# عضرس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D8%B1%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عضرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B1%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عضرس

العِضْرِسُ: شجر الخِطْميّ. والعَِضْرَسُ: نبات فيه رَخاوة تَسودّ منه جَحافل الدواب إِذا أَكلته؛ قال ابن مقبل:
والعَيْرُ يَنفُخُ في المَكْنانِ، قد كَتِنَتْ
منه جَحافِلُه، والعَِضْرَسِ التُّجَرِ
وقيل: العَِضْرَسُ شجرة لها زهرة حمراء؛ قال امرؤ القيس:
فصَبَّحَهُ عند الشُّرُوق، غُدَيَّة،
كِلابُ ابنِ مُرٍّ أَو كلابُ ابنِ سِنْبِسِ
مُغَرَّثَةً زُرْقاً كأَنَّ عُيونَها،
من الدَّمِّ والإِيادِ، نُوَّارُ عَِضرَسِ
وقال أَبو حنيفة: العَِضْرَسُ عُشْب أَشهبُ إِلى الخُضرة يحتمل النَّدى احتمالاً شديداً، ونَوْرُه قانئُ الحمرة، ولون العَِضْرَس إِلى السواد؛ قال ابن مقبل يصف العَير:
على إِثْرِ شَحَّاجٍ لطيف مَصيرُه،
يُمُجُّ لُعاعَ العَضْرَسِ الجَوْنِ ساعِلُه
قال وقال ابن أَحمر:
يَظَلُّ بالعَضْرَسِ حِرْباؤها،
كأَنه قَرْمٌ مُسامٍ أَشِرْ
وقال أَبو عمرو: العَضْرَس من الذكور أَشد البَقل كله رطوبة. والعَضْرَسُ: البَرَدُ، وهو حَب الغمام؛ واستشهد الجوهري في هذا بقول الشاعر يصف كلاب الصيد:
مُحَرَّجَةٌ حُصٌّ كأَن عُيونَها،
إِذا أَذَّن القَنَّاص بالصَّيد، عَضْرَسُ
قال: ويروى مُغَرَّثَةً حُصّاً، هكذا في الصحاح؛ قال ابن بري: البيت للبَعِيث وصوابه: محرَّجة حصٌّ، وفي شعره: إِذا أَيَّهَ القَنَّاص، قال: والعَضْرَسُ ههنا نباتٍ له لون أَحمر تشبَّه به عيون الكلاب لأَنها حُمْر؛ قال: وليس هو هنا حَبَّ الغمام كما ذكَر إِنما ذلك في بيت غير هذا وهو: فَباتَتْ عليه ليلة رُجَّبِيَّة،
تُحَيِّيي بقَطر كالجُمان وعَضْرَسِ
وقيل بيت البَعِيث:
فصبَّحَهُ عند الشُّرُوقِ، غُدَيَّةً،
كلابُ ابنِ عَمَّارٍ عِطافٌ وأَطْلَسُ
والهاء في صبّحه تعود على حمار وحش. ومُحَرَّجَة: مُقلَّدة بالأَحراج، جمع حِرْجٍ للْوَدَعَة. وحُصُّ: قد انْحَصَّ شعرها، وأَيَّهَ القَانِصِّ بالكلْب: زَجَرَه؛ ومثله قول امرئ القيس، وقد ذكر آنفاً. وفي المثل:أَبْرد من عَضْرَس، وكذلك العُضارس، بالضم؛ قال الشاعر: تضحَك عن ذِي أُشُرِ عُضارِسِ
والجمع عَضارِس مثل جُوالِق وجَوالق، وقيل: العَضْرَس الجَلِيد. قال ابن سيده: والعَضْرَس والعُضارِس الماء البارد العذب؛ وقوله:
تضحك عن ذي أُشُرٍ عُضارِس
أَراد عن ثَغْر عذب، وهو الغُضارِس؛ بالغين المعجمة، وسنذكره. والعَضْرَس: حمار الوحش.

