olsun, onunla çekiştiğin şeyi ona açıklaman; ta ki ondan içini soğutasın.

Ve **بَضَعْتُه فانبضع**; yani: onu kestim de kesildi.

Ve **بُضِعَ الشيء**; yani: anlaşıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عضَبَه عَضْباً، أي قطعه. والعَضْب: السيف القاطع. وعضَبْت الرجل بلساني، إذا شتمته. ورجلٌ عضَّاب، أي شتَّام، وعَضُب لسانه بالضم عُضُوبة: صار عضْباً، أي حديداً في الكلام. أبو زيد: العَضْباء: الشاة المكسورة القرن الداخل، وهو المُشاش. ويقال هي التي انكسر أحد قَرنيها. وقد عضِبت بالكسر، وأعضبتها أنا. وكبش أعضبُ بيِّن العضب. قال الأخطل:
إنَّ السيوفَ غدوَّهـا ورواحـهـاتركتْ هوازِنَ مثلَ قرن الأعضبِ
والأعضب من الرجال: الذي لا ناصر له. والمعضوب: الضعيف. تقول منه: عَضَبَة. وناقةٌ عضباء: أي مشقوقة الأذن، وكذلك الشاة. والأعضب في الوافر: مفْتَعِلن مخروماً من مُفاعَلَتُنْ.

##### Türkçe

**عضَبَه** **عَضْباً**: yani onu kesti. Ve **العَضْب**: kesici kılıçtır. Ve **عضَبْت الرجل بلساني**: onu dilimle sövdüm demektir; onu sövdüğün zaman. Ve bir adam **عضَّاب**: yani sövgücü. Ve **عَضُب لسانه** (ضم ile) **عُضُوبة**: **عضْب** oldu; yani sözde keskin oldu. Ebû Zeyd: **العَضْباء**: içe doğru olan boynuzu kırık koyundur; o **المُشاش**tır. Ve denilir ki: o, iki boynuzundan biri kırılmış olandır. Ve (o koyun) **عضِبت** (كسر ile) olmuştur; ben de onu **أعضبتها** yaptım. Ve bir koç **أعضب**: **العضب**ı açık-seçik (belli) olan. el-Ahtal dedi ki:
إنَّ السيوفَ غدوَّهـا ورواحـهـا
تركتْ هوازِنَ مثلَ قرن الأعضبِ

Ve erkeklerden **الأعضب**: kendisine yardımcı (ناصر) olmayan kimsedir. Ve **المعضوب**: zayıftır. Ondan şöyle dersin: **عَضَبَة**. Ve bir dişi deve **عضباء**: yani kulağı yarık; koyun da böyledir. Ve **الأعضب** (bahir) **الوافر**’de: **مفْتَعِلن**; **مُفاعَلَتُنْ**’den **مخروماً** (olan)dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والضاد مع الباء
عضب ، ضبع ، بضع ، بعض : مستعملة
عضب : قال الشافعي في المناسك : ( وإذا كان الرجل معضوباً لا يستمسك على الراحلة فحجَّ عنه رجلٌ في تلك الحالة فإنّه يَجْزِيه ) . والمعضوب في كلام العرب : المخبول الزَّمِن الذي لا حَراكَ به . يقال عضبَتْهُ الزَّمانةُ تَعضِبه عَضباً ، إذا أقعدته عن الحركة وأزمنَتْه .
وقال أبو الهيثم : العَضَب : الشَّلَل ، والعَرَج والخبَل .
وقال شمر : يقال عضبت يَده بالسيف ، إذا قطعتَها . وتقول : لا يَعضِبُك الله ، ولا يَعضِب الله فلاناً ، أي لا يَخْبِله الله وإنَّه لمعضوب اللسان ، إذا كان مقطوعاً عَييّاً فَدْماً . وفي مثلٍ : ( إنَّ الحاجة ليَضِبُها طلبُها قبلَ وقتها ) . يقول : يقطعها ويُفسدها . والعَضَب في الرمح : الكسر ؛ ويقال عَضِب قَرنُه عَضَباً . قال : وتدعو العربُ على الرجل فتقول : ماله عضَبَه الله يدعون عليه بقطع يده ورجله .
وروى أبو عبيدة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بإسناده ، أنه ( نَهَى أن يضحَّى بالأعضَبِ القَرْنِ والأذُن ) ، قال أبو عبيد : الأعضب : المكسور القرن الداخل قال : وقد يكون العَضَب في الأذن أيضاً . فأما المعروف ففي القَرْن وأنشد للأخطل :
إنَّ السيوفَ غُدوَّها ورواحَها
تركت هوازنَ مثلَ قرنِ الأعضَب
قال أبو عبيد : وأمّا ناقة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) التي كانت تسمَّى العضْباء ، فليس من هذا ، إنما ذاك اسمٌ لها سمِّيت به .
وقال أبو عمرو : يقال عضبتُه بالعصا ، إذا ضربتَه بها ، أعضِبُه عضْباً . ويقال عضبتُه بالرُّمح أيضاً ، وهو أن يشغَله عنه . وقال غيره : عَضَب عليه ، أي رجَع عليه . وفلانٌ يُعاضِب فلاناً ، أي يرادّه . وقال الأصمعيّ : إنك لتَعضِبُني عن حاجتي ، أي تقطعني عنها .
وقال الليث : العَضْب : القَطْع ؛ يقال عضَبَه يَعضِبُه ، أي قَطَعه . والعَضْب : السيف القاطع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للغلام الحادِّ الرأس الخفيف الجسم : عَضْب ، ونَدْبٌ ، وشَطْب ، وشَهْب ، وعَصْب ، وعَكْب ، وسَكْب .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : يقال لولد البقرة إذا طلع قرنُه ، وذلك بعدما يأتي عليه حولٌ : عَضْب ، وذلك قبل إجذاعه . وقال الطائفيّ : إذا قُبِض على قرنه فهو عَضْبٌ ، والأنثى عَضبة ، ثم جَذَع ، ثم ثَنِيٌّ ، ثم رَباعٍ ، ثم سَدَسٌ ، ثم التَّمَم والتَّمَمة . فإذا استجمعت أسنانُه فهو عَمَمٌ .
ضبع : شمر عن ابن الأعرابيّ : الضَّبْع من الأرض : أكمة سوداءُ مستطيلة قليلاً .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّ رجلاً أتاه فقال : ( يا رسولَ الله أكلَتْنا الضَّبُع ) قال أبو عبيد : الضَّبُع هي السنة المُجْدبة . وأنشد :
أبَا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نفرٍ
فإنّ قوميَ لم تأكلهمُ الضَّبُعُ
والضَّبُع : الأنثى من الضِّباع . ويقال للذكر ضِبعانٌ ويجمع ، ضُبْعاً وضِباعاً ومَضْبَعة . وأمّا الضَّبْعُ بسكون الباء فهو العَضُدُ ؛ يقال أخَذ بضَبْعيه ، أي بعضُديه .
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الاضطباع بالثوب : أن يُدخل رداءه تحت يده اليمنى ثم يُلقِيَه على عاتقه الأيسر ، كالرجل يريد أن يعالجَ أمراً فيتهيّأ له . يقال قد اضطبعتُ بثوبي . وهو مأخوذ من الضَّبْع ، وهو العضُد .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا لوى الفرسُ حافرَه إلى عَضُدِه فذلك الضَّبْع ، فإذا هَوَى بحافره إلى وحشيِّه فذلك الخِناف . ويقال ضَبَعت الناقة تَضبَع ضَبْعاً ، وضبّعت تضبيعاً ، إذا مدَّت ضَبْعَيها في سيرها واهتزَّت . ويقال ضَبَع الرجُل يَضْبَعُ ضَبْعاً ، إذا رفَعَ يديه بالدُّعاء . ومنه قول الراجز :
وماتَنِي أيدٍ علينا تَضْبَعُ
ويقال ضابعناهم بالسيوف ، أي مددنا أيديَنا إليهم بالسُّيوف ومدُّوها إلينا . وقال الراجز :
لا صُلحَ حتّى تضبعوا ونضبعا
ويقال ضَبَعَوا لنا من الطَّريق ضَبْعاً ، أي جعلوا لنا فيه قسماً ، كما تقول : ذَرعوا لنا طريقاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ضَبَع القومُ للصُّلح ، أي مالوا إليه وأرادوه . قال شمر : ولم أسمعْ هذا إلاّ لأبي عمرو ، وهو من نوادره . وقال الأصمعي : مرّت النَّجائبُ ضوابعَ . وضَبْعها : أن تَهوى بأخفافها إلى العَضُد إذا سارت .
أبو سعيد : الضَّبْع : الجَور . وفلان يَضْبَع ، أي يجور .
سلمة عن الفراء قال : الضُّبْع : فناء الإنسان ، يقال كنّا في ضُبْعٍ فلانٍ ، أي فنائه . قال : والضَّبُع : السنة المُهلِكة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال للناقة إذا أرادت الفحل : قد ضَبِعَتْ ضَبَعةً . وقال الليث : يقال أضبعَتْ فهي مُضْبِعة . قال : والمَضبَعة : اللحم الذي تحت الإبط من قُدُم . وفرسٌ ضابع وجمعه ضوابع ، وهو الكثير الجري . وضُبَيعة : قبيلة في ربيعة . وضُبَاعة : اسم امرأة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : حِمارٌ مضبوع ، ومخنوق ، ومذءوب ، أي به خُنَاقِيَّةٌ وذئبة ، وهما داءان . ومعنى المضبوع دعاءٌ عليه أن تأكله الضبع .
بضع : أبو عبيد عن الأصمعي وأبي زيد : إذا شرِب حتى يروى قال بَضَعت أبضَع ، وقد أبضَعَني . وقال أبو زيد : بضَعتُ به ومنه بُضوعاً . وقال الأصمعي : أعطيته بَضعةً من اللحم وجمعها بِضَع ، إذا أعطاه قطعةً مجتمعة . ومثلها الهَبرة .
وقال الليث : بضَعت اللحم بَضْعاً وبضّعته تبضيعاً ، إذا قطّعته ، وإنّ فلاناً لشديد البَضْعة حسَنُها ، إذا كان ذا جِسمٍ وسِمَن . قال : والبضيع : اللحم أيضاً وأنشد :
خاظي البضيع لحمُه خَظَا بَظَا
قال : وَبَضعتُ من صاحبي بُضوعاً ، إذا أمرتَه بشيء فلم يفعله ، فدخَلَك منه ما سئمت من أن تأمره أيضاً بشيء .
سلمة عن الفراء : بَضْعة وبَضْع مثل تَمْرة وتَمْر ، وبَضْعة وبَضَعات مثل تَمْرة وتَمَرات ، وبَضْعة وبِضَع مثل بَدْرة وبِدَر ، وبضعة وبِضاع مثل صحفة وصحاف .
أبو عبيد عن الأصمعي : البضيع : الجزيرة في البحر . والبضيع : اللَّحْم . قال ساعدة الهذلي :
سادٍ تجَرَّم بالبَضِيعِ ثمانيا
يُلوِي بِعَيقات البحور ويُجنَبُ
سادٍ مقلوب من الإسآد ، وهو سَيْر الليل . تجَرَّم في البَضِيع ، أي أقام في الجزيرة . يُلوِي بعَيْقات ، أي يذهب بما في ساحات البحر . ويُجنَب ، أي يُصيبه الجَنوب .
ويقال جبهتُه تتبضَّع ، أي تسيل عرقاً . قاله الأصمعيُّ . وقال أبو ذؤيب :
إلاّ الحميمَ فإنه يتبضَّعُ
قال : يتبضَّع : يتفتَّح بالعرق ويسيل متقطِّعاً قال : والبُضَيع : اسم موضع وأنشد لحسان :
فالبُضَيع فحَوملِ
وقال الله : ( فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ ) ( يُوسُف : 42 ) قال الفراء : البِضع : ما بين الثلاثة إلى ما دون العشرة . وقال شمر : البِضْع لا يكون أقلَّ من ثلاث ولا أكثرَ من عَشرة . وقال أبو زيد : أقمت عنده بِضْع سنين . وقال بعضهم : بَضْع سنين . وقال أبو عبيدة : البِضْع : ما لم يبلغ العَقْدَ ولا نصفَه ، يريد ما بين الواحد إلى أربعة . وقال الليث : البِضْع : ما بين ثلاثة إلى عشرة . ويقال البضع سبعة . وقال أبو زيد : يقال له بضعة وعشرون رجلاً وله بضع وعشرون امرأة .
وقال الله عزّ وجلّ : ( وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ ) ( يُوسُف : 88 ) البضاعة : السِّلعة ، وأصلها القطعة من المال الذي يُتْجَر فيه ، وأصلها من البَضْع وهو القَطْع . وقال أبو العباس : البِضاعة : جزء من أجزاء المال . قال : والبِضْع من أربعٍ إلى تسع . قال : وقال الفراء : يقال للسُّيوف بَضَعة واحدها باضع وللسِّياط خَضَعة ، واحدها خاضع . قال : والباضع في الإبل مثل الدَّلاّل في الدُّور . قال : واختلف الناس في البُضْع ، فقال قوم : هو الفرج ، وقال قوم : هو الجماع .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : بضَعتُه بالكلام وأبضَعته ، وهو أن تبيِّن له ما تنازعه حتَّى يشتفيَ كائناً من كان . وقال الأصمعيّ : يقال مَلك فلانٌ بُضْعَ فلانة ، إذا ملك عُقدَة نكاحها ، وهو كناية عن موضع الغِشْيان . وقال بعضُهم : ابتضعَ فلانٌ وبَضَع ، إذا تزوَّج . والمباضعة : المباشرة ، يقال باضَعَها مباضعَةً ، إذا جامَعَها ، والاسم البُضْع .
الليث : يقال بضعتُه فانبضَع وبَضَع ، أي بيّنته فتبيَّنَ . قال : والباضعة من الغنم : قطعةٌ انقطعَتْ عنها ، تقول فِرْقٌ بَواضع .
أبو عبيد عن الأصمعي وغيره : الباضعة من الشجاج : التي تشُجُّ اللحم تَبضَعه بعد الجلد وبعد المتلاحِمة .
أبو سعيد : هو شريكي وبَضِيعي ، وهم بُضَعائي وشركائي . وقال أوس بن حجر يصف قوساً :
ومَبضوعةً من رأسِ فَرعِ شظيّةٍ
يعني قوساً بَضَعَها ، أي قطَعها .
ويقال أبضَعْت بضاعة للبيع كائنة ما كانت .
بعض : قال الله جلّ وعزّ في قصة مؤمن آل فرعون وما أجراه على لسانه فيما وعظَ به آل فرعون : ( رَّبِّكُمْ وَإِن يَكُ كَاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) . أخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنّه قال في تفسير قوله : ( صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) ، قال : كل الذي يعدكم ، أي إن يكنْ موسى صادقاً يُصبْكم كل الذي ينذركم ويتوعّدكم به ، لا بعضٌ دونَ بعض ، لأنّ ذلك من فعل الكُهَّان ، وأمّا الرسل فلا يوجد عليهم وعدٌ مكذوب . وأنشد :
فياليتَه يُعفَى ويُقرِعُ بيننا
عن الموت أو عن بعض شكواه مُقْرِعُ
ليس يريد عن بعض شكواه دونَ بعض ، بل يريد الكلّ ، وبعض ضدُّ كلّ . وقال ابن مُقْبل يخاطب ابنَتيْ عَصَر :
لولا الحياءُ ولولا الدِّين عِبتُكما
بِبعض ما فيكما إذْ عِبْتُما عَوَري
أراد : بكلّ ما فيكما ، فيما يقال .
وقال أبو إسحاق في قوله : ( كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) : من لطيف المسائل أن النبيَّ ج إذا وعَدَ وعداً وقعَ الوعدُ بأسْره ولم يقعْ بعضُه ، فمن أين جاز أن يقول بعضُ الذي يعدكم ، وحقُّ اللفظ كلّ الذي يعدِكم . وهذا بابٌ من النظر يذهب فيه المُناظِر إلى إلزام الحجّة بأيسر ما في الأمر . وليس في هذا نفيُ إصابة الكلّ ومثله قول القطاميّ :
قد يُدرِك المتأنِّي بعضَ حاجته
وقد يكون مع المستَعْجِلِ الزَّلَلُ
وإنّما ذكر البعض ليوجب له الكلّ ، لا أنَّ البعضَ هو الكلّ ، ولكنّ القائل إذا قال أقلّ ما يكون للمتأني إدراك بعض الحاجة ، وأقل ما يكون للمستعجل الزَّلَل ، فقد أبانَ فضلَ المتأنّي على المستعجل بما لا يقدر الخصمُ أن يدفعَه . وكأنَّ مُؤمنَ آل فرعون قال لهم : أقلُّ ما يكون في صدقه أن يصيبكم بعضُ الذي يعدكم .
وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : أجمعَ أهلُ النحو على أنّ البعضَ شيءٌ من أشياء ، أو شيء من شيء ، إلاّ هشاماً ، فإنه زعم أن قول لبيد :
أو يعتلقْ بعضَ النُّفوسِ حِمَامُها
فادّعى وأخطأ أنّ البعض هاهنا جمع . ولم يكن هذا من عمله ، وإنّما أراد لبيد ببعض النفوس نفسه . قال : وأما جزم ( أو يعتلقْ ) فإنّه ردّه على معنى الكلام الأوّل ومعناه جزاء ، كأنّه قال : وإن أخرجْ في طلب المال أُصبْ ما أمّلت أو يعتلق الموتُ نفسي . وقال في قوله : ( صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) إنَّه كان وعدَهم شيئين من العذاب : عذاب الدنيا وعذاب الآخرة ، فقال : يصبكم هذا العذابُ في الدُّنيا ، وهو بعضُ الوعدَين ، من غير أن نَفَى عذابَ الآخرة .
وقال الليث : يقال إنّ بعض العرب تصل ببعضٍ كما تصل بما . من ذلك قول الله :
) كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) . قال : وبعض كلِّ شيءٍ طائفة منه . ويقال جارية حُسَّانة يشبه بعضُها بعضاً . وبعَّضتُ الشيء تبعيضاً ، إذا فرَّقتَه أجزاء . وبعضٌ مذكّر في الوجوه كلّها . والبعوضة معروفة ، والجميع البَعوض .
وقال الكسائيّ : قومٌ مبعوضون . وقد بُعِض القوم ، إذا آذاهم البعوض . وأبعَضُوا : إذا كان في أرضهم بعوض . وأرضٌ مَبْعَضة ورمل البعوضة معروفة بالبادية .
وقال أبو حاتم : قلت للأصمعيّ : رأيت في ( كتاب ابن المقفّع ) : ( العلم كثيرٌ ولكنَّ أخْذَ البعض خيرٌ من تَرك الكُلّ ) . فأنكره أشدّ الإنكار وقال : الألف واللام لا تدخلان في بعض وكلّ ؛ لأنهما معرفة بغير ألف ولام ، وفي القرآن : ( شَآءَ اللَّهُ وَكُلٌّ ) ( النَّمل : 87 ) قال أبو حاتم : ولا تقول العربُ الكلَّ ولا البعضَ ، وقد استعمله الناسُ حتى سيبويه والأخفش في كتبهما ، لقلة علمهما بهذا النحو ، فاجتنِبْ ذلك فإنه ليس من كلام العرب .

