# عضب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عضب

العضب: القطع عضبه يعضبه عضبا: قطعه، وتدعو العرب على الرجل: ماله عضبه الله. يدعون عليه بقطع يديه ورجليه العضب: الشتم والتناول، يقال: عضبه بلسانه: تناوله وشتمه. ورجل عضاب كشداد: شتام. العضب: الضرب يقال: عضبته بالعصا إذا ضربته بها أعضبه عضبا. العضب: الرجوع يقال عضب عليه أي رجع عليه. العضب: الإزمان يقال: عضبته الزمانة تعضبه عضبا إذا أقعدته عن الحركة وأزمنته. وقال أبو الهيثم: العضب: الشلل، والخبل، والعرج، والخبل، ويقال: لا يعضبك الله ولا يعضب الله فلانا أي لا يخبله الله. العضب: جعل الناقة والشاة عضباء، كالإعضاب، وهذه عن الفراء. وفعل الكل كضرب، كما أسلفنا بيانه. العضب: الشيف، وقيده الجوهري بالقاطع، يقال: سيف عضب أي قاطع، وصف بالمصدر. والعضب: الرجل الحديد الكلام، وقد عضب لسانه ككروم عضوبا وعضوبة: صار عضبا أي حديدا في الكلام. ومن المجاز: لسان عضب، أي ذليق مثل سيف عضب. ويقال: إنه لمعضوب اللسان، إذا كان مقطوعا عييا فدما. عن ابن الأعرابي: العضب: الغلام الخفيف الجسم الحاد الرأس، عضب وندب وشطب، وشهب وعصب وعكب وسكب، وقد سبق البعض ويأتي البعض في محله. عن الأصمعي: العضب: ولد البقرة إذا طلع قرنه وذلك بعد ما يأتي عليه حول، وذلك قبل إجذاعه. وقال الطائفي: إذا قبض على قرنه فهو عضب، والأنثى عضبة، ثم جذع، ثم ثني ثم رباع ثم سدس ثم التمم والتممة، فإذا استجمعت أسنانه فهو عمم، كذا في لسان العرب. والعضباء: الناقة المشقوقة الأذن وكذلك الشاة، وجمل أعضب كذلك. العضباء من آذان الخيل: التي جاوز القطع ربعها. العضباء: لقب ناقة النبي صلى الله عليه وسلم اسم لها علم ولم تكن عضباء أي من العضب الذي هو الشق في الأذن، إنما هو اسم لها سميت به، لنجابتها ومضيها في وجهها، كما في المصباح وغيره. وقال الجوهري: هو لقبها. قال ابن الأثير: لم تكن مشقوقة الأذن. قال: وقال بعضهم: إنها كانت مشقوقة الأذن، والأول أكثر. وقال الزمخشري: هو منقول من قولهم: ناقة عضباء، وهي القصيرة اليد. وفي التوشيح: وهل هي القصوى أو غيرها، قولان: قال شيخنا: ووقع الخلاف، هل نوقه صلى الله تعالى عليه وسلم تسليما العضباء والقصوى والجدعاء ثلاثة أو واحدة لها ألقاب ثلاثة، كما جزم به المصنف في ج د ع أقوال. في الصحاح: العضباء: الشاة المكسورة القرن الداخل وهو المشاش، ويقال: هي التي انكسر أحد قرنيها. وكبش أعضب بين العضب، محركة، وقد عضب كفرح عضبا، وأعضبها هو. وعضب القرن فانعضب قطعه فانقطع. قال الأخطل:
  إن السيوف غدوهـا ورواحـهـا                      تركت هوازن مثل قرن الأعضب

  وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه نهى أن يضحى بالأعضب القرن والأذن قال أبو عبيد: الأعضب: المكسور القرن الداخل، قال: وقد يكون العضب في الأذن أيضا. فأما المعروف ففي القرن، وهو فيه أكثر. وقد نقل شيخنا عن الشهاب في العناية الوجهين، وعزا الثاني إلى المصباح وأنه اقتصر عليه. والمعضوب: الضعيف. تقول منه: عضبه. وقال الإمام الشافعي في المناسك: وإذا كان الرجل معضوبا لا يستمسك على الراحلة فحج عنه رجل في تلك الحالة فإنه يجزئه. كلام العرب: المخبول الزمن الذي لا حراك به وقد عضبته الزمانة إذا أقعدته عن الحركة، وتقدم قول أبي الهيثم. والأعضب من الرجال: من لا ناصر له، و من الجمال: القصير اليد، مأخوذ من قول الزمخشري المتقدم في العضباء. والذي مات أخوه، أو من ليس له أخ ولا أحد، كل ذلك أقوال، والأخير هو الأول في لسان العرب. العضب: أن يكون البيت من الوافر أخرم. والأعضب في عروض الوافر: الجزء الذي لحقه العضب وهو مفتعلن مخروما بالخاء والزاي المعجمتين من مفاعلتن فينقل إلى مفتعلن. وبيته قول الحطيئة:
  إن نزل الشتاء بدار قوم                      تجنب جار بيتهم الشتاء وهو يعاضبني: يراد ني وهو يعاضب فلانا أي يراده. ومما لم يذكره المؤلف من ضروريات المادة: العضب: اسم سيف رسول الله صلى الله عليه وسلم، كما ذكره عبد الباسط البلقيني وغيره من أهل السير. قال شيخنا: ويقال: إنه هو الذي أرسل إليه النبي صلى الله عليه وسلم سعد بن عبادة حين سار إلى بدر، وليس هو ذا الفقار، على الأصح، انتهى. وفي المثل إن الحاجة ليعضبها طلبها قبل وقتها يقول: يقطعها ويفسدها ويقال: إنك لتعضبني عن حاجتي، أي تقطعني. والعضب في الرمح، أي محركة: الكسر. ويقال: عضبته بالرمح أيضا، وهو أن تشغله عنه. وعضب الدولة أتق من أمراء دمشق مدحه الخياط الشاعر بعد الخمسمائة، نقله الحافظ.

### Türkçe

**العضب**: kesme; onu **عضبه** **يعضبه** **عضبا**: onu kesti. Araplar adamın aleyhine beddua eder: “Malı yok; Allah onu **عضبه** etsin.” Ona, ellerini ve ayaklarını kesmekle beddua ederler. **العضب**: sövme ve ilişme; denir ki: “Onu diliyle **عضبه** etti”: ona ilişti ve sövdü. Ve **عضاب** ( **شداد** gibi) adam: çok söven. **العضب**: vurma; denir ki: “Onu sopayla **عضبته** ettim” yani onunla vurdum; onu **أعضبه** ederim **عضبا**. **العضب**: geri dönme; denir ki: “Ona karşı **عضب** etti” yani ona karşı geri döndü. **العضب**: sakatlık/uzun süreli hastalık; denir ki: “Zamanın sakatlığı onu **عضبته** eder, onu **تعضبه** **عضبا**” yani onu hareketten alıkoydu ve onu sakatladı. Ebû’l-Heysem dedi: **العضب**: felç, akıl bozukluğu, topallık, akıl bozukluğu; ve denir ki: “Allah seni **يعضبك** etmesin” ve “Allah falanı **يعضب** etmesin” yani Allah onu akıl bozukluğuna uğratmasın. **العضب**: dişi deve ve koyunu **عضباء** kılmak; **الإعضاب** gibi; bu, Ferrâ’dandır. Ve hepsinin fiili **ضرب** gibi (gelir); daha önce beyan ettiğimiz üzere. **العضب**: kılıç; Cevherî onu “kesici” ile kayıtladı; denir ki: “**سيف عضب**” yani kesici; mastarla vasfedilmiştir. Ve **العضب**: sözü sert adam; ve onun dili **عضب** oldu; **كروم** gibi **عضوبا** ve **عضوبة**: **عضب** oldu, yani sözde keskin oldu. Mecazdan: **لسان عضب**; yani **سيف عضب** gibi akıcı/çevik. Ve denir ki: “O, **لمعضوب اللسان**dır”; eğer kesik, tutuk, kekeme ise. İbnü’l-A‘râbî’den: **العضب**: bedeni hafif, başı keskin oğlan; **عضب** ve **ندب** ve **شطب**; ve **شهب** ve **عصب** ve **عكب** ve **سكب**; bir kısmı daha önce geçti, bir kısmı da yerinde gelecektir. Asma‘î’den: **العضب**: ineğin yavrusu; boynuzu çıktığı zaman; bu, üzerinden bir yıl geçtikten sonradır; bu, **إجذاعه**’ından öncedir. Tâifî dedi: Boynuzundan tutulduğunda o **عضب**’dır; dişisi **عضبة**; sonra **جذع**; sonra **ثني**; sonra **رباع**; sonra **سدس**; sonra **التمم** ve **التممة**; dişleri tamamlandığında o **عمم**’dir; Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Ve **العضباء**: kulağı yarık dişi deve; koyun da böyledir; ve **أعضب** deve de böyledir. Atların kulaklarından **العضباء**: kesikliği dörtte birini aşan. **العضباء**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم devesinin lakabı; ona özel bir isimdir (alemdir); **عضباء** değildi, yani kulaktaki yarık olan **العضب**’dan (değildi); ancak ona verilmiş bir isimdir; soyluluğu ve gidişinde ilerleyişi sebebiyle; **المصباح** ve başkalarında olduğu gibi. Cevherî dedi: Bu onun lakabıdır. İbnü’l-Esîr dedi: Kulağı yarık değildi. Dedi ki: Bazıları dedi: Kulağı yarıktı; birincisi daha çoktur. Zemahşerî dedi: Bu, onların “**ناقة عضباء**” sözünden nakledilmiştir; o da eli kısa olandır. **التوشيح**’te: O, **القصوى** mıdır yoksa başkası mı; iki görüştür. Şeyhimiz dedi: İhtilaf vaki oldu: Onun صلى الله تعالى عليه وسلم develeri **العضباء** ve **القصوى** ve **الجدعاء** üç mü, yoksa bir tane olup üç lakabı mı var; musannifin **ج د ع**’da sözleri kesinleştirdiği gibi. **الصحاح**’ta: **العضباء**: boynuzu kırılmış koyun; içte olan (kırık) ise **المشاش**’tır; ve denir ki: O, iki boynuzundan birisi kırılmış olandır. Ve **أعضب** koç; **العضب**’ı (kırıklığı) açık olan; ( **العضب** ) harekeli (yani **عُضُب** ); ve o, **فرح** gibi **عضبا** oldu; ve onu o **أعضبها** etti. Ve boynuzu **عضب** etti de **فانعضب**: onu kesti de o kesildi. Ahtal dedi:
  Şüphesiz kılıçlar, sabah gidişleri ve akşam dönüşleri,
  Hevâzin’i, **الأعضب**’ın boynuzu gibi bıraktı.

