# عضض (ع-ض-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Isırdılar

- Harfler: ع - ض - ض
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَضُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B6%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | فَعِلُوا | Isırdılar | 1 | 1 | [3:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/ayet/3:119.md) |
| [يَعَضُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B6%D9%8F%D9%91.md) | يَفْعَلُ | Isırır | 1 | 1 | [25:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/ayet/25:27.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (29 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Karınca
2. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Öfke
3. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Haliy : Boş arı kovanıdır
4. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Okun ön yarısına denir
5. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
6. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
7. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
8. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
9. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
10. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
11. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beraber
12. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
13. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
14. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
15. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
16. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
17. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
18. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
19. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عضض |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%85.md), [خضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%85.md), [نهش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B4.md) |
| Zıt Kök | [لفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dişlerle veya iki sert kenetle bir şeyi şiddetle sıkıştırma, kavramışken bırakmama |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel öfke, kin ve derin pişmanlığın bedensel dışavurumu olarak parmak veya el ısırma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir ilkeye, duruşa veya çaresizliğe bütün benlikle kilitlenme ve kenetlenme hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca basit bir biyolojik çiğneme eylemi sayılarak taşıdığı ruhsal kilitlenme ve kinin bedensel tezahürü boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عض | İki sert nesne arasında kuvvetli baskı kurma, kenetlenme ve ayrılmayı engelleme; nitekim aynı çekirdeği taşıyan [عضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%AF.md) kökünde pazu ve kenetleyici güç, [عضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84.md) kökünde kasılma, sıkışma ve önleme, [عضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A.md) kökünde ise parçalara ayırma ve ayırıcı kuvvet anlamı görülür. | ض | İkinci ض sesinin eklenmesi ve şeddeli yapı (taz‘îf), baskının iki taraflı kilitlenme şeklinde katlanmasını, dişlerin veya kıskaçların birbirine kilitlenerek bırakmayacak düzeyde şiddetli biçimde kavranmasını sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Nesneye odaklanma, yönelme ve kuvvetin tatbik edileceği hedefi sabitleme payını taşır. |
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme) | Hedeflenen nesneyi sertçe yakalama, kıstırma ve kuvvetli basınç uygulama payını taşır. |
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme) | Kıstırma hareketinin yinelenmesi, iki sert yüzeyin karşılıklı kapanarak kilitlenmesi ve tutunmanın süreklilik kazanması payını taşır. |
| عضض | Hedefe kilitlenip iki sert yüzey arasında kıstırarak kuvvetle kenetlenme ve bırakmama hareketi | Odaklanılan noktanın karşılıklı basınçla kavranıp dışarıya kaçışa imkân tanımayacak şekilde dişlenmesi ve kilitlenmesi durumunu ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi dişlerle veya çeneler arasında kuvvetle sıkıştırmak, sertçe ısırmak ve yakalamak; bineklerin ısırma huyu (عِضاض), devenin dikenli bitkileri sertçe kemirmesi (عُضّ) ve kılıcın kemiğe işlemesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında kılıcın devenin bacaklarına şiddetle geçirilmesini anlatırken kökü şöyle kullanır: ولكنا نعضّ السيف منها / بأسوق عافيات الشحم كوم |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde sünnete ve temel ilkelere sımsıkı tutunmayı anlatmak için azı dişleriyle kenetlenme kinayesi olarak zikredilir: عَضُّوا عليها بالنواجِذِ. Ayrıca Ahfeş ve Ahtal'ın şiirinde savaşın insanları kuşatıp ezmesi anlamında yer alır: ضجّوا من الحرب إذ عضّت غواربهم / وقيس عيلان من أخلاقها الضجر |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عضض kökü, Sami dillerinde iki sert yüzey arasında sıkıştırma, ezme, ısırma ve kenetlenme bildiren Proto-Sami ikili çekirdek kök matrisine dayanır. Güney Sami kolunda ve Epigrafik Güney Arapçada (Sabaik) kök benzer biçimde dişleme ve sıkıca tutunma anlamlarında korunmuştur. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) dişle ezme ve ısırma fonksiyonu çoğunlukla ses değişimleriyle veya farklı biliteral varyantlarla (נשך / נכת) temsil edilmekle birlikte, sertçe sıkıştırma ve kilitlenme semantiği Arapçada çift sesli muzaaf yapıyla (عضض) hem fiziksel ısırma hem de mecazi kuşatma ve kilitlenme boyutuyla derinleşmiştir. Dildeki ses benzeşimi, basıncın iki yönlü oluşunu ve hareketin kapanıp ayrılmayan karakterini pekiştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عض çekirdeğinden türeyen muzaaf form | Dişlerle bir şeyi kuvvetlice tutma, kenetlenme, dikenli ve sert ağaçları kemirme ve sert bir kilitlenme yaşama anlamına yoğunlaşmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Sabaik paralelleri | İki sert nesne veya çene arasında sıkıştırma, baskı kurma ve ısırarak sabitlenme ortak semantik köküne bağlıdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çene/sıkıştırma tabanı | Çene hareketi ve nesneyi kıskaç içine alma hareketini niteleyen köklerle muhtemel arkaik bağlar taşır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عضض | Anlamlı | Isırmak, kenetlenmek | Dişlerle sıkıştırmak, sertçe yakalayıp bırakmamak | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| ضعض | Anlamlı | Boyun eğmek, sarsılmak | Zayıflamak, zelil olmak, binanın veya yapının temelinden sarsılması (ضَعْضَعَة) | Kalb ve türeme yoluyla ters yönde zayıflığı ve çözülmeyi ifade eder; Kur'an'da geçmez. |
| ضضع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عضض | Merkez | Isırmak, kenetlenmek | Dişlerle veya çenelerle iki taraftan baskı uygulayarak kuvvetlice sıkıştırmak ve kenetlenip bırakmamak | Fiziksel ısırmadan ziyade kin, öfke ve kahır durumunda kilitlenmeyi anlatır. |
| [قضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%85.md) | Komşu | Kuru ve sert şeyi kemirmek | Kuru, sert taneleri ön dişlerle ufalamak ve çıtırdatarak yemek | عضض kenetlenmeyi bildirirken [قضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%85.md) ön dişlerle kuru maddeyi kırma eylemidir. |
| [خضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%85.md) | Komşu | Sulu ve yumuşak şeyi ısırmak | Ağız dolusu, yumuşak ve sulu nesneleri çiğnemek ve genişçe ısırmak | عضض sıkıştırma ve bırakmama odaklı iken [خضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%85.md) çiğneyip tüketme odaklıdır. |
| نهş | Komşu | Koparırcasına ısırmak | Ağzın ucu veya ön dişlerle et gibi bir nesneden çekiştirerek parça koparmak | عضض nesneyi sabit tutarak ezmeyi, [نهش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B4.md) ise asılarak parça koparmayı bildirir. |
| [لفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8.md) | Zıt | Ağızdan atmak, fırlatmak | Ağızda tutulan bir nesneyi dışarı tükürmek, bırakmak ve atmak | Dişleri kenetleyip tutmanın tam aksine ağızdakini dışarı fırlatma hareketidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عضض | Isırmak, kenetlenmek | Dişlerle kuvvetle sıkıştırmak; kin ve pişmanlık sebebiyle parmak veya el kemirmek. | Kesin |
| Latince | mordere, premere | Isırmak, sıkıştırmak | mordere fiziksel ısırmayı ve acı vermeyi karşılar; kökün kilitlenme ve kenetlenme şiddetini tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | to bite, to gnaw | Isırmak, kemirmek | to bite dişleme hareketini verir; ancak kin ve haset kaynaklı el ısırmadaki kilitlenmeyi yalnız başına taşıyamaz. | Kesin |
| Almanca | beißen, verbeißen | Isırmak, kenetlenmek | verbeißen fiili kin, hırs ve acıyı içine gömerek dişlerini sıkma halini çok yakın biçimde karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | mordre, serrer les dents | Isırmak, diş sıkmak | mordre ısırmayı, serrer les dents ise öfke veya çaresizlik anındaki kilitlenmeyi kısmen aktarır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَضُّوا | Öfke, haset ve düşmanlığın dışavurumu olarak parmak uçlarını ısırma | İnananların elde ettiği hayır ve huzur karşısında münafıkların ve hasım çevrelerin içlerindeki derin kinin bedensel harekete dönüşmesi bağlamı (Âl-i İmrân [3:119](https://lisan.digital/tr/ayet/3:119.md)). |
| يَعَضُّ | Çaresizlik, derin pişmanlık ve kahır sebebiyle ellerini ısırma | Kıyamet gününde haktan sapan, kötü dost edinen zalim kişinin geri dönüşü olmayan kayıp karşısında ellerini kemirmesi bağlamı (Furkân [25:27](https://lisan.digital/tr/ayet/25:27.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kalbi durumların bedene yansıması | Münafıklık, küfür ve inkârın sadece zihinsel bir kabul değil, bedensel hareketlere yansıyan bastırılamaz bir kin ve haset üretmesi. | İçsel buhranın ve öfkenin dış organlarda kilitlenmeye yol açması. |
| Fıkıh | Hayvanların veya insanın ısırma fiilinden doğan zarar (cinâyât) | Isıran saldırgan köpeğin veya insanın fiilinden kaynaklanan tazminat ve telef hükümleri (عِضاض). | Saldırı ve zarara yol açan fiziksel kenetlenme fiili. |
| Tefsir | Kin ve pişmanlık tasvirleri | Âl-i İmrân [3:119](https://lisan.digital/tr/ayet/3:119.md) ve Furkân [25:27](https://lisan.digital/tr/ayet/25:27.md) ayetlerindeki ısırma eyleminin mecazi bir kinaye mi yoksa fiili bir hareket mi olduğu tahlili. | Derin psikolojik çatışmanın beden diliyle somutlaştırılması. |
| Hadis | Sünnete ve ana ilkelere sımsıkı bağlanma | İlgili nebevi rivayette azı dişleriyle sımsıkı tutunma emriyle istikamet ve sebatın vurgulanması. | Çözülmeye karşı ilkeler etrafında tavizsiz kenetlenme mecazı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikate karşı kin veya hakikatten sapmanın pişmanlığı | İçsel kilitlenme ve vicdani felç | Bâtıl tercihin ruhsal çöküntüsünü görünür kılma | İnkâr ve nifak ehlinin içlerindeki nefreti gizleyemeyip bedensel kilitlenmeyle ele vermesi. | Kesin |
| İlmi | Bir meseleyi kökünden kavrama ve bırakmama | Zihni temellük ve sebat | Bilgiyi gevşek değil sarsılmaz biçimde tutma | Klasik ilim dilinde bir ilme azı dişiyle sarılmak (العض بضرس قاطع), meseleyi tavizsiz kavramayı simgeler. | Güçlü |
| Siyasi | Hasımların güç dengesi karşısındaki reaksiyonu | Bastırılmış düşmanlık ve çaresizlik | İktidar kaybının getirdiği içsel kahır | Gücü yetmeyen muhalif veya düşman odağın açık çatışma yerine parmak ısıran gizli bir nefret üretmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaçırılan imkân ve sermaye kaybı | Geri dönülemez zarar reaksiyonu | İflas veya kayıp sonrası yaşanan kahır | Sermayesini heba eden veya yanlış ortaklık kuran aktörün kriz anındaki çaresiz çırpınışı. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik kıskaç basıncı ve plastik deformasyon | İki sert yüzeyin bir nesne üzerine uyguladığı ve elastik sınırı aşarak kalıcı iz bırakan kilitli baskı kuvveti ile örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bastırılmış agresyon ve oto-destrüktif reaksiyon | Psikolojide dışa vurulamayan şiddetli öfke ve hasedin bireyin kendi bedenine yönelerek diş sıkma ve uzuv kemirme şeklinde belirmesi durumu. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eylemin sadece biyolojik beslenme veya basit bir refleksif ısırma olarak algılanıp bağlamından koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın iç dünyasındaki en uç duygusal patlamaların (haset, kin, onarılmaz pişmanlık) parmak ve el kemirme şeklinde psiko-somatik dışavurumu olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ifadelerin sadece edebi bir abartı sanılması ve inkâr psikolojisinin insan fıtratında oluşturduğu tahrip edici bedensel ve ruhsal kilitlenmenin anlaşılamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini, haset ve kibrin doğurduğu bastırılmış kini ve kıyamet günü yaşanacak telafisiz pişmanlığı nasıl somut ve sarsıcı beden hareketleriyle resmettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların ve inkârcıların psikolojik durumunu anlatan ayetlerde (Âl-i İmrân [3:119](https://lisan.digital/tr/ayet/3:119.md)) ve ahiretteki zalimlerin yüzleşme sahnelerinde (Furkân [25:27](https://lisan.digital/tr/ayet/25:27.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkâr ve nifakın sadece teorik bir fikir ayrılığı olduğu zannını yıkar; hakikate düşmanlığın insanın sinir sistemini ve beden dilini kitleyen yıkıcı bir tutku olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki sert yüzey veya çene arasında bir nesneyi şiddetle kıstırıp kavramak, bırakmayacak şekilde dişlemek.
- Soyut anlam: İçsel öfke, kin ve derin pişmanlığın benliği kuşatarak bedensel bir kilitlenmeye ve kendi uzuvlarına yönelen hırsa dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Bir hedefe veya çaresizliğe bütün güçle kilitlenme, sistemik gerilim anında kaçışsız bir reaksiyon verme hali.
- LaTeX modeli: $$F = \lim_{\Delta t \to 0} \left( \frac{\Delta P}{\Delta t} \right) \cdot \kappa$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$ üretilen sıkıştırma ve kilitlenme kuvvetini temsil eder. $\Delta P$, içsel gerilimin ve kin/pişmanlık potansiyelinin sisteme uyguladığı momentum değişimini gösterir. $\Delta t \to 0$ ifadesi, duygusal patlamanın anlık ve şiddetli biçimde bir noktaya odaklanmasını simgeler. $\kappa$ ise dişlerin veya kenetlerin ayrılmasını engelleyen kilitlenme ve direnç katsayısıdır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/ayet/3:119.md) — عَضُّوا

هَأَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): İşte siz; öyle kimselersiniz ki; onlar sizi sevmezken, siz onları seversiniz. Ve kitabın bütününe inanırsınız. Onlar ise ancak sizinle karşılaştıkları zaman; İman ettik, derler. Yalnız başlarına kaldıkları vakit de, size karşı öfkeden parmaklarını ısırırlar. De ki: Öfkenizden ölün. Gerçekten Allah, göğüslerin özünü bilir.

### [Furkan 25:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/ayet/25:27.md) — يَعَضُّ

وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا

Meal (IK): O gün; zalim kimse iki elini ısırarak: Ne olurdu ben de peygamberle beraber bir yol tutsaydım, diyecektir.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضاد
)ع ض، ض ع( عض: العَضُّ بالأسنان والفعل منه عَضَضْتُ أنا وعَضَّ يَعَضُّ. وتقول: كلب عَضُوضٌ وفَرسٌ عَضُوضٌ.
وتقولُ: برئت إليك من العِضاض والنَّفار والخِراط والحِران والشِّماس.
والعِضُّ: الرجل السِّيء الخُلُق، قال:
ولم أكُ عِضّاً في النَّدامَى مُلَوَّمَا
والجمع أعضاض. والعُضُّ: الشَّجر الشَّائِكُ، وبَنُو فُلان مُعِضُّون أي يرْعون العُضَّ. وإبلٌ مُعضَّة: ترعاه، وشارِسة ترْعى الشِّرْس، وهو ما صَغُر من شجر الشَّوْك.
والعُضُّ: النَّوى المرضُوخ تُعلَفه الإبلُ، قال الأغشي: من شراةِ الهِجَان صلَّبَها العُضُّ وَرَعْي الحِمى وطولُ الحِيالِ وطُولُ الحيال ألاَّ تحمِل الناقةُ. والتَّعضُوض: ضربٌ من التَّمْر أسودُ شديد الحلاوة. موطِنُه هَجَرُ وقُراها.
ضع: الضَّعْضَعَة: الخضوع والتذلُّل. وضَعْضَعَهُ الهَمُّ فَتَضَعْضَعَ، قال أبو ذُؤيب:
وتَجلُّدي للشامتـينَ أُرِيهُـمُـو		أَنِّي لريْبِ الدَّهْرِ لا أَتَضَعْضَعُ
وفي الحديث: "ما تَضَعْضَعَ امْرؤٌ لاخر يُريدُ به عرض الدنيا إلاَّ ذهب ثُلُثا دِينِهِ" يعني خَضَعَ وذَلَّ.

##### Türkçe

باب العين والضاد
)ع ض، ض ع( **عض**: **العَضُّ** dişlerle ısırmadır; fiil ondan: **عَضَضْتُ** (ben ısırdım) ve **عَضَّ يَعَضُّ**. Ve dersin ki: **كلب عَضُوضٌ** ve **فَرسٌ عَضُوضٌ**.

Ve dersin ki: **برئت إليك من العِضاض والنَّفار والخِراط والحِران والشِّماس**.

**العِضُّ**: kötü huylu adam; dedi ki:
ولم أكُ **عِضّاً** في النَّدامَى مُلَوَّمَا
Çoğulu **أعضاض**. Ve **العُضُّ**: dikenli ağaçtır; ve **بَنُو فُلان مُعِضُّون** yani **العُضَّ**ı otlatırlar. Ve **إبلٌ مُعضَّة**: onu otlar; ve (yine) **شارِسة**: **الشِّرْس**i otlar; o da diken ağacından küçük olan şeydir.

Ve **العُضُّ**: ezilmiş çekirdektir; develere yem yapılır. **الأغشي** dedi ki:
من شراةِ الهِجَان صلَّبَها **العُضُّ** وَرَعْي الحِمى وطولُ الحِيالِ وطُولُ الحيال ألاَّ تحمِل الناقةُ.
Ve **التَّعضُوض**: siyah, çok şiddetli tatlı bir tür hurmadır. Yurdu **هَجَرُ** ve onun köyleridir.

**ضع**: **الضَّعْضَعَة**: boyun eğme ve alçalma. **وضَعْضَعَهُ الهَمُّ فَتَضَعْضَعَ**; **أبو ذُؤيب** dedi ki:
وتَجلُّدي للشامتـينَ أُرِيهُـمُـو		أَنِّي لريْبِ الدَّهْرِ لا أَتَضَعْضَعُ
Ve hadiste: "ما تَضَعْضَعَ امْرؤٌ لاخر يُريدُ به عرض الدنيا إلاَّ ذهب ثُلُثا دِينِهِ" yani boyun eğdi ve zelil oldu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ابن السكيت: عَضِضْت باللقمة فأنا أعَضُّ. وقال أبو عبيدة: عَضَضْتُ بالفتح: لغة في الرِبابِ. يقال: عَضَّهُ، وعَضَّ به، وعَضَّ عليه. وهما يَتَعاضَّان، إذا عَضَّ كلُّ واحدٍ منهما صاحبه. وكذلك المُعاضَّةَ والعِضاضُ. وأعْضَضْتُهُ الشيءَ فعَضَّهُ. ويقال أعْضَضْتُهُ سيفي، أي ضربته به. وعَضَّ الرجل بصاحبه يَعَضُّ عَضيضاً، أي لزمه. وما لنا في هذا الأمر مَعَضٌّ، أي مُسْتَمْسَكٌ. وما عندنا عَضوضٌ وعَضاضٌ بالفتح، أي ما يُعَضُّ عليه فيؤكل. وفرسٌ عَضوضٌ، أي يَعَضُّ، والاسم منه العِضاضُ بالكسر. يقال: برئت إليك من العِضاضِ والعَضيضِ أيضاً. وفلانٌ عِضاضُ عيشٍ، أي صبورٌ على الشدّة. وعاضَّ القومُ العيشَ منذ العام فاشتدّ عِضاضُهُم، أي عيشُهم. وبئرٌ عضوضٌ، أي بعيدة القعر ضيِّقةٌ تُسْتَقى بالسانية. وما كانت البئر عَضوضاً، ولقد أعَضَّتْ. وما كانت جَروراً، ولقد أجَرَّتْ. وزمنٌ عَضوضٌ، أي كَلِبٌ. وفلانٌ يعَضِّضُ شفتيه، أي يَعَضُّ ويكثر ذلك من الغضب. والتَعْضوضُ: تمرٌ أسود شديدُ الحلاوةِ، معدِنُهُ هَجَرٌ. والعُضُّ بالضم: علفُ أهل الأمصار، مثل الكسب والنوى المَرضوخ. تقول منه: أعَضَّ القومُ، إذا أكلت إبلهم العُضُّ. وبعيرٌ عُضاضِيٌّ، أي سمينٌ، كأنه منسوب إليه. والعِضُّ بالكسر: الداهي من الرجال. والبليغُ المتكبِّر المنكرُ. وقد عَضِضْتَ يا رجل، أي صرت عِضًّا. ويقال أيضاً: إنه لعِضُّ مالٍ: أي كان شديد القيام عليه. وعِضُّ سفرٍ، أي قويٌّ عليه. وغَلَقٌ عِضٌّ: لا يكاد ينفتح. والعِضُّ أيضاً: الشرس، وهو ما صغُر من شجر الشوك كاشُبْرُمِ، والحاجِ، والشِبْرِقِ، واللَصَفِ، والعِتْرِ، والقَتادِ الأصغر. يقال: هذا بلدٌ به عِضٌّ وأعْضاضٌ. وبعيرٌ عاضٌّ: يرعى العِضَّ. وبنو فلان مُعِضُّون، إذا رعت إبلهم العِضَّ. وقد أعَضُّوا. وأعَضَّتِ الأرض، فهي مُعِضَّةٌ كثيرةُ العُض.