##### Türkçe

**عَضَب** , **ضَبَع** , **بَضَع** , **بَعْض** : kullanımdadır

**عَضَب** : Şâfiî menâsikte dedi ki: (Ve eğer adam **مَعْضُوباً** ise, binek üzerinde tutunamazsa; o hâlde bir adam o durumda onun yerine haccederse, şüphesiz bu ona yeter.) Arapların sözünde **المَعْضُوب**: aklı bozulmuş, kronik hasta, kendisinde hareket olmayan kimsedir. Denir: **عَضَبَتْهُ الزَّمانةُ تَعضِبه عَضباً**; yani onu hareketten alıkoyduğu ve onu kronik hasta yaptığı zaman.

Ebû’l-Heysem dedi: **العَضَب**: felç, topallık ve akıl bozukluğudur.

Şemmer dedi: Denir: **عَضِبَتْ يَده بالسيف**; yani onu kestiğinde. Ve dersin: **لا يَعضِبُك الله** ve **لا يَعضِب الله فلاناً**; yani Allah onu aklını bozmasın. Ve “**لَمَعْضُوب اللسان**” (dilce ma‘dûb) denir; dili kesik, tutuk, peltek olduğunda. Bir meselde: (Şüphesiz ihtiyaç, vaktinden önce talep edilmesi onu **يَضِبُها**.) der; yani onu keser ve bozar. Ve mızrakta **العَضَب**: kırılmadır; ve denir: **عَضِب قَرنُه عَضَباً**. Dedi: Araplar adama beddua eder de şöyle der: “Malı mülkü, Allah onu **عَضَبَه** etsin”; ona elini ve ayağını kesmekle beddua ederler.

Ebû Ubeyde, isnadıyla Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet etti: (Boynuzu ve kulağı **الأعضَب** olanla kurban kesmekten nehyetti.) Ebû Ubeyd dedi: **الأعضَب**: boynuzu kırık, içeri girmiş olandır. Dedi: **العَضَب** kulakta da olabilir. Ama bilinen, boynuzdadır. Ahtal için şu beyit okunmuştur:
إنَّ السيوفَ غُدوَّها ورواحَها
تركت هوازنَ مثلَ قرنِ الأعضَب
Ebû Ubeyd dedi: Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) **العضْباء** diye adlandırılan devesine gelince, bu bundan değildir; o ancak ona ait bir isimdir, onunla adlandırılmıştır.

Ebû Amr dedi: Denir: **عَضَبْتُه بالعصا**; yani onu onunla dövdüğünde; **أعضِبُه عضْباً**. Ve mızrakla da denir: **عَضَبْتُه بالرُّمح**; bu, onu ondan meşgul etmen demektir. Başkası dedi: **عَضَب عليه**; yani ona geri döndü. Ve falan, falana **يُعاضِب**; yani ona karşılık verir. Asmaî dedi: Sen beni ihtiyacımdan **تَعضِبُني** ediyorsun; yani beni ondan kesiyorsun.

Leys dedi: **العَضْب**: kesmedir; denir: **عَضَبَه يَعضِبُه**; yani onu kesti. Ve **العَضْب**: kesici kılıçtır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Keskin başlı, hafif gövdeli oğlana denir: **عَضْب** , **نَدْبٌ** , **شَطْب** , **شَهْب** , **عَصْب** , **عَكْب** , **سَكْب**.

Ebû Hâtim, Asmaî’den: İneğin yavrusuna, boynuzu çıktığında—bu da üzerinden bir yıl geçtikten sonradır—**عَضْب** denir; bu, **إجذاعه**’dan öncedir. Tâifî dedi: Boynuzundan tutulduğunda o **عَضْبٌ**’dır; dişisi **عَضبة**’dir; sonra **جَذَع**; sonra **ثَنِيٌّ**; sonra **رَباعٍ**; sonra **سَدَسٌ**; sonra **التَّمَم** ve **التَّمَمة**. Dişleri tamamlandığında o **عَمَمٌ**’dur.

**ضَبَع** : Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: Yerden **الضَّبْع**: biraz uzunca siyah bir tepeciktir.

Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: Bir adam ona geldi de dedi ki: (Ey Allah’ın Resûlü, bizi **الضَّبُع** yedi.) Ebû Ubeyd dedi: **الضَّبُع** kıtlık yılıdır. Şu beyit okunmuştur:
أبَا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نفرٍ
فإنّ قوميَ لم تأكلهمُ الضَّبُعُ
Ve **الضَّبُع**: sırtlanların dişisidir. Erkeğe **ضِبعانٌ** denir; ve çoğulu **ضُبْعاً** ve **ضِباعاً** ve **مَضْبَعة** olarak toplanır. Ama bâ’sı sâkin olan **الضَّبْعُ** ise, o pazıdır; denir: **أخَذ بضَبْعيه**; yani iki pazından.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi: Elbiseyle **الاضطباع**: ridâsını sağ elinin altına sokması, sonra onu sol omzunun üzerine atmasıdır; bir iş görmek isteyen adam gibi, ona hazırlanır. Denir: **قد اضطبعتُ بثوبي**. Bu, **الضَّبْع**’dan alınmıştır; o da pazıdır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: At tırnağını pazısına doğru bükerse bu **الضَّبْع**’dır; tırnağıyla dış yanına doğru düşerse bu **الخِناف**’tır. Ve denir: **ضَبَعت الناقة تَضبَع ضَبْعاً** ve **ضبّعت تضبيعاً**; yürüyüşünde iki pazısını uzattığında ve sallandığında. Ve denir: **ضَبَع الرجُل يَضْبَعُ ضَبْعاً**; dua ile iki elini kaldırdığında. Ondandır râcizin sözü:
وماتَنِي أيدٍ علينا تَضْبَعُ
Ve denir: **ضابعناهم بالسيوف**; yani kılıçlarla ellerimizi onlara uzattık, onlar da bize uzattılar. Râciz dedi:
لا صُلحَ حتّى تضبعوا ونضبعا
Ve denir: **ضَبَعَوا لنا من الطَّريق ضَبْعاً**; yani onda bize bir pay yaptılar; “bize bir yol ölçtüler” dediğin gibi.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **ضَبَع القومُ للصُّلح**; yani ona meylettiler ve onu istediler. Şemmer dedi: Bunu Ebû Amr’dan başka işitmedim; bu onun nadirlerindendir. Asmaî dedi: **مرّت النَّجائبُ ضوابعَ**. Ve onların **ضَبْع**’ı: yürüdüğünde toynaklarıyla pazıya doğru düşmesidir.

Ebû Saîd: **الضَّبْع**: zulümdür. Ve falan **يَضْبَع**; yani zulmeder.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الضُّبْع**: insanın avlusudur; denir: **كنّا في ضُبْعٍ فلانٍ**; yani onun avlusunda. Dedi: ve **الضَّبُع**: helâk edici yıldır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Dişi deve erkeği istediğinde denir: **قد ضَبِعَتْ ضَبَعةً**. Leys dedi: Denir: **أضبعَتْ**; o hâlde o **مُضْبِعة**’dir. Dedi: **المَضبَعة**: önden koltuk altının altındaki ettir. Ve **فرسٌ ضابع**; çoğulu **ضوابع**; o, çok koşandır. Ve **ضُبَيعة**: Rebîa’da bir kabiledir. Ve **ضُبَاعة**: bir kadının adıdır.

( **نوادر الأعراب** )’da: **حِمارٌ مضبوع** , **ومخنوق** , **ومذءوب**; yani onda **خُنَاقِيَّةٌ** ve **ذئبة** vardır; ikisi de iki hastalıktır. **المضبوع**’un manası: sırtlanın onu yemesi için ona edilen bir bedduadır.

**بَضَع** : Ebû Ubeyd, Asmaî ve Ebû Zeyd’den: İçip doyuncaya kadar içtiğinde dedi: **بَضَعت أبضَع**; ve “beni **أبضَعَني** etti” (doyurdu) denir. Ebû Zeyd dedi: **بَضَعتُ به** ve ondan **بُضوعاً**. Asmaî dedi: Ona etten bir **بَضعةً** verdim; çoğulu **بِضَع**; yani ona birleşik bir parça verdiğinde. Bunun benzeri **الهَبرة**’dir.

Leys dedi: **بَضَعت اللحم بَضْعاً** ve **بضّعته تبضيعاً**; yani onu parçaladığında. Ve şüphesiz falan, **شديد البَضْعة** ve onun **حَسَنُها**’sıdır; yani beden ve şişmanlık sahibi olduğunda. Dedi: **البضيع**: et de demektir. Şu beyit okunmuştur:
خاظي البضيع لحمُه خَظَا بَظَا
Dedi: **وَبَضعتُ من صاحبي بُضوعاً**; yani ona bir şey emrettin de yapmadıysa, ondan sana, ona yine bir şey emretmekten bıktığın bir şey girdiğinde.