Ve hadiste, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: Boynuzu ve kulağı **الأعضب** olanla kurban kesilmesini yasakladı. Ebû Ubeyd dedi: **الأعضب**: içteki boynuzu kırık olan. Dedi ki: **العضب** kulakta da olabilir. Bilinen ise boynuzdadır; onda daha çoktur. Şeyhimiz, Şihâb’dan **العناية**’de iki vechi nakletti; ikincisini **المصباح**’a nispet etti ve onun bununla yetindiğini (sadece bunu aldığını) söyledi. Ve **المعضوب**: zayıf. Ondan dersin: **عضبه**. İmam Şâfiî, **المناسك**’te dedi: Adam **معضوبا** olup binek üzerinde tutunamıyorsa, o halde onun yerine bir adam o durumda haccederse, bu ona yeter. Arapların sözü: Hareketi olmayan, sakat/çökük akıllı; ve zamanın sakatlığı onu **عضبته** ettiğinde, onu hareketten alıkoyar; Ebû’l-Heysem’in sözü geçti. Erkeklerden **الأعضب**: yardımcısı olmayan; develerden: eli kısa olan; Zemahşerî’nin **العضباء** hakkında geçen sözünden alınmıştır. Kardeşi ölen; yahut kardeşi olmayan ve hiç kimsesi olmayan; bunların hepsi görüşlerdir; sonuncusu, Lisânü’l-‘Arab’da birincisidir. **العضب**: **الوافر**’den olan beytin **أخرم** olmasıdır. **الوافر**’in aruzunda **الأعضب**: kendisine **العضب** ilişen cüzdür; o, **مفتعلن**’dir; **مفاعلتن**’den, **الخاء** ve **الزاي** (mu‘ceme) ile **مخروما** olarak; sonra **مفتعلن**’e nakledilir. Onun beyti, Hutay’e’nin sözü:
  Kış bir kavmin yurduna inse,
  Evlerinin komşusu kıştan sakınır.

Ve “O, bana **يعاضبني** eder”: “Beni” kastedilir. Ve “Falanı **يعاضب** eder” yani onu kasteder. Müellifin maddenin zarurîlerinden zikretmediği şeylerden: **العضب**: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in kılıcının adıdır; Abdülbâsıt el-Bulkînî ve siyer ehlinin başkaları zikrettiği gibi. Şeyhimiz dedi: Denir ki: O, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in Bedir’e yürüdüğünde Sa‘d b. Ubâde’ye gönderdiği (kılıç)tır; ve o, **ذو الفقار** değildir; daha sahih olana göre; bitti. Ve meselde: “İhtiyaç, vaktinden önce talep edilmesiyle onu mutlaka **ليعضبها** eder.” Der ki: Onu keser ve bozar. Ve denir ki: “Sen beni ihtiyacımdan **لتعضبني** ediyorsun”; yani beni kesiyorsun (engelliyorsun). Ve mızrakta **العضب** (yani harekeli): kırılmadır. Ve denir ki: “Onu mızrakla da **عضبته** ettim”; o da onu ondan meşgul etmendir. Ve **عضب الدولة**: Şam emirlerinden biriydi; beş yüz(den) sonra terzi şair onu övdü; Hâfız onu nakletti.