##### Türkçe

İbnü’s-Sikkît: Lokmayı ısırdım; ben ısırırım. Ebû Ubeyde dedi ki: **عَضَضْتُ** (fetha ile): **الرِبابِ** içinde bir dildir. Denir: **عَضَّهُ**; **عَضَّ به**; **عَضَّ عليه**. Ve ikisi **يَتَعاضَّان**; her birinin ötekini ısırması hâlinde. Yine bunun gibi **المُعاضَّةَ** ve **العِضاضُ**. Ve ona şeyi **أعْضَضْتُهُ**; o da onu ısırdı. Ve denir: Ona kılıcımı **أعْضَضْتُهُ**; yani onu onunla vurdum. Ve adam, arkadaşına **عَضَّ** eder; **يَعَضُّ** **عَضيضاً**; yani ona yapıştı. Ve bu işte bizim için **مَعَضٌّ** yoktur; yani tutunacak (bir şey). Ve yanımızda fetha ile **عَضوضٌ** ve **عَضاضٌ** yoktur; yani üzerine ısırılıp da yenilen şey yoktur. Ve **فرسٌ عَضوضٌ**: yani ısırır; bunun adı kesra ile **العِضاضُ**dur. Denir: Sana **العِضاضِ**dan ve yine **العَضيضِ**den beri oldum. Ve falan kimse **عِضاضُ عيشٍ**tir; yani şiddete sabırlıdır. Ve kavim, geçen yıldan beri geçimi **عاضَّ** etti; böylece onların **عِضاضُهُم**u şiddetlendi; yani geçimleri. Ve **بئرٌ عضوضٌ**: yani dibi uzak, dar; **السانية** ile su çekilir. Kuyu **عَضوضاً** değildi; hâlbuki **أعَضَّتْ**. Ve **جَروراً** değildi; hâlbuki **أجَرَّتْ**. Ve **زمنٌ عَضوضٌ**: yani azgın. Ve falan kimse dudaklarını **يعَضِّضُ** eder; yani ısırır ve bunu öfkeden çok yapar. Ve **التَعْضوضُ**: siyah, çok tatlı hurma; onun madeni **هَجَرٌ**dur. Ve zamme ile **العُضُّ**: şehir halkının yemi; **الكسب** ve ezilmiş **النوى** gibi. Ondan şöyle dersin: Kavim **أعَضَّ** etti; develeri **العُضُّ** yediği zaman. Ve **بعيرٌ عُضاضِيٌّ**: yani semiz; sanki ona nispet edilmiştir. Ve kesra ile **العِضُّ**: erkeklerden çok belalı olan. Ve beliğ, kibirli, inkârcı olan. Ve sen, ey adam, **عَضِضْتَ**; yani **عِضًّا** oldun. Ve yine denir: O, elbette **عِضُّ مالٍ**dır; yani onun üzerinde şiddetle dururdu. Ve **عِضُّ سفرٍ**: yani ona güçlü. Ve **غَلَقٌ عِضٌّ**: neredeyse açılmaz. Ve **العِضُّ** ayrıca: huysuz (dikenli çalı); o da diken ağacının küçüğü olan şeydir: **كاشُبْرُمِ** gibi, **الحاجِ** ve **الشِبْرِقِ** ve **اللَصَفِ** ve **العِتْرِ** ve daha küçük **القَتادِ**. Denir: Bu, içinde **عِضٌّ** ve **أعْضاضٌ** bulunan bir beldedir. Ve **بعيرٌ عاضٌّ**: **العِضَّ** otlar. Ve falanın oğulları **مُعِضُّون**dur; develeri **العِضَّ** otladığı zaman. Ve **أعَضُّوا**. Ve yer **أعَضَّتِ**; o hâlde o, **مُعِضَّةٌ**dir; **العُض**u çok olan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ض ض
ترأس قبل أن يعض في العلم بضرسٍ قاطع‏.‏
وبرئت إليك من عضاض هذه الدابة‏.‏
وما ذقت عضاضاً أي ما يعض‏.‏
‏"‏ ومن تعزّى بعزاء الجاهلية فأعضوه بهن أبيه ‏"‏‏.‏
ومن المستعار‏:‏ هو أعوج ما يصلّيه عض الثقاف‏.‏
وأعض المحاجم قفاه‏.‏
وأعضّ السيف بساق البعير‏.‏
قال لبيد‏:‏ ولكنا نعضّ السيف منها بأسوق عافيات الشحم كوم وعضّه الأمر‏:‏ اشتد عليه‏.‏
وعضّته الحرب‏.‏
قال الأخطل‏:‏ ضجّوا من الحرب إذ عضّت غواربهم وقيس عيلان من أخلاقها الضجر وعضه بلسانه‏:‏ تناوله‏.‏
وما في هذا الأمر معض أي مستمسك‏.‏
وعضذ فلان بالشر إذا لزمه فلم يخله‏.‏
قال ابن أحمر‏:‏ نأت عن سبيل الخير إلا أقلّه وعضت من الشرّ القراح بمعظم وقوس عضوض‏:‏ لزق وترها بكبدها‏.‏
وزمن عضوض‏:‏ كلب‏.‏
وملك عضوض‏:‏ غشوم‏.‏
وعن أبي بكر رضي الله تعالى عنه‏:‏ سترون بعدي ملكاً عضوضاً وأمةً شعاعاً‏.‏
وبئر عضوض‏:‏ بعيدة القعر كأنها تعض الماتح بما تشقّ عليه‏.‏
ويقال للفهم العالم بمغمّضات الأمور‏:‏ ‏"‏ إنه لعضٌّ ‏"‏‏:‏ قال القطاميّ‏:‏ وإنه لعض مال أي حسن القومية عليه‏.‏
وغلق عض‏:‏ لا يكاد ينفتح‏.‏
قال رؤبة‏:‏ وارتدّ في قلبي هوى لا أصرمه كغلق الروميّ عضّاً مبهمه وهو عض سفر‏:‏ قويّ عليه قد عضّته الأسفار وجرّسته فعل بمعنى مفعول‏.‏
ويقال للمنكر الخصم‏:‏ إنه لعض‏.‏
قال‏:‏ ولم أك عضاً في الندامى ملومّاً وهو بمعنى فاعل لأنه يعض الناس بلسانه ويقولون‏:‏ ما كنت عضاً ولقد عضضت كقولهم‏:‏ نكلٌ‏:‏ للذي ينكل أقرانه‏.‏

##### Türkçe

ع ض ض
İlimde keskin bir azı dişiyle ısırmadan önce baş oldu.
Bu binitin **عضاض**’ından sana beri oldum.
Ve **عضاضاً** tatmadım; yani ısıran (bir şey) tatmadım.
“Ve kim cahiliye **عزاء**’ı ile teselli bulursa, onu babasının **هن**’i ile ısırtın.”
Mecazdandır: O, **عضّ الثقاف**’ın onu doğrulttuğu şeylerin en eğrisidir.
**وأعض** hacamat aletleri onun ensesini.
Ve kılıcı devenin baldırıyla **أعضّ**.
Lebîd dedi:
“Fakat biz ondan kılıcı, yağı bol, şişkin, yağdan âfiyetli bacaklarla ısırtırız.”
Ve **عضّه الأمر**: ona şiddetlendi.
Ve savaş onu **عضّته**.
Ahtal dedi:
“Savaş, hörgüçlerini ısırdığı vakit feryat ettiler; ve Kays Aylân, onun huylarından bıkkınlıktır.”
Ve onu diliyle **عضه**: ona ilişti (dil uzattı).
Ve bu işte **معض** yoktur; yani tutunacak (dayanak) yoktur.
Ve falan, şerre **عضذ**; ona yapıştığı zaman onu bırakmadı.
İbn Ahmer dedi:
“Hayrın yolundan, onun azı dışında uzaklaştı; ve şerden saf (katıksız) olanı, çoğuyla ısırdı.”
Ve **قوس عضوض**: kirişi onun ciğerine yapıştı.
Ve **زمن عضوض**: sert (zaman).
Ve **ملك عضوض**: zorba.
Ebû Bekir’den—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: “Benden sonra **ملكاً عضوضاً** ve **أمةً شعاعاً** göreceksiniz.”
Ve **بئر عضوض**: dibi uzak; sanki su çeken kimseyi, ona meşakkat verdiği şeyle ısırır.
Ve işlerin kapalı (ince) taraflarını bilen anlayışlı âlime denir: “Şüphesiz o, **عضٌّ**’dır.” Katamî dedi:
“Ve şüphesiz o, **عض مال**’dır”; yani onun üzerinde kavmiyet (kavmini gözetme) güzeldir.
Ve **غلق عض**: neredeyse açılmaz.
Rü’be dedi:
“Ve kalbimde, koparmadığım bir heva geri döndü; Rûmî’nin, kapalı, **عضّاً** kilidi gibi.”
Ve o, **عض سفر**’dir: ona karşı kuvvetlidir; seferler onu **عضّته** ve onu tecrübe ettirdi; (bu) “fi‘l” vezninde “mef‘ûl” mânâsınadır.
Ve inkârcı hasım için denir: “Şüphesiz o, **عض**’dır.”
Dedi:
“Ve ben meclis arkadaşları içinde **عضاً** olup kınanmış olmadım.”
Ve o, “fâil” mânâsınadır; çünkü insanları diliyle ısırır. Ve derler: “Ben **عضاً** olmadım; hâlbuki **عضضت**”; onların “**نكلٌ**” demeleri gibi: akranlarını yıldıran kimse için.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَضُّ: الشدُّ بالأَسنان على الشيء، وكذلك عَضّ الحيَّة، ولا يقال للعَقْرَب لأَن لَدْغَها إِنما هو بِزُباناها وشَوْلَتِها، وقد عَضِضْتُه أَعَضُّه وعَضِضْتُ عليه عَضّاً وعِضاضاً وعَضِيضاً وعَضَّضْتُه، تميمة ولم يسمع لها بآتٍ على لغتهم، والأَمر منه عَضَّ واعْضَضْ. وفي حديث العِرْباض: وعَضُّوا عليها بالنواجِذِ؛ هذا مثل في شدّة الاستماك بأَمر الدين لأَن العَضَّ بالنواجذ عَضٌّ بجميع الفم والأَسنان، وهي أَواخِرُ الأَسنان، وقيل: هي التي بعد الأَنياب. وحكى الجوهري عن ابن السكيت: عضضت باللقمة فأَنا أَعَضُّ، وقال أََبو عبيدة: عَضَضْتُ، بالفتح، لغة في الرِّبابِ. قال ابن بري: هذا تصحيف على ابن السكيت، والذي ذكره ابن السكيت في كتاب الإِصلاح: غَصِصْتُ باللقمة فأَنا أَغَصُّ بها غَصَصاً. قال أَبو عبيدة: وغَصَصْتُ لغة في الرِّبابِ، بالصاد المهملة لا بالضاد المعجمة. ويقال: عَضَّه وعَضَّ به وعَضَّ عليه وهما يَتعاضّانِ إِذا عَضَّ كل واحد منهما صاحبه، وكذلك المُعاضَّةُ والعِضاضُ. وأَعْضَضْتُه سيفي: ضربته به. وما لنا في هذا الأَمر مَعَضٌّ أَي مُسْتَمْسَكٌ. والعَضُّ باللسان: أَنْ يَتَناوَلَه بما لا ينبغي، والفعلُ كالفعلِ، وكذلك المصدر. ودابةٌ ذاتُ عَضِيضٍ وعِضاضٍ، قال سيبويه: العِضاضُ اسم كالسِّبابِ ليس على فَعَلَه فَعْلاً. وفرَسٌ عَضُوضٌ أَي يَعَضُّ، وكلب عَضوض وناقة عَضوض، بغير هاء. ويقال: بَرِئْتُ إِليك من العِضاضِ والعَضِيضِ إِذا باع دابَّة وبَرِئَ إِلى مشتريها من عَضِّها الناسَ، والعُيُوبُ تجيءُ على فِعال، بكسر الفاء.
وأَعْضَضْتُه الشيءَ فَعَضَّه، وفي الحديث: من تَعَزَّى بِعَزاءِ الجاهلية فأَعِضُّوه بِهَنِ أَبيه ولا تَكْنُوا أَي قُولوا له: اعْضَضْ بأَيْرِ أَبيك ولا تكنوا عن الأَير بالهن تنكيلاً وتأْديباً لمن دعَا دَعْوى الجاهلية؛ ومنه الحديث أَيضاً: من اتَّصَلَ فأَعِضُّوه أَي من انتسَب نِسْبَةَ الجاهلية وقال يا لفلان. وفي حديث أُبَيّ: أَنه أَعَضَّ إِنساناً اتّصَل. وقال أَبو جهل لعتبة يوم بدر: واللّه لو غَيْرُك يقول هذا لأَعْضَضْتُه؛ وقال الأَعْشى:
عَضَّ بما أَبْقَى المَواسِي له
من أُمِّه، في الزَّمَنِ الغابِرِ
وما ذاقَ عَضاضاً أَي ما يُعَضُّ عليه. ويقال: ما عندنا أَكالٌ ولا عَضاضٌ؛ وقال:
كأَنَّ تَحْتي بازِياً رَكَّاضا
أَخْدَرَ خَمْساً، لم يَذُقْ عَضاضا
أَخْدَرَ: أَقامَ خَمْساً في خِدْره، يريد أَن هذا البازي أَقام في وَكْره خمس ليال مع أَيامهن لم يذق طعاماً ثم خرج بعد ذلك يطلب الصيد وهو قَرِمٌ إِلى اللحم شديد الطيران، فشبه ناقته به. وقال ابن بزرج: ما أَتانا من عَضاضٍ وعَضُوضٍ ومَعْضُوضٍ أَي ما أَتانا شيءٌ نَعَضُّه. قال: وإِذا كان القوم لا بنين لهم فلا عليهم أَن يَرَوْا عَضاضاً. وعَضَّ الرجلُ بصاحِبه يَعَضُّه عَضّاً: لَزِمَه ولَزِقَ به. وفي حديث يعلى: يَنْطَلِقُ أَحدكم إِلى أَخيه فَيَعَضُّه كَعَضِيضِ الفَحْلِ؛ أَصل العَضِيضِ اللزوم، وقال ابن الأَثير في النهاية: المراد به ههنا العَضُّ نفسه لأَنه بعضه له يلزمه. وعَضَّ الثِّقافُ بأَنابِيبِ الرُّمْحِ عَضّاً وعَضَّ عليها: لَزِمَها، وهو مَثَلٌ بما تقدَّمَ لأَن حقيقة هذا الباب اللزوم واللزوق. وأَعَضَّ الرُّمْحَ الثِّقافَ: أَلزمه إِيّاه. وأَعَضَّ الحَجَّامُ المِحْجَمةَ قفاه: أَلزمها إِيّاه؛ عن اللحياني. وفلان عِضُّ فلان وعَضِيضُه أَي قِرْنُه. ورجل عِضٌّ: مُصْلِحٌ لِمَعِيشته وماله ولازم له حَسَنُ القِيامِ عليه. وعَضِضْتُ بمالي عُضُوضاً وعَضاضةً: لَزِمْتُه. ويقال: إِنه لَعِضُّ مال، وفلان عِضُّ سفَر قويٌّ عليه وعِضُّ قتال؛ وأَنشد الأَصمعي:لم نُبْقِ من بَغْيِ الأَعادي عِضّا
والعَضُوضُ: من أَسماء الدَّواهي. وفي التهذيب: العَضْعَضُ العِضُّ الشديد، ومنهم من قَيَّدَهُ من الرجال. والضَّعْضَعُ: الضعيفُ. والعِضُّ: الداهِيةُ. وقد عَضِضْتَ يا رجل أَي صِرْتَ عِضّاً؛ قال القطامي: أَحادِيثُ مِن أَنباءِ عادٍ وجُرْهُمٍ
يُثَوِّرُها العِضّانِ: زَيْدٌ ودَغْفَلُ
يريد بالعِضِّينِ زيد بن الكَيِّسِ النُّمَيْري، ودَغْفَلاً النسَّابةَ، وكانا عالمي العرب بأَنسابها وأَيامها وحِكَمِها؛ قال ابن بري: وشاهد العِضِّ أَيضاً قول نجاد الخيبري:
فَجَّعَهُمْ، باللَّبَنِ العَكَرْكَرِ،
عِضٌّ لَئِيمُ المُنْتَمَى والعُنْصُرِ
والعِضُّ أَيضاً: السَّيءُ الخُلُق؛ قال:
ولم أَكُ عِضّاً في النَّدامى مُلَوَّما
والجمع أَعضاضٌ. والعِضُّ، بكسر العين: العِضاهُ. وأَعَضَّتِ الأَرضُ، وأَرضٌ مُعِضَّة: كثيرة العِضاهِ. وقومٌ مُعِضُّونَ: تَرْعَى إِبلهم العِضَّ.
والعُضُّ، بضم العين: النوى المَرْضُوخُ والكُسْبُ تُعْلَفُه الإِبل وهو عَلَف أَهل الأَمصار؛ قال الأَعشى:
من سَراة الهِجانِ صَلَّبَها العُـ
ـض، ورَعْيُ الحِمَى، وطولُ الحِيالِ
العُضُّ: عَلَفُ أَهل الأَمصار مثل القَتِّ والنوى. وقال أََبو حنيفة: العُضُّ العجينُ الذي تعلفه الإِبل، وهو أَيضاً الشجر الغليظ الذي يبقى في الأَرض. قال: والعَضاضُ كالعُضِّ، والعَضاضُ أَيضاً ما غَلُظَ من النبت وعَسا. وأَغَضَّ القومُ: أَكَلَتْ إِبلهم العُضَّ أَو العَضاضَ؛ وأَنشد: أَقولُ، وأَهْلي مُؤْرِكُونَ وأَهْلُها
مُعِضُّونَ: إِن سارَتْ فكيفَ أَسيرُ؟
وقال مرة في تفسير هذا البيت عند ذكر بعض أَوصاف العِضاه: إِبل مُعِضَّةٌ تَرْعَى العِضاهَ، فجعلها إِذ كان من الشجر لا من العُشْبِ بمنزلة المعلوفة في أَهلها النَّوَى وشبهه، وذلك أَن العُضَّ هو علَف الرِّيفِ من النوى والقَتِّ وما أَشبه ذلك، ولا يجوز أَن يقال من العِضاه مُعِضٌّ إِلا على هذا التأْويل. والمُعِضُّ: الذي تأْكل إِبله العُضَّ. والمُؤْرِكُ: الذي تأْكل إِبله الأَراكَ والحَمْضَ، والأَراكُ من الحَمْضِ. قال ابن سيده: قال المتعقب غَلِطَ أَبو حنيفة في الذي قاله وأَساءَ تخريج وجه كلام الشاعر لأَنه قال: إِذا رعى القوم العِضاه قيل القوم مُعِضُّونَ، فما لذكره العُضّ، وهو علف الأَمصار، مع قول الرجل العِضاه:
وأَين سُهَيْلٌ من الفَرْقَدِ
وقوله: لا يجوز أَن يقال من العِضاه مُعِضٌّ إِلا على هذا التأْويل، شرط غير مقبول منه لأَنَّ ثَمَّ شيئاً غَيَّره عليه قبل، ونحن نذكره إِن شاء اللّه تعالى. وفي الصحاح: بعير عُضاضِيٌّ أَي سمين منسوب إِلى أَكل العُضِّ؛ قال ابن بري: وقد أَنكر عليُّ بنُ حمزة أَن يكون العُضُّ النوى لقول امرئ القيس:
تَقْدُمُه نَهْدَةٌ سَبُوحٌ،
صَلَّبَها العُضُّ والحِيالُ
قال أَبو زيد في أَول كتاب الكلإِ والشجر: العضاه اسم يقع على شجر من شجر الشوك له أََسماء مختلفة يجمعها العضاه، واحدتها عِضاهةٌ، وإِنما العِضاه الخالص منه ما عظم واشتد شوكه، وما صغر من شجر الشوك فإِنه يقال له العِضُّ والشِّرْسُ، وإِذا اجتمَعَت جموع ذلك فما له شوك من صغاره عِضٌّ وشِرْسٌ، ولا يُدْعَيانِ عِضاهاً، فمن العِضاه السَّمُرُ والعُرْفُطُ والسَّيالُ والقَرَظُ والقَتادُ الأَعظم والكَنَهْبَلُ والعَوْسَجُ والسِّدْرُ والغافُ والغَرَبُ، فهذه عِضاهٌ أَجمع ومن عِضاهِ القِياسِ، وليس بالعضاه الخالص الشَّوْحَطُ والنَّبْعُ والشِّرْيانُ والسَّراءُ والنَّشَمُ والعُجْرُمُ والتَّأْلَبُ والغَرَفُ فهذه تدعى كلُّها عِضاهَ القِياسِ، يعني القِسيَّ، وليست بالعضاه الخالص ولا بالعِضِّ؛ ومن العِضِّ والشَّرْسِ القَتادُ الأَصغر، وهي التي ثمرتها نُفّاخةٌ كَنُفّاخةِ العُشَرِ إِذا حركت انفقأَت، ومنها الشُّبْرُمُ والشِّبْرِقُ والحاجُ واللَّصَفُ والكَلْبةُ والعِتْرُ والتُّغْرُ فهذه عِضٌّ وليست بعضاه، ومن شجر الشوك الذي ليس بِعضٍّ ولا عضاه الشُّكاعَى والحُلاوَى والحاذُ والكُبُّ والسُّلَّحُ. وفي النوادر: هذا بلدُ عِضٍّ وأَعضاضٍ وعَضاضٍ أَي شجر ذي شوك. قال ابن السكيت في المنطق: بعير عاضٌّ إِذا كان يأْكل العِضَّ وهو في معنى عَضِهٍ، وعلى هذا التفصيل قول من قال مُعِضُّونَ يكون من العِضِّ الذي هو نفس العِضاه وتصح روايته.
والعَضُوضُ من الآبارِ: الشاقَّةُ على الساقي في العمل، وقيل: هي البعِيدةُ القعرِ الضَّيِّقةُ؛ أَنشد:
أَوْرَدَها سَعْدٌ عليَّ مُخْمِسا،
بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا
والعرب تقول: بِئْرٌ عَضُوضٌ وماءٌ عَضُوضٌ إِذا كان بعيدَ القعر يستقى منه بالسانِيةِ. وقال أَبو عمرو: البئرُ العَضُوضُ هي الكثيرة الماء، قال: وهي العَضِيضُ. في نوادره: ومِياهُ بني تميم عُضُضٌ، وما كانت البئر عَضُوضاً ولقد أَعَضَّتْ، وما كانت جُدّاً ولقد أَجَدَّتْ، وما كانت جَرُوراً ولقد أَجَرَّتْ.
والعُضَّاضُ: ما بين رَوْثةِ الأَنف إِلى أَصله، وفي التهذيب: عِرْنِينُ الأَنف؛ قال:
لمَّا رأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفَّا،
أَعْدَمْتُه عُضَّاضَه والكَفَّا
وقال ابن بري: قال أَبو عُمَر الزاهد العُضاضُ، بالضم، الأَنف؛ وقال ابن دريد: الغُضاضُ، بالغين المعجمة؛ وقال أَبو عمرو: العُضَّاضُ، بالضم والتشديد، الأَنف؛ وأَنشد لعياض بن درة:
وأَلْجَمَه فأْسَ الهَوانِ فلاكَه،
فأَعْضَى على عُضّاضِ أَنْفٍ مُصَلَّمِ
قال الفراء: العُضاضِيُّ الرجل الناعم اللَّيِّنُ مأْخوذ من العُضاضِ وهو ما لانَ من الأَنف.
وزَمَنٌ عَضُوضٌ أَي كَلِبٌ. قال ابن بري: عَضَّه القَتَبُ وعَضَّه الدهْرُ والحرْبُ، وهي عَضوض، وهو مستعار من عَضِّ الناب؛ قال المخبّل السعدي:لَعَمْرُ أَبيكَ، لا أَلْقَى ابنَ عَمٍّ،
على الحِدْثانِ، خَيْراً من بَغِيضِ
غَداةَ جَنَى عليّ بَنيَّ حَرْباً،
وكيفَ يَدايَ بالحرْبِ العَضُوضِ؟
وأَنشد ابن بري لعبد اللّه بن الحجاج:
وإِنِّي ذو غِنىً وكَرِيمُ قَوْمٍ،
وفي الأَكْفاءِ ذو وَجْهٍ عَرِيضِ
غَلَبْتُ بني أَبي العاصِي سَماحاً،
وفي الحرْبِ المُنَكَّرَةِ العَضُوضِ
ومُلْكٌ عَضُوضٌ: شديدٌ فيه عَسْفٌ وعَنْفٌ. وفي الحديث: ثم يكون مُلْكٌ عَضُوضٌ أَي يُصيبُ الرَّعِيَّةَ، فيه عسف وظلم، كأَنهم
(* قوله «كأَنهم
إلخ» كذا بالأصل. وأصل النسخة التي بأيدينا من النهاية ثم أصلحت كأنه يعضهم عضاً.) يُعَضُّونَ فيه عَضّاً. والعَضُوضُ من أَبْنِيةِ المُبالغَةِ، وفي رواية: ثم يكون مُلوك عُضُوضٌ، وهو جمع عِضٍّ، بالكسر، وهو الخَبِيثُ الشَّرِسُ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: وسَتَرَوْنَ بعدي مُلْكاً عَضُوضاً. وقوْسٌ عَضُوضٌ إِذا لَزِقَ وترُها بِكَبدِها. وامرأَة عَضوض: لا يَنْفُذ فيها الذكَر من ضِيقها.
وفلان يُعَضِّضُ شفتيه أَي يَعَضُّ ويُكْثِرُ ذلك من الغضَب. وفلان عِضاضُ عَيْشٍ أَي صَبُورٌ على الشدة. وعاضَّ القومُ العَيْشَ منذُ العامِ فاشتد عِضاضُهم أَي اشتدَّ عَيْشُهم. وغَلَقٌ عِضٌّ: لا يكادُ يَنْفَتِحُ.والتَّعْضُوضُ: ضرب من التمر شديد الحلاوة، تاؤُه زائدة مفتوحة، واحدته تَعْضُوضةٌ، وفي التهذيب: تمر أَسود، التاء فيه ليست بأَصلية. وفي الحديث: أَن وَفْدَ عَبْدِ القَيْسِ قَدِموا على النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، فكان فيما أَهْدَوْا له قُرُبٌ من تَعْضُوض؛ وأَنشد الرياشي في صفة نخل: أَسْوَد كاللَّيْلِ تَدَجَّى أَخْضَرُهْ،
مُخالِط تَعْضُوضه وعُمُرُهْ،
بَرْنِيَّ عَيْدانٍ قَلِيلٍ قِشَرُهْ
العُمُر: نخل السُّكَّر. قال أَبو منصور: وما أَكلت تمراً أَحْمَتَ حَلاوةً من التَّعْضُوضِ، ومعدنه بهجر وقُراها. وفي الحديث أَيضاً: أَهْدَتْ لنا نَوْطاً من التعضوض. وقال أَبو حنيفة: التَّعْضُوضةُ تمرة طَحْلاءُ كبيرة رطْبة صَقِرةٌ لذيذة من جَيِّد التمر وشَهِيِّه. وفي حديث عبد الملك بن عمير: واللّه لتَعْضُوضٌ كأَنه أَخفاف الرِّباع أَطيب من هذا.