Seleme, Ferrâ’dan: **بَضْعة** ve **بَضْع**; **تَمْرة** ve **تَمْر** gibi. Ve **بَضْعة** ve **بَضَعات**; **تَمْرة** ve **تَمَرات** gibi. Ve **بَضْعة** ve **بِضَع**; **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi. Ve **بضعة** ve **بِضاع**; **صحفة** ve **صحاف** gibi.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **البضيع**: denizde adadır. Ve **البضيع**: ettir. Sa‘ide el-Hüzelî dedi:
سادٍ تجَرَّم بالبَضِيعِ ثمانيا
يُلوِي بِعَيقات البحور ويُجنَبُ
**سادٍ**: **الإسآد**’dan çevrilmiştir; o, gece yürüyüşüdür. **تجَرَّم في البَضِيع**: yani adada ikamet etti. **يُلوِي بعَيْقات**: yani denizin sahalarındakini götürür. **ويُجنَب**: yani ona **الجَنوب** isabet eder.

Ve denir: **جبهتُه تتبضَّع**; yani ter olarak akar. Bunu Asmaî söyledi. Ebû Züeyb dedi:
إلاّ الحميمَ فإنه يتبضَّعُ
Dedi: **يتبضَّع**: terle açılır ve kesik kesik akar. Dedi: **البُضَيع**: bir yer adıdır. Hassân için şu okunmuştur:
فالبُضَيع فحَوملِ
Allah dedi: ( **فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ** ) ( **يُوسُف : 42** ) Ferrâ dedi: **البِضع**: üç ile ondan aşağısı arasındadır. Şemmer dedi: **البِضْع** üçten az ve ondan çok olmaz. Ebû Zeyd dedi: Onun yanında **بِضْع سنين** kaldım. Bazıları dedi: **بَضْع سنين**. Ebû Ubeyde dedi: **البِضْع**: **العَقْد**’e ve onun yarısına ulaşmayan şeydir; bir ile dört arası olanı kasteder. Leys dedi: **البِضْع**: üç ile on arasıdır. Ve denir: **البضع** yedidir. Ebû Zeyd dedi: Ona “yirmi küsur adam” denir: **بضعة وعشرون رجلاً**; ve “yirmi küsur kadın” denir: **بضع وعشرون امرأة**.

Allah عزّ وجلّ dedi: ( **وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ** ) ( **يُوسُف : 88** ) **البضاعة**: metadır; aslı, ticaret yapılan maldan bir parçadır; aslı **البَضْع**’dandır, o da kesmedir. Ebû’l-Abbâs dedi: **البِضاعة**: malın parçalarından bir parçadır. Dedi: **البِضْع** dört ile dokuz arasıdır. Dedi: Ferrâ dedi: Kılıçlara **بَضَعة** denir; tekili **باضع**. Kamçılara **خَضَعة**; tekili **خاضع**. Dedi: Develerde **الباضع**, evlerde **الدَّلاّل** gibidir. Dedi: İnsanlar **البُضْع** hakkında ihtilaf etti; bir kavim dedi: o fercdir; bir kavim dedi: o cimadır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **بَضَعتُه بالكلام وأبضَعته**; bu, kim olursa olsun, çekiştiği şeyi ona açıklaman, ta ki şifa bulsun, demektir. Asmaî dedi: Denir: Falan, falancanın **بُضْعَ**’ını mülk edindi; yani onun nikâh bağını mülk edindi; bu, cima mahalline bir kinayedir. Bazıları dedi: **ابتضعَ** falan ve **بَضَع**; yani evlendiğinde. Ve **المباضعة**: temas etmektir; denir: **باضَعَها مباضعَةً**; yani onunla cima etti; isim **البُضْع**’dır.

Leys: Denir: **بَضَعتُه فانبضَع وبَضَع**; yani onu açıkladım da o da açığa çıktı. Dedi: Koyunlardan **الباضعة**: ondan kopmuş bir parçadır; dersin: **فِرْقٌ بَواضع**.

Ebû Ubeyd, Asmaî ve başkasından: Yaralardan **الباضعة**: deriden ve **المتلاحِمة**’den sonra eti yarıp onu **تَبضَعه** eden yaradır.

Ebû Saîd: O benim ortağım ve **بَضِيعي**’mdir; onlar benim **بُضَعائي**’m ve ortaklarımdır. Evs b. Hacer bir yayı vasfederek dedi:
ومَبضوعةً من رأسِ فَرعِ شظيّةٍ
Yani bir yay; onu **بَضَعَها** etti; yani onu kesti.

Ve denir: Satış için her ne olursa olsun bir **بضاعة** **أبضَعْت**.

**بَعْض** : Allah جلّ وعزّ, Firavun ailesinin mü’mininin kıssasında ve Firavun ailesine öğüt verirken onun dili üzere cereyan ettirdiği şeyde dedi: ( **رَّبِّكُمْ وَإِن يَكُ كَاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى** ) ( **غَافر : 28** ). Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: O, şu sözünün tefsirinde dedi: ( **صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى** ) ( **غَافر : 28** ): Size vaad ettiği şeyin hepsi; yani Musa doğru ise, sizi uyardığı ve tehdit ettiği şeyin hepsi size isabet eder; bir kısmı değil bir kısmı; çünkü bu, kâhinlerin fiilindendir; resullere gelince, onlarda yalanlanmış bir vaad bulunmaz. Şu beyit okunmuştur:
فياليتَه يُعفَى ويُقرِعُ بيننا
عن الموت أو عن بعض شكواه مُقْرِعُ
“Şikâyetinin bir kısmından” ile, bir kısmı değil bir kısmı kastetmiyor; bilakis hepsini kast ediyor; ve **بعض** **كلّ**’ün zıddıdır. İbn Mukbil, Asar’ın iki kızına hitap ederek dedi:
لولا الحياءُ ولولا الدِّين عِبتُكما
بِبعض ما فيكما إذْ عِبْتُما عَوَري
Maksadı: “Sizde olanın hepsiyle”; denildiği üzere.

Ebû İshâk, şu sözünde: ( **كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى** ) ( **غَافر : 28** ) dedi: İnce meselelerdendir ki, Nebî ج bir vaadde bulunduğunda vaad bütünüyle vuku bulur, onun bir kısmı vuku bulmaz; öyleyse “size vaad ettiği şeyin **بعض**’u size isabet eder” demesi nereden caiz oldu? Lafzın hakkı “size vaad ettiği şeyin hepsi”dir. Bu, nazar babıdır; münazır, işteki en kolay şeyle hücceti ilzama gider. Bunda, hepsinin isabetini nefy yoktur. Bunun benzeri Katamî’nin sözü:
قد يُدرِك المتأنِّي بعضَ حاجته
وقد يكون مع المستَعْجِلِ الزَّلَلُ
**البعض**’u ancak ona hepsini gerektirmek için zikretti; yoksa **البعض** hepsinin kendisi değildir. Fakat söyleyen, “ağır davrananın elde edeceği en az şey ihtiyacın bir kısmına erişmektir; acele edenin başına gelecek en az şey sürçmedir” dediğinde, ağır davrananın acele edene üstünlüğünü, hasmın defedemeyeceği bir şeyle açıklamış olur. Sanki Firavun ailesinin mü’mini onlara dedi: Onun doğruluğunda en az olan, size vaad ettiği şeyin **بعض**’unun isabet etmesidir.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Nahiv ehli, **البعض**’un “şeylerden bir şey” yahut “bir şeyden bir şey” olduğunda icmâ etti; yalnız Hişâm müstesna; çünkü o, Lebîd’in şu sözünün:
أو يعتلقْ بعضَ النُّفوسِ حِمَامُها
burada **البعض**’un cem‘ olduğunu iddia etti ve iddia edip hata etti. Bu onun işi değildi; Lebîd **بعض النفوس** ile ancak kendi nefsini kast etti. Dedi: ( **أو يعتلقْ** )’ın cezmi ise, onu ilk sözün manasına döndürmüştür; manası şart-cezadır; sanki şöyle dedi: “Mal talebinde çıkarsam umduğumu elde ederim yahut ölüm nefsimi yakalar.” Ve şu sözünde: ( **صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى** ) ( **غَافر : 28** ) dedi: Onlara azaptan iki şeyi vaad etmişti: dünya azabı ve âhiret azabı; “dünyada bu azap size isabet eder” dedi; bu, iki vaadden birinin **بعض**’udur; âhiret azabını nefyetmeksizin.

Leys dedi: Arapların bir kısmı, **بعض**’u, **ما**’yı sıla yaptıkları gibi sıla yapar. Ondan Allah’ın sözü:
( **كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى** ) ( **غَافر : 28** ). Dedi: Her şeyin **بعض**’u ondan bir taifedir. Ve denir: Güzel bir câriye; onun **بعض**’u **بعض**’una benzer. Ve **بعَّضتُ الشيء تبعيضاً**; yani onu parçalara ayırdığında. Ve **بعض** bütün vecihlerde müzekkerdir. **البعوضة** bilinir; cem‘i **البَعوض**’dur.

Kisâî dedi: **قومٌ مبعوضون**. Ve **بُعِض القوم**; yani sivrisinek onlara eziyet ettiğinde. Ve **أبعَضُوا**; yani topraklarında sivrisinek olduğunda. Ve **أرضٌ مَبْعَضة**; ve **رمل البعوضة** çölde bilinir.