### Türkçe

**العِضْرِسُ**: **الخِطْميّ** ağacı. Ve **العَِضْرَسُ**: içinde bir yumuşaklık bulunan bir bitki; ondan, onu yediği zaman binek hayvanlarının sürüleri kararır; İbn Mukbil dedi ki:

Ve yaban eşeği **المَكْنانِ**’da üfler, gerçekten onun sürüleri ondan, ve **العَِضْرَسِ** **التُّجَرِ**’den dolayı kirlendi.

Ve denildi: **العَِضْرَسُ** kırmızı çiçeği olan bir ağaçtır; İmru’ul-Kays dedi ki:

Onu doğuş sırasında, sabahleyin sabahladı,
İbn Murr’un köpekleri yahut İbn Sinbis’in köpekleri;
Mügarrese, mavi; sanki gözleri,
Kandan ve **الإِيادِ**’dan, **عَِضرَسِ**’in çiçekleri.

Ve Ebû Hanîfe dedi: **العَِضْرَسُ**, yeşilliğe meyleden külrengi bir ottur; çiyi çok şiddetli bir dayanışla taşır; ve onun çiçeği koyu kırmızıdır; ve **العَِضْرَس**’in rengi siyahlığa meyleder; İbn Mukbil yaban eşeğini vasfederek dedi ki:

İnce gidişli bir **شَحَّاجٍ**’ın ardından,
Onun öksüreni, siyah **العَضْرَسِ**’in salyasını tükürür.

Dedi ve İbn Ahmer dedi:

Onun kertenkeleleri **العَضْرَسِ** ile gölgelenir,
Sanki o, sivri boynuzlu bir koçtur, azgın.

Ve Ebû Amr dedi: **العَضْرَس**, erkeklerden, bütün otların en şiddetli rutubetlisidir.

Ve **العَضْرَسُ**: dolu; o, bulutun tanesidir. Cevherî bu hususta, av köpeklerini vasfeden şairin sözüyle delil getirdi:

Dar boğazlı, kısa tüylü; sanki gözleri,
Avcı av ile işaret verdiği zaman, **عَضْرَسُ**.

Dedi: Ve **مُغَرَّثَةً حُصّاً** diye rivayet olunur; **الصحاح**’ta böyledir. İbn Berrî dedi: Beyit **البَعِيث**’indir ve doğrusu: **محرَّجة حصٌّ**’dur; ve onun şiirinde: **إِذا أَيَّهَ القَنَّاص**. Dedi: Ve **العَضْرَسُ** burada, kırmızı rengi olan bir bitkidir; köpeklerin gözleri ona benzetilmiştir, çünkü onlar kırmızıdır; dedi: Ve o burada, onun zikrettiği gibi bulutun tanesi değildir; ancak o, bundan başka bir beyittedir, o da:

Onun üzerinde bir Receb gecesi geçirdi,
İnci gibi ve **عَضْرَسِ** gibi bir damlayla diriltir.

Ve **البَعِيث**’in beyti denildi:

Onu doğuş sırasında, sabahleyin sabahladı,
İbn Ammâr’ın köpekleri; **عِطافٌ** ve **أَطْلَسُ**.

Ve **صبّحه**’deki **الهاء** yaban eşeğine döner. Ve **مُحَرَّجَة**: **الأَحراج** ile gerdanlıklı; **حِرْجٍ**’in çoğulu, **الْوَدَعَة** içindir. Ve **حُصُّ**: tüyü dökülmüştür. Ve **أَيَّهَ القَانِصِّ بالكلْب**: onu azarladı; ve bunun benzeri, daha önce zikretmiş olduğu İmru’ul-Kays’ın sözüdür. Ve meselde: **أَبْرد من عَضْرَس**; ve yine **العُضارس** (ötre ile) böyledir; şair dedi ki:

**عُضارِسِ** azgınlık sahibinden gülümser.

Ve çoğulu **عَضارِس**’tir; **جُوالِق** ve **جَوالق** gibi. Ve denildi: **العَضْرَس** sert buz. İbn Sîde dedi: **العَضْرَس** ve **العُضارِس** soğuk tatlı sudur; ve onun sözü:

**تضحك عن ذي أُشُرٍ عُضارِس**

Tatlı bir ağızdan murad etti; o da **الغُضارِس**’tir; noktalı **غ** ile; onu zikredeceğiz.

Ve **العَضْرَس**: yaban eşeği.