##### Türkçe

**العَضُّ**: bir şeye dişlerle sıkıca tutunmadır; aynı şekilde yılanın **عَضّ**’ı da böyledir; ve akrep için denilmez; çünkü onun **لَدْغ**’ı ancak **بِزُباناها** ve **شَوْلَتِها** iledir. Ve “onu ısırdım” **عَضِضْتُه** (ben) **أَعَضُّه** (onu ısırırım) ve “ona ısırdım” **عَضِضْتُ عليه** (ben) **عَضّاً** ve **عِضاضاً** ve **عَضِيضاً** ve “onu çokça ısırdım” **عَضَّضْتُه**; (bu) bir **تميمة**’dir ve onların dillerinde ona (yani bu babdan) **بآتٍ** ile gelen (bir şey) işitilmemiştir. Ondan emir: **عَضَّ** ve **اعْضَضْ**.

**العِرْباض** hadîsinde: “**وعَضُّوا عليها بالنواجِذِ**”; bu, din işine şiddetle tutunmanın bir meselidir; çünkü **النواجذ** ile **العَضّ** bütün ağız ve dişlerle ısırmadır; ve onlar dişlerin sonlarıdır; ve denildi: onlar **الأَنياب**’dan sonra olanlardır. Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti: “**عضضت باللقمة فأَنا أَعَضُّ**”; ve Ebû Ubeyde dedi: “**عَضَضْتُ**”, fetih ile, **الرِّبابِ**’da bir dildir. İbn Berrî dedi: bu, İbnü’s-Sikkît üzerine bir tashîftir; İbnü’s-Sikkît’in **كتاب الإِصلاح**’da zikrettiği: “**غَصِصْتُ باللقمة فأَنا أَغَصُّ بها غَصَصاً**”. Ebû Ubeyde dedi: ve “**وغَصَصْتُ**” **الرِّبابِ**’da bir dildir; **بالصاد المهملة** ile, **بالضاد المعجمة** ile değil.

Ve denilir: “onu ısırdı” **عَضَّه** ve “onunla ısırdı” **عَضَّ به** ve “ona ısırdı” **عَضَّ عليه**; ve ikisi **يَتعاضّانِ**: her biri diğerini ısırdığı zaman; aynı şekilde **المُعاضَّةُ** ve **العِضاضُ**. Ve “ona kılıcımı vurdum” **أَعْضَضْتُه سيفي**: onunla vurdum. Ve bu işte bizim için **مَعَضٌّ** yoktur: yani bir **مُسْتَمْسَكٌ**. Ve dil ile **العَضُّ**: onu uygun olmayan şeyle ele almasıdır; fiil fiil gibidir; aynı şekilde masdar da.

Ve **عَضِيضٍ** ve **عِضاضٍ** sahibi bir binek; Sîbeveyh dedi: **العِضاضُ** bir isimdir, **السِّبابِ** gibi; **فَعَلَه فَعْلاً** üzere değildir. Ve **عَضُوضٌ** bir at: yani ısırır; ve **عَضوض** bir köpek ve **عَضوض** bir dişi deve; **هاء** olmaksızın. Ve denilir: “**بَرِئْتُ إِليك من العِضاضِ والعَضِيضِ**” bir binek sattığı ve alıcısına, onun insanları ısırmasından beri olduğunu bildirdiği zaman; ve ayıplar **فِعال** üzere gelir; **الفاء**’nın kesriyle.

Ve “ona şeyi verdim de onu ısırdı” **أَعْضَضْتُه الشيءَ فَعَضَّه**. Ve hadîste: “Kim câhiliye taziyesiyle **تَعَزَّى** ederse, onu babasının **هَنِ**’i ile **فأَعِضُّوه** ve **لا تَكْنُوا**”; yani ona: “**اعْضَضْ بأَيْرِ أَبيك**” deyin ve **الأَير**’den **بالهن** ile kinaye yapmayın; câhiliye davasını çağırana bir **تنكيلاً** ve **تأْديباً** olarak. Ve ondan hadîs de: “Kim **اتَّصَلَ** ederse onu **فأَعِضُّوه**”; yani câhiliye nisbetiyle intisap eden ve “falancanın imdadı” diyen. Übeyy hadîsinde: bir insanı **أَعَضَّ** etti; **اتّصَل** etti. Ve Ebû Cehil, Bedir günü Utbe’ye dedi: “Vallahi senden başkası bunu söyleseydi onu **لأَعْضَضْتُه**.” Ve A‘şâ dedi:
عَضَّ بما أَبْقَى المَواسِي له
من أُمِّه، في الزَّمَنِ الغابِرِ

Ve “**وما ذاقَ عَضاضاً**”: yani üzerine ısırılan bir şeyi tatmadı. Ve denilir: “Bizde ne **أَكالٌ** var ne **عَضاضٌ**”; ve (şair) dedi:
كأَنَّ تَحْتي بازِياً رَكَّاضا
أَخْدَرَ خَمْساً، لم يَذُقْ عَضاضا

**أَخْدَرَ**: **خِدْره**’inde beş (gece) kaldı; bu doğanın yuvasında, günleriyle birlikte beş gece kaldığını, yemek tatmadığını, sonra bunun ardından av aramak üzere çıktığını, ete karşı **قَرِمٌ** olduğunu, uçuşu şiddetli olduğunu kasteder; böylece dişi devesini ona benzetti. İbn Büzerc dedi: “Bize **عَضاضٍ** ve **عَضُوضٍ** ve **مَعْضُوضٍ**’dan gelmedi”; yani ısırdığımız bir şey bize gelmedi. Dedi: kavmin oğulları yoksa, **عَضاضاً** görmelerinde onlara bir şey yoktur. Ve adam, arkadaşına **عَضَّ** eder, onu **يَعَضُّه عَضّاً**: ona yapışıp kaldı ve ona yapıştı. Ya‘lâ hadîsinde: “Sizden biri kardeşine gider de onu, aygırın **عَضِيض**’i gibi ısırır”; **العَضِيض**’in aslı yapışıp kalmadır. İbnü’l-Esîr **النهاية**’de dedi: burada murad, ısırmanın kendisidir; çünkü onun bir kısmı ona yapışır. Ve **الثِّقافُ** mızrağın borularına **عَضَّ** etti, **عَضّاً**; ve ona **عَضَّ** etti: ona yapıştı; bu, önce geçenle bir meseldir; çünkü bu babın hakikati yapışıp kalma ve yapışmadır. Ve mızrağı **الثِّقاف**’a **أَعَضَّ** etti: onu ona yapıştırdı. Ve hacamatçı, **المِحْجَمةَ**’yi ensesine **أَعَضَّ** etti: onu ona yapıştırdı; Lihyânî’den. Ve falan, falanın **عِضُّ**’udur ve onun **عَضِيضُه**’udur: yani onun **قِرْنُه**’dur. Ve **عِضٌّ** bir adam: geçimini ve malını ıslah eden ve ona güzelce bakmaya devam eden. Ve malıma **عَضِضْتُ**; **عُضُوضاً** ve **عَضاضةً**: ona yapışıp kaldım. Ve denilir: o, elbette **لَعِضُّ مال**’dır; ve falan, güçlü bir seferin **عِضُّ**’udur ve bir savaşın **عِضُّ**’udur. Asma‘î şu beyti okudu:
لم نُبْقِ من بَغْيِ الأَعادي عِضّا

Ve **العَضُوضُ**: musibetlerin isimlerindendir. **التهذيب**’de: **العَضْعَضُ** şiddetli **العِضُّ**’dur; ve onlardan kimi onu erkeklerden (birine) kayıtladı. Ve **الضَّعْضَعُ**: zayıftır. Ve **العِضُّ**: musibettir. Ve “ey adam, **عَضِضْتَ**”: yani **عِضّاً** oldun. Katamî dedi:
أَحادِيثُ مِن أَنباءِ عادٍ وجُرْهُمٍ
يُثَوِّرُها العِضّانِ: زَيْدٌ ودَغْفَلُ

**العِضّانِ** ile Zeyd b. el-Keyyis en-Nümeyrî’yi ve nesep âlimi Dağfel’i kasteder; ikisi Arapların neseblerini, günlerini ve hikmetlerini bilenlerdi. İbn Berrî dedi: **العِضِّ**’in şahidi ayrıca Necâd el-Hayberî’nin sözü:
فَجَّعَهُمْ، باللَّبَنِ العَكَرْكَرِ،
عِضٌّ لَئِيمُ المُنْتَمَى والعُنْصُرِ

Ve **العِضُّ** ayrıca: kötü huyludur; (şair) dedi:
ولم أَكُ عِضّاً في النَّدامى مُلَوَّما

Cemi: **أَعضاضٌ**. Ve **العِضُّ** (ayn’ın kesriyle): **العِضاهُ**’dır. Ve yer **أَعَضَّتِ**; ve **مُعِضَّة** bir yer: **العِضاهِ**’ı çoktur. Ve **مُعِضُّونَ** bir kavim: develeri **العِضَّ**’ı otlar.

Ve **العُضُّ** (ayn’ın zammıyla): ezilmiş çekirdek ve **الكُسْبُ**; develere yedirilir; şehir halkının yemidir. A‘şâ dedi:
من سَراة الهِجانِ صَلَّبَها العُـ
ـض، ورَعْيُ الحِمَى، وطولُ الحِيالِ

**العُضُّ**: şehir halkının yemi; **القَتِّ** ve çekirdek gibi. Ebû Hanîfe dedi: **العُضُّ** develere yedirilen hamurdur; ve ayrıca yerde kalan kalın ağaçtır. Dedi: **العَضاضُ** **العُضِّ** gibidir; ve **العَضاضُ** ayrıca bitkiden kalınlaşıp sertleşen şeydir. Ve kavim **أَغَضَّ** etti: develeri **العُضَّ** yahut **العَضاضَ** yedi. Ve şu beyit okundu:
أَقولُ، وأَهْلي مُؤْرِكُونَ وأَهْلُها
مُعِضُّونَ: إِن سارَتْ فكيفَ أَسيرُ؟

Ve bu beyti, **العِضاه**’ın bazı vasıfları zikredilirken tefsirinde bir defa dedi: **مُعِضَّةٌ** develer **العِضاهَ**’ı otlar; böylece onu, ağaçtan olduğu için ottan değil, sahiplerinde çekirdek ve benzeriyle yemlenen (develer) menzilesine koydu; çünkü **العُضَّ** kırsalın yemidir: çekirdek, **القَتِّ** ve benzeri; ve **العِضاه**’dan **مُعِضٌّ** denilmesi caiz olmaz, ancak bu te’vil üzere. Ve **المُعِضُّ**: develeri **العُضَّ** yiyendir. Ve **المُؤْرِكُ**: develeri **الأَراكَ** ve **الحَمْضَ** yiyendir; ve **الأَراكُ** **الحَمْضِ**’dandır. İbn Sîde dedi: takipçi dedi ki: Ebû Hanîfe, söylediğinde yanıldı ve şairin sözünün yönünü çıkarmada kötü yaptı; çünkü dedi: kavim **العِضاه**’ı otladığında “kavim **مُعِضُّونَ**” denir; öyleyse onun **العُضّ**’u, ki şehirlerin yemidir, zikretmesinin ne yeri var; ve adamın **العِضاه** sözüyle birlikte:
وأَين سُهَيْلٌ من الفَرْقَدِ

Ve onun sözü: “**العِضاه**’dan **مُعِضٌّ** denilmesi caiz olmaz, ancak bu te’vil üzere”; bu, ondan kabul edilmeyen bir şarttır; çünkü orada, daha önce ona karşı bir şey değiştirdi; ve biz onu, Allah Teâlâ dilerse, zikredeceğiz. **الصحاح**’ta: **عُضاضِيٌّ** bir deve: yani **العُضِّ** yemeye nisbetle semiz. İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza, **العُضُّ**’un çekirdek olmasını inkâr etti; İmruü’l-Kays’ın sözü sebebiyle:
تَقْدُمُه نَهْدَةٌ سَبُوحٌ،
صَلَّبَها العُضُّ والحِيالُ

Ebû Zeyd, **كتاب الكلإِ والشجر**’in başında dedi: **العضاه** dikenli ağaçlardan bir ağaca isimdir; farklı isimleri vardır; onları **العضاه** toplar; tekili **عِضاهةٌ**’dir. Ve **العِضاه**’ın saf olanı, ondan büyüyüp dikeni şiddetli olanıdır; dikenli ağaçtan küçük olanına ise **العِضُّ** ve **الشِّرْسُ** denir. Ve bunun cemleri toplandığında, küçüklerinden dikenli olanı **عِضٌّ** ve **شِرْسٌ**’tur; ikisine **عِضاهاً** denilmez. **العِضاه**’dan: **السَّمُرُ** ve **العُرْفُطُ** ve **السَّيالُ** ve **القَرَظُ** ve **القَتادُ الأَعظم** ve **الكَنَهْبَلُ** ve **العَوْسَجُ** ve **السِّدْرُ** ve **الغافُ** ve **الغَرَبُ**; bunlar topluca **عِضاهٌ**’dır ve **عِضاهِ القِياسِ**’tandır. Ve saf **العضاه**’dan değildir: **الشَّوْحَطُ** ve **النَّبْعُ** ve **الشِّرْيانُ** ve **السَّراءُ** ve **النَّشَمُ** ve **العُجْرُمُ** ve **التَّأْلَبُ** ve **الغَرَفُ**; bunların hepsine **عِضاهَ القِياسِ** denir; yani yaylar; ve saf **العضاه** da değildir, **العِضِّ** de değildir. Ve **العِضِّ** ve **الشَّرْسِ**’ten: **القَتادُ الأَصغر**; onun meyvesi, **العُشَرِ**’in **نُفّاخة**’si gibi bir **نُفّاخة**’dır; hareket ettirildiğinde patlar. Ve ondan: **الشُّبْرُمُ** ve **الشِّبْرِقُ** ve **الحاجُ** ve **اللَّصَفُ** ve **الكَلْبةُ** ve **العِتْرُ** ve **التُّغْرُ**; bunlar **عِضٌّ**’dur, **عِضاه** değildir. Ve dikenli ağaçtan, ne **عِضٍّ** ne **عضاه** olan: **الشُّكاعَى** ve **الحُلاوَى** ve **الحاذُ** ve **الكُبُّ** ve **السُّلَّحُ**.

**النوادر**’de: “Bu, **عِضٍّ** ve **أَعضاضٍ** ve **عَضاضٍ** bir beldedir”: yani dikenli ağaç. İbnü’s-Sikkît **المنطق**’ta dedi: **عاضٌّ** bir deve: **العِضَّ** yediği zaman; ve **عَضِهٍ** manasındadır. Ve bu tafsil üzere, “**مُعِضُّونَ**” diyenin sözü, **العِضِّ**’den olur; o da **العِضاه**’ın kendisidir; ve rivayeti sahih olur.

Ve kuyulardan **العَضُوضُ**: sakaya işte zor gelen; ve denildi: dibi uzak, dar olan. Şu beyit okundu:
أَوْرَدَها سَعْدٌ عليَّ مُخْمِسا،
بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا

Ve Araplar der: **بِئْرٌ عَضُوضٌ** ve **ماءٌ عَضُوضٌ**: dibi uzak olup ondan **بالسانِيةِ** ile su çekildiği zaman. Ebû Amr dedi: **العَضُوضُ** kuyu, suyu çok olandır; dedi: o, **العَضِيضُ**’dir. Onun **نوادر**’inde: Benî Temîm’in suları **عُضُضٌ**’dur. Ve kuyu **عَضُوضاً** değildi, ama elbette **أَعَضَّتْ**; ve **جُدّاً** değildi, ama elbette **أَجَدَّتْ**; ve **جَرُوراً** değildi, ama elbette **أَجَرَّتْ**.

Ve **العُضَّاضُ**: burnun dışkı deliği ile kökü arasındaki şey. **التهذيب**’de: burnun **عِرْنِينُ**’i. (Şair) dedi:
لمَّا رأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفَّا،
أَعْدَمْتُه عُضَّاضَه والكَفَّا

İbn Berrî dedi: Ebû Ömer ez-Zâhid dedi: **العُضاضُ** (zamm ile) burundur. İbn Düreyd dedi: **الغُضاضُ** (**بالغين المعجمة** ile). Ebû Amr dedi: **العُضَّاضُ** (zamm ve teşdîd ile) burundur. Ve İyâd b. Durra’dan şu beyit okundu:
وأَلْجَمَه فأْسَ الهَوانِ فلاكَه،
فأَعْضَى على عُضّاضِ أَنْفٍ مُصَلَّمِ

Ferrâ dedi: **العُضاضِيُّ** adam, yumuşak, nazik olandır; **العُضاضِ**’dan alınmıştır; o da burundan yumuşayan yerdir.

Ve **عَضُوضٌ** bir zaman: yani kuduz. İbn Berrî dedi: semer onu **عَضَّه** etti; ve zaman ve savaş onu **عَضَّه** etti; ve o, **عَضوض**’dur; bu, azı dişinin ısırmasından istiare edilmiştir. el-Muhabbel es-Sa‘dî dedi:
لَعَمْرُ أَبيكَ، لا أَلْقَى ابنَ عَمٍّ،
على الحِدْثانِ، خَيْراً من بَغِيضِ
غَداةَ جَنَى عليّ بَنيَّ حَرْباً،
وكيفَ يَدايَ بالحرْبِ العَضُوضِ؟

İbn Berrî, Abdullah b. el-Haccâc’tan şu beyitleri okuttu:
وإِنِّي ذو غِنىً وكَرِيمُ قَوْمٍ،
وفي الأَكْفاءِ ذو وَجْهٍ عَرِيضِ
غَلَبْتُ بني أَبي العاصِي سَماحاً،
وفي الحرْبِ المُنَكَّرَةِ العَضُوضِ

Ve **عَضُوضٌ** bir mülk: içinde şiddetli **عَسْفٌ** ve **عَنْفٌ** olan. Ve hadîste: “Sonra **مُلْكٌ عَضُوضٌ** olur”: yani raiyyeye isabet eder; onda zorbalık ve zulüm vardır; sanki onlar onda **يُعَضُّونَ** **عَضّاً**. Ve **العَضُوضُ** mübalağa binalarındandır. Ve bir rivayette: “Sonra **مُلوك عُضُوضٌ** olur”; bu, **عِضٍّ**’ın cemidir; (ayn’ın) kesriyle; o da kötü, sert olandır. Ebû Bekir hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Benden sonra **مُلْكاً عَضُوضاً** göreceksiniz.” Ve **عَضُوضٌ** bir yay: kirişi karnına yapıştığı zaman. Ve **عَضوض** bir kadın: darlığından dolayı onda erkeklik uzvu nüfuz etmez.

Ve falan, iki dudağını **يُعَضِّضُ** eder: yani ısırır ve bunu öfkeden çok yapar. Ve falan, **عِضاضُ عَيْشٍ**’tir: yani şiddete sabırlıdır. Ve kavim, geçen yıldan beri geçimi **عاضَّ** etti; böylece onların **عِضاضُهم**’u şiddetlendi: yani geçimleri şiddetlendi. Ve **عِضٌّ** bir kilit: neredeyse açılmaz.