Ebû Hâtim dedi: Asmaî’ye dedim: (İbnü’l-Mukaffa‘ kitabı)’nda gördüm: (İlim çoktur; fakat **البعض**’u almak, **الكُلّ**’ü terk etmekten hayırlıdır.) Bunu şiddetli bir inkârla inkâr etti ve dedi: Elif-lâm, **بعض** ve **كلّ**’e girmez; çünkü ikisi elif-lâmsız olarak marifedir. Kur’ân’da: ( **شَآءَ اللَّهُ وَكُلٌّ** ) ( **النَّمل : 87** ). Ebû Hâtim dedi: Araplar **الكلَّ** demez, **البعضَ** da demez. İnsanlar bunu kullanageldi; hatta Sîbeveyh ve Ahfeş de kitaplarında; bu nahivdeki bilgilerinin azlığından. Öyleyse bundan sakın; çünkü bu, Arapların sözünden değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والضاد وما يثلثهما)
(عضل) العين والضاد واللام أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على شِدّةٍ والتواءٍ في الأمر. من ذلك العَضَل، قال الأصمعيّ: كلُّ لحمةٍ صُلْبَةٍ في عَصَبَةٍ فهي عَضَلة. يقال: عَضِل الرّجلُ يَعْضَل عَضَلاً. ومن الباب: هو عُضْلَةٌ من العُضَل، أي مُنكَر داهية. وهو من القياس، كأنَّه وصف بالشِّدَّة. والعضل([1]) من الرِّجال: القويّ. ومن الباب: الدّاءُ العُضَال، الأمر المُعْضِل، وهو الشَّديد الذي يُعيِي إصلاحُه وتدارُكُه. ويقال منه أعْضَلَ. ويقال إنَّ ذا الإصبع تزوَّجَ امرأةً، فأتى قومَه يسألهمْ مَهرَها فلم يُعطُوه فقال:
واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها  *** فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ([2])
يقول: عَجَزتم عن مَهْرِ واحدةٍ فكيف لو تزوَّجتُ بأربع. يقال: أعضلَه الأمرُ وأعْضَلَ به. وقال عمر: "أعْضَلَ بي أهلُ الكوفة ما يرضَوْن بأمير، ولا يَرضاهم أمير"، أي أعياني أمرُهم. والمُعْضِلات: الشدائد. ويقال: عضّلتُ عليه، أي ضيَّقتُ في أمره. وعَضَلْتُ المرأةَ عَضْلاً، وعَضَّلْتُها تعضيلاً، إذا منعتها من التزوُّج ظُلماً. قال الله تعالى: ﴿فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ [البقرة 232]، أي تحبِسُوهنّ. ويقال عَضَّلَتِ المرأة، إذا نَشِب الولدُ في رَحِمِها فلم يَسْهُل مَخرجُه. وشاةٌ معضِّلة وغنم مَعَاضيل. [و] عضّلت الأرضُ بأهلها، أي غصَّت بهم وضاقت لكثرتهم. قال أوس:
ترى الأرضَ منّا بالفَضاءِ مريضةً  *** مُعضِّلة مِنَّا بجمعٍ عَرَمْرَمِ([3])
ويقال سنة عِضْل: عسيرة. قال:
* فيا للنَّاس للسَّنة العِضْلِ *
قال الفرّاء: ما يأتِينا خيرُ فلانٍ إلاّ مُعْضِلاً، أي في التواءٍ ونكَد. وعَضَل: قبيلةٌ، وهو من هذا.
(عضم) العين والضاد والميم قد ذكرت فيه كلماتٌ عن الخليلِ وغيره وأراها غلطاً من الرُّواة عنه. فأمَّا الخليل فأعلى رتبةً من أنْ يصحِّح مثلَ هذا. قال: العَضْم: مَقْبِض القَوْس. وأنشدوا:
* رُبَّ عَضْمٍ رأيتُ في جوف ضَهْرِ([4]) *
قالوا: والضَّهْر: موضعٌ في الجَبَل، وهذا كله كلام. والعضام: عَسيب البعير. والعضمُ: خشبةٌ ذاتُ أصابعَ يُذْرَى بها الطّعام*. وعَضْمُ الفدّان: لوحُه العريض. والعَيْضُوم([5]) ، قالوا: الأكول.
وذكرنا هذا كله تعريفاً أنَّه لا أصلَ له، ولولا ذاك ما كان لذِكره وجه.
(عضو) العين والضاد والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجزئةِ الشَّيء. من ذلك العِضْو والعُضْو. والتَّعضية: أن يُعَضِّيَ الذّبيحة أعضاء. والعِضَةُ: القِطعة من الشيء، تقول: عَضّيْتُ الشيء أي وزَّعته. قال رؤبة:
* وليس دينُ الله بالمُعَضّى([6]) *
أي بالمفرَّق. قال الخليل: وقوله تعالى: ﴿الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ﴾  [الحجر 91]، أي عِضَة عِضة، ففرَّقوه، آمنوا ببعضه وكَفَرُوا ببعضه. والاسم منه التَّعضية. ومنه الحديث: "لا تَعْضِيَةَ في ميراث" أي لا تَقسِموا ما [لا] يحتمل القَسْم كالسَّيف والدّرَّة وما أشبَهَ ذلك.
(عضب) العين والضاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قَطْعٍ أو كسر. قال الخليل: العَضْب: السَّيف القاطع. والعَضْب: القطعُ نَفْسُه. تقول عَضَبه يَعْضِبه، أي قطعه. ومنه رَجُلٌ عضْب اللِّسان، وقد عَضُبَ لسانُه عُضُوبَاً وعَضُوبةً. وهذا إنما هو تشبيهٌ بالسَّيف العَضْب. قال ابنُ دُريد: "عَضَبتُ الرجل بلساني، إذا [تناولتَه به]، شتمتَه، ورجلٌ عَضَّابٌ، إذا كان شَتّاماً([7]) ". وعَضَبَني الوَعْك([8]) أي نَهَكَني.
ومن الباب: الشَّاة العَضْباء: المكسورة القَرْن. ويقال إنَّ العَضَبَ يكون في أحد القَرنين. وذكر ابنُ الأعرابي أن العَضَب في الأُذن: أن يذهب نِصفُها أو ثلثها، وفي القرن، إذا ذهب من مُشَاشِهِ شيء.
وحُكِي: رجلُ أَعْضَبُ، أي قصير اليد. ويقال إنَّ الأعضب من الرِّجال: الذي لا إخوةَ له ولا ناصِرَ ولا أحد له.
(عضر) العين والضاد والراء لا أصلَ لـه في كلام العرب، وإنْ ذُكر فيه شيءٌ فغير صحيح.
(عضد) العين والضاد والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على عضوٍ من الأعضاء؛ يُستعار في موضع القوّة والمُعين. فالعضد([9]) : ما بين المِرْفق إلى الكتف، يقال عَضُدَ وعَضْدَ، وهما عَضُْدان، والجمع أعضاد. وهي مؤنَّثة. ويقال: فلانٌ عضُدِي، لمكان القُوّة التي في العَضُد. ورجلٌ عضديٌّ وعُِضَاديّ. قال الخليل: والعَضْد: المعونة([10]) ، يقال: عضَدْتُ فلاناً، أي أعنْتُه. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ المُضِلِّينَ عَضُداً﴾ [الكهف 51]. قال ابنُ الأعرابيّ: عضُد الرجل: قَومُه وعشيرته، ولذلك يقال: يَفُتُّ في عَضُده. وقال أعرابيٌّ لرجلٍ استعانَه فلم يُعِنه: "أنت والله العَضد الثَّلْماء"، نسبهُ إلى الضَّعف، وإذا قَصُرَت العضُد أو دَقَّت فهي عضِدَة([11]) . وأمَّا العَضَد يفتح الضاد [فهو] داءٌ يأخذُ في العضُد. قال النابغة:
شَكَّ الفريصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها  *** شَكَّ المبيطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ([12])
قال بعضُهم: لا يكونُ العَضَد إلاّ في الإبل خاصَّة. وناقَةٌ عضِدَةٌ، اشتكَتْ عضُدَها. وإبلٌ مُعَضَّدة: موسومة في أعضادها. ويقال للدُّمْلُج: المِعْضَد والمِعْضَاد، لأنّه في العَضُد يُمْسَك. ويقال لـه العِضَاد أيضاً. ويقال ذلك للذي يُشَدّ على الَعضُد للنفقة([13]) .
قال الخليل: وأعضاد كلِّ شيءٍ: ما يُشَدُّ حوالَيْه من البِناء، وذلك كأعضاد الحوض، وهي صفائح من حجارةٍ يُنْصَبْنَ حول شفيرهِ، الواحد عَضُد. قال لبيد:
راسخُ الدِّمْنِ على أعضادِهِ  *** ثَلَمَتْهُ كلُّ ريحٍ وسَبَلْ([14])
وعَضُد الرَّحْلِ: خشبتانِ لَزِيقتَانِ بالواسطة. وعِضادة الباب: مِسَاكاهُ اللذان يُطبَق البابُ عليهما. والعَضِيد: النَّخْلة تنَاوَلُ ثمرَها بيدك. وممكنٌ أن يسمَّى بذلك لأجل أنَّ العَضُد تُطَاوِلُها فتنالُها. والرَّجُلُ العُضاديُّ: الممتلئ العَضدين لحماً. قال:
وأعجبَهَا ذُو شَمْلةٍ وهِرَاوَةٍ  *** غلامٌ عُضَاديٌّ سمينُ البآدلِ
قال: والعاضد: الذي يلزم جانبَ الإبل، ولابدَّ لها من عاضدين؛ لأن السّوَّاق خلْفَها والعاضِدَين من جانبَيها. وأنشد ابنُ الأعرابيّ:
يا ليت لي بصاحِبيَّ صاحبا *** إذا مَشَى لم يَعْضُد الرَّكائبا([15])
أي لم يأتِها من قِبَل أعضادها. والعاضد: السَّهمُ يأخذ ناحيةً من الغَرَضِ لا يصيبُه. وعَضَد الرَّجلُ عن الطَّريقِ: مالَ.
قال ابن السِّكِّيت: العاضد من الجِمال الذي يَعضُد النّاقةَ فيتنوَّخُها. قال:
صَوَّى لها ذا كُدنةٍ جُلاعِدَا([16]) *** طَوْعَ السِّنانِ ذراعاً وعاضِدا
والأصل الآخَر القَطْع. قال الخليل: العَضْد: قَطْع الشّجرةِ بالمِعْضَد، وهو سيفٌ ممتهَنٌ في قَطْع الشَّجَر. والعاضد: القاطع. وفي الحديث في مدينة الرسول: "لا يُعْضَدُ شَجرُها". وقال في المِعْضد:
حسامٍ إذا ما قمتُ منتصراً به  *** كفَى العَوْدَ منه البَدءُ ليس بمِعْضَدِ([17])
قال ابنُ الأعرابيّ: سيف مِعْضَدٌ ومِعْضادٌ وَعَضَّادٌ، أي قاطع. يقال عَضّدت الشجرة، واسم ما يقطع منها العَضيد والعَضَد. قال الهذليّ([18]) :
الطَّعْنُ شَغشغةٌ والضَّربُ هيقعةٌ  *** ضَرْبَ المعوِّل تحتَ الدِّيمة العَضَدا([19])
ومما شذَّ عن هذين الأصلين: الثَّوب المُعَضَّد، وهو المخطّط قال:
* ولا ذَوَات الرَّبْط والمُعَضَّدِ *
---------------------ـ
([1]) في الأصل: "العضلي" تحريف. وإنما يقال "عضل" بفتح فكسر، وبضمتين وفي آخره لام مشددة.
([2]) أنشده في اللسان (عضل) برواية: "أعضلني داؤها فكيف لو قمت".
([3]) ديوان أوس 27 واللسان (عضل) والمخصص (6: 200).
([4]) وكذا أنشده في اللسان (عضم). وأنشده في (ضهر): "رب عصم". والعصم: جمع أعصم وعصماء، وهو الوعل في ذراعيه أو في أحدهما بياض، وسائره أسود أو أحمر. وفي الموضعين من اللسان: "في وسط ضهر".
([5]) قال أبو منصور فيه: "هذا تصحيف قبيح، والصواب العيصوم بالصاد". وقال: "وإنما قيل لها -أي للمرأة- عصوم وعيصوم لأن كثرة أكلها يعصمها من الهزال ويقويها".
([6]) ديوان رؤبة 81. وهو في اللسان (عضا) بدون نسبة.
([7]) إلى هنا ينتهي نص الجمهرة (2: 302-303)، والتكملة السالفة منها.
([8]) الوعك: الحمى، أو ألمها. وفي الأصل، "الوعل" تحريف. وفي أساس البلاغة: "عضبه المرض: وقذه". وفي اللسان: "عضبته الزمانة تعضبه عضباً، إذا أقعدته عن الحركة".
([9]) في الأصل: "بالعضد".
([10]) في الأصل: "المؤنة".
([11]) في الأصل: "عضيدة"، تحريف.
([12]) سبق البيت وتخريجه في (بطر).
([13]) كذا في الأصل. وفي اللسان: "والعضاد والمعضد: ما شد في العضد من الحرز".
([14]) ديوان لبيد 13 واللسان (عضد).
([15]) هذا البيت في اللسان (عضد).
([16]) نسبه للفقعسي في اللسان (جلعد). وأنشد بعده:
* لم يرع بالأصياف إلا فاردا *
          ونظير هذا البيت ما أنشد في اللسان (صوى) للفقعسي:
صوى لها ذا كدنة جلذيا  *** أخيف كانت أمه صفيا
([17]) البيت لطرفة في معلقته المشهورة.
([18]) هو عبد مناف بن ربع الهذلي، كما في اللسان (عضد، شغغ) .
([19]) سبق البيت في (شغ).

ـ

##### Türkçe

(عين ile **الضاد** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**عضل**) **العين** ve **الضاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; işte şiddete ve işte bükülmeye delâlet eder. Bundan: **العَضَل**. **الأصمعيّ** dedi: Sinirli bir bağ içinde her katı et parçası **عَضَلة**’dir. Denir: Adam **عَضِل** eder, **يَعْضَل** **عَضَلاً**. Bâbdan: O, **العُضَل**’den bir **عُضْلَة**’dir; yani münker bir dâhiye. Bu kıyastandır; sanki şiddetle vasfedilmiş gibidir. Ve erkeklerden **العضل**: güçlü olan. Bâbdan: **الدّاءُ العُضَال**; **الأمر المُعْضِل**; o, ıslahı ve telâfisi yoran şiddetli olandır. Ondan **أعْضَلَ** denir. Ve denir ki **ذا الإصبع** bir kadınla evlendi; sonra kavmine gelip onlardan onun mehrini istedi, ona vermediler; bunun üzerine dedi ki:
واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها  *** فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ
Der ki: Birinin mehrinden âciz kaldınız; öyleyse dört ile evlenseydim nasıl olurdu. Denir: İş onu **أعضلَه** etti ve onunla **أعْضَلَ** etti. Ve **عمر** dedi: “**أعْضَلَ** bi أهلُ الكوفة ما يرضَوْن بأمير، ولا يَرضاهم أمير”، yani onların işi beni yordu. Ve **المُعْضِلات**: şiddetler. Ve denir: Ona karşı **عضّلتُ عليه**; yani onun işinde daralttım. Ve kadını **عَضَلْتُ** **عَضْلاً**, ve onu **عَضَّلْتُها** **تعضيلاً**, eğer onu zulmen evlenmekten men ettiysen. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ [البقرة 232]؛ yani onları hapsedersiniz. Ve denir: Kadın **عَضَّلَتِ**; eğer çocuk rahminde takılıp kaldı da çıkışı kolay olmadıysa. Ve **شاةٌ معضِّلة** ve **غنم مَعَاضيل**. Ve [denir]: Yer, ahalisiyle **عضّلت**; yani onlarla tıkandı ve çokluklarından daraldı. **أوس** dedi:
ترى الأرضَ منّا بالفَضاءِ مريضةً  *** مُعضِّلة مِنَّا بجمعٍ عَرَمْرَمِ
Ve denir: **سنة عِضْل**: zor. Dedi ki:
* فيا للنَّاس للسَّنة العِضْلِ *
**الفرّاء** dedi: Bize falanın hayrı ancak **مُعْضِلاً** gelir; yani bir bükülme ve sıkıntı içinde. Ve **عَضَل**: bir kabiledir; bu da bundandır.

(**عضم**) **العين** ve **الضاد** ve **الميم** hakkında **الخليل**’den ve başkasından kelimeler zikredilmişti; ben onları, ondan rivayet edenlerden bir yanlış görüyorum. **الخليل** ise bunun gibi bir şeyi sahih kılmaktan daha yüksek mertebededir. Dedi: **العَضْم**: yayın kabzasıdır. Ve şu beyti şâhid getirdiler:
* رُبَّ عَضْمٍ رأيتُ في جوف ضَهْرِ *
Dediler: **الضَّهْر**: dağda bir yerdir; ve bu bütünüyle sözdür. Ve **العضام**: devenin **عَسيب**’idir. Ve **العضمُ**: parmakları olan bir tahta; onunla yiyecek savrulur*. Ve **عَضْمُ الفدّان**: onun geniş tahtasıdır. Ve **العَيْضُوم**، dediler: çok yiyen.
Bütün bunları, onun aslı olmadığını tanıtmak için zikrettik; yoksa onu zikretmenin bir yönü olmazdı.

(**عضو**) **العين** ve **الضاد** ve illetli harf tek bir asıldır; şeyin parçalanmasına delâlet eder. Bundan: **العِضْو** ve **العُضْو**. Ve **التَّعضية**: boğazlanmış hayvanı uzuvlar hâlinde parçalamasıdır. Ve **العِضَةُ**: şeyden parçadır; dersin ki: Şeyi **عَضّيْتُ**; yani onu dağıttım. **رؤبة** dedi:
* وليس دينُ الله بالمُعَضّى *
Yani parçalanmış değildir. **الخليل** dedi: Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ﴾  [الحجر 91]؛ yani parça parça; onu ayırdılar: bir kısmına iman ettiler, bir kısmını inkâr ettiler. Ondan isim: **التَّعضية**. Ve ondan hadis: “لا تَعْضِيَةَ في ميراث” yani kılıç ve inci ve benzeri gibi bölünmeyi taşımayan şeyi bölmeyin.