Ve **التَّعْضُوضُ**: çok tatlı bir hurma çeşididir; onun **تاء**’sı ziyadedir, meftûhadır; tekili **تَعْضُوضةٌ**’dir. **التهذيب**’de: siyah hurma; ondaki **التاء** aslî değildir. Hadîste: **وَفْدَ عَبْدِ القَيْسِ** Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldiler; ona hediye ettikleri şeyler arasında **قُرُبٌ من تَعْضُوض** vardı. er-Riyâşî, hurma ağacının vasfında şu beyitleri okudu:
أَسْوَد كاللَّيْلِ تَدَجَّى أَخْضَرُهْ،
مُخالِط تَعْضُوضه وعُمُرُهْ،
بَرْنِيَّ عَيْدانٍ قَلِيلٍ قِشَرُهْ

**العُمُر**: **السُّكَّر** hurma ağacıdır. Ebû Mansûr dedi: **التَّعْضُوضِ**’dan daha hararetli tatlılıkta bir hurma yemedim; onun madeni Hecer’dedir ve köylerindedir. Ve hadîste ayrıca: bize **التعضوض**’dan bir **نَوْطاً** hediye etti. Ebû Hanîfe dedi: **التَّعْضُوضةُ** büyük, taze, **طَحْلاءُ** bir hurmadır; **صَقِرةٌ**; lezzetli; hurmanın iyisinden ve iştah çekicisindendir. Abdülmelik b. Umeyr hadîsinde: “Vallahi **لَتَعْضُوضٌ** sanki dört yaşlıların toynakları gibi, bundan daha hoştur.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ض ض * * عَضَّهُ * وعضَّ به وعضَّ عليه كله بمعنى وقد عَضَّهُ يَعَضُّه بالفتح * عَضًّا * وفي لغة بابه ردَّ و * أعَضَّه * الشيء * فعَضَّه * أي أمسكه بأسنانه

##### Türkçe

* ع ض ض * **عَضَّهُ** ve onunla **عضَّ** ve onun üzerine **عضَّ**; hepsi “-di” anlamındadır. Ve **عَضَّهُ يَعَضُّه** (fetih ile) **عَضًّا**. Ve onun bâbının bir lugatinde: **ردَّ**. Ve **أعَضَّه** şey, sonra o onu **فعَضَّه**; yani onu dişleriyle tuttu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عضضته  ، متعديا بنفسه، عضضت  عليه  ، متعديا بعلى، وكذا عضضت به، متعديا بالباء، صرح به الجوهري والصاغاني،  كسمع  ومنع  . قال شيخنا: وزنه بمنع وهم إذ الشرط غير موجود، كما في الناموس، إلا أن يحمل على تداخل اللغات، انتهى. قلت: الفتح نقله الجوهري ونصه: ابن السكيت: عضضت باللقمة فأنا أعض. وقال أبو عبيد: عضضت بالفتح لغة في الرباب. قال ابن بري: هذا تصحيف على ابن السكيت، والذي ذكره ابن السكيت في كتاب الإصلاح: غصصت باللقمة، فأنا أغص بها غصصا، قال أبو عبيدة: وغصصت لغة في الرباب، بالصاد المهملة لا بالضاد المعجمة. قلت: وهكذا وجد بخط أبي زكريا وابن الجواليقي في الإصلاح لابن السكيت، في باب ما نطق به بفعلت وفعلت، بالغين والصاد المهملة على الصواب، وصرحوا بأن ما في الصحاح تصحيف، وقد تبعه المصنف هنا حيث وزنه بمنع إشارة إلى قول أبي عبيدة المذكور، من غير تنبيه عليه. وذكره أيضا في الصاد على الصواب، وقد وقع في هذا الوهم أيضا الصاغاني في العباب، حيث نقل قول أبي عبيدة السابق، وكأن المصنف حذا حذوه على عادته مع أنه نبه على توهيم الجوهري، في كتابه التكملة. فقال ما نصه: وقال الجوهري: عضضت باللقمة، والصواب غصصت، بالغين المعجمة وبصادين مهملتين، ولم يذكر قول أبي عبيدة، وكأن عنده الوعم في غصصت باللقمة فقط، والصواب ما نقله ابن بري فيما تقدم من القول، فتأمل ترشد، فالصواب الذي لا محيد عنه أنه من باب سمع فقط. يقال: عضضته أعض وعضضت عليه  عضا  وعضاضا  وعضيضا: مسكته  ، وفي بعض النسخ. أمسكته  بأسناني  وشددته بها  أو بلساني  ، وكذلك عضث الحية، ولا يقال للعقرب، لأن لدغها إنما هو بزباناها وشولتها، والأمر منه عض واعضض. قال الله تعالى: )عضوا عليكم الأنامل من الغيظ( أخبر أنه لشدة إبغاضهم المؤمنين يأكلون أيديهم غيظا. وفي حديث العرباض:  وعضوا عليها بالنواجذ  هذا مثل في شدة الإمساك بأمر الدين، لأن العض بالنواجذ عض بجميع الفم والأسنان، وهي أواخر الأسنان. عضضت  بصاحبي عضيضا  وعضا:  لزمته  ولزقت به. وفي حديث يعلى:  ينطلق أحدكم إلى أخيه فيعضه كعضيض الفحل  أصل العضيض اللزوم. وقال ابن الأثير: المراد به هنا العض نفسه، لأنه بعضه له يلزمه.  والعضيض  ، كأمير:  العض الشديد  ، هكذا في سائر الأصول، وهو غلط، والذي نقله الصاغاني في كتابيه عن ابن الأعرابي: العضعض، مثال سبسب: العض الشديد، هكذا بفتح العين في العض وهو غلط أيضا، والصواب كما في التهذيب عن ابن الأعرابي: العضعض هو العض الشديد، هكذا بكسر العين. قال: ومنهم من قيده بالرجال، والدليل على ذلك أنه قال بعد: والضعضع: الضعيف، وسيأتي العض، بالكسر، بمعنى الداهية، فتأمل فيما وهم فيه المصنف والصاغاني، وقد قيده على الصواب صاحب اللسان وابن حامد الأرموي وغيرهما من أئمة اللغة، ويدل له أيضا قول ابن القطاع: عض يعض عضيضا: اشتد وصلب. وقول صاحب الأساس: والعضيض والعض: الشديد، غير أن قوله: والعضيض، تحريف من النساخ، والصواب العضعض كما ذكرنا. العضيض:  القرين

  يقال: هو عضيض فلان، أي قرينه. من المجاز  عض الزمان والحرب: شدتهما  ، يقال: عضه الزمان، وعضته الحرب، إذا اشتدا عليه، وهي عضوض. مستعار من عض الناب. قال المخبل السعدي:ل: هو عضيض فلان، أي قرينه. من المجاز  عض الزمان والحرب: شدتهما  ، يقال: عضه الزمان، وعضته الحرب، إذا اشتدا عليه، وهي عضوض. مستعار من عض الناب. قال المخبل السعدي:
  لعمر أبيك لا ألقـى ابـن عـم                      على الحدثان خيرا من بغـيض
  غداة جنى علي بنـي حـربـا                      وكيفل يداي بالحرب العضوض وأنشد ابن بري لعبد الله بن الحجاج:
  وإني ذو غـنـى وكـريم قـوم                      وفي الأكفاء ذو وجه عـريض
  غلبت بني أبي العاصي سماحـا                      وفي الحرب المنكرة العضوض  أو هما بالظاء  المشالة.  وعض الأسنان، بالضاد  ، كما صرح به بعض فقهاء اللغة. والذي صرح به ابن القطاع وغيره أنهما لغتان، كما سيأتي.  والعضوض  ، كصبور:  ما يعض عليه ويؤكل  . وفي الصحاح فيؤكل،  كالعضاض بالفتح. قال ابن بزرج: ما أتانا من عضاض وعضوض ومعضوض، أي ما أتانا شيء نعضه. وقال غيره: يقال: ما ذاق عضاضا. ويقال: ما عندنا أكال ولا عضاض. قال الجوهري والصاغاني: وأنشد الفراء:
  كأن تحتي بازيا ركـاضـا
  أخدر خمسا لم يذق عضاضا وفي اللسان: أخدر: أقام في خدره يريد أن هذا البازي أقام في وكره خمس ليال مع أيامهن لم يذق طعاما، ثم خرج بعد ذلك يطلب الصيد وهو قرم إلى اللحم، شديد الطيران، فشبه ناقته به. من المجاز، العضوض:  القوس لصق وترها بكبدها  . نقله صاحب اللسان والأساس والصاغاني في كتابيه. من المجاز: العضوض:  المرأة الضيقة  الفرج، لا ينفذ فيها الذكر من ضيقها،  كالتعضوضة  . قال في نوادر الأعراب: امرأة تعضوضة. قال الأزهري: أراها الضيقة. العضوض:  الداهية  ، كما في العباب، وفي اللسان: من أسماء الدواهي، وهو مجاز. من المجاز: العضوض:  الزمن الشديد، الكلب  . وفي الصحاح: زمن عضوض: كلب، وزد في العباب: شديد، وأنشد:
  إليك أشكو زمنا عضوضا
  من ينج منه ينقلب جريضا من المجاز:  ملك  عضوض: شديد،  فيه عسف وظلم  للرعية وعنف. ومنه الحديث  أنتم اليوم في نبوة ورحمة، ثم تكون خلافة ورحمة، ثم يكون كذا وكذا، ثم يكون ملك عضوض.  وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه:  وسترون بعدي ملكا عضوضا  أي يصيب الرعية فيه عسف وظلم، كأنهم يعضون فيه عضا. والعضوض من أبنية المبالغة. من المجاز: العضوض:  البئر البعيدة القعر  الضيقة، يستقى فيها بالسانية، كما في الصحاح، قال:
  أوردها سعد علي مخمسا
  بئرا عضوضا وشنانا يبسا

  وقيل: هي من الآبار: الشاقة على الساقي. قال الزمخشري: كأنها تعض الماتح مما يشق عليه. وفي اللسان: تقول العرب: بئر عضوض، وماء عضوض: إذا كان بعيد القعر يستقى منه بالسانية،  أو هي الكثيرة الماء  ، عن أبي عمرو، في نوادره،  ج عضض  ، بضمتين،  وعضاض  ، بالكسر. وفي الصحاح: ومياه بني تميم عضض.  والتعضوض  ، بالفتح:  تمر أسود حلو  ، ومعدنه هجر، كما في الصحاح. قال الأزهري: تاؤه زائدة،  واحدته بهاء  ، وفي الحديث  أن وفد عبد القيس قدموا على النبي صلى الله عليه وسلم، فكان فيما أهدوا له قرب من تعضوض هجر  ويروى: أهدوا له نوطا من تعضوض هجر. النوط: الجلة الصغيرة. قال الأزهري: أكلت التعضوض بالبحرين فما علمتني أكلت تمرا أحمت حلاوة منه، ومنبته هجر وقراها. وأنشد الرياشي في صفة نحل:
  أسود كالليل تدجى أخضره
  مخالط تعضوضه وعمره
  برني عيدان قليل قشره العمر: نخل السكر، وقد تقدم. وقال أبو حنيفة: التعضوضة: تمرة طحلاء، كبيرة رطبة صقرة لذيذة، من جيد التمر وشهيه، قال وأخبرني أعرابي من ربيعة أن التعضوضة تحمل بهجر ألف رطل بالعراقي. العضاض  كسحاب: ما غلظ من الشجر  ، نقله أبو حنيفة عن أبي عمرو. يقال: ما بقي في الأرض إلا العضاض. وقال غيره: العضاض: ما غلظ من النبت وعسا. العضاض،  ككتاب: عض الفرس  . يقال: برئت إليك من العضاض، والعضيض أيضا، عن يعقوب، كما في الصحاح، يعني به عض الفرس، يقوله إذا باع دابة وبرئ إلى مشتريها من عضها الناس، والعبوب تجيء على فعال، بالكسر. ويقال: دابة ذات عضيض وعضاض. قال سيبويه: العضاض اسم كالسباب، ليس على: فعله فعلا. قال المفضل:  العض بالضم: العجين  ، زاد أبو حنيفة: الذي  تعلفه الإبل  . قال: العض:  القت  ، وهو الفصفصة ورطبه القداح. قال الأعشى:
  من سراة الهجان صلبها العض                      ورعي الحمى وطول الحيال
  وقـال امـرؤ الـقــيس:
  تقدمني نهدة سبوح                      صلبها الـعـض والـحـيال قال أبو عمرو: العض:  الشعير، والحنطة لا يشركهما شيء، أو  هو  النوى  المرضوخ،  والقت  تعلفه الإبل، وهو علف أهل الأمصار، أو هو النوى والكسب، كما في اللسان والصحاح والعباب. العض:  الشجر الغليظ يبقى في الأرض  ، كالعضاض، نقله أبو حنيفة عن أب عمرو.  أو النوى  المرضوخ.  والعجين. و  قيل: هو  الشعير  مع أحدهما. قال ابن بري: وقد أنكر علي بن حمزة أن يكون العض النوى لقول امرئ القيس السابق. العض أيضا:  الخشب الجزل الكبير يجمع. و  قيل: هو  اليابس من الحشيش  تعلفه الدواب. العض،  بالكسر: السيئ الخلق  ، عن الليث، وأنشد:
  ولم أك عضا في الندامى ملوما

  والجمع أعضاض، وهو مجاز. في الصحاح: العض هو  البليغ المنكر  ، وقد عضضت يا رجل، أي صرت عضا، زاد الصاغاني: ومصدره العضاضة. وفي الأساس: ومن المجاز: يقال للمنكر الخصم: إنه لعض، وهو بمعنى فاعل لأنه يعض الناس بلسانه. وتقول: ما كنت عضا ولقد عضضت. كقولهم: نكل للذي ينكل أقرانه. العض:  القرن  ، يقال: فلان عض فلان، كعضيضه، أي قرنه. العض:  القوي على الشيء  . يقال: إنه لعض سفر، وعض قتال، أي قوي عليهما. زاد الزمخشري: قد عضته الأسفار وجرسته، فعل بمعنى مفعول، وهو مجاز. من المجاز: العض:  القيم للمال  ، يقال: هو عض مال، إذا كان شديد القيام عليه، كما في الصحاح والعباب. وفي اللسان: رجل عض: مصلح لمعيشته وماله ولازم له، حسن القيام عليه. وعضضت بمالي عضوضة وعضاضة: لزمته. قلت: منه العض:  البخيل  فإن لزومه ماله يوقعه في البخل غالبا، أو هو مشبه بالغلق الذي لا ينفتحث، كما سيأتي. العض:  الرجل الشديد  ، كالعضعض، عن ابن الأعربي، وقد تقدم البحث فيه قريبا. العض:  الداهية  ، وفي الصحاح: الداهي من الرجال،  ج عضوض  ، بالضم، وأعضاض.  ومنه الرواية الأخرى  ثم تكون ملوك عضوض  يشربون الخمر ويلبسون الحرير، وفي ذلك ينصرون على من ناوأهم  . وأنشد الأصمعي لرؤبة:
  إنا إذا قدنا لقوم عرضا
  لم نبق من بغي الأعادي عضا في الصحاح والعباب: العض أيضا الشرس، وهو  ما صغر من شجر الشوك  ، كالشبرم، والحاج، والشبرق، واللصف، والعتر، والقتاد الأصغر. انتهى.  ويضم  ، عن أبي حنيفة،  أو هي الطلح، والعوسج، والسلم، والسيال، والسرح، والعرفط، والسمر، والشبهان، والكنهبل  . قال أبو زيد في أول كتاب الكلإ والشجر ما نصه: العضاه: اسم يقع على شجر من شجر الشوك، له أسماء مختلفة يجمعها العضاه، واحدها عضاهة. وإنما العضاه، الخالص منه ما عظم واشتد شوكه. وما صغر من شجر الشوك فإنه يقال له العض والشرس. وإذا اجتمعت جموع ذلك، فما له شوك من صغاره عض، وشرس، ولا يدعيان عضاها، فمن العضاه السمر، والعرفط، والسيال، والقرظ، والقتاد الأعظم، والكنهبل، والعوسج، والسدر، والغاف، والغرب، فهذه عضاه أجمع. ومن عضاه القياس وليس بالعضاه الخالص: الشوحط، والنبع، والشريان، والسراء، والنشم، والعجرم، والتألب، والغرف، فهذه تدعى كلها عضاه القياس، يعني القسي وليست بالعضاه الخالص، ولا بالعض. ومن العض والشرس القتاد الأصغر، وهي التي ثمرتها نفاخة كنفاخة العشر إذا حركت انفقأت، ومنها الشبرم، والشبرق، والحاج، واللصف، والكلبة، والعتر، والتغر، فهذه عض وليست بعضاه. ومن شجر الشوك الذي ليس بعض ولا عضاه: الشكاعى، والحلاوى، والحاذ، والكب، والسلح. العض:  ما لا يكاد ينفتح من الأغاليق  . نقله الجوهري والصاغاني، وهو مجاز. في الأساس: من المجاز يقال للفهم العالم بمغمضات الأمور: إنه لعض. وأنشد الجوهري للقطامي:
  أحاديث من أنباء عاد وجرهم                      يثورها  العضان  زيد ودغفل وفي العباب:
  أحاديث من عاد وجرهم جمة

  ووجد بخط الجوهري: من أبناء عاد، بتقديم الموحدة على النون. وفي الحاشية بخطه أيضا: من أنباء. بتقديم النون، ويروى: ينورها. بالنون. وهما:  زيد بن الحارث  ابن حارثة بن زيد مناة بن هلال  النمري  . المعروف بالكيس، النسابة، وقد تقدم ذكره في السين،  ودغفل بن حنظلة  بن يزيد بن عبدة بن عبد الله بن ربيعة بن عمرو بن شيبان بن ذهل  الذهلي  ، النسابة،  عالما العرب بحكمها وأيامها  وأنسابها، وحديث دغفل مع سيدنا أبي بكر الصديق، رضي الله عنه، مشهور. يدل على علمهما بأيام العرب وأنسابها، وإنما قيل لهما العضان لما قدمناه، عن الأساس.  والعضاض، كغراب  ، كما ضبطه أبو عمر الزاهد، ونقله ابن بري، وقال ابن دريد: هو بالغين المعجمة، قال أبو عمرو: هو العضاض، مثل  رمان  ، وعلى الأول اقتصر الصاغاني:  عرنين الأنف  ، كما في التهذيب، وأنشد:
  لما رأيت العبد مشرحفا
  للشر لا يعطي الرجال النصفا
  أعدمته عضاضه والكفا وقيل: هو الأنف كله، قاله أبو عمر الزاهد، وقيل: هو ما بين روثة الأنف إلى أصله. وأما شاهد التشديد. أنشد أبو عمرو لعياض بن درة:
  وألجمه فأس الـهـوان فـلاكـه                      فأغضى على عضاض أنف مصلم قال الفراء:  العضاضي: الرجل الناعم اللين  ، مأخوذ من العضاض، وهو ما لان من الأنف. العضاضي:  البعير السمين  ، قال الجوهري: كأنه منسوب إلى العض، قال الصاغاني: على التغيير. يقال:  أعضضته الشيء  ، إذا  جعلته يعضه فعضه  ، نقله الجوهري، أعضضته  سيفي  ، أي  ضربته به  ، نقله الجوهري أيضا.  وأعضوا: أكلت إبلهم العض  ، بالضم، أو العضاض كما في اللسان. وأعضوا أيضا، إذا رعت إبلهم العض، أي بالكسر. وأنشد ابن فارس:
  أقول وأهلي مؤركون وأهلهـا                      معضون إن سارت فكيف أسير كما في العباب. والمعض: الذي تأكل إبله العض. والمؤرك: الذي تأكل إبله العض. والمؤرك: الذي تأكل إبله الأراك. وقال أبو حنيفة في تفسير البيت: إبل معضة: ترعى العضاه، فجعلها إذ كان من الشجر لا من العشر بمنزلة المعلوفة في أهلها النوى وشبهه، وذلك أن العض هو علف الريف من النوى والقت وما أشبه ذلك، ولا يجوز أن يقال من العضاه: معض، إلا على هذا التأويل. قال ابن سيده: وقد غلط أبو حنيفة فيما قاله، وأساء تخريج وجه كلام الشاعر، لأنه قال: إذا رعى كلام الشاعر، لأنه قال: إذا رعى القوم العضاه قيل: القوم معضون، فما لذكره العض، وهو علف الأمصار مع قول الرجل العضاه:
  وأين سهيل من الفرقد

  وقوله: لا يجوز أن يقال من العضاه، معض إلا على هذا التأويل، شرط غير مقبول منه، فقد قال ابن السكيت في الإصلاح: بعير عاض، إذا كان يأكل العض، وهو في معنى عضه، وعلى هذا التفصيل قول من قال: معضون يكون من العض الذي هو نفس العضاه، وتصح روايته. فتأمل. أعضت  البئر: صارت عضوضا  . وفي الصحاح: وما كانت البئر عضوضا ولقد أعضت، وما كانت جرورا ولقد أجرت. قلت: وكذا: وما كانت جدا ولقد أجدت. أعضت  الأرض: كثر عضها  ، بالضم وبالكسر.  وفي الحديث:  من تعزى بعزاء الجاهلية فأعضوه بهن أبيه ولا تكنوا   ، واقتصر في الصحاح على هذه الجملة،  أي قولوا له: اعضض أير  . وفي العباب واللسان: بأير  أبيك، ولا تكنوا عنه  ، أي عن الأير  بالهن  ، تنكيلا وتأديبا لمن دعا دعوى الجاهلية. ومنه الحديث أيضا:  من اتصل فأعضوه  أي من انتسب نسبة الجاهلية، وقال يا لفلان. وفي حديث أبي  أنه أعض إنسانا اتصل  وأنشد الجوهري للأعشى:
  عض بما أبقى المواسي له                      من أمه في الزمن الغابر  وعضض  تعضيضا:  علف إبله العض  ، عن ابن الأعرابي. عضض، إذا  استقى من البئر العضوض  . عنه أيضا. عضض، إذا  مازح جاريته  ، عنه أيضا.  وحمار معضض  ، كمعظم:  عضضته الحمر، وكدمته  بأسنانها، وكدحته. كما في العباب.  والعضاض في الدواب، بالكسر: أن يعض بعضها بعضا  ، مصدر عاضت تعاض معاضة وعضاضا. يقال:  هو عضاض عيش  ، أي  صبور على الشدة  . وعاض القوم العيش منذ العام فاشتد عضاضهم، أي عيشهم. كما في الصحاح. ومما يستدرك عليه: عضضه تعضيضا، لغة تميمية، ولم يسمع لها بآت على لغتهم، وهما يتعاضان، إذا عض كل واحد منهما صاحبه، وكذلك المعاضة والعضاض. وما لنا في هذا الأمر معض، أي مستمسك، نقله الجوهري، وهو مجاز. وكذا: ما لنا في الأرض معض. كما في الأساس. والعض باللسان: التناول بما لا ينبغي. وهو مجاز. وفلان يعضض شفتيه، أي يعض ويكثر ذلك من الغضب، نقله الجوهري. والعضيض في الدابة كالعضاض، عن ابن السكيت. وعض فلان بالشر: لزمه فلم يخله. وهو مجاز. وفرس عضوض، أي يعض. كما في الصحاح، وزيد في بعض النسخ: الحيوان. والمعضوض: ما يعض، كالعضوض. وعض الثقاف بأنابيب الرمح عضا، وعض عليها: لزمها. وهو مجاز. يقال: هو أعوج ما يصلبه عض الثقاف، وكذا أعض المحاجم قفاه: ألزمها إياه، عن اللحياني. والعض، بالكسر، العضاه، وقد سبق تفصيله في قول المصنف. وأرض معضة: كثيرة العضاه. ومن المجاز: عض على يده غيظا، إذا بالغ في عداوته. ومنه قوله تعالى:  ويوم يعض الظالم على يديه  يعني ندما وتحسرا، قال الشاعر:
  كمغبون يعض على يديه                      تبين غبنه بعد الـبـياع وفي المثل:  عض على شبدعه  أي لسانه، يضرب للحليم، قال:
  عض على شبدعه الأريب
  فآض لا يلحى ولا يحوب

  وفي الحديث:  من عض على شبدعه سلم من الآثام  وسيأتي في العين. وعضه الأمر: اشتد عليه، وهو مجاز، وكذا عضهم السلاح. والعضوض، كصبور: فرس عامر بن الحارث بن سبيع، نقله الصاغاني. وهذا بلد به عض وأعضاض، نقله الجوهري، وهو في النوادر، ونصه: هذا بلد عض وأعضاض وعضاض. أي شجر ذي شوك. وبعير عاض: يرعى العض. نقله الجوهري، وهو في كتاب الإصلاح. والعضاض، كسحاب، ما غلظ من النبت وعسا. والعضوض، بالضم، والعضاضة، بالفتح، اللزوم. والعضيض من المياه: العضوض: كذا في نوادر أبي عمرو. وعضه القتب عضا، على المثل، نقله ابن بري. والعض، بالكسر: الخبيث الشرس. وأعض السيف بساق البعير. وهو مجاز. وبعير عضاض، كشداد: عضوض. ومن أمثالهم في فرار الجبان وخضوعه:
  دردب لما عضه الثقاف