(**عضب**) **العين** ve **الضاد** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; kesmeye yahut kırmaya delâlet eder. **الخليل** dedi: **العَضْب**: keskin kılıçtır. Ve **العَضْب**: kesmenin kendisidir. Dersin: Onu **عَضَبه** **يَعْضِبه**; yani onu kesti. Ve ondan: **رَجُلٌ عضْب اللِّسان**; ve onun dili **عَضُبَ** eder: **عُضُوبَاً** ve **عَضُوبةً**. Bu ancak keskin kılıca benzetmedir. **ابنُ دُريد** dedi: “Adamı dilimle **عَضَبتُ**; eğer [onunla ona iliştiysen], ona sövdüysen; ve **رجلٌ عَضَّابٌ**; eğer sövücü ise.” Ve **الوَعْك** beni **عَضَبَني** etti; yani beni bitkin düşürdü.
Bâbdan: **الشَّاة العَضْباء**: boynuzu kırık olan. Ve denir ki **العَضَبَ** iki boynuzdan birinde olur. Ve **ابنُ الأعرابي** zikretti ki **العَضَب** kulakta: onun yarısının yahut üçte birinin gitmesidir; ve boynuzda, eğer onun **مُشَاشِهِ**’inden bir şey giderse.
Ve nakledildi: **رجلُ أَعْضَبُ**; yani kısa elli. Ve denir ki erkeklerden **الأعضب**: kardeşi olmayan, yardımcısı olmayan, kendisi için kimse olmayan kimsedir.

(**عضر**) **العين** ve **الضاد** ve **الراء**’ın Arapların sözünde aslı yoktur; onda bir şey zikredilmişse sahih değildir.

(**عضد**) **العين** ve **الضاد** ve **الدال** sahih bir asıldır; uzuvlardan bir uzva delâlet eder; kuvvet ve yardımcı yerinde ödünç alınır. Şu hâlde **العضد**: dirsek ile omuz arasıdır. Denir: **عَضُدَ** ve **عَضْدَ**; ikisi **عَضُْدان**’dır; cem‘i **أعضاد**. Ve o müennestir. Ve denir: Falan benim **عضُدِي**’mdir; **العَضُد**’daki kuvvet sebebiyle. Ve **رجلٌ عضديٌّ** ve **عُِضَاديّ**. **الخليل** dedi: Ve **العَضْد**: yardım([10]); denir: Falana **عضَدْتُ**; yani ona yardım ettim. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ المُضِلِّينَ عَضُداً﴾ [الكهف 51]. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Adamın **عضُد**’u: kavmi ve aşiretidir; bunun için “Onun **عَضُده**’nde gevşetir” denir. Ve bir bedevî, kendisinden yardım isteyip de ona yardım etmeyen bir adama dedi ki: “Sen vallahi **العَضد الثَّلْماء**’sın”; onu zayıflığa nisbet etti. Ve eğer **العضُد** kısalır yahut incelirse o **عضِدَة**’dir. Ama **العَضَد** ( **الضاد**’ı fetha ile) [ise] **العضُد**’da tutan bir hastalıktır. **النابغة** dedi:
شَكَّ الفريصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها  *** شَكَّ المبيطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ
Bazıları dedi: **العَضَد** ancak develerde özellikle olur. Ve **ناقَةٌ عضِدَةٌ**: **عضُد**’undan şikâyet etti. Ve **إبلٌ مُعَضَّدة**: **أعضاد**’larında dağlanmış. Ve **الدُّمْلُج**’e **المِعْضَد** ve **المِعْضَاد** denir; çünkü o **العَضُد**’da tutulur. Ve ona **العِضَاد** da denir. Ve bu, nafaka için **الَعضُد** üzerine bağlanan şeye de denir([13]).
**الخليل** dedi: Her şeyin **أعضاد**’ı: bina olarak onun çevresine bağlanan şeydir; bu, havuzun **أعضاد**’ı gibidir; o, onun kenarı çevresine dikilen taş levhalardır; teki **عَضُد**. **لبيد** dedi:
راسخُ الدِّمْنِ على أعضادِهِ  *** ثَلَمَتْهُ كلُّ ريحٍ وسَبَلْ
Ve **عَضُد الرَّحْلِ**: ortadaki parçaya yapışık iki ağaçtır. Ve **عِضادة الباب**: kapının üzerine kapandığı iki dayanağıdır. Ve **العَضِيد**: meyvesini elinle aldığın hurma ağacıdır. Ve mümkündür ki buna, **العَضُد** ona uzanıp onu aldığı için bu ad verilsin. Ve **الرَّجُلُ العُضاديُّ**: iki **عَضُد**’u etle dolu olan. Dedi ki:
وأعجبَهَا ذُو شَمْلةٍ وهِرَاوَةٍ  *** غلامٌ عُضَاديٌّ سمينُ البآدلِ
Dedi: Ve **العاضد**: develerin yanında duran kimsedir; onların mutlaka iki **عاضد**’e ihtiyacı vardır; çünkü sürücü arkalarındadır, iki **العاضِدَين** ise iki yanlarındandır. **ابنُ الأعرابيّ** şu beyti şâhid getirdi:
يا ليت لي بصاحِبيَّ صاحبا *** إذا مَشَى لم يَعْضُد الرَّكائبا
Yani onların **أعضاد**’ları tarafından onlara gelmezdi. Ve **العاضد**: hedefin bir yanını alan, onu isabet ettirmeyen oktur. Ve adam yoldan **عَضَد** etti: saptı.
**ابن السِّكِّيت** dedi: Develerden **العاضد**: dişi deveyi **يَعضُد** eden, onu çöktüren erkektir. Dedi ki:
صَوَّى لها ذا كُدنةٍ جُلاعِدَا *** طَوْعَ السِّنانِ ذراعاً وعاضِدا
Ve diğer asıl: kesmedir. **الخليل** dedi: **العَضْد**: ağacı **المِعْضَد** ile kesmektir; o, ağaç kesmede kullanılan, hor görülen bir kılıçtır. Ve **العاضد**: kesen. Ve Resûl’ün şehri hakkında hadiste: “لا يُعْضَدُ شَجرُها”. Ve **المِعْضد** hakkında dedi ki:
حسامٍ إذا ما قمتُ منتصراً به  *** كفَى العَوْدَ منه البَدءُ ليس بمِعْضَدِ
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: **سيف مِعْضَدٌ** ve **مِعْضادٌ** ve **وَعَضَّادٌ**; yani kesici. Denir: Ağacı **عَضّدت**; ondan kesilen şeyin adı **العَضيد** ve **العَضَد**’dır. **الهذليّ** dedi([18]):
الطَّعْنُ شَغشغةٌ والضَّربُ هيقعةٌ  *** ضَرْبَ المعوِّل تحتَ الدِّيمة العَضَدا
Bu iki asıldan şâz olanlardan: **الثَّوب المُعَضَّد**; o çizgilidir. Dedi ki:
* ولا ذَوَات الرَّبْط والمُعَضَّدِ *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ض ب
عضبته بلساني‏:‏ شتمته ورجل عضّاب‏:‏ شتام‏.‏
وعضبته عن حاجته‏:‏ قطعته‏.‏
ومالك تعضبني عما أنا فيه‏.‏
وعضبه المرض‏:‏ وقذه ورجل معضوب‏:‏ زمن‏.‏
ووقف عليّ شيخ من أهل السراة في المسجد الحرام فقال لي‏:‏ ما عضبك وسيف عضب‏.‏
وشاة عضباء‏:‏ مكسورة القرن‏.‏
وناقة عضباء‏:‏ مشقوقة الأذن‏.‏

##### Türkçe

ع ض ب
**عضبته بلساني**: Ona sövdüm; ve **رجل عضّاب**: sövücü.
Ve **عضبته عن حاجته**: Onu ihtiyacından kestim.
Ve “Sen beni içinde bulunduğum şeyden niçin **تعضبني**?”
Ve **عضبه المرض**: Hastalık onu vurdu; ve **رجل معضوب**: kötürüm.
Ve Mescid-i Harâm’da Serât ehlinden bir şeyh benim yanıma dikildi de bana dedi ki: “Senin **عضبك** nedir?” ve **سيف عضب**.
Ve **شاة عضباء**: Boynuzu kırık.
Ve **ناقة عضباء**: Kulağı yarık.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَضْبُ: القطع. عَضَبَه يَعْضِـبُه عَضْباً. قَطَعه. وتدعو العربُ على الرجل فتقول: ما له عَضَبَه اللّهُ؟ يَدْعونَ عليه بقَطْعِ يده ورجله. والعَضْبُ: السيفُ القاطع. وسَيْفٌ عَضْبٌ: قاطع؛ وُصِف بالمصدر. ولسانٌ عَضْبٌ: ذَلِـيقٌ، مَثَلٌ بذلك.
وعَضَبَه بلسانه: تَناوَلَه وشَتمه. ورجل عَضَّابٌ: شَتَّام. وعَضُبَ لسانُه، بالضم، عُضُوبة: صار عَضْباً أَي حَديداً في الكلام. ويُقال: إِنه لَـمَعْضُوب اللسانِ إِذا كان مَقْطُوعاً، عَيِـيِّاً، فَدْماً. وفي مَثَل: إِنَّ الحاجةَ ليَعْضِـبُها طَلَبُها قَبْلَ وقْتِها؛ يقول: يَقْطَعُها ويُفْسدها. ويقال: إِنك لتَعْضِـبُني عن حاجتي أَي تَقْطَعُني عنها. والعَضَبُ في الرُّمْحِ: الكسرُ. ويُقال: عَضَبْتُه بالرُّمْحِ أَيضاً: وهو أَن تَشْغَلَه عنه. وقال غيره: عَضَبَ عليه أَي رجع عليه؛ وفلان يُعاضِبُ فلاناً أَي يُرادُّه؛ وناقة عَضْباءُ: مَشْقُوقة الأُذُن، وكذلك الشاة؛ وجَملٌ أَعْضَبُ: كذلك. والعَضْباءُ من آذانِ الخَيْل: التي يُجاوز القَطْعُ رُبْعَها. وشاة عَضْباءُ: مكسورة القَرْن، والذَّكر أَعْضَبُ. وفي الصحاح: العَضْباءُ الشاةُ المكسورةُ القَرْنِ الداخلِ، وهو الـمُشاشُ؛ ويقال: هي التي انكسر أَحدُ قَرْنيها، وقد عَضِـبَتْ، بالكسر، عَضَباً وأَعْضَبَها هو. وعَضَبَ القَرْنَ فانْعَضَبَ: قَطَعه فانْقَطَعَ؛ وقيل: العَضَبُ يكون في أَحد القَرْنَينِ. وكَبْشٌ أَعْضَبُ: بَيِّنُ العَضَبِ؛ قال الأَخطل: إِنَّ السُّيُوفَ، غُدُوَّها ورَوَاحَها،  * تَرَكَتْ هَوَازنَ مثلَ قَرْنِ الأَعْضَبِ ويُقال: عَضِبَ قَرْنُه عَضَباً. وفي الحديث عن النبـي، صلّى اللّه عليه وسلم: أَنه نَهَى أَن يُضَحَّى بالأَعْضَبِ القَرْنِ والأُذُنِ. قال أَبو عبيد: الأَعْضَبُ المكسورُ القَرْنِ الداخلِ؛ قال: وقد يكون العَضَبُ في الأُذن أَيضاً، فأَما المعروف، ففي القَرْن، وهو فيه أَكثر. والأَعْضَبُ من الرجال: الذي ليس له أَخٌ، ولا أَحَدٌ؛ وقيل: الأَعْضَبُ الذي مات أَخوه؛ وقيل: الأَعْضَبُ من الرجال: الذي لا ناصِرَ له. والـمَعضوبُ: الضعِـيفُ؛ تقول منه: عَضَبَه؛ وقال الشافعي في المناسك: وإِذا كان الرجل مَعْضُوباً، لا يَسْتَمْسِكُ على الراحلة، فَحَجَّ عنه رجلٌ في تلك الحالة، فإِنه يُجْزِئه. قال الأَزهري: والـمَعْضُوب في كلام العرب: الـمَخْبُولُ الزَّمِنُ الذي لا حَرَاكَ به؛ يقال: عَضَبَتْهُ الزَّمانةُ تَعْضِـبُه عَضْباً إِذا أَقْعَدَتْه عن الـحَرَكة وأَزمَنَتْه.وقال أَبو الهيثم: العَضَبُ الشَّللُ والعَرَجُ والخَبَلُ. ويقال: لا يَعْضِبُكَ اللّهُ، ولا يَعْضِبُ اللّهُ فلاناً أَي لا يَخْبِلُه اللّه. والعَضْبُ: أَن يكون البيتُ، من الوافر، أَخْرَمَ. والأَعْضَب: الجُزءُ الذي لَـحِقَه العَضَبُ، فينقل مفاعلتن إِلى مفتعلن؛ ومنه قولُ الـحُطَيْئَة: إِن نَزَلَ الشتاءُ بدار قَومٍ،  *  تَجَنَّبَ جارَ بَيْتِهِمُ الشتاءُ والعَضْباءُ: اسم ناقة النبي، صلى اللّه عليه وسلم، اسم، لها، عَلَمٌ، وليس من العَضَب الذي هو الشَّقُّ في الأُذُن. إِنما هو اسم لها سميت به، وقال الجوهري: هو لقبها؛ قال ابن الأَثير: لم تكن مَشْقُوقَة الأُذُن، قال: وقال بعضهم إِنها كانت مشقوقةَ الأُذُن، والأَولُ أَكثر؛ وقال الزمخشري: هو منقول من قولهم: ناقة عَضْباءُ، وهي القصيرةُ اليَد. ابن الأَعرابي: يقال للغلام الحادِّ الرأْس الخَفيفِ
\<ص:610
..>
الجسم عَضْبٌ ونَدْبٌ وشَطْبٌ وشَهْبٌ وعَصْبٌ وعَكْبٌ وسَكْبٌ. الأَصمعي: يقال لولد البقرة إِذا طَلَعَ قَرنُه، وذلك بعدما يأْتي عليه حَولٌ: عَضْبٌ، وذلك قَبْلَ إِجْذاعِه؛ وقال الطائفيُّ: إِذا قُبِضَ على قَرنه، فهو عَضْبٌ، والأُنثى عَضْبةٌ، ثم جَذَعٌ، ثم ثَنيٌّ، ثم رَباعٌ، ثم سَدَسٌ، ثم التَّمَمُ والتَّمَمَةُ، فإِذا اسْتَجْمَعَتْ أَسنانُه فهو عَمَمٌ.

##### Türkçe

**العَضْبُ**: kesme. **عَضَبَه يَعْضِـبُه عَضْباً**: onu kesti. Ve Araplar adamın aleyhine beddua eder de şöyle der: “Onun nesi var, **عَضَبَه اللّهُ**?”; onun aleyhine elinin ve ayağının kesilmesiyle beddua ederler. Ve **العَضْبُ**: kesici kılıç. Ve **سَيْفٌ عَضْبٌ**: kesici; mastarla vasfedilmiştir.

Ve **لسانٌ عَضْبٌ**: keskin-dilli, akıcı; bununla bir meseldir.

Ve **عَضَبَه بلسانه**: ona dil ile ilişti ve sövdü. Ve **رجل عَضَّابٌ**: çok söven. Ve **عَضُبَ لسانُه** (ötre ile), **عُضُوبة**: **عَضْباً** oldu; yani sözde keskin oldu. Ve denir: **إِنه لَـمَعْضُوب اللسانِ**; eğer kesik, dilsiz, peltek ise.

Ve bir meselde: “**إِنَّ الحاجةَ ليَعْضِـبُها طَلَبُها قَبْلَ وقْتِها**”; der ki: onu keser ve onu bozar. Ve denir: “**إِنك لتَعْضِـبُني عن حاجتي**” yani beni ihtiyacımdan kesiyorsun.

Ve **العَضَبُ** mızrakta: kırmadır. Ve denir: “**عَضَبْتُه بالرُّمْحِ**” ayrıca: o, onu ondan meşgul etmen demektir. Başkası dedi: “**عَضَبَ عليه**” yani ona döndü; ve falan, falana **يُعاضِبُ** yani ona karşılık verir; ve **ناقة عَضْباءُ**: kulağı yarık; koyun da böyledir; ve **جَملٌ أَعْضَبُ**: böyledir.

Ve atların kulaklarından **العَضْباءُ**: kesmenin onun dörtte birini aşmasıdır. Ve **شاة عَضْباءُ**: boynuzu kırık; erkek ise **أَعْضَبُ**. Ve Sıhâh’ta: **العَضْباءُ** içe doğru olan boynuzu kırık koyundur; o da **الـمُشاشُ**tur; ve denir: o, iki boynuzundan birisi kırılan kimsedir; ve (koyun) **عَضِـبَتْ** (esre ile) **عَضَباً**; onu o **أَعْضَبَها**. Ve **عَضَبَ القَرْنَ فانْعَضَبَ**: onu kesti de kesildi; ve denildi: **العَضَبُ** iki boynuzdan birinde olur. Ve **كَبْشٌ أَعْضَبُ**: **العَضَبِ**i açık olan; el-Ahtal dedi:
إِنَّ السُّيُوفَ، غُدُوَّها ورَوَاحَها،  * تَرَكَتْ هَوَازنَ مثلَ قَرْنِ الأَعْضَبِ

Ve denir: **عَضِبَ قَرْنُه عَضَباً**. Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadiste: boynuzu ve kulağı **الأَعْضَبِ** olanla kurban kesilmesini yasakladı. Ebû Ubeyd dedi: **الأَعْضَبُ** içe doğru olan boynuzu kırık olandır; dedi: **العَضَبُ** kulakta da olabilir; fakat bilinen, boynuzdadır ve onda daha çoktur.

Ve erkeklerden **الأَعْضَبُ**: kardeşi olmayan ve hiç kimsesi olmayan kimsedir; ve denildi: **الأَعْضَبُ** kardeşi ölen kimsedir; ve denildi: erkeklerden **الأَعْضَبُ**: yardımcısı olmayan kimsedir.

Ve **الـمَعضوبُ**: zayıf; ondan dersin: **عَضَبَه**. Şâfiî menâsikte dedi: Eğer adam **مَعْضُوباً** ise, binek üzerinde tutunamıyorsa, o hâlde bir adam onun yerine haccederse, ona yeterli olur. Ezherî dedi: Arapların sözünde **الـمَعْضُوب**: hareketi olmayan, kötürüm, aklı bozuk, kronik hastadır; denir: **عَضَبَتْهُ الزَّمانةُ تَعْضِـبُه عَضْباً**; eğer onu hareketten alıkoyup oturtursa ve onu kronikleştirirse. Ebû’l-Heysem dedi: **العَضَبُ** felç, topallık ve akıl bozukluğudur. Ve denir: “**لا يَعْضِبُكَ اللّهُ**” ve “**ولا يَعْضِبُ اللّهُ فلاناً**” yani Allah onu aklını bozmasın.

Ve **العَضْبُ**: (aruzda) **الوافر** bahri olan beytin **أَخْرَمَ** olmasıdır. Ve **الأَعْضَب**: **العَضَبُ**un iliştiği cüzdür; böylece **مفاعلتن**i **مفتعلن**e nakleder; bundan **الـحُطَيْئَة**’nin sözü:
إِن نَزَلَ الشتاءُ بدار قَومٍ،  *  تَجَنَّبَ جارَ بَيْتِهِمُ الشتاءُ

Ve **العَضْباءُ**: Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, devesinin adıdır; ona ait bir isim, bir özel addır; kulağın yarılması olan **العَضَب**tan değildir. Ancak o, onun için bir isimdir; onunla adlandırılmıştır. Cevherî dedi: o, onun lakabıdır. İbnü’l-Esîr dedi: kulağı yarık değildi; dedi: bazısı onun kulağı yarık idi dedi; birincisi daha çoktur. Zemahşerî dedi: “**ناقة عَضْباءُ**” sözünden nakledilmiştir; o, eli kısa olandır.

İbnü’l-A‘râbî: başı keskin, hafif
\<ص:610
..>
gövdeye sahip oğlana **عَضْبٌ** ve **نَدْبٌ** ve **شَطْبٌ** ve **شَهْبٌ** ve **عَصْبٌ** ve **عَكْبٌ** ve **سَكْبٌ** denir.

Asma‘î: ineğin yavrusuna, boynuzu çıktığında—bu, üzerinden bir yıl geçtikten sonradır—**عَضْبٌ** denir; bu, onun **إِجْذاعِه**inden öncedir. Tâifî dedi: boynuzundan tutulduğunda o **عَضْبٌ**dur; dişisi **عَضْبةٌ**dir; sonra **جَذَعٌ**, sonra **ثَنيٌّ**, sonra **رَباعٌ**, sonra **سَدَسٌ**, sonra **التَّمَمُ** ve **التَّمَمَةُ**; dişleri toplandığında o **عَمَمٌ**dur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ض ب * ناقة * عَضْباءُ * مشقوقة الأذن وهو أيضا لقب ناقة رسول الله ]ص[ ولم تكن مشقوقة الأذن

##### Türkçe

* ع ض ب * dişi deve: **عَضْباءُ**; kulağı yarık olan. O, ayrıca Resûlullah’ın ]ص[ devesinin de lakabıdır; hâlbuki o, kulağı yarık değildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العضب: القطع عضبه يعضبه عضبا: قطعه، وتدعو العرب على الرجل: ماله عضبه الله. يدعون عليه بقطع يديه ورجليه العضب: الشتم والتناول، يقال: عضبه بلسانه: تناوله وشتمه. ورجل عضاب كشداد: شتام. العضب: الضرب يقال: عضبته بالعصا إذا ضربته بها أعضبه عضبا. العضب: الرجوع يقال عضب عليه أي رجع عليه. العضب: الإزمان يقال: عضبته الزمانة تعضبه عضبا إذا أقعدته عن الحركة وأزمنته. وقال أبو الهيثم: العضب: الشلل، والخبل، والعرج، والخبل، ويقال: لا يعضبك الله ولا يعضب الله فلانا أي لا يخبله الله. العضب: جعل الناقة والشاة عضباء، كالإعضاب، وهذه عن الفراء. وفعل الكل كضرب، كما أسلفنا بيانه. العضب: الشيف، وقيده الجوهري بالقاطع، يقال: سيف عضب أي قاطع، وصف بالمصدر. والعضب: الرجل الحديد الكلام، وقد عضب لسانه ككروم عضوبا وعضوبة: صار عضبا أي حديدا في الكلام. ومن المجاز: لسان عضب، أي ذليق مثل سيف عضب. ويقال: إنه لمعضوب اللسان، إذا كان مقطوعا عييا فدما. عن ابن الأعرابي: العضب: الغلام الخفيف الجسم الحاد الرأس، عضب وندب وشطب، وشهب وعصب وعكب وسكب، وقد سبق البعض ويأتي البعض في محله. عن الأصمعي: العضب: ولد البقرة إذا طلع قرنه وذلك بعد ما يأتي عليه حول، وذلك قبل إجذاعه. وقال الطائفي: إذا قبض على قرنه فهو عضب، والأنثى عضبة، ثم جذع، ثم ثني ثم رباع ثم سدس ثم التمم والتممة، فإذا استجمعت أسنانه فهو عمم، كذا في لسان العرب. والعضباء: الناقة المشقوقة الأذن وكذلك الشاة، وجمل أعضب كذلك. العضباء من آذان الخيل: التي جاوز القطع ربعها. العضباء: لقب ناقة النبي صلى الله عليه وسلم اسم لها علم ولم تكن عضباء أي من العضب الذي هو الشق في الأذن، إنما هو اسم لها سميت به، لنجابتها ومضيها في وجهها، كما في المصباح وغيره. وقال الجوهري: هو لقبها. قال ابن الأثير: لم تكن مشقوقة الأذن. قال: وقال بعضهم: إنها كانت مشقوقة الأذن، والأول أكثر. وقال الزمخشري: هو منقول من قولهم: ناقة عضباء، وهي القصيرة اليد. وفي التوشيح: وهل هي القصوى أو غيرها، قولان: قال شيخنا: ووقع الخلاف، هل نوقه صلى الله تعالى عليه وسلم تسليما العضباء والقصوى والجدعاء ثلاثة أو واحدة لها ألقاب ثلاثة، كما جزم به المصنف في ج د ع أقوال. في الصحاح: العضباء: الشاة المكسورة القرن الداخل وهو المشاش، ويقال: هي التي انكسر أحد قرنيها. وكبش أعضب بين العضب، محركة، وقد عضب كفرح عضبا، وأعضبها هو. وعضب القرن فانعضب قطعه فانقطع. قال الأخطل:
  إن السيوف غدوهـا ورواحـهـا                      تركت هوازن مثل قرن الأعضب

  وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه نهى أن يضحى بالأعضب القرن والأذن قال أبو عبيد: الأعضب: المكسور القرن الداخل، قال: وقد يكون العضب في الأذن أيضا. فأما المعروف ففي القرن، وهو فيه أكثر. وقد نقل شيخنا عن الشهاب في العناية الوجهين، وعزا الثاني إلى المصباح وأنه اقتصر عليه. والمعضوب: الضعيف. تقول منه: عضبه. وقال الإمام الشافعي في المناسك: وإذا كان الرجل معضوبا لا يستمسك على الراحلة فحج عنه رجل في تلك الحالة فإنه يجزئه. كلام العرب: المخبول الزمن الذي لا حراك به وقد عضبته الزمانة إذا أقعدته عن الحركة، وتقدم قول أبي الهيثم. والأعضب من الرجال: من لا ناصر له، و من الجمال: القصير اليد، مأخوذ من قول الزمخشري المتقدم في العضباء. والذي مات أخوه، أو من ليس له أخ ولا أحد، كل ذلك أقوال، والأخير هو الأول في لسان العرب. العضب: أن يكون البيت من الوافر أخرم. والأعضب في عروض الوافر: الجزء الذي لحقه العضب وهو مفتعلن مخروما بالخاء والزاي المعجمتين من مفاعلتن فينقل إلى مفتعلن. وبيته قول الحطيئة:
  إن نزل الشتاء بدار قوم                      تجنب جار بيتهم الشتاء وهو يعاضبني: يراد ني وهو يعاضب فلانا أي يراده. ومما لم يذكره المؤلف من ضروريات المادة: العضب: اسم سيف رسول الله صلى الله عليه وسلم، كما ذكره عبد الباسط البلقيني وغيره من أهل السير. قال شيخنا: ويقال: إنه هو الذي أرسل إليه النبي صلى الله عليه وسلم سعد بن عبادة حين سار إلى بدر، وليس هو ذا الفقار، على الأصح، انتهى. وفي المثل إن الحاجة ليعضبها طلبها قبل وقتها يقول: يقطعها ويفسدها ويقال: إنك لتعضبني عن حاجتي، أي تقطعني. والعضب في الرمح، أي محركة: الكسر. ويقال: عضبته بالرمح أيضا، وهو أن تشغله عنه. وعضب الدولة أتق من أمراء دمشق مدحه الخياط الشاعر بعد الخمسمائة، نقله الحافظ.