##### Türkçe

**عضضته**: kendi başına (harf-i cer olmaksızın) müteaddî olarak; **عضضت عليه**: **على** ile müteaddî olarak; yine **عضضت به**: **الباء** ile müteaddî olarak; bunu el-Cevherî ve es-Sâğânî açıkça belirtmiştir; **كسمع ومنع**. Şeyhimiz dedi ki: “Onun vezni **بمنع**’dır” demesi vehimdir; çünkü şart mevcut değildir, Nâmûs’ta olduğu gibi; ancak dillerin iç içe girmesine hamledilirse (başka), bitti. Ben dedim ki: fethi el-Cevherî nakletmiştir ve lafzı şudur: İbnü’s-Sikkît: **عضضت باللقمة فأنا أعض**. Ebû Ubeyd dedi ki: **عضضت** feth ile, er-Rabâb’da bir lugattır. İbn Berrî dedi ki: Bu, İbnü’s-Sikkît’e karşı bir tashîftir; İbnü’s-Sikkît’in **كتاب الإصلاح**’ında zikrettiği şudur: **غصصت باللقمة، فأنا أغص بها غصصا**. Ebû Ubeyde dedi ki: **وغصصت** er-Rabâb’da bir lugattır; **بالصاد المهملة** ile, **بالضاد المعجمة** ile değil. Ben dedim ki: İbnü’s-Sikkît’in **الإصلاح**’ında, “**ما نطق به بفعلت وفعلت**” babında, Ebû Zekeriyyâ’nın ve İbnü’l-Cevâlîkî’nin hattıyla da böyle bulundu: doğru üzere **بالغين والصاد المهملة** ile; ve **الصحاح**’ta olanın tashîf olduğunu açıkça söylediler. Müellif de burada ona tâbi olmuştur; zira veznini **بمنع** kıldı; bu, zikredilen Ebû Ubeyde sözüne işarettir; ona dair bir tenbih olmaksızın. Onu ayrıca **الصاد** maddesinde doğru üzere zikretti. Bu vehme es-Sâğânî de **العباب**’da düşmüştür; zira Ebû Ubeyde’nin önceki sözünü nakletti; sanki müellif âdeti üzere onun izinden gitti; hâlbuki **التكملة** kitabında el-Cevherî’yi vehme düşürmeyi belirtmişti. Şöyle dedi, lafzı: el-Cevherî dedi ki: **عضضت باللقمة**; doğrusu **غصصت**’tır; **بالغين المعجمة وبصادين مهملتين** ile. Ebû Ubeyde’nin sözünü zikretmedi; sanki onda vehim yalnız **غصصت باللقمة**’dadır; hâlbuki doğru, yukarıda geçen sözden İbn Berrî’nin naklettiğidir; düşün, doğru yolu bulursun. Artık kaçınılmaz doğru şudur ki: o yalnız **سمع** babındandır. Denir: **عضضته أعض** ve **عضضت عليه عضا وعضاضا وعضيضا**: onu tuttum. Bazı nüshalarda: onu dişlerimle tuttum ve onunla (dişlerle) yahut dilimle sıkıca bastırdım. Yılanın **عضث**’i de böyledir; akrep için denmez; çünkü onun sokması ancak iki iğnesi ve kuyruğuyla olur. Bunun emri: **عض** ve **اعضض**. Allah Teâlâ dedi ki: **)عضوا عليكم الأنامل من الغيظ(**: müminlere şiddetli buğzlarından dolayı öfkeden ellerini yediklerini haber verdi. Arabâd hadîsinde: **وعضوا عليها بالنواجذ**: bu, din işine şiddetle sarılmada bir meseldir; çünkü **النواجذ** ile ısırmak, bütün ağız ve dişlerle ısırmaktır; onlar dişlerin sonlarıdır. **عضضت بصاحبي عضيضا وعضا**: ona yapıştım ve ona tutundum. Ya‘lâ hadîsinde: **ينطلق أحدكم إلى أخيه فيعضه كعضيض الفحل**: **العضيض**’in aslı, yapışıp ayrılmamaktır. İbnü’l-Esîr dedi ki: burada murad, bizzat ısırmanın kendisidir; çünkü onun bir kısmı, ona yapışıp kalır.

**والعضيض** — **كأمير**: şiddetli ısırma; diğer bütün asıllarda böyledir; bu yanlıştır. Es-Sâğânî’nin iki kitabında İbnü’l-A‘râbî’den naklettiği: **العضعض** — **مثال سبسب**: şiddetli ısırma; burada **العض**’da **فتح العين** ile (gelmiştir) ve bu da yanlıştır. Doğru, **التهذيب**’de İbnü’l-A‘râbî’den olduğu üzere: **العضعض** şiddetli ısırmadır; burada **بكسر العين** ile. Dedi ki: Onlardan kimi onu erkeklerle kayıtladı; bunun delili, ardından şunu söylemesidir: **والضعضع**: zayıf. Ve **العض** (kesr ile) “musibet” manasında gelecektir; müellifin ve es-Sâğânî’nin vehme düştüğü şeye dikkat et. Onu doğru üzere **صاحب اللسان** ve İbn Hâmid el-Ermevî ve dil imamlarından başkaları kayıtlamıştır. Buna İbnü’l-Kattâ‘ın sözü de delâlet eder: **عض يعض عضيضا**: şiddetlendi ve katılaştı. Ve **صاحب الأساس**’ın sözü: **والعضيض والعض**: şiddetli. Ancak onun “**والعضيض**” sözü, müstensihlerin tahrifidir; doğrusu, dediğimiz gibi **العضعض**’dır.

**العضيض**: akran.

Denir: **هو عضيض فلان**; yani onun akranıdır. Mecazdandır: **عض الزمان والحرب**: ikisinin şiddeti; denir: **عضه الزمان** ve **عضته الحرب**; ona şiddetlendiği zaman; o da **عضوض**’dur. Azı dişinin ısırmasından istiare edilmiştir. el-Muhabbal es-Sa‘dî dedi ki:
  لعمر أبيك لا ألقـى ابـن عـم                      على الحدثان خيرا من بغـيض
  غداة جنى علي بنـي حـربـا                      وكيفل يداي بالحرب العضوض

İbn Berrî, Abdullah b. el-Haccâc için şu beyti rivayet etti:
  وإني ذو غـنـى وكـريم قـوم                      وفي الأكفاء ذو وجه عـريض
  غلبت بني أبي العاصي سماحـا                      وفي الحرب المنكرة العضوض

Yahut ikisi de **بالظاء المشالة** iledir. **وعض الأسنان** — **بالضاد** ile — bazı lugat fukahası bunu açıkça belirtmiştir. İbnü’l-Kattâ‘ ve başkalarının açıkça belirttiği ise, ikisinin iki lugat olduğudur; gelecektir.

**والعضوض** — **كصبور**: üzerine ısırılan ve yenilen şey. **الصحاح**’ta: “ve yenilir”; **كالعضاض** feth ile. İbn Büzerc dedi ki: **ما أتانا من عضاض وعضوض ومعضوض**; yani bize ısıracağımız bir şey gelmedi. Başkası dedi ki: denir: **ما ذاق عضاضا**. Ve denir: **ما عندنا أكال ولا عضاض**. el-Cevherî ve es-Sâğânî dedi ki: el-Ferrâ’nın şu beyti:
  كأن تحتي بازيا ركـاضـا
  أخدر خمسا لم يذق عضاضا

**اللسان**’da: **أخدر**: perdesinde kaldı; yani bu doğan, beş gece ve günleriyle birlikte yuvasında kaldı, yemek tatmadı; sonra bundan sonra av aramak üzere çıktı; ete iştahlı, uçuşu şiddetli; devesini ona benzetti.

Mecazdandır: **العضوض**: kirişi göbeğine yapışık olan yay. Bunu **صاحب اللسان** ve **الأساس** ve es-Sâğânî iki kitabında nakletmiştir. Mecazdandır: **العضوض**: ferci dar kadın; darlığından dolayı onda erkeklik uzvu geçmez; **كالتعضوضة**. **نوادر الأعراب**’da: **امرأة تعضوضة**. el-Ezherî dedi ki: onu dar (olan) görüyorum. **العضوض**: musibet; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: musibet isimlerindendir; o mecazdır. Mecazdandır: **العضوض**: şiddetli zaman; ısırıcı. **الصحاح**’ta: **زمن عضوض**: ısırıcı. **العباب**’da artırdı: şiddetli. Şu beyit rivayet edildi:
  إليك أشكو زمنا عضوضا
  من ينج منه ينقلب جريضا

Mecazdandır: **ملك عضوض**: şiddetli; onda raiyyeye karşı zorbalık ve zulüm ve sertlik vardır. Ondandır hadîs: **أنتم اليوم في نبوة ورحمة، ثم تكون خلافة ورحمة، ثم يكون كذا وكذا، ثم يكون ملك عضوض**. Ebû Bekir hadîsinde — Allah ondan razı olsun —: **وسترون بعدي ملكا عضوضا**; yani onda raiyyeye zorbalık ve zulüm isabet eder; sanki onlar onda ısırarak ısırırlar. **العضوض** mübalağa kalıplarındandır. Mecazdandır: **العضوض**: dibi uzak, dar kuyu; onda **بالسانية** ile su çekilir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi ki:
  أوردها سعد علي مخمسا
  بئرا عضوضا وشنانا يبسا

Ve denildi: o, kuyulardandır: sakaya meşakkatli olan. Zemahşerî dedi: sanki o, su çeken kimseyi ısırır; bu da ona ağır gelir. Lisân’da: Araplar der ki: **بئر عضوض** ve **ماء عضوض**: eğer dibi uzak olup ondan **بالسانية** ile su çekilirse; yahut o, suyu çok olan (kuyudur); Ebû Amr’dan, onun **نوادر**’inde; çoğulu **عضض** (iki ötre ile) ve **عضاض** (kesre ile). Sıhâh’ta: Benî Temîm’in suları **عضض**’dur. Ve **التعضوض** (fetha ile): siyah tatlı hurma; madeni Hecer’dir; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ezherî dedi: onun **تاؤه**’su ziyadedir; bir tanesi **بهاء** iledir. Ve hadiste: Abdülkays heyeti Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldiler; ona hediye ettikleri şeyler arasında Hecer’in **تعضوض**’undan tulumlar vardı; ve rivayet olunur: ona Hecer’in **تعضوض**’undan **نوطا** hediye ettiler. **النوط**: küçük sepet. Ezherî dedi: Bahreyn’de **التعضوض** yedim de, ondan daha hararetli tatlılığı olan bir hurma yediğimi bana bildirmedi; onun bitiş yeri Hecer ve köyleridir. Ve Reyyâşî, arının vasfında inşad etti:
  Gece gibi siyah; yeşili karartır,
  **تعضوضه**’u ve **عمره**’u karışık,
  **برني**; dallar; **العمر**’un kabuğu az.
**العمر**: şeker hurmasıdır; ve daha önce geçti. Ebû Hanîfe dedi: **التعضوضة**: tozlu renkli bir hurma; büyük, yaş, sarımsı; lezzetli; hurmanın iyisinden ve iştah açanındandır. Dedi: Rebîa’dan bir bedevî bana haber verdi ki **التعضوضة** Hecer’de Irakî ile bin rıtl taşır. **العضاض** (bulut gibi): ağaçtan kalın olan şey; Ebû Hanîfe onu Ebû Amr’dan nakletti. Denir: yerde **العضاض**’dan başka bir şey kalmadı. Başkası dedi: **العضاض**: bitkiden kalın olan ve sertleşen şey. **العضاض** (kitap gibi): atın ısırması. Denir: **العضاض**’dan sana beri oldum; ve **العضيض** de; Ya‘kūb’dan; Sıhâh’ta olduğu gibi; bununla atın ısırmasını kasteder; bir binek hayvanı sattığında ve onu satın alan kimseye, onun insanları ısırmasından beri olduğunu bildirince söyler; ve **العبوب** kesre ile **فعال** vezni üzerine gelir. Ve denir: **دابة** **ذات عضيض وعضاض**. Sîbeveyh dedi: **العضاض** **السباب** gibi bir isimdir; **فعله فعلا** üzerine değildir. Mufaddal dedi: **العض** (damme ile): hamur; Ebû Hanîfe ekledi: develerin yediği (hamur). Dedi: **العض**: **القت**’tir; o, **الفصفصة**’dır; ve onun yaşı **القداح**’tır. A‘şâ dedi:
  İnce develerin ulularından; sertliği **العض**’dur,
  Koruluğun otlatılması ve **الحيال**’ın uzunluğu.
İmru’ül-Kays dedi:
  Benden önce gider; yüksek göğüslü, hızlı yürüyen,
  Sertliği **العض** ve **الحيال**’dır.
Ebû Amr dedi: **العض**: arpadır; ve buğdaya hiçbir şey ortak olmaz; yahut o, dövülmüş çekirdektir; ve **القت** develerin yediği (ottur); o, şehir halkının yemidir; yahut o, çekirdek ve küsptür; Lisân, Sıhâh ve ‘Ubâb’da olduğu gibi. **العض**: yerde kalan kalın ağaçtır; **العضاض** gibi; Ebû Hanîfe onu Ebû Amr’dan nakletti. Yahut dövülmüş çekirdektir. Ve hamurdur. Ve denildi: o, bunlardan biriyle beraber arpadır. İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza, **العض**’un çekirdek olmasını, İmru’ül-Kays’ın önceki sözü sebebiyle inkâr etmiştir. **العض** ayrıca: toplanan iri büyük odun. Ve denildi: o, hayvanların yediği kuru ottur. **العض** (kesre ile): kötü huylu; Leys’ten; ve inşad etti:
  Ve ben, içki arkadaşları arasında kınanan bir **عضا** olmadım

  Çoğulu **أعضاض**’dır; ve bu mecazdır. Sıhâh’ta: **العض**: beliğ, inkâr edilen (kimse)dir; ve **عضضت** ey adam, yani **عضا** oldun. Sâgānî ekledi: ve onun masdarı **العضاضة**’dır. Esâs’ta: mecazdan: inkâr eden hasma denir ki: o, elbette **عض**’dur; ve o, **فاعل** manasındadır; çünkü o, diliyle insanları ısırır. Ve dersin: ben **عضا** olmadım; hâlbuki **عضضت**. Onların “akranlarını aciz bırakan kimse için **نكل**” demeleri gibi. **العض**: boynuzdur; denir: falan, falanı **عض** etti; onun **عضيضه**’u gibi; yani onu boynuzladı. **العض**: şeye karşı güçlü olandır. Denir: o, **عض سفر**’dir ve **عض قتال**’dir; yani ikisine karşı güçlüdür. Zemahşerî ekledi: seferler onu **عضته** ve onu **جرسته**; **فعل** mânâca **مفعول**dur; ve bu mecazdır. Mecazdan: **العض**: mala bakan kimsedir; denir: o, **عض مال**’dır; eğer ona şiddetle bakıp gözetiyorsa; Sıhâh ve ‘Ubâb’da olduğu gibi. Lisân’da: **رجل عض**: geçimini ve malını ıslah eden, ona yapışıp kalan, ona iyi bakan. Ve malıma **عضوضة** ve **عضاضة** ile **عضضت**: ona yapıştım. Dedim: bundan **العض**: cimridir; çünkü onun malına yapışması çoğu kez onu cimriliğe düşürür; yahut o, açılmayan kilide benzetilmiştir; nitekim gelecektir. **العض**: şiddetli adamdır; **العضعض** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; ve onda araştırma az önce geçti. **العض**: musibettir. Sıhâh’ta: erkeklerden çok hilekâr olan; çoğulu **عضوض** (damme ile) ve **أعضاض**. Ve ondan diğer rivayet: “sonra **ملوك عضوض** olacak; şarap içerler ve ipek giyerler; ve bunda, kendilerine düşmanlık edene karşı yardım olunurlar.” Asma‘î, Rü’be’ye ait olarak inşad etti:
  Biz, bir kavme genişçe sevk ettiğimizde,
  Düşmanların azgınlığından bir **عضا** bırakmayız.
Sıhâh ve ‘Ubâb’da: **العض** ayrıca **الشرس**’tir; ve o, diken ağacından küçük olan şeydir; **الشبرم** gibi, **الحاج** ve **الشبرق** ve **اللصف** ve **العتر** ve daha küçük **القتاد**. Bitti. Ve (o) damme ile de gelir; Ebû Hanîfe’den; yahut o, **الطلح** ve **العوسج** ve **السلم** ve **السيال** ve **السرح** ve **العرفط** ve **السمر** ve **الشبهان** ve **الكنهبل**’dir. Ebû Zeyd, **الكلإ والشجر** kitabının başında metni şöyle dedi: **العضاه**: diken ağaçlarından bir ağaca düşen bir isimdir; onun farklı adları vardır; onları **العضاه** toplar; onun bir tanesi **عضاهة**’dir. Ancak **العضاه**: onun saf olanı, büyüyüp dikenleri şiddetlenenidir. Diken ağacından küçük olan şeye ise **العض** ve **الشرس** denir. Bunların cemleri toplandığında, küçüklerinden dikenli olanına **عض** ve **شرس** denir; ve ikisine **عضاها** denmez. **العضاه**’dan olanlar: **السمر** ve **العرفط** ve **السيال** ve **القرظ** ve en büyük **القتاد** ve **الكنهبل** ve **العوسج** ve **السدر** ve **الغاف** ve **الغرب**; işte bunlar topluca **عضاه**’dır. Kıyas itibarıyla **عضاه**’dan olup saf **العضاه**’dan olmayan: **الشوحط** ve **النبع** ve **الشريان** ve **السراء** ve **النشم** ve **العجرم** ve **التألب** ve **الغرف**; işte bunların hepsine **عضاه القياس** denir; yani yaylar; ve saf **العضاه** da değildir, **العض** da değildir. **العض** ve **الشرس**’ten olan: daha küçük **القتاد**; o, meyvesi, hareket ettirilince patlayan **العشر**’in şişkinliği gibi bir şişkinlik olan şeydir; ve ondan **الشبرم** ve **الشبرق** ve **الحاج** ve **اللصف** ve **الكلبة** ve **العتر** ve **التغر**; işte bunlar **عض**’dur ve **عضاه** değildir. Ne **عض** ne **عضاه** olan diken ağacından: **الشكاعى** ve **الحلاوى** ve **الحاذ** ve **الكب** ve **السلح**. **العض**: kilitlerden açılması neredeyse mümkün olmayan şey. Cevherî ve Sâgānî onu nakletti; ve bu mecazdır. Esâs’ta: mecazdan, işlerin kapalı inceliklerini anlayan âlim anlayış sahibine denir ki: o, elbette **عض**’dur. Cevherî, Kutâmî’ye ait olarak inşad etti:
  Âd ve Cürhüm haberlerinden hadiseler;                      Onları **العضان**: Zeyd ve Dağfel kabartır.
Ve ‘Ubâb’da:
  Âd ve Cürhüm’den hadiseler çoktur

Ve Cevherî’nin hattıyla (yazısıyla) bulundu: Âd’ın oğullarından; **الموحدة**’nin **النون** üzerine takdimiyle. Ve hâşiyede onun hattıyla da: **أنباء**’dan; **النون**’un takdimiyle. Ve rivayet olunur: **ينورها**; **النون** ile. Ve ikisi: Zeyd b. el-Hâris, Hârise b. Zeyd Menât b. Hilâl en-Nemrî’nin oğlu. **الكيس** diye ma‘rûf olan, nesep âlimi; ve onun zikri **السين**’de geçmişti. Ve Duğfel b. Hanzala b. Yezîd b. Abde b. Abdillâh b. Rebîa b. Amr b. Şeybân b. Zehl ez-Zehlî; nesep âlimi; Arapların hükümleri, günleri ve nesebleri hususunda âlimleri. Ve Duğfel’in efendimiz Ebû Bekir es-Sıddîk ile—Allah ondan razı olsun—hadisi meşhurdur. Bu, ikisinin Arapların günlerini ve neseblerini bildiğine delâlet eder. Ve onlara ancak, **الأساس**’tan, takdim ettiğimiz şey sebebiyle **العضان** denilmiştir.

Ve **العضاض**; **غراب** gibi; Ebû Ömer ez-Zâhid’in ضبط ettiği üzere; ve İbn Berrî onu nakletti. İbn Düreyd dedi: O, **الغين المعجمة** iledir. Ebû Amr dedi: O, **العضاض**’dır; **رمان** gibi. Ve ilkine Sâğânî iktisar etti: **عرنين الأنف**; **التهذيب**’de olduğu gibi. Ve inşâd etti:

  لما رأيت العبد مشرحفا
  للشر لا يعطي الرجال النصفا
  أعدمته عضاضه والكفا

Ve denildi: O, burnun tamamıdır; bunu Ebû Ömer ez-Zâhid söyledi. Ve denildi: O, burnun **روثة**’si ile aslı arasındadır. Şeddeliye şâhid olarak: Ebû Amr, İyâd b. Durra’ya ait olarak inşâd etti:

  وألجمه فأس الـهـوان فـلاكـه                      فأغضى على عضاض أنف مصلم

Ferrâ dedi: **العضاضي**: yumuşak, latif adamdır; **العضاض**’dan alınmıştır; o da burundan yumuşayan şeydir. **العضاضي**: semiz devedir. Cevherî dedi: Sanki **العض**’a nisbetlidir. Sâğânî dedi: değişim üzere. Denilir: **أعضضته الشيء**; **جعلته يعضه فعضه** olduğu zaman; Cevherî onu nakletti. **أعضضته سيفي**: yani **ضربته به**; Cevherî bunu da nakletti.

Ve **أعضوا**: develeri **العض**’u yedi; zamme ile; yahut **العضاض** (Lisân’da olduğu gibi). Ve **أعضوا** da: develeri **العض**’u otladığı zaman; yani kesre ile. İbn Fâris inşâd etti:

  أقول وأهلي مؤركون وأهلهـا                      معضون إن سارت فكيف أسير

**العباب**’da olduğu gibi. Ve **المعض**: develeri **العض** yiyen kimsedir. Ve **المؤرك**: develeri **العض** yiyen kimsedir. Ve **المؤرك**: develeri **الأراك** yiyen kimsedir. Ebû Hanîfe, beytin tefsirinde dedi: **إبل معضة**: **العضاه** otlar; böylece onu—o ağaçtan olup **العشر**’den olmadığı için—sahiplerinde çekirdek ve benzeri bulunan yemlenmiş (hayvan) menzilesine koydu. Çünkü **العض**: çekirdekten, **القت**’ten ve buna benzer şeylerden kırsalın yemidir. Ve **العضاه**’dan: **معض** denilmesi câiz olmaz; ancak bu te’vil üzere. İbn Sîde dedi: Ebû Hanîfe, söylediğinde hata etti ve şairin sözünün vechini kötü çıkardı; çünkü o dedi: Kavim **العضاه** otlarsa “kavim **معضون**” denilir; o hâlde adamın **العضاه** sözüyle birlikte **العض**’u—o şehirlerin yemi iken—zikretmesinin ne (gereği var)?:

  وأين سهيل من الفرقد

Ve onun sözü: “**العضاه**’dan **معض** denilmesi câiz olmaz; ancak bu te’vil üzere” kabul olunmayan bir şarttır ondan. Nitekim İbn es-Sikkît **الإصلاح**’ta dedi: **بعير عاض**; **العض** yediği zaman; ve o, **عضه** mânâsındadır. Ve bu tafsile göre, “**معضون**” diyenin sözü, **العض**’dan olur; o da bizzat **العضاه**’dır; ve onun rivayeti sahih olur. Öyleyse düşün.