##### Türkçe

**العضب**: kesme; onu **عضبه** **يعضبه** **عضبا**: onu kesti. Araplar adamın aleyhine beddua eder: “Malı yok; Allah onu **عضبه** etsin.” Ona, ellerini ve ayaklarını kesmekle beddua ederler. **العضب**: sövme ve ilişme; denir ki: “Onu diliyle **عضبه** etti”: ona ilişti ve sövdü. Ve **عضاب** ( **شداد** gibi) adam: çok söven. **العضب**: vurma; denir ki: “Onu sopayla **عضبته** ettim” yani onunla vurdum; onu **أعضبه** ederim **عضبا**. **العضب**: geri dönme; denir ki: “Ona karşı **عضب** etti” yani ona karşı geri döndü. **العضب**: sakatlık/uzun süreli hastalık; denir ki: “Zamanın sakatlığı onu **عضبته** eder, onu **تعضبه** **عضبا**” yani onu hareketten alıkoydu ve onu sakatladı. Ebû’l-Heysem dedi: **العضب**: felç, akıl bozukluğu, topallık, akıl bozukluğu; ve denir ki: “Allah seni **يعضبك** etmesin” ve “Allah falanı **يعضب** etmesin” yani Allah onu akıl bozukluğuna uğratmasın. **العضب**: dişi deve ve koyunu **عضباء** kılmak; **الإعضاب** gibi; bu, Ferrâ’dandır. Ve hepsinin fiili **ضرب** gibi (gelir); daha önce beyan ettiğimiz üzere. **العضب**: kılıç; Cevherî onu “kesici” ile kayıtladı; denir ki: “**سيف عضب**” yani kesici; mastarla vasfedilmiştir. Ve **العضب**: sözü sert adam; ve onun dili **عضب** oldu; **كروم** gibi **عضوبا** ve **عضوبة**: **عضب** oldu, yani sözde keskin oldu. Mecazdan: **لسان عضب**; yani **سيف عضب** gibi akıcı/çevik. Ve denir ki: “O, **لمعضوب اللسان**dır”; eğer kesik, tutuk, kekeme ise. İbnü’l-A‘râbî’den: **العضب**: bedeni hafif, başı keskin oğlan; **عضب** ve **ندب** ve **شطب**; ve **شهب** ve **عصب** ve **عكب** ve **سكب**; bir kısmı daha önce geçti, bir kısmı da yerinde gelecektir. Asma‘î’den: **العضب**: ineğin yavrusu; boynuzu çıktığı zaman; bu, üzerinden bir yıl geçtikten sonradır; bu, **إجذاعه**’ından öncedir. Tâifî dedi: Boynuzundan tutulduğunda o **عضب**’dır; dişisi **عضبة**; sonra **جذع**; sonra **ثني**; sonra **رباع**; sonra **سدس**; sonra **التمم** ve **التممة**; dişleri tamamlandığında o **عمم**’dir; Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Ve **العضباء**: kulağı yarık dişi deve; koyun da böyledir; ve **أعضب** deve de böyledir. Atların kulaklarından **العضباء**: kesikliği dörtte birini aşan. **العضباء**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم devesinin lakabı; ona özel bir isimdir (alemdir); **عضباء** değildi, yani kulaktaki yarık olan **العضب**’dan (değildi); ancak ona verilmiş bir isimdir; soyluluğu ve gidişinde ilerleyişi sebebiyle; **المصباح** ve başkalarında olduğu gibi. Cevherî dedi: Bu onun lakabıdır. İbnü’l-Esîr dedi: Kulağı yarık değildi. Dedi ki: Bazıları dedi: Kulağı yarıktı; birincisi daha çoktur. Zemahşerî dedi: Bu, onların “**ناقة عضباء**” sözünden nakledilmiştir; o da eli kısa olandır. **التوشيح**’te: O, **القصوى** mıdır yoksa başkası mı; iki görüştür. Şeyhimiz dedi: İhtilaf vaki oldu: Onun صلى الله تعالى عليه وسلم develeri **العضباء** ve **القصوى** ve **الجدعاء** üç mü, yoksa bir tane olup üç lakabı mı var; musannifin **ج د ع**’da sözleri kesinleştirdiği gibi. **الصحاح**’ta: **العضباء**: boynuzu kırılmış koyun; içte olan (kırık) ise **المشاش**’tır; ve denir ki: O, iki boynuzundan birisi kırılmış olandır. Ve **أعضب** koç; **العضب**’ı (kırıklığı) açık olan; ( **العضب** ) harekeli (yani **عُضُب** ); ve o, **فرح** gibi **عضبا** oldu; ve onu o **أعضبها** etti. Ve boynuzu **عضب** etti de **فانعضب**: onu kesti de o kesildi. Ahtal dedi:
  Şüphesiz kılıçlar, sabah gidişleri ve akşam dönüşleri,
  Hevâzin’i, **الأعضب**’ın boynuzu gibi bıraktı.

Ve hadiste, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: Boynuzu ve kulağı **الأعضب** olanla kurban kesilmesini yasakladı. Ebû Ubeyd dedi: **الأعضب**: içteki boynuzu kırık olan. Dedi ki: **العضب** kulakta da olabilir. Bilinen ise boynuzdadır; onda daha çoktur. Şeyhimiz, Şihâb’dan **العناية**’de iki vechi nakletti; ikincisini **المصباح**’a nispet etti ve onun bununla yetindiğini (sadece bunu aldığını) söyledi. Ve **المعضوب**: zayıf. Ondan dersin: **عضبه**. İmam Şâfiî, **المناسك**’te dedi: Adam **معضوبا** olup binek üzerinde tutunamıyorsa, o halde onun yerine bir adam o durumda haccederse, bu ona yeter. Arapların sözü: Hareketi olmayan, sakat/çökük akıllı; ve zamanın sakatlığı onu **عضبته** ettiğinde, onu hareketten alıkoyar; Ebû’l-Heysem’in sözü geçti. Erkeklerden **الأعضب**: yardımcısı olmayan; develerden: eli kısa olan; Zemahşerî’nin **العضباء** hakkında geçen sözünden alınmıştır. Kardeşi ölen; yahut kardeşi olmayan ve hiç kimsesi olmayan; bunların hepsi görüşlerdir; sonuncusu, Lisânü’l-‘Arab’da birincisidir. **العضب**: **الوافر**’den olan beytin **أخرم** olmasıdır. **الوافر**’in aruzunda **الأعضب**: kendisine **العضب** ilişen cüzdür; o, **مفتعلن**’dir; **مفاعلتن**’den, **الخاء** ve **الزاي** (mu‘ceme) ile **مخروما** olarak; sonra **مفتعلن**’e nakledilir. Onun beyti, Hutay’e’nin sözü:
  Kış bir kavmin yurduna inse,
  Evlerinin komşusu kıştan sakınır.

Ve “O, bana **يعاضبني** eder”: “Beni” kastedilir. Ve “Falanı **يعاضب** eder” yani onu kasteder. Müellifin maddenin zarurîlerinden zikretmediği şeylerden: **العضب**: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in kılıcının adıdır; Abdülbâsıt el-Bulkînî ve siyer ehlinin başkaları zikrettiği gibi. Şeyhimiz dedi: Denir ki: O, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in Bedir’e yürüdüğünde Sa‘d b. Ubâde’ye gönderdiği (kılıç)tır; ve o, **ذو الفقار** değildir; daha sahih olana göre; bitti. Ve meselde: “İhtiyaç, vaktinden önce talep edilmesiyle onu mutlaka **ليعضبها** eder.” Der ki: Onu keser ve bozar. Ve denir ki: “Sen beni ihtiyacımdan **لتعضبني** ediyorsun”; yani beni kesiyorsun (engelliyorsun). Ve mızrakta **العضب** (yani harekeli): kırılmadır. Ve denir ki: “Onu mızrakla da **عضبته** ettim”; o da onu ondan meşgul etmendir. Ve **عضب الدولة**: Şam emirlerinden biriydi; beş yüz(den) sonra terzi şair onu övdü; Hâfız onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَضَبَهُ
1 عَضَبَهُ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. عَضِبَ , (Msb, K,) inf. n. عَضْبٌ, (S, A, O, &c.,) He cut, or cut off, him, or it. (S, A, * Mgh, * O, Msb, K.) مَا لَهُ عَضَبَهُ اللّٰهُ, meaning [What aileth him?] may God cut off (O, TA) his arm and his leg, or his hand and his foot, (O,) or his arms and his legs, or his hands and his feet, is a form of imprecation used by the Arabs. (TA.) And hence, (O,) one says, اـِنَّ الحَاجَةَ لَيَعْضِبُهَا طَلَبُهَا قَبْلَ وَقْتِهَا (assumed tropical:) Verily the seeking of the object of want before its time assuredly cuts it off, or precludes it, and mars it: a prov. (O, TA.) And اـِنَّكَ لَتَعْضِبُنِى عَنْ حَاجَتِى (assumed tropical:) Verily thou cuttest me off from [the attainment of] the object of my want. (TA.) ― -b2- And [hence] (assumed tropical:) He reviled him; (A, * K;) and (A) so عَضَبَهُ بِلِسَانِهِ. (S, A, O.) ― -b3- And He beat him, or struck him, (O, K,) with a staff, or stick. (O.) ― -b4- And He thrust him, or pierced him, (K,) with a spear. (TK.) [But in the O and TA, عَضَبْتُهُ بِالرُّمْحِ is expl. by the words هُوَ أَنْ تَشْغَلَهُ عَنْهُ; and the meaning app. is, I occupied him so as to divert him with the spear; though this meaning would be expressed more agreeably with usage by saying هو ان يشغله عنه; or rather هو ان تَشْغَلَهُ عَنْكَ, which, I think, is the right reading.] ― -b5- And It (disease, O) rendered him weak, or infirm: (S, O:) and (O) deprived him of the power of motion. (A, * O, K.) You say, عَضَبَتْهُ الزَّمَانَةُ, aor. as above, (O, TA,) and so the inf. n., (TA,) meaning [Disease of long continuance, or want of some one or more of the limbs,] deprived him of the power of motion: and AHeyth says, it [in the O هُوَ (so that it does not refer to الزمانة), and in the TA العضب,] is الشَّلَلُ and الخَبْلُ and العَرَجُ [a state of privation of the power of motion, and unsoundness, and lameness; app. meaning that these are the effects denoted by the phrase عضبته الزمانة]. (O, TA.) ― -b6- See also 4. -A2- عَضَبَ, (O, K,) aor. and inf. n. as above, (K,) signifies also He returned (O, K) عَلَيْهِ [against him]. (O.) -A3- عَضِبَ, said of a ram, (K,) or عَضِبَت, said of a شَاة [i. e. sheep or goat, male or female], (S, O, Msb,) aor. عَضَبَ , (Msb, K,) inf. n. عَضَبٌ, (S, O, Msb,) He, or she, had the inner [part of the] horn broken: (S, O, Msb, K:) or had one of the horns broken. (S, O, Msb.) ― -b2- العَضَبُ is mostly used in relation to the horn: but sometimes, in relation to the ear: (A 'Obeyd, TA:) one says of a شاة [expl. above], and of a she-camel, عَضِبَت, inf. n. عَضَبٌ, meaning He, or she, had her ear slit, or had a slit ear: (Msb:) [or had half, or a third, of the ear cut off; for] accord. to IAar, العَضَبُ in relation to the ear is when half, or a third, thereof has gone. (O.) -A4- عَضُبَ, aor. عَضُبَ , inf. n. عُضُوبَةٌ (S, O, K) and عُضُوبٌ, (O, K,) said of a man's tongue, (tropical:) It was, or became, sharp in speech; (S, O, * K, TA;) being likened to a sharp sword. (O.)

عاضبهُ
3 عاضبهُ ذ i. q. رَادَّهُ [He endeavoured to turn him from, or to, a thing]. (O, K.)

اعضب
4 اعضب ذ , (Fr, S, O, Msb, K, *) inf. n. اـِعْضَابٌ; (K;) and ↓ عَضَبَ, (Fr, O, K,) aor. عَضِبَ , inf. n. عَضْبٌ; (K;) He rendered a شَاة [i. e. sheep or goat, male or female], (Fr, S, O, Msb, K,) and a she-camel, (Msb, K,) such as is termed عَضْبَآء. (Fr, S, O, Msb, K.)

انعضب
7 انعضب ذ It (a horn) became cut, or broken, off. (TA.)

عَضْبٌ
عَضْبٌ ذ A sharp sword; (S, O, Msb;) an inf. n. (Msb, TA) used as a subst. [properly so termed], (Msb,) or as an epithet (TA) applied to a sword as meaning sharp: (TA:) or it signifies a sword. (K.) ― -b2- And (assumed tropical:) A tongue sharp in speech; (S, TA;) likened to a sharp sword: (TA:) and so applied to a man; (K;) or so عَضْبُ اللِّسَانِ. (O.) ― -b3- And, applied to a boy, or young man, (O, K, TA,) (assumed tropical:) Light-headed: (K:) or light, or active, sharp-headed, light in body; (IAar, O, TA; *) as also عَصْبٌ. (IAar, TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) The offspring of the cow when his horn comes forth, (As, O, K, TA,) which is after he is a year old: (As, O, TA:) or, accord. to Et-Tلïfee, when his horn is [or can be] laid hold upon: fem. with ة: after that, he is termed جَذَعٌ; then, ثَنِىٌّ; then, رَبَاعٍ; then, سَدَسٌ; then, تَمَمٌ; and when all his teeth are grown, عَمَمٌ. (O, L, TA.)

عَضَبٌ
عَضَبٌ ذ inf. n. of عَضِبَ [q. v.]. (S, &c.) ― -b2- Also A fracture in a spear. (TA.)

عَضَّابٌ
عَضَّابٌ ذ (assumed tropical:) A man who reviles much. (S, A, O.)

أَعْضَبُ
أَعْضَبُ ذ applied to a ram, and the fem. عَضْبَآءُ applied to a شَاة [i. e. sheep or goat, male or female], Having the inner [part of the] horn (which is called the مُشَاش, AZ, S, O) broken: (AZ, S, O, Msb, K; and so in the Mgh as applied to a شاة:) or having one of the horns broken. (S, O, Msb.) ― -b2- And the masc. applied to a camel, (Msb, TA,) and the fem. applied to a she-camel (S, O, Msb, K) and to a شاة [expl. above], (S, Mgh, Msb, K,) Having a slit ear. (S, Mgh, O, Msb, K.) The she-camel of the Prophet, called العَضْبَآء, was not slit-eared; this being only her surname: (S, IAth, Mgh, O, Msb, K:) or, accord. to some, the fewer number, she was sliteared: (IAth, TA:) or her name was taken from the epithet عضباء applied to a she-camel as meaning “ short in the fore leg. ” (Z, TA.) ― -b3- And the fem. is applied to a horse's ear as meaning Of which more than a fourth part has been cut off. (K.) ― -b4- And, applied to she-camel, Short in the fore-leg; as mentioned above: (Z, TA:) and the masc., (O, K,) applied to a man, (O,) short in the arm. (O, K.) ― -b5- Also the masc., applied to a man, (assumed tropical:) Who has no aider against an enemy, (S, O, K,) nor brethren: (O:) and one whose brother has died: or who has no brother, nor any one [beside]. (K.)