**أعضت البئر**: **عضوضا** oldu. Ve **الصحاح**’ta: “Kuyu **عضوضا** değildi; fakat gerçekten **أعضت**. Ve **جرورا** değildi; fakat gerçekten **أجرت**.” Dedim: Ve aynı şekilde: “**جدا** değildi; fakat gerçekten **أجدت**.”

**أعضت الأرض**: **عض**’u çoğaldı; zamme ile ve kesre ile.

Hadiste: **من تعزى بعزاء الجاهلية فأعضوه بهن أبيه ولا تكنوا**; ve **الصحاح**’ta bu cümleye iktisar etti; yani ona deyin: **اعضض أير**. Ve **العباب** ve **اللسان**’da: **بأير أبيك، ولا تكنوا عنه**; yani **الأير** hakkında **الهن** ile kinaye yapmayın; câhiliye davasını çağırana karşı cezalandırma ve edep verme olarak. Ve ondan, hadiste de: **من اتصل فأعضوه**; yani câhiliye nisbetiyle intisap eden ve “ya falan” diyen. Ebî hadîsinde: bir insanı **أعض** etti; **اتصل** (intisap etti). Ve Cevherî, A‘şâ’ya ait olarak inşâd etti:

  عض بما أبقى المواسي له                      من أمه في الزمن الغابر

**عضض تعضيضا**: develerine **العض** yedirdi; İbnü’l-A‘râbî’den. **عضض**: **البئر العضوض**’dan su çektiği zaman; ondan da. **عضض**: câriyesiyle şakalaştığı zaman; ondan da.

Ve **حمار معضض**; **معظم** gibi: eşekler onu **عضضت**; onu dişleriyle yaraladı; ve onu yaraladı. **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **العضاض** hayvanlarda—kesre ile—birinin diğerini ısırmasıdır; **عاضت تعاض معاضة وعضاضا**’nın masdarı. Denilir: **هو عضاض عيش**; yani şiddete **صبور**. Ve kavim, geçen yıldan beri geçimi **عاض** etti; böylece onların **عضاض**’ı şiddetlendi; yani geçimleri. **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve bunun üzerine istidrâk olunanlardan: **عضضه تعضيضا**; Temîmî bir lugattır; onların lugatında ona “آت” ile (bir şekil) işitilmedi. Ve ikisi **يتعاضان**: her biri diğerini ısırdığı zaman. Ve yine **المعاضة** ve **العضاض** böyledir. “Bu işte bizim için **معض** yoktur”; yani tutunacak (dayanak) yoktur; Cevherî onu nakletti; ve o mecazdır. Ve aynı şekilde: “Yerde bizim için **معض** yoktur.” **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **العض** dil ile: uygun olmayan şeyi alma/kapmadır; ve o mecazdır. Ve falan, dudaklarını **يعضض** eder; yani ısırır ve bunu öfkeden çok yapar; Cevherî onu nakletti. Ve **العضيض** hayvanda **العضاض** gibidir; İbn es-Sikkît’ten. Ve falan, şerre **عض** etti: ona yapıştı, onu bırakmadı; ve o mecazdır. Ve **فرس عضوض**: yani ısırır. **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve bazı nüshalarda artırıldı: **الحيوان**. Ve **المعضوض**: ısıran şeydir; **العضوض** gibi.

Ve **عض الثقاف بأنابيب الرمح عضا**; ve ona **عض** etti: ona yapıştı. Ve o mecazdır. Denilir: “O, **عض الثقاف**’ın doğrulttuğu en eğridir.” Ve yine: **أعض المحاجم قفاه**: onu ona yapıştırdı/ona zorla bağladı; Lihyânî’den.

Ve **العض**—kesre ile—**العضاه**’dır; musannifin sözünde tafsili geçmişti. Ve **أرض معضة**: **العضاه**’ı çok olan.

Ve mecazdan: “Öfkeyle eline **عض** etti”; düşmanlığında aşırı gittiği zaman. Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: **ويوم يعض الظالم على يديه**; yani pişmanlık ve hasret. Şair dedi:

  كمغبون يعض على يديه                      تبين غبنه بعد الـبـياع

Ve meselde: **عض على شبدعه**; yani dili; halîm için darb-ı meseldir. Dedi:

  عض على شبدعه الأريب
  فآض لا يلحى ولا يحوب

Ve hadiste: **من عض على شبدعه سلم من الآثام**; ve **العين**’de gelecektir.

Ve **عضه الأمر**: ona şiddetli geldi; ve o mecazdır. Ve yine: silah onları **عض** etti.

Ve **العضوض**; **صبور** gibi: Âmir b. el-Hâris b. Subey‘in atı; Sâğânî onu nakletti.

Ve “Bu, içinde **عض** ve **أعضاض** bulunan bir beldedir”; Cevherî onu nakletti; ve o **النوادر**’dedir; ve onun nassı: “Bu, **عض** ve **أعضاض** ve **عضاض** olan bir beldedir”; yani dikenli ağaç.

Ve **بعير عاض**: **العض** otlar; Cevherî onu nakletti; ve o **كتاب الإصلاح**’tadır.

Ve **العضاض**; **سحاب** gibi: bitkiden kalınlaşan ve sertleşen şey.

Ve **العضوض**—zamme ile—ve **العضاضة**—fetha ile—lüzumdur.

Ve sulardan **العضيض**: **العضوض**; Ebû Amr’ın **نوادر**’inde böyledir.

Ve “Semer onu **عض** etti”; mesel üzere; İbn Berrî onu nakletti.

Ve **العض**—kesre ile—habîs, şerîr (kötü huylu)dur.

Ve kılıcı devenin bacağına **أعض** etti; ve o mecazdır.

Ve **بعير عضاض**; **شداد** gibi: **عضوض**.

Ve onların korkağın kaçışı ve boyun eğmesi hakkında darb-ı mesellerinden:

  دردب لما عضه الثقاف

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَضَّ
عَضَّ A ( n. ac. عَضّ 1 ,  عَضِيْض 25 ) [ acc.
a.  or Bi or 'Ala ], Gripped, bit; champed ( the bit ).

b.  [ acc. &  Bi ], Reviled.

c.  [ Fī ], Perfected ( knowledge ).

d.  [ Bi ], Clave to.

e.  Rendered expert, matured.

عَضَّضَ
عَضَّضَ II ,
a.  see I (a) .

عَاْضَضَ
عَاْضَضَ III ,
a.  Bit each other.

أَعْضَضَ
أَعْضَضَ IV ,
a.  Made to bite.

تَعَاْضَضَ
تَعَاْضَضَ VI ,
a.  see III .

عَضّ
عَضّ 1 ,
a.  Biting, bite.

عَضَّة
عَضَّة 1t ,
a.  Bite.

عَضِيْض
عَضِيْض 25 ,
a.  see 1 .

عَضُوْض
عَضُوْض 26 ,
a.  Biting, mordacious; snappish.

b.  Tyrant.

c.  Hard times.

d.  Bit, morsel.

عُضَّاْض
عُضَّاْض 29 ,
a.  The bridge of the nose.

عَضڤضَ
N. P. عَضڤضَ I ,  عَضَّضَ II ,
a.  Bit, bitten.

عَضَّ الزَّمَان وَالحَرْب
عَضَّ الزَّمَان وَالحَرْب
a.  The ravages of time & war.

##### Türkçe

عَضَّ
**عَضَّ** A (mastar: **عَضّ** 1, **عَضِيْض** 25) [geçişli: a. veya Bi veya 'Ala], kavradı, ısırdı; (gem’i) çiğnedi.

b. [geçişli: & Bi], sövdü.

c. [Fī], (bilgiyi) mükemmelleştirdi.

d. [Bi], (bir şeye) sımsıkı sarıldı.

e. (birini) ehil kıldı, olgunlaştırdı.

عَضَّضَ
**عَضَّضَ** II,
a. I (a)’ya bak.

عَاْضَضَ
**عَاْضَضَ** III,
a. Birbirlerini ısırdılar.

أَعْضَضَ
**أَعْضَضَ** IV,
a. Isırttı.

تَعَاْضَضَ
**تَعَاْضَضَ** VI,
a. III’e bak.

عَضّ
**عَضّ** 1,
a. Isırma, ısırık.

عَضَّة
**عَضَّة** 1t,
a. Isırık.

عَضِيْض
**عَضِيْض** 25,
a. 1’e bak.

عَضُوْض
**عَضُوْض** 26,
a. Isıran, ısırıcı; hırçın.

b. Zalim.

c. Çetin zamanlar.

d. Isırık, lokma.

عُضَّاْض
**عُضَّاْض** 29,
a. Burun köprüsü.

عَضڤضَ
N. P. **عَضڤضَ** I, **عَضَّضَ** II,
a. Isırdı, ısırıldı.

عَضَّ الزَّمَان وَالحَرْب
**عَضَّ الزَّمَان وَالحَرْب**
a. Zamanın ve savaşın tahribatı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عضض
عَضَّ - يَعَضُّ
عَضَّ - يَعَضُّ + كائن + شيئاً: يقبض ويطبق أسنانه عليه
عَضَّ - يَعَضُّ + كائن + شيئاً + على شيء أو كائن: يقبض أسنانه على شيء، تأثراً وتفاعلاً بالشيء الآخر أو الكائن: يقبض بأسنانه شيئاً كما ولو كان يعض الشيء الآخر أو الكائن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفعل الحركي الهادف إلى إدخال شيء في جوف آخر كحركات الأكل والشرب وغيرها "، وهي:
لَقِمَ - يَلْقَمُ، زّقَمَ - يَزْقُمُ، رَضَعَ - يَرْضِعُ (رَضِعَ - يَرْضَعُ)، عَضَّ - يَعَضُّ، مضَغ - يَمْضَغُ، بَلِعَ - يَبْلَعُ

عَضَّ - يَعَضُّ
 	﴿هاأنتم أولاء تحبونهم ولا يحبونكم وتؤمنون بالكتاب كله وإذا لقوكم قالوا آمنا وإذا خلوا عضوا عليكم الأنامل من الغيظ قل موتوا بغيظكم إن الله عليم بذات الصدور (119)﴾ آل عمران ﴿ويوم يَعَضُّ الظالم على يديه يقول ياليتني اتخذت مع الرسول سبيلا(27)﴾ الفرقان
مختار الصحاح
● [عضض] ع ض ض: عَضَّهُ وعضَّ به وعضَّ عليه كله بمعنى وقد عَضَّهُ يَعَضُّه بالفتح عَضًّا وفي لغة بابه ردَّ و أعَضَّه الشيء فعَضَّه أي أمسكه بأسنانه
الراغب
عض
- العض: أزم بالأسنان. قال تعالى: }عضوا عليكم الأنامل﴿[آل عمران/ 119]،﴾ويوم يعض الظالم{ [الفرقان/27]، وذلك عبارة عن الندم لما جرى به عادة الناس أن يفعلوه عند ذلك، والعض للنوى (قال ابن فارس: والعض: النوى المرضوخ. انظر: المجمل 3/614)، والذي يعض عليه الإبل، والعضاض: معاضة الدواب بعضها بعضا، ورجل معض: مبالغ في أمره كأنه يعض عليه، ويقال ذلك في المدح تارة، وفي الذم تارة بحسب ما يبالغ فيه، يقال: هو عض سفر، وعض في الخصومة (راجع: أساس البلاغة ص 305 مادة: عض)، وزمن عضوض: فيه جدب، والتعضوض: ضرب من التمر يصعب مضغه.
ملخص اللسان:
1.     وعَضَّ الرجلُ  بصاحِبه يَعَضُّه عَضّاً: لَزِمَه ولَزِقَ به.
2.     العَضُّ: الشدُّ بالأَسنان على الشيء، وكذلك عَضّ الحيَّة،
3.     وأَعْضَضْتُه سيفي: ضربته به.
4.     وما لنا في هذا الأَمر مَعَضٌّ أَي مُسْتَمْسَكٌ.
لسان العرب
● - عضض: العَضُّ: الشدُّ بالأَسنان على الشيء، وكذلك عَضّ الحيَّة، ولا  يقال للعَقْرَب لأَن لَدْغَها إِنما هو بِزُباناها وشَوْلَتِها، وقد  عَضِضْتُه أَعَضُّه وعَضِضْتُ عليه عَضّاً وعِضاضاً وعَضِيضاً وعَضَّضْتُه،  تميمة ولم يسمع لها بآتٍ على لغتهم، والأَمر منه عَضَّ واعْضَضْ. وفي حديث  العِرْباض: وعَضُّوا عليها بالنواجِذِ؛ هذا مثل في شدّة الاستماك بأَمر  الدين لأَن العَضَّ بالنواجذ عَضٌّ بجميع الفم والأَسنان، وهي أَواخِرُ  الأَسنان، وقيل: هي التي بعد الأَنياب. وحكى الجوهري عن ابن السكيت: عضضت  باللقمة فأَنا أَعَضُّ، وقال أََبو عبيدة: عَضَضْتُ، بالفتح، لغة في  الرِّبابِ. قال ابن بري: هذا تصحيف على ابن السكيت، والذي ذكره ابن السكيت في  كتاب الإِصلاح: غَصِصْتُ باللقمة فأَنا أَغَصُّ بها غَصَصاً. قال أَبو  عبيدة: وغَصَصْتُ لغة في الرِّبابِ، بالصاد المهملة لا بالضاد المعجمة.  ويقال: عَضَّه وعَضَّ به وعَضَّ عليه وهما يَتعاضّانِ إِذا عَضَّ كل واحد  منهما صاحبه، وكذلك المُعاضَّةُ والعِضاضُ. وأَعْضَضْتُه سيفي: ضربته به.  وما لنا في هذا الأَمر مَعَضٌّ أَي مُسْتَمْسَكٌ. والعَضُّ باللسان: أَنْ  يَتَناوَلَه بما لا ينبغي، والفعلُ كالفعلِ، وكذلك المصدر.  ودابةٌ ذاتُ عَضِيضٍ وعِضاضٍ، قال سيبويه: العِضاضُ اسم كالسِّبابِ ليس  على فَعَلَه فَعْلاً. وفرَسٌ عَضُوضٌ أَي يَعَضُّ، وكلب عَضوض وناقة  عَضوض، بغير هاء. ويقال: بَرِئْتُ إِليك من العِضاضِ والعَضِيضِ إِذا باع  دابَّة وبَرِئَ إِلى مشتريها من عَضِّها الناسَ، والعُيُوبُ تجيءُ على  فِعال، بكسر الفاء.  وأَعْضَضْتُه الشيءَ فَعَضَّه، وفي الحديث: من تَعَزَّى بِعَزاءِ  الجاهلية فأَعِضُّوه بِهَنِ أَبيه ولا تَكْنُوا أَي قُولوا له: اعْضَضْ بأَيْرِ  أَبيك ولا تكنوا عن الأَير بالهن تنكيلاً وتأْديباً لمن دعَا دَعْوى  الجاهلية؛ ومنه الحديث أَيضاً: من اتَّصَلَ فأَعِضُّوه أَي من انتسَب  نِسْبَةَ الجاهلية وقال يا لفلان. وفي حديث أُبَيّ: أَنه أَعَضَّ إِنساناً  اتّصَل. وقال أَبو جهل لعتبة يوم بدر: واللّه لو غَيْرُك يقول هذا  لأَعْضَضْتُه؛ وقال الأَعْشى:  عَضَّ بما أَبْقَى المَواسِي له  من أُمِّه، في الزَّمَنِ الغابِرِ  وما ذاقَ عَضاضاً أَي ما يُعَضُّ عليه. ويقال: ما عندنا أَكالٌ ولا  عَضاضٌ؛ وقال:  كأَنَّ تَحْتي بازِياً رَكَّاضا  أَخْدَرَ خَمْساً، لم يَذُقْ عَضاضا  أَخْدَرَ: أَقامَ خَمْساً في خِدْره، يريد أَن هذا البازي أَقام في  وَكْره خمس ليال مع أَيامهن لم يذق طعاماً ثم خرج بعد ذلك يطلب الصيد وهو  قَرِمٌ إِلى اللحم شديد الطيران، فشبه ناقته به. وقال ابن بزرج: ما أَتانا  من عَضاضٍ وعَضُوضٍ ومَعْضُوضٍ أَي ما أَتانا شيءٌ نَعَضُّه. قال: وإِذا  كان القوم لا بنين لهم فلا عليهم أَن يَرَوْا عَضاضاً. وعَضَّ الرجلُ  بصاحِبه يَعَضُّه عَضّاً: لَزِمَه ولَزِقَ به. وفي حديث يعلى: يَنْطَلِقُ  أَحدكم إِلى أَخيه فَيَعَضُّه كَعَضِيضِ الفَحْلِ؛ أَصل العَضِيضِ اللزوم،  وقال ابن الأَثير في النهاية: المراد به ههنا العَضُّ نفسه لأَنه بعضه له  يلزمه. وعَضَّ الثِّقافُ بأَنابِيبِ الرُّمْحِ عَضّاً وعَضَّ عليها:  لَزِمَها، وهو مَثَلٌ بما تقدَّمَ لأَن حقيقة هذا الباب اللزوم واللزوق.  وأَعَضَّ الرُّمْحَ الثِّقافَ: أَلزمه إِيّاه. وأَعَضَّ الحَجَّامُ  المِحْجَمةَ قفاه: أَلزمها إِيّاه؛ عن اللحياني. وفلان عِضُّ فلان وعَضِيضُه أَي  قِرْنُه. ورجل عِضٌّ: مُصْلِحٌ لِمَعِيشته وماله ولازم له حَسَنُ القِيامِ  عليه. وعَضِضْتُ بمالي عُضُوضاً وعَضاضةً: لَزِمْتُه. ويقال: إِنه  لَعِضُّ مال، وفلان عِضُّ سفَر قويٌّ عليه وعِضُّ قتال؛ وأَنشد  الأَصمعي:لم نُبْقِ من بَغْيِ الأَعادي عِضّا  والعَضُوضُ: من أَسماء الدَّواهي. وفي التهذيب: العَضْعَضُ العِضُّ  الشديد، ومنهم من قَيَّدَهُ من الرجال. والضَّعْضَعُ: الضعيفُ. والعِضُّ:  الداهِيةُ. وقد عَضِضْتَ يا رجل أَي صِرْتَ عِضّاً؛ قال القطامي:  أَحادِيثُ مِن أَنباءِ عادٍ وجُرْهُمٍ  يُثَوِّرُها العِضّانِ: زَيْدٌ ودَغْفَلُ  يريد بالعِضِّينِ زيد بن الكَيِّسِ النُّمَيْري، ودَغْفَلاً النسَّابةَ،  وكانا عالمي العرب بأَنسابها وأَيامها وحِكَمِها؛ قال ابن بري: وشاهد  العِضِّ أَيضاً قول نجاد الخيبري:  فَجَّعَهُمْ، باللَّبَنِ العَكَرْكَرِ،  عِضٌّ لَئِيمُ المُنْتَمَى والعُنْصُرِ  والعِضُّ أَيضاً: السَّيءُ الخُلُق؛ قال:  ولم أَكُ عِضّاً في النَّدامى مُلَوَّما  والجمع أَعضاضٌ. والعِضُّ، بكسر العين: العِضاهُ. وأَعَضَّتِ الأَرضُ،  وأَرضٌ مُعِضَّة: كثيرة العِضاهِ. وقومٌ مُعِضُّونَ: تَرْعَى إِبلهم  العِضَّ.  والعُضُّ، بضم العين: النوى المَرْضُوخُ والكُسْبُ تُعْلَفُه الإِبل وهو  عَلَف أَهل الأَمصار؛ قال الأَعشى:  من سَراة الهِجانِ صَلَّبَها العُـ  ـض، ورَعْيُ الحِمَى، وطولُ الحِيالِ  العُضُّ: عَلَفُ أَهل الأَمصار مثل القَتِّ والنوى. وقال أََبو حنيفة:  العُضُّ العجينُ الذي تعلفه الإِبل، وهو أَيضاً الشجر الغليظ الذي يبقى في  الأَرض. قال: والعَضاضُ كالعُضِّ، والعَضاضُ أَيضاً ما غَلُظَ من النبت  وعَسا. وأَغَضَّ القومُ: أَكَلَتْ إِبلهم العُضَّ أَو العَضاضَ؛ وأَنشد:  أَقولُ، وأَهْلي مُؤْرِكُونَ وأَهْلُها  مُعِضُّونَ: إِن سارَتْ فكيفَ أَسيرُ؟  وقال مرة في تفسير هذا البيت عند ذكر بعض أَوصاف العِضاه: إِبل  مُعِضَّةٌ تَرْعَى العِضاهَ، فجعلها إِذ كان من الشجر لا من العُشْبِ بمنزلة  المعلوفة في أَهلها النَّوَى وشبهه، وذلك أَن العُضَّ هو علَف الرِّيفِ من  النوى والقَتِّ وما أَشبه ذلك، ولا يجوز أَن يقال من العِضاه مُعِضٌّ إِلا  على هذا التأْويل. والمُعِضُّ: الذي تأْكل إِبله العُضَّ. والمُؤْرِكُ:  الذي تأْكل إِبله الأَراكَ والحَمْضَ، والأَراكُ من الحَمْضِ. قال ابن  سيده: قال المتعقب غَلِطَ أَبو حنيفة في الذي قاله وأَساءَ تخريج وجه كلام  الشاعر لأَنه قال: إِذا رعى القوم العِضاه قيل القوم مُعِضُّونَ، فما  لذكره العُضّ، وهو علف الأَمصار، مع قول الرجل العِضاه:  وأَين سُهَيْلٌ من الفَرْقَدِ  وقوله: لا يجوز أَن يقال من العِضاه مُعِضٌّ إِلا على هذا التأْويل، شرط  غير مقبول منه لأَنَّ ثَمَّ شيئاً غَيَّره عليه قبل، ونحن نذكره إِن شاء  اللّه تعالى. وفي الصحاح: بعير عُضاضِيٌّ أَي سمين منسوب إِلى أَكل  العُضِّ؛ قال ابن بري: وقد أَنكر عليُّ بنُ حمزة أَن يكون العُضُّ النوى لقول  امرئ القيس:  تَقْدُمُه نَهْدَةٌ سَبُوحٌ،  صَلَّبَها العُضُّ والحِيالُ  قال أَبو زيد في أَول كتاب الكلإِ والشجر: العضاه اسم يقع على شجر من  شجر الشوك له أََسماء مختلفة يجمعها العضاه، واحدتها عِضاهةٌ، وإِنما  العِضاه الخالص منه ما عظم واشتد شوكه، وما صغر من شجر الشوك فإِنه يقال له  العِضُّ والشِّرْسُ، وإِذا اجتمَعَت جموع ذلك فما له شوك من صغاره عِضٌّ  وشِرْسٌ، ولا يُدْعَيانِ عِضاهاً، فمن العِضاه السَّمُرُ والعُرْفُطُ  والسَّيالُ والقَرَظُ والقَتادُ الأَعظم والكَنَهْبَلُ والعَوْسَجُ والسِّدْرُ  والغافُ والغَرَبُ، فهذه عِضاهٌ أَجمع ومن عِضاهِ القِياسِ، وليس  بالعضاه الخالص الشَّوْحَطُ والنَّبْعُ والشِّرْيانُ والسَّراءُ والنَّشَمُ  والعُجْرُمُ والتَّأْلَبُ والغَرَفُ فهذه تدعى كلُّها عِضاهَ القِياسِ، يعني  القِسيَّ، وليست بالعضاه الخالص ولا بالعِضِّ؛ ومن العِضِّ والشَّرْسِ  القَتادُ الأَصغر، وهي التي ثمرتها نُفّاخةٌ كَنُفّاخةِ العُشَرِ إِذا  حركت انفقأَت، ومنها الشُّبْرُمُ والشِّبْرِقُ والحاجُ واللَّصَفُ  والكَلْبةُ والعِتْرُ والتُّغْرُ فهذه عِضٌّ وليست بعضاه، ومن شجر الشوك الذي ليس  بِعضٍّ ولا عضاه الشُّكاعَى والحُلاوَى والحاذُ والكُبُّ والسُّلَّحُ.  وفي النوادر: هذا بلدُ عِضٍّ وأَعضاضٍ وعَضاضٍ أَي شجر ذي شوك. قال ابن  السكيت في المنطق: بعير عاضٌّ إِذا كان يأْكل العِضَّ وهو في معنى عَضِهٍ،  وعلى هذا التفصيل قول من قال مُعِضُّونَ يكون من العِضِّ الذي هو نفس  العِضاه وتصح روايته.  والعَضُوضُ من الآبارِ: الشاقَّةُ على الساقي في العمل، وقيل: هي  البعِيدةُ القعرِ الضَّيِّقةُ؛ أَنشد:  أَوْرَدَها سَعْدٌ عليَّ مُخْمِسا،  بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا  والعرب تقول: بِئْرٌ عَضُوضٌ وماءٌ عَضُوضٌ إِذا كان بعيدَ القعر يستقى  منه بالسانِيةِ. وقال أَبو عمرو: البئرُ العَضُوضُ هي الكثيرة الماء،  قال: وهي العَضِيضُ. في نوادره: ومِياهُ بني تميم عُضُضٌ، وما كانت البئر  عَضُوضاً ولقد أَعَضَّتْ، وما كانت جُدّاً ولقد أَجَدَّتْ، وما كانت  جَرُوراً ولقد أَجَرَّتْ.  والعُضَّاضُ: ما بين رَوْثةِ الأَنف إِلى أَصله، وفي التهذيب: عِرْنِينُ  الأَنف؛ قال:  لمَّا رأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفَّا،  أَعْدَمْتُه عُضَّاضَه والكَفَّا  وقال ابن بري: قال أَبو عُمَر الزاهد العُضاضُ، بالضم، الأَنف؛ وقال ابن  دريد: الغُضاضُ، بالغين المعجمة؛ وقال أَبو عمرو: العُضَّاضُ، بالضم  والتشديد، الأَنف؛ وأَنشد لعياض بن درة:  وأَلْجَمَه فأْسَ الهَوانِ فلاكَه،  فأَعْضَى على عُضّاضِ أَنْفٍ مُصَلَّمِ  قال الفراء: العُضاضِيُّ الرجل الناعم اللَّيِّنُ مأْخوذ من العُضاضِ  وهو ما لانَ من الأَنف.  وزَمَنٌ عَضُوضٌ أَي كَلِبٌ. قال ابن بري: عَضَّه القَتَبُ وعَضَّه  الدهْرُ والحرْبُ، وهي عَضوض، وهو مستعار من عَضِّ الناب؛ قال المخبّل  السعدي:لَعَمْرُ أَبيكَ، لا أَلْقَى ابنَ عَمٍّ،  على الحِدْثانِ، خَيْراً من بَغِيضِ  غَداةَ جَنَى عليّ بَنيَّ حَرْباً،  وكيفَ يَدايَ بالحرْبِ العَضُوضِ؟  وأَنشد ابن بري لعبد اللّه بن الحجاج:  وإِنِّي ذو غِنىً وكَرِيمُ قَوْمٍ،  وفي الأَكْفاءِ ذو وَجْهٍ عَرِيضِ  غَلَبْتُ بني أَبي العاصِي سَماحاً،  وفي الحرْبِ المُنَكَّرَةِ العَضُوضِ  ومُلْكٌ عَضُوضٌ: شديدٌ فيه عَسْفٌ وعَنْفٌ. وفي الحديث: ثم يكون مُلْكٌ  عَضُوضٌ أَي يُصيبُ الرَّعِيَّةَ، فيه عسف وظلم، كأَنهم  (* قوله «كأَنهم  إلخ» كذا بالأصل. وأصل النسخة التي بأيدينا من النهاية ثم أصلحت كأنه  يعضهم عضاً.) يُعَضُّونَ فيه عَضّاً. والعَضُوضُ من أَبْنِيةِ المُبالغَةِ،  وفي رواية: ثم يكون مُلوك عُضُوضٌ، وهو جمع عِضٍّ، بالكسر، وهو  الخَبِيثُ الشَّرِسُ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: وسَتَرَوْنَ بعدي  مُلْكاً عَضُوضاً. وقوْسٌ عَضُوضٌ إِذا لَزِقَ وترُها بِكَبدِها. وامرأَة  عَضوض: لا يَنْفُذ فيها الذكَر من ضِيقها.  وفلان يُعَضِّضُ شفتيه أَي يَعَضُّ ويُكْثِرُ ذلك من الغضَب. وفلان  عِضاضُ عَيْشٍ أَي صَبُورٌ على الشدة. وعاضَّ القومُ العَيْشَ منذُ العامِ  فاشتد عِضاضُهم أَي اشتدَّ عَيْشُهم. وغَلَقٌ عِضٌّ: لا يكادُ  يَنْفَتِحُ.والتَّعْضُوضُ: ضرب من التمر شديد الحلاوة، تاؤُه زائدة مفتوحة، واحدته  تَعْضُوضةٌ، وفي التهذيب: تمر أَسود، التاء فيه ليست بأَصلية. وفي  الحديث: أَن وَفْدَ عَبْدِ القَيْسِ قَدِموا على النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم،  فكان فيما أَهْدَوْا له قُرُبٌ من تَعْضُوض؛ وأَنشد الرياشي في صفة نخل:  أَسْوَد كاللَّيْلِ تَدَجَّى أَخْضَرُهْ،  مُخالِط تَعْضُوضه وعُمُرُهْ،  بَرْنِيَّ عَيْدانٍ قَلِيلٍ قِشَرُهْ  العُمُر: نخل السُّكَّر. قال أَبو منصور: وما أَكلت تمراً أَحْمَتَ  حَلاوةً من التَّعْضُوضِ، ومعدنه بهجر وقُراها. وفي الحديث أَيضاً: أَهْدَتْ  لنا نَوْطاً من التعضوض. وقال أَبو حنيفة: التَّعْضُوضةُ تمرة طَحْلاءُ  كبيرة رطْبة صَقِرةٌ لذيذة من جَيِّد التمر وشَهِيِّه. وفي حديث عبد الملك  بن عمير: واللّه لتَعْضُوضٌ كأَنه أَخفاف الرِّباع أَطيب من هذا.
مقاييس اللغة:
(عض) العين والضاد أصلٌ واحدٌ صحيح، وهو الإمساك على الشيء بالأسنان. ثمّ يقاس منه كلُّ ما أشبَهَه، حتى يسمَّى الشيء الشَّديد والصُّلب والدَّاهي بذلك.
فالأوّل العَضّ بالأسنان يقال: عَضِضتُ أعَضُّ عَضَّاً وعضيضاً، فأنا عاضٌّ. وكلبٌ عَضوض، وفرس عَضوض. وبرئْت إليك من العِضاض. وأكثر ما يجيء العيوبُ في الدوابِّ على الفِعال، نحو الخِراط والنِّفار، ثم يُحمَل على ذلك فيقال: عَضِضتُ الرّجلَ، إذا تناولْتَه، بما لا ينبغي. قال النَّضْر: يقال: ليس لنا عَضاضٌ([47]) أي ما يُعَضّ، كما يقال مَضَاغٌ لما يُمضَغ.
ابن الأعرابيّ: ما ذُقْتُ عَضاضاً، أي شيئاً يؤكل. قال أهل اللُّغَة: يقال هذا زمن عَضُوضٌ، أي شديد كلِب. قال:
إليك أشكو زمناً عَضوضاً  *** مَن يَنْجُ منه ينقلب حَرِيضا
ويقولون: ركيَّةٌ عضوض، إذا بعُد قعرُها وشَقّ على السّاقي الاستسقاء منها. قال:
أبِيت على الماء العَضُوض كأنني  *** رَقُوبٌ، وما ذُو سَبْعَةٍ يرقُوبِ
وقوس عضوضٌ: لازق وترُها بكبدها. قال الخليل: العِضّ: الرّجل السيِّئ الخلُق المنكَر. قال:
* ولم أكُ عِضَّاً في الندامَى مُلَوَّما([48]) *
ويقال: العِضّ: الدّاهية. يقال: هو عِضٌّ ما يُفْلِت منه شيء؛ وهو الشحيح، الذي يقع بيده شيءٌ فيَعضُّ عليه. وإنَّه لَعِضُّ شَرٍّ، أي صاحبه. قال أبو زيد: فلان عِضُّ سَفَرٍ وعِضُّ مالٍ، إذا كان قويَّاً عليه مجرِّباً لـه. وقد عَضَّ بماله يَعضّ به عُضُوضاً([49]) . قال الفرَّاء: رأيتُ رجلاً عِضَّاً، أي مارداً، وامرأةً عِضَّةً أيضاً. وهذا عِضُّ هذا، أي حِتْنُه وقِرْنُه([50]) . ويقال إنَّ العِضَّ([51]) : الدَّاهِي من الرِّجال. ويُنشَد فيه:
أحاديثَ من عادٍ وجُرْهُمَ جَمَّةً *** يثوِّرها العِضَّانِ زيدٌ ودَغْفلُ([52])
ومما شذَّ عن هذا الأصل إن كان صحيحاً، يقولون: العُضَّاض: عِرنينُ الأنف. وينشدون:
وألجَمه فأسَ الهوانِ فَلاَكَهُ  *** وأغضَى على عُضَّاضِ أنفٍ مصلَّمِ([53])
فأمّا ما جاء على هذا من ذكر النَّبات فقد قلنا فيه ما كَفَى، إلاّ أنّهم يقولون: إنّ العُضَّ، مضموم: علَفُ أهلِ القرى والأمصار، وهو النّوى والقَتُّ ونحوُهما. قال الأعشى:
مِنْ سَرَاةِ الهِجان صَلَّبَها العُـ  *** ـضُّ ورَعْيُ الحِمَى وطُولُ الحِيالِ([54])
وقال الشَّيبانيّ: العُضّ([55]) : العَلف. ويقال بل العُضُّ الطَّلح والسَّمُر والسَّلَم، وهي العِضاهُ. قال الفرَّاء: أعضَّ القومُ فهُمْ مُعِضُّونَ، إذا رعَوا العضاهَ. وأنشد:
أقول وأهلي مُؤرِكُونَ وأهلُها  *** مُعِضُّون إنْ سارَتْ فكيف أسيرُ([56])
وإنما جاز ذلك لمّا كان العِضَاهُ من الشَّجَر لا العُشْب صارت الإبل مادامت مقيمةً فهي بمنزلة المعلوفة في أهلها النَّوَى وشِبهَه. وذلك أنَّ العُضّ علَف الرِّيف من النّوى والقَتّ. قال: ولا يجوز أن يقال من العِضَاهِ مُعِضٌّ إلاّ على هذا التأويل. والأصل في المُعِضّ أنَّه الذي تأكل إبله العُضَّ. وقال بعضهم: العِضُّ، بكسر العين، العِضَاهُ. ويقال بعيرٌ غاضٍ، إذا كان يُعلَفه أو يُرعاه([57]) . قال:
والله ما أدري وإن أوعدتَنِي *** ومشيْتَ بين طَيالسٍ وبياضِ
أبَعيرُ عُضٍّ وارِمٌ ألغادُهُ  *** شثنُ المَشافرِ أم بعيرٌ غاضِ([58])
قال أبو عمرو: العُضّ: الشّعير والحنطة. ومعنى البيت أنَّ العُضَّ عَلَف الأمصار، والغضَى علَف البادية. يقول: فلا أدري أعَرَبيٌّ([59]) أم هجين.
ومما يعود إلى الباب الأول العَضُوض من النِّساء: التي لا يكاد ينفُذ فيها عُضو الرّجُل. ويقال: إنَّه لعِضاض عيشٍ، أي صبور على الشّدّة. ويقال ما في هذا الأمر مَعَضٌّ، أي مُستمسَك.
وقال الأصمعيّ: يقال في المثل: "إنَّك كالعاطف على العاضّ". وأصل ذلك أنَّ ابن مَخاضٍ أتى أمَّه يريد أن يرضَعها؛ فأوجع ضَرعها فعضَّتْه، فلم يَنْهَهُ ذلك أنْ عاد. يقال ذلك للرجل يُمنَع فيعود.
القاموس المحيط:
عَضَضْتُهُ، عليه، كسمعَ، ومَنَعَ، عَضّاً وعَضيضاً أمْسَكْتُهُ بأسْنَانِي، أو بِلِسانِي، بصاحبِي عَضيضاً لَزِمْتُهُ. والعَضِيضُ العَضُّ الشديدُ، والقَرِينُ. وعَضُّ الزَّمانِ والحَرْبِ شِدَّتُهُما، أو هُما بالظاء، وعَضُّ الأسْنَانِ بالضاد. والعَضُوضُ ما يُعَضُّ عليه ويُؤْكَلُ، كالعَضَاضِ، والقَوْسُ لَصِقَ وتَرُهَا بكَبِدِها، والمرأةُ الضَّيِّقَةُ، كالتَّعْضُوضَةِ، والداهِيَةُ، والزَّمَنُ الشديدُ الكَلِبُ، ومُلْكٌ فيه عَسْفٌ وظُلْمٌ، والبِئْرُ البَعيدَةُ القَعْرِ، أو الكثيرَةُ الماء ج عُضُضٌ وعِضاضٌ. والتَّعْضوضُ تَمْرٌ أسْوَدُ حُلْوٌ، واحِدَتُهُ بهاء. وكسحابٍ ما غَلُظَ من الشَّجَرِ. وككتابٍ عَضُّ الفَرَسِ. والعُضُّ، بالضم العَجينُ تُعْلَفُه الإِبِلُ، والقَتُّ، والشَّعيرُ والحِنْطَةُ لا يَشْرَكُهُمَا شيءٌ، أو النَّوَى، والقتُّ والشجرُ الغليظُ يَبْقَى في الأرضِ، أو النَّوَى والعَجينُ، والشَّعيرُ، والخَشَبُ الجَزْلُ الكثيرُ يُجْمَعُ، واليابِسُ من الحَشِيشِ، وبالكسر السَّيِّىء الخُلُقِ، والبَلِيغُ المُنْكَرُ، والقِرْنُ، والقويُّ على الشيء، والقَيِّمُ للمالِ، والبَخِيلُ، والرجُلُ الشديدُ، والدَّاهِيَةُ ج عُضُوضٌ، ومنه الرِّوايَةُ الأُخْرَى ثم تكونُ مُلوكٌ عُضوضٌ وما صَغُرَ من شجرِ الشَّوْكِ، ويُضَمُّ، أو هي الطَّلْحُ والعَوْسَجُ والسَّلَمُ والسَّيَالُ والسَّرْحُ والعُرْفُطُ والسَّمُرُ والشَّبَهانُ والكَنَهْبَلُ وما لا يَكادُ يَنْفَتِحُ من الأغاليقِ.والعِضَّانِ زَيْدُ بنُ الحارِثِ النَّمَرِيُّ، ودَغْفَلُ بنُ حَنْظَلَةَ الذُّهْلِيُّ عالِمَا العرَبِ بحِكَمِها وأيَّامِها. والعُضَاضُ، كغُرابٍ ورُمَّانٍ عِرْنينُ الأنْفِ. والعُضاضِيُّ الرجُلُ الناعِمُ اللَّيِّنُ، والبعيرُ السَّمينُ. وأعْضَضْتُهُ الشيءَ جَعَلْتُهُ يَعَضُّه، سَيْفِي ضَرَبْتُهُ به. وأعَضُّوا أكَلَت إِبِلُهم العُضَّ، البِئْرُ صارَتْ َعضوضاً، الأرضُ كثُرَ عُضُّها. وفي الحديث " من تَعَزَّى بعزَاء الجاهِلِيَّةِ، فأَعِضّوهُ بهنِ أبيه، ولا تَكْنُوا " ، أي قُولوا له اعْضُضْ أيْرَ أبيكَ، ولا تَكْنُوا عنه بالهَنِ. وعَضَّضَ عَلَفَ إبِلَهُ العُضَّ، واسْتَقَى من البئرِ العَضُوضِ، ومازَحَ جاريَتَهُ. وحِمارٌ مُعَضَّضٌ عَضَّضَتْه الحُمُرُ وكدَمَتْهُ. والعِضاضُ في الدّوابِّ، بالكسر أن يَعَضَّ بعضُها بعضاً. وهو عِضاضُ عَيْشٍ صَبورٌ على الشِّدَّةِ.