مَعْضُوبٌ
مَعْضُوبٌ ذ Weak, or infirm. (S, O, K.) And Crippled, or deprived of the power of motion, by disease, or by a protracted disease. (A, Mgh, O, Msb, K.) ― -b2- And مَعْضُوبُ اللِّسَانِ Impotent in tongue; having an impediment in his speech. (TA.)

##### Türkçe

عَضَبَهُ
1 **عَضَبَهُ** ذ , (S, O, Msb, K,) muzâri‘i **عَضِبَ** , (Msb, K,) mastarı **عَضْبٌ**, (S, A, O, &c.,) O, onu yahut onu (şeyi) kesti, yahut koparıp kesti. (S, A, * Mgh, * O, Msb, K.) **مَا لَهُ عَضَبَهُ اللّٰهُ**, anlamı: [Ona ne oldu?] Allah (O, TA) onun kolunu ve bacağını, yahut elini ve ayağını, (O,) yahut kollarını ve bacaklarını, yahut ellerini ve ayaklarını kessin; Arapların kullandığı bir beddua kalıbıdır. (TA.) Ve bundan dolayı, (O,) şöyle denir: **اـِنَّ الحَاجَةَ لَيَعْضِبُهَا طَلَبُهَا قَبْلَ وَقْتِهَا** (mecaz kabul edilerek:) Şüphesiz ihtiyacın nesnesini vaktinden önce istemek onu mutlaka kesip koparır, yahut onu engeller, ve onu bozar: bir darb-ı meseldir. (O, TA.) Ve **اـِنَّكَ لَتَعْضِبُنِى عَنْ حَاجَتِى** (mecaz kabul edilerek:) Şüphesiz sen beni ihtiyacımın nesnesinden [ona erişmekten] kesip koparıyorsun. (TA.) ― -b2- Ve [bundan] (mecaz kabul edilerek:) Ona sövdü; (A, * K;) ve (A) böylece **عَضَبَهُ بِلِسَانِهِ**. (S, A, O.) ― -b3- Ve ona bir değnekle yahut sopayla vurdu, yahut çarptı. (O, K,) (O.) ― -b4- Ve ona bir mızrakla sapladı, yahut deldi. (K,) (TK.) [Fakat O ve TA’da, **عَضَبْتُهُ بِالرُّمْحِ** şu sözlerle açıklanmıştır: **هُوَ أَنْ تَشْغَلَهُ عَنْهُ**; ve anlamın açıkça: mızrakla onu meşgul edip onu ondan çevirdim olduğu görülür; gerçi bu anlam, kullanıma daha uygun olarak **هو ان يشغله عنه**; yahut daha doğrusu **هو ان تَشْغَلَهُ عَنْكَ** denilerek ifade edilirdi; ki bence doğru okunuş budur.] ― -b5- Ve o (hastalık, O) onu zayıf yahut sakat kıldı: (S, O:) ve (O) onu hareket kudretinden mahrum etti. (A, * O, K.) Şöyle dersin: **عَضَبَتْهُ الزَّمَانَةُ**, muzâri‘i yukarıdaki gibi, (O, TA,) ve mastarı da böyledir, (TA,) anlamı: [uzun süreli hastalık, yahut uzuvlardan birinin veya birkaçının yokluğu,] onu hareket kudretinden mahrum etti: ve AHeyth der ki, o [O’da **هُوَ** (böylece **الزمانة**’ye dönmez), TA’da ise **العضب**,] **الشَّلَلُ** ve **الخَبْلُ** ve **العَرَجُ**’dir [hareket kudretinden yoksunluk hâli, ve bozukluk, ve topallık; görünüşe göre bunların, **عضبته الزمانة** ibaresinin delalet ettiği etkiler olduğu kastedilmiştir]. (O, TA.) ― -b6- 4’e de bak. -A2- **عَضَبَ**, (O, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (K,) ayrıca şu anlama gelir: O, (O, K) **عَلَيْهِ** [ona karşı] döndü. (O.) -A3- **عَضِبَ**, koç hakkında söylenir, (K,) yahut **عَضِبَت**, **شَاة** [yani koyun veya keçi, erkek veya dişi] hakkında söylenir, (S, O, Msb,) muzâri‘i **عَضَبَ** , (Msb, K,) mastarı **عَضَبٌ**, (S, O, Msb,) O (erkek) yahut o (dişi), boynuzun iç [kısmı] kırık idi: (S, O, Msb, K:) yahut boynuzlardan biri kırık idi. (S, O, Msb.) ― -b2- **العَضَبُ** çoğunlukla boynuzla ilgili olarak kullanılır: fakat bazen, kulakla ilgili olarak: (A 'Obeyd, TA:) **شاة** hakkında (yukarıda açıklanan), ve dişi deve hakkında, **عَضِبَت**, mastarı **عَضَبٌ**, denir; anlamı: onun kulağı yarılmıştı, yahut yarık kulaklı idi: (Msb:) [yahut kulağın yarısı yahut üçte biri kesilmişti; zira] IAar’a göre, kulakla ilgili olarak **العَضَبُ**, onun yarısının yahut üçte birinin gitmiş olmasıdır. (O.) -A4- **عَضُبَ**, muzâri‘i **عَضُبَ** , mastarı **عُضُوبَةٌ** (S, O, K) ve **عُضُوبٌ**, (O, K,) bir adamın dili hakkında söylenir, (mecaz:) Sözü keskin idi, yahut keskin oldu; (S, O, * K, TA;) keskin bir kılıca benzetilerek. (O.)

عاضبهُ
3 **عاضبهُ** ذ **رَادَّهُ** ile aynı anlamdadır [Onu bir şeyden yahut bir şeye çevirmeye çalıştı]. (O, K.)

اعضب
4 **اعضب** ذ , (Fr, S, O, Msb, K, *) mastarı **اـِعْضَابٌ**; (K;) ve ↓ **عَضَبَ**, (Fr, O, K,) muzâri‘i **عَضِبَ** , mastarı **عَضْبٌ**; (K;) O, bir **شَاة**’yi [yani koyun veya keçi, erkek veya dişi], (Fr, S, O, Msb, K,) ve bir dişi deveyi, (Msb, K,) **عَضْبَآء** diye adlandırılan türden kıldı. (Fr, S, O, Msb, K.)

انعضب
7 **انعضب** ذ O (bir boynuz) kesilmiş yahut kırılmış olarak koptu. (TA.)

عَضْبٌ
**عَضْبٌ** ذ Keskin bir kılıç; (S, O, Msb;) bir mastardır (Msb, TA) isim olarak kullanılan [aslında böyle adlandırılan], (Msb,) yahut bir sıfat olarak (TA) kılıca “keskin” anlamıyla uygulanır: (TA:) yahut “kılıç” anlamına gelir. (K.) ― -b2- Ve (mecaz kabul edilerek:) Sözü keskin bir dil; (S, TA;) keskin bir kılıca benzetilmiştir: (TA:) ve böylece bir adama da uygulanır; (K;) yahut böylece **عَضْبُ اللِّسَانِ**. (O.) ― -b3- Ve bir oğlana yahut genç adama uygulandığında, (O, K, TA,) (mecaz kabul edilerek:) Hafif akıllı: (K:) yahut hafif, yahut çevik, keskin kafalı, bedence hafif; (IAar, O, TA; *) **عَصْبٌ** da böyledir. (IAar, TA.) ― -b4- Ve (mecaz kabul edilerek:) Sığırın, boynuzu çıktığı zaman olan yavrusu; (As, O, K, TA,) ki bu, bir yaşını doldurduktan sonradır: (As, O, TA:) yahut Et-Tلïfee’ye göre, boynuzu tutulur [yahut tutulabilir] olduğu zaman: dişisi ة ile: bundan sonra ona **جَذَعٌ** denir; sonra, **ثَنِىٌّ**; sonra, **رَبَاعٍ**; sonra, **سَدَسٌ**; sonra, **تَمَمٌ**; ve bütün dişleri çıktığında, **عَمَمٌ**. (O, L, TA.)

عَضَبٌ
**عَضَبٌ** ذ **عَضِبَ**’nin mastarıdır [bkz.]. (S, &c.) ― -b2- Ayrıca: Bir mızrakta kırık. (TA.)

عَضَّابٌ
**عَضَّابٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Çok söven bir adam. (S, A, O.)

أَعْضَبُ
**أَعْضَبُ** ذ koça uygulanır; dişisi **عَضْبَآءُ** ise **شَاة**’ye [yani koyun veya keçi, erkek veya dişi] uygulanır: Boynuzun iç [kısmı] (ki ona **مُشَاش** denir, AZ, S, O) kırık olan: (AZ, S, O, Msb, K; ve Mgh’de de **شاة** hakkında böyledir:) yahut boynuzlardan biri kırık olan. (S, O, Msb.) ― -b2- Ve müzekkeri deveye uygulanır, (Msb, TA,) dişisi ise dişi deveye (S, O, Msb, K) ve **شَاة**’ye (yukarıda açıklanan), (S, Mgh, Msb, K,) uygulanır: Yarık kulaklı olan. (S, Mgh, O, Msb, K.) Peygamber’in **العَضْبَآء** denilen dişi devesi yarık kulaklı değildi; bunun sadece onun lakabı olması sebebiyledir: (S, IAth, Mgh, O, Msb, K:) yahut bazılarına göre, azınlığa göre, o yarık kulaklı idi: (IAth, TA:) yahut onun adı, “ön bacakta kısa” anlamıyla dişi deveye uygulanan **عضباء** sıfatından alınmıştı. (Z, TA.) ― -b3- Ve dişisi, bir atın kulağına, onun dörtte birinden fazlası kesilmiş olan anlamıyla uygulanır. (K.) ― -b4- Ve, dişi deveye uygulanınca, ön bacakta kısa; yukarıda zikredildiği üzere: (Z, TA:) ve müzekkeri, (O, K,) bir adama uygulandığında, (O,) kolda kısa. (O, K.) ― -b5- Ayrıca müzekkeri, bir adama uygulandığında, (mecaz kabul edilerek:) Düşmana karşı kendisine yardım edecek kimsesi olmayan, (S, O, K,) ve kardeşleri olmayan: (O:) ve kardeşi ölmüş olan: yahut kardeşi olmayan, ve [başka] hiç kimsesi olmayan. (K.)

مَعْضُوبٌ
**مَعْضُوبٌ** ذ Zayıf, yahut sakat. (S, O, K.) Ve hastalık sebebiyle, yahut uzamış bir hastalık sebebiyle, kötürüm, yahut hareket kudretinden mahrum. (A, Mgh, O, Msb, K.) ― -b2- Ve **مَعْضُوبُ اللِّسَانِ**: Dilde âciz; konuşmasında bir engeli olan. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَضَبَ
عَضَبَ I ( n. ac. عَضْب 1 ),
a.  Cut: cut off; cut through.

b.  Struck; pierced; taunted; insulted.

c.  Brought down, wasted ( illness ).

d.  [ acc. &  'An ], Prevented, hindered, precluded from.

عَضِبَ
عَضِبَ A ( n. ac. عَضَب 4 ),
a.  Had a broken horn; had a slit ear.

عَاْضَبَ
عَاْضَبَ III ,
a.  see I (d) .

أَعْضَبَ
أَعْضَبَ IV ,
a.  Broke the horn of; slit the ear of.

b.  see ( عَضِبَ )

عَضْب
عَضْب 1 ,
a.  Sharp sword.

b.  Keen, caustic, sharp of tongue.

c.  Thoughtless, frivolous.

أَعْضَبُ
أَعْضَبُ 14 , ( pl. عُضْب 3 ),
a.  Having a broken horn or a slit ear.

b.  Brotherless.

c.  Weak; unaided.

عَضَّاْب
عَضَّاْب 28 ,
a.  Insulting, abusive; insulter, reviler.

عَضْبَل
عَضْبَل
a.  Strong, sturdy.

##### Türkçe

**عَضَبَ**
**عَضَبَ** I ( mastar: **عَضْب** 1 ),
a. Kesti: kopardı; kesti içinden.

b. Vurdu; deldi; iğneledi; hakaret etti.

c. Aşağı indirdi, zayıflattı ( hastalık ).

d. [ mef‘ûl ile ve **'An** ile ], -den alıkoydu, engelledi, -den menetti.

**عَضِبَ**
**عَضِبَ** A ( mastar: **عَضَب** 4 ),
a. Boynuzu kırık oldu; kulağı yarık oldu.

**عَاْضَبَ**
**عَاْضَبَ** III ,
a. I (d)’ye bak.

**أَعْضَبَ**
**أَعْضَبَ** IV ,
a. -in boynuzunu kırdı; -in kulağını yardı.

b. ( **عَضِبَ** )’e bak.

**عَضْب**
**عَضْب** 1 ,
a. Keskin kılıç.

b. Keskin, yakıcı, dili keskin.

c. Düşüncesiz, hafifmeşrep.

**أَعْضَبُ**
**أَعْضَبُ** 14 , ( çoğulu: **عُضْب** 3 ),
a. Boynuzu kırık veya kulağı yarık olan.

b. Kardeşsiz.

c. Zayıf; yardımsız.

**عَضَّاْب**
**عَضَّاْب** 28 ,
a. Hakaret eden, söven; hakaretçi, sövücü.

**عَضْبَل**
**عَضْبَل**
a. Güçlü, sağlam yapılı.