تاج العروس:
عضض
" عَضَضْتُهُ " مُتعدّياً بنَفْسه عَضِضْتُ " عَلَيْه " مُتَعَدِّياً بعَلَى وكَذَا عَضضْتُ بِهِ مُتَعَدِّياً بالبَاءِ صَرَّح به الجَوْهَرِيُّ والصّاغَانِيُّ " كسَمِعَ " ومَنَعَ " . قال شيخُنا : وَزْنُه بمَنَع وَهَمٌ إِذِ الشَّرْطُ غَيْرُ مَوْجُودٍ كما في النَّاموس إِلاَّ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى تَدَاخُلِ اللُّغَاتِ انتهى . قُلْتُ : الفَتْحُ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ ونَصُّه : ابنُ السِّكِّيت : عَضَضْتُ باللُّقْمَة فأَنَا أَعَضُّ . وقال أَبو عُبيْدٍ : عَضَضْتُ بالفَتْحِ لُغةٌ في الرِّبابِ . قال ابنُ بَرِّيّ : هذا تَصْحِيفٌ على ابنِ السِّكِّيتِ والَّذِي ذَكَرَهُ ابن السِّكِّيت في كِتاب الإِصلاح : غَصِصْتُ باللُّقْمَةِ فأَنا أَغَصُّ بها غَصَصاً قال أَبو عُبَيْدة : وغَصَصْتُ لُغَةٌ في الرِّباب بالصَّاد المُهْمَلَة لا بالضَّاد المُعْجَمَة . قلتُ : وهكَذا وُجِدَ بخُطِّ أَبي زَكَريّا وابْن الجَوَاليقيّ في الإِصْلاح لابْن السِّكّيت في باب ما نُطِقَ به بفَعِلْتُ وفَعَلْتُ بالغين والصاد المُهْمَلَة على الصَّواب وصَرَّحُوا بأَنَّ مَا في الصّحاح تَصْحيفٌ وقد تَبِعَهُ المُصَنِّف هُنَا حَيْثُ وَزَنَهُ بمَنَع إِشَارَةً إلى قَوْل أَبي عُبَيْدَةَ المَذْكُور من غَيْر تَنْبيهٍ عليه . وذَكَرَهُ أَيْضاً في الصَّاد على الصّواب وقد وَقَعَ في هذَا الوَهَمِ أَيْضاً الصّاغَانيُّ في العُبَاب حَيْثُ نَقَلَ قَوْلَ أَبي عُبَيْدَةَ السَّابقَ وكأَنَّ المُصَنِّفَ حَذَا حَذْوَهُ على عَادَته مع أَنَّه نَبَّهَ على تَوْهيمِ الجَوْهَريّ في كتَابه التَّكْملَة . فَقَالَ ما نَصُّه : وقَال الجَوْهَريُّ : عَضِضْتُ باللُّقْمَة والصَّوابُ غَصِصْتُ بالغَيْن المُعْجَمَة وبَصَادَيْن مُهْمَلَتَيْن ولم يَذْكُرْ قَوْلَ أَبي عُبَيْدَةَ وكَأَن عنده الوَعَمَ في غَصصْت باللُّقْمَة فَقَط والصَّواب ما نَقَلَه ابنْ بَرّيّ فيما تَقَدَّمَ من القَوْل فتَأَمّلْ تَرْشُدْ فالصَّوابُ الَّذي لا مَحيدَ عنه أَنَّهُ من باب سَمِع فَقَط . يُقَال : عَضِضْتُه أَعَضُّ وعَضِضْت عَلَيْه " عَضّاً " وعِضَاضاً " وعَضِيضاً : مَسَكْتُهُ " وفي بَعْضِ النُّسَخ . أَمْسَكْتُه " بأَسْنَانِي " وشَدَدْتُه بهَا " أَو بلِسَانِي " وكَذلك عَضّث الحَيَّة ولا يُقَال للعَقْرَب لأَنَّ لَدْغَهَا إِنَّمَا هو بزُبَانَاها وشَوْلَتِهَا والأَمْرُ منه عَضَّ واعْضَضْ . قال الله تَعالَى : ( عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأَنَامِلَ مِنَ الغَيْظ ) أَخْبَرَ أَنَّه لشِدَّة إِبْغاضهم المُؤْمنينَ يَأْكُلُون أَيْدِيَهُم غَيْظاً . وفي حَديث العِرْبَاض : " وعَضُّوا عليها بالنَّوَاجِذ " هذا مَثَلٌ في شِدَّةِ الإِمساكِ بأَمْرِ الدِّينِ لأَنَّ العَضَّ بالنَّوَاجِذ عَضٌّ بجَميع الفَمِ والأَسْنَانِ وهي أَواخرُ الأَسْنَان . عَضِضْتُ " بصَاحِبِي عَضِيضاً " وعَضّاً : " لَزِمْتُهُ " ولَزِقْتُ به . وفي حَديثِ يَعْلَى : " يَنْطَلِقُ أَحَدُكُم إِلى أَخيه فيَعَضُّه كعَضِيضِ الفَحْلِ " أَصْلُ العَضِيضِ اللُّزُومُ . وقال ابنُ الأَثير : المُراد به هُنَا العَضُّ نَفْسُهُ لأَنَّهُ بعَضِّه له يَلْزَمُهُ . " والعَضِيضُ " كأَميرٍ : " العَضُّ الشَّديدُ " هكَذا في سَائر الأُصُول وهو غَلَطٌ والَّذي نَقَلَه الصّاغَانيُّ في كِتَابَيْه عن ابْن الأَعْرَابيّ : العَضْعَضُ مثَالُ سَبْسَبٍ : العَضُّ الشَّدِيدُ هكذا بفَتْح العَيْن في العَضِّ وهو غَلَطٌ أَيْضاً والصَّوَابُ كما في التَّهْذيب عن ابن الأَعْرَابيّ : العَضْعَضُ هو العِضُّ الشَّدِيدُ هكذا بكَسْر العَيْن . قال : ومنهم مَنْ قَيَّدَهُ بالرِّجَال والدَّليلُ على ذلكَ أَنَّه قالَ بَعْدُ : والضَّعْضَعُ : الضَّعيفُ وسَيَأْتي العِضُّ بالكَسْر بمَعْنَى الدَّاهِيَة فتَأَمَّلْ فيمَا وَهِمَ فيه المُصَنِّف والصَّاغَانيّ وقَد قَيَّدَه على الصَّواب صاحبُ اللِّسَان وابنُ حامدٍ الأُرْمَويّ وغَيْرُهما من أَئمَّة اللُّغَة ويَدُلُّ له أَيْضاً قَولُ ابن القَطَّاع : عَضَّ يَعَضُّ عَضيضاً : اشْتَدَّ وصَلُبَ . وقَوْلُ صَاحب الأَساس : والعَضِيضُ والعِضُّ : الشَّديدُ غَيْرَ أَنّ قوْلَه : والعَضِيضُ تَحْريفٌ من النُّسَّاخ والصَّواب العَضْعَضُ كما ذَكَرْنَا . العَضِيضُ : " القَرِينُ "
يُقَالُ : هو عَضِيضُ فُلانٍ أَيْ قَرِينُه . من المَجَاز " عَضُّ الزَّمَان والحَرْب : شِدَّتُهُمَا " يُقَال : عَضَّهُ الزَّمَانُ وعَضَّتْه الحَرْبُ إِذَا اشْتَدّا عَلَيْه وهي عَضُوضٌ . مُسْتَعَارٌ من عَضِّ النّابِ . قال المُخْبَّلُ السَّعْديّ : لُ : هو عَضِيضُ فُلانٍ أَيْ قَرِينُه . من المَجَاز " عَضُّ الزَّمَان والحَرْب : شِدَّتُهُمَا " يُقَال : عَضَّهُ الزَّمَانُ وعَضَّتْه الحَرْبُ إِذَا اشْتَدّا عَلَيْه وهي عَضُوضٌ . مُسْتَعَارٌ من عَضِّ النّابِ . قال المُخْبَّلُ السَّعْديّ :
لَعَمْرُ أَبِيكَ لا أَلْقَى ابنَ عَمٍّ ... عَلَى الحدثَانِ خَيْراً من بَغِيضِ
غَدَاةَ جَنَى عَلَيَّ بَنِيَّ حَرْباً ... وكَيْفلَ يَدَايَ بالحَرْبِ العَضُوضِ وأَنْشَدَ ابنُ بَرّيّ لعَبْد الله بن الحَجّاج :
وإِنّي ذُو غِنىً وكَرِيمُ قَوْمٍ ... وفي الأَكْفَاءِ ذُو وَجْهٍ عَرِيضِ
غَلَبْتُ بَنِي أَبِي العاصي سَمَاحاً ... وفي الحَرْبِ المُنْكَّرَةِ العَضُوضِ " أَو هُمَا بالظَّاءِ " المُشَالَة . " وعَضُّ الأَسْنَان بالضّاد " كما صَرَّحَ به بَعْضُ فُقَهَاءِ اللُّغَةِ . والَّذي صَرَّحَ به ابنُ القَطَّاع وغَيْرُه أَنَّهما لُغَتَان كما سَيَأْتِي . " والعَضُوضُ " كصَبُورٍ : " ما يُعَضُّ عَلَيْه ويُؤْكَلُ " . وفي الصّحاح فيُؤْكَل " كالعَضَاض بالفَتْحِ . قال ابن بُزُرج : ما أَتانَا من عَضَاضٍ وعَضُوضٍ ومَعْضُوضٍ أَيْ ما أَتَانَا شَيْءٌ نَعَضُّه . وقَال غَيْرُهُ : يُقَال : ما ذَاقَ عَضَاضاً . ويُقَال : ما عنْدَنَا أَكَالٌ ولا عَضَاضٌ . قال الجَوْهَريُّ والصّاغَانيّ : وأَنْشَدَ الفَرَّاءُ :
" كَأَنَّ تَحْتِي بَازِياً رَكَّاضَا
" أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضَا وفي اللسان : أَخْدَرَ : أَقامَ في خِدْرِه يُريدُ أَنَّ هذَا البَازِيَ أَقامَ في وَكْره خَمْسَ لَيالٍ مع أَيّامهنّ لَمْ يَذُقْ طَعَاماً ثمّ خَرَجَ بعدَ ذلك يَطْلُبُ الصَّيْدَ وهُو قَرِمٌ إِلى اللَّحْم شَدِيدُ الطَّيَرَان فشَبَّه نَاقَتَهُ به . من المَجَاز العَضُوضُ : " القَوْسُ لَصِقَ وَتَرُهَا بكَبِدهَا " . نَقَله صاحبُ اللِّسَان والأَسَاس والصَّاغَانيّ في كِتَابَيْه . من المَجَاز : العَضَوضُ : " المَرْأَةُ الضَّيِّقَةُ " الفَرْجِ لا يَنْفُذ فيها الذَّكَرُ من ضِيقهَا " كالتَّعْضُوضَة " . قال في نَوَادر الأَعْرَاب : امْرَأَةٌ تَعْضُوضَةٌ . قال الأَزْهَريّ : أُراهَا الضَّيِّقَةَ . العَضُوضُ : " الدَّاهِيَةُ " كما في العُبَاب وفي اللّسَان : من أَسْمَاءِ الدَّوَاهِي وهو مَجَازٌ . من المَجَاز : العَضُوضُ : " الزَّمَنُ الشَّدِيدُ الكَلِبُ " . وفي الصّحاح : زَمَنٌ عَضُوضٌ : كَلِبٌ وزَدَ في العُبَاب : شَديدٌ وأَنْشَدَ :
" إِلَيْكَ أَشْكُو زَمَناً عَضُوضَا
" مَنْ يَنْجُ منه يَنْقَلِبْ جَرِيضَا من المَجَاز : " مُلْكٌ " عَضُوضٌ : شَدِيدٌ " فيه عَسْفٌ وظُلْمٌ " للرَّعِيَّة وعُنْفٌ . ومنه الحَديثُ " أَنْتُمُ الْيَوْمَ في نُبُوَّة ورَحْمَةٍ ثُمَّ تَكُونُ خِلافَةٌ ورَحْمَةٌ ثمّ يَكُونُ كَذَا وكَذَا ثُمَّ يَكُونُ مُلْكٌ عَضُوضٌ . " وفي حَديث أَبي بَكْرٍ رَضيَ اللهُ عنه : " وسَتَرَوْنَ بَعْدي مُلْكاً عَضُوضاً " أَيْ يُصِيبُ الرَّعِيَّةَ فيه عَسْفٌ وظُلْمٌ كأَنَّهُم يُعَضُّونَ فيه عَضّاً . والعَضُوضُ من أَبْنِيَة المُبَالَغَة . من المَجَاز : العَضُوضُ : " البِئْرُ البَعيدَةُ القَعْرِ " الضَّيِّقَةُ يُسْتَقَى فيها بالسَّانِيَة كما في الصّحاح قال :
" أَوْرَدَهَا سَعْدٌ عَلَيَّ مُخمِسَا
" بِئْراً عَضُوضاً وشِنَاناً يُبَسَّا
وقيلَ : هي من الآبَار : الشّاقَّةُ عَلَى السَّاقِي . قال الزّمَخْشَريُّ : كأَنَّهَا تَعَضُّ المَاتِحَ ممَّا يَشُقّ علَيْه . وفي اللّسَان : تَقُولُ العَرَبُ : بِئْرٌ عَضُوضٌ ومَاءٌ عَضُوضٌ : إِذا كان بَعيدَ القَعْرِ يُسْتَقَى منه بالسّانِيَة " أَو هيَ الكَثِيرَةُ المَاءِ " عن أَبي عَمْرٍو في نَوَادره " ج عُضُضٌ " بضَمَّتَيْن " وعِضَاضٌ " بالكَسْر . وفي الصّحاح : ومِيَاهُ بَني تَميمٍ عُضَضٌ . " والتَّعْضُوضُ " بالفَتْح : " تَمْرٌ أَسْوَدُ حُلْوٌ " ومَعْدِنُه هَجَرُ كَما في الصّحاح . قال الأَزْهَرِيُّ : تَاؤُه زائِدَةٌ " وَاحدَتُه بهَاءٍ " وفي الحَديث " أَنَّ وَفْدَ عَبْدِ القَيْس قَدِمُوا على النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم فكَانَ فيمَا أَهْدَوْا له قَرُبٌ منْ تَعْضُوضِ هَجَرَ " ويُرْوَى : أَهْدَوْا لَهُ نَوْطاً من تَعْضُوضِ هَجَرَ . النَّوْطُ : الجُلَّةُ الصَّغيرَةُ . قال الأَزْهَريّ : أَكَلْتُ التَّعْضُوضَ بالبَحْرَيْن فما عَلِمْتُني أَكَلْتُ تَمْراً أَحْمَتَ حَلاوَةً منْهُ ومَنْبِتُه هَجَرُ وقُرَاهَا . وأَنشد الرِّيَاشيّ في صِفَة نَحْلٍ :
" أَسْوَد كاللَّيْل تَدَجَّى أَخْضَرُهْ
" مُخالِطٌ تَعْضُوضُهُ وعُمُرُهْ
" بَرْنِيَّ عَيْدَانٍ قَليلِ قِشَرُهْ العُمُر : نَخْلُ السُّكَّر وقد تَقَدَّم . وقال أَبو حَنيفَةَ : التَّعْضُوضَةُ : تَمرَةٌ طَحْلاءُ كَبيرَةٌ رَطْبَةٌ صَقِرَةٌ لَذِيذَةٌ منْ جَيِّدِ التَّمْرِ وشَهِيِّه قال وأَخْبَرَني أَعْرَابيٌّ منْ رَبيعَةَ أَنَّ التَّعْضُوضَةَ تَحْمِلُ بهَجَرَ أَلْفَ رِطْلٍ بالعِرَاقيّ . العَضَاضُ " كسَحَابٍ : ما غَلُظَ من الشَّجَر " نَقَلَهُ أَبو حَنيفَةَ عن أَبي عَمْرٍو . يُقَال : ما بَقِي في الأَرْض إِلاّ العَضَاضُ . وقال غَيْرُه : العَضَاضُ : مَا غَلُظَ من النَّبْت وعَسَا . العِضَاضُ " ككِتَابٍ : عَضُّ الفَرَسِ " . يُقَالُ : بَرِئْتُ إِلَيْكَ من العِضَاضِ والعَضِيض أَيْضاً عن يَعْقُوبَ كما في الصّحاح يَعنِي به عَضَّ الفَرَسِ يَقُولُه إِذا باعَ دَابَّةً وبَرِئَ إِلى مُشْتَرِيها من عَضِّها النّاسَ والعُبُوبُ تَجيءُ على فِعَالٍ بالكَسْر . ويُقَال : دابَّةٌ ذَاتُ عَضِيضٍ وعِضَاضٍ . قال سيبَوَيْه : العِضَاضُ اسْمٌ كالسِّبَاب لَيْسَ على : فَعَلَهُ فَعْلاً . قال المُفَضِّل : " العُضُّ بالضَّمِّ : العَجينُ " زاد أَبو حَنيفَةَ : الَّذي " تُعْلَفُهُ الإِبلُ " . قالَ : العُضُّ : " القَتُّ " وهو الفِصْفِصَةُ ورَطْبَهُ القَدَّاحِ . قال الأَعْشَى :
مِنْ سَرَاةِ الهِجَانِ صَلَّبَها العُضُّ ... ورَعْيُ الحِمَى وطُولُ الحِيَالِ
" وقال امْرُؤُ القَيْس :
تَقْدُمُنِي نَهْدَةٌ سَبُوحٌ ... صَلَّبَهَا العُضُّ والحِيَالُ قال أَبو عَمْرٍو : العُضُّ : " الشَّعيرُ والحِنْطَةُ لا يَشْرَكُهُمَا شَيْءٌ أَوْ " هو " النَّوَى " المَرْضُوخُ " والقَتُّ " تُعْلَفُه الإِبلُ وهو عَلَفُ أَهْلِ الأَمْصَار أَو هو النَّوَى والكُسْبُ كما في اللِّسَان والصّحاح والعُبَاب . العُضُّ : " الشَّجَرُ الغَلِيظُ يَبْقَى في الأَرْض " كالعَضَاض نَقَلَه أَبو حَنيفَةَ عن أَب عَمْرٍو . " أو النَّوَى " المَرْضُوخُ . " والعَجِينُ . و " قيلَ : هو " الشَّعِيرُ " مع أَحَدِهما . قال ابنُ بَرِّيّ : وقد أَنْكَرَ عَليُّ بنُ حَمْزَةَ أَنْ يَكُونَ العُضُّ النَّوَى لقَوْل امرئ القَيْس السَّابق . العُضُّ أَيْضاً : " الخَشَبُ الجَزْلُ الكَبيرُ يُجْمَعُ . و " قيلَ : هو " اليَابِسُ من الحَشِيش " تُعْلَفُه الدَّوَابُّ . العِضُّ " بالكَسْر : السَّيِّئُ الخُلُق " عن اللَّيْث وأَنشَدَ :
" ولَمْ أَكُ عِضّاً في النَّدَامَى مُلَوَّمَا
والجَمع أَعْضاضٌ وهو مَجَازٌ . في الصّحاح : العِضُّ هو " البَليغُ المُنْكَرُ " وقد عَضِضْتَ يا رَجُلُ أَي صِرْتَ عِضّاً زَادَ الصَّاغَانيّ : ومَصْدَرُه العَضَاضَةُ . وفي الأَسَاس : ومن المَجَاز : يُقَالُ للمُنْكَرِ الخَصمِ : إِنَّهُ لَعِضٌّ وهو بمَعْنَى فاعِلٍ لأَنَّهُ يَعَضُّ الناسَ بلِسَانه . وتَقُولُ : مَا كُنْتَ عِضّاً ولَقَدْ عَضِضْتَ . كقُولهم : نِكْلٌ للَّذي يُنَكِّلْ أَقْرَانَه . العِضُّ : " القِرْنُ " يُقَالُ : فُلانٌ عِضٌّ فُلانٍ كعَضِيضه أَي قِرْنُهُ . العِضُّ : " القَوِيُّ عَلَى الشَّيْءِ " . يُقَال : إِنَّه لعِضُّ سَفَرٍ وعِضُّ قِتَالٍ أَيْ قَوِيٌّ عَلَيْهمَا . زادَ الزَّمَخْشَريّ : قد عَضَّتْهُ الأَسْفَارُ وجَرَّسَتْه فِعْلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٍ وهو مَجَاز . من المَجَاز : العِضُّ : " القَيِّمُ للْمَال " يُقَال : هو عِضُّ مالٍ إِذا كَانَ شَدِيدَ القِيَامِ عَلَيْه كما في الصّحاح والعُبَاب . وفي اللِّسَان : رَجُلٌ عِضٌّ : مُصْلِحٌ لمَعِيشَتِه ومالهِ ولازِمٌ له حَسَنُ القِيَام عليه . وعَضِضْتُ بمَالِي عُضُوضَةً وعَضَاضَةً : لَزِمْتُه . قلتُ : منه العِضُّ : " البَخِيلُ " فإِنَّ لُزُومَهُ مَالَهُ يُوقِعُهُ في البُخْل غَالِباً أَوْ هُوَ مُشَبَّهٌ بالغَلَقِ الَّذي لا يَنْفَتِحث كما سَيَأْتِي . العِضُّ : " الرَّجُلُ الشَّدِيدُ " كالعَضْعَض عن ابن الأَعْرَبيّ وقد تَقَدَّمَ البَحْثُ فيه قَريباً . العِضُّ : " الدَّاهِيَةُ " وفي الصّحاح : الدَّاهِي من الرِّجَال " ج عَضُوضٌ " بالضّمّ وأَعْضَاضٌ . " ومنْهُ الرِّوَايَةُ الأُخْرَى " ثمّ تَكُونُ مُلُوكٌ عَضُوضٌ " يَشْرَبُون الخَمْرَ ويَلْبَسُون الحَريرَ وفي ذلك يُنْصَرُون على مَنْ ناوَأَهُمْ " . وأَنْشَدَ الأَصْمَعيُّ لرُؤْبة :
" إِنَّا إِذَا قُدْنَا لقَوْمٍ عَرْضَا
" لم نُبْقِ مِن بَغِي الأَعَادِي عِضَّا في الصّحاح والعُبَاب : العِضُّ أَيضاً الشِّرْسُ وهو " ما صَغُرَ من شَجَرِ الشَّوْكِ " كالشُّبْرُم والحَاجِ والشِّبْرِقِ واللَّصَفِ والعِتْر والقَتَادِ الأَصْغَرِ . انْتَهَى . " ويُضَمُّ " عن أَبي حَنِيفَةَ " أَوْ هي الطَّلْحُ والعَوْسَجُ والسَّلَمُ والسَّيَالُ والسَّرْحُ والعُرْفُطُ والسَّمُرُ والشَّبَهَانُ والكَنَهْبَلُ " . قال أَبو زَيْدٍ في أَوَّل كِتَاب الكَلإِ والشَّجَر ما نَصُّهُ : العِضَاهُ : اسمٌ يَقَعُ على شَجَر منْ شَجَرِ الشَّوْكِ له أَسْمَاءٌ مُخْتَلِفَةٌ يَجْمَعُهَا العِضَاهُ وَاحِدُها عِضَاهَةٌ . وإِنَّمَا العِضَاهُ الخَالِصُ منْهُ ما عَظُم واشْتَدَّ شَوْكُه . ومَا صَغُرَ من شَجَرِ الشَّوْكِ فإِنَّه يُقَال له العِضّ والشَّرْسُ . وإِذا اجتَمَعَتْ جُمُوعُ ذلكَ فما لَهُ شَوْكٌ مِن صغَاره عِضٌّ وشِرْسٌ ولا يُدْعَيان عِضَاهاً فمن العِضَاه السَّمُرُ والعُرْفُطُ والسَّيَالُ والقَرَظُ والقَتَادُ الأَعْظَمُ والكَنَهْبَلُ والعَوْسَجُ والسِّدْرُ والغَافُ والغَرَبُ فهذه عِضَاهٌ أَجْمَعُ . ومن عِضَاهِ القِيَاسِ ولَيْسَ بالعِضَاهِ الخَالِص : الشَّوْحَطُ والنَّبْعُ والشَّرْيانُ والسَّرَاءُ والنَّشَمُ والعُجْرُمُ والتَّأْلَبُ والغَرَفُ فهذه تُدْعَى كُلُّها عِضَاهَ القِيَاسِ يَعْنِي القِسِيَّ ولَيْسَتْ بالعِضَاه الخَالِصِ ولا بالعِضِّ . ومن العِضِّ والشِّرْسِ القَتادُ الأَصْغَرَ وهي الَّتي ثَمَرَتُهَا نُفَّاخَةٌ كنُفَّاخَةِ العُشَرِ إِذا حُرِّكَت انفَقَأَتْ ومنها الشُّبْرُمُ والشِّبْرِقُ والحَاجُ واللَّصَفُ والكَلْبَةُ والعِتْرُ والتُّغْرُ فهذه عِضٌّ ولَيْسَت بعِضَاهٍ . ومن شَجَرِ الشَّوْكِ الَّذي لَيْسَ بعِضٍّ ولا عِضَاهٍ : الشُّكَاعَى والحُلاَوَى والحَاذُ والكُبُّ والسُّلَّحُ . العِضُّ : " ما لا يَكَادُ يَنْفَتِحُ مِن الأَغَاليقِ " . نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ والصّاغَانيُّ وهو مَجَازٌ . في الأَساس : من المَجَاز يُقَال للفَهِمِ العالِمِ بمُغَمَّضَاتِ الأُمُورِ : إِنَّهُ لَعِضٌّ . وأَنشد الجَوْهَريّ للْقُطاميّ :
أَحاديثُ منْ أَنْبَاءِ عادٍ وجُرْهُمٍ ... يُثَوِّرُهَا " العِضَّانِ " زَيْدٌ ودَغْفَلُ وفي العُبَاب :
" أَحاديثُ من عادٍ وجُرْهُمَ جَمَّةٌ
ووُجِدَ بخَطِّ الجَوْهَرِيّ : من أَبْنَاءِ عادٍ بتَقْديم المُوَحَّدَة على النُّونِ . وفي الحاشيَة بخَطِّه أَيضاً : من أَنْبَاءِ . بتَقْديم النُّون ويُرْوَى : يُنَوِّرُهَا . بالنُّون . وهُمَا : " زَيْدُ بنُ الحَارث " ابن حارثَةَ بن زَيْدِ مَنَاةَ بن هِلاَلٍ " النَّمَرِيُّ " . المَعْرُوف بالكَيِّس النَّسّابَةُ وقد تَقَدَّم ذِكْرُهُ في السِّين " ودَغْفَلُ بْنُ حَنْظَلَةَ " بن يَزيدَ بن عَبدةَ بن عَبْد الله بن رَبيعَةَ بن عَمْرو بن شَيْبَانَ بن ذُهْلٍ " الذُّهْلِيُّ " النَّسَّابَةُ " عَالِمَا العَرَبِ بحِكَمِهَا وأَيَّامِهَا " وأَنْسَابها وحَديثُ دَغْفَل مع سَيِّدنا أَبي بَكْر الصَّدِّيق رَضيَ اللهُ عنه مَشْهُورٌ . يَدُلُّ على عِلْمهما بأَيّام العَرَب وأَنْسَابهَا وإِنَّمَا قيلَ لهُمَا العِضَّانِ لمَا قَدَّمناهُ عن الأَساس . " والعُضَاضُ كغُرَابٍ " كما ضَبَطَه أَبو عُمَرَ الزَّاهدُ ونَقَلَهُ ابنُ بَرِّيّ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : هو بالغَيْن المُعْجَمَة قال أَبو عَمْرٍو : هو العُضَّاض مثْلُ " رُمَّانٍ " وعَلَى الأَوَّل اقْتَصَرَ الصَّاغَانيّ : " عِرْنينُ الأَنْف " كما في التَّهْذيب وأَنْشَد :
" لَمَّا رَأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفَّا
" للشَّرِّ لا يُعْطِي الرِّجالَ النِّصْفَا
" أَعْدَمْتُهُ عُضَاضَهُ والكَفَّا وقيلَ : هو الأَنْفُ كُلُّه قاله أَبُو عُمَر الزاهدُ وقيلَ : هو ما بَيْنَ رَوْثَةِ الأَنْفِ إِلى أَصْله . وأَمَّا شاهدُ التَّشْديدِ . أَنْشَدَ أَبو عَمْرٍو لِعيَاضِ بن دُرَّةَ :
وأَلْجَمَهُ فَأْسَ الهَوَانِ فلاَكَهُ ... فَأَغْضَى على عُضَّاضِ أَنْفٍ مُصَلَّمِ قال الفَرَّاءُ : " العُضَاضِيُّ : الرَّجُلُ النَّاعمُ اللَّيِّنُ " مَأْخُوذٌ من العُضَاض وهو مَا لاَنَ من الأَنْفِ . العُضَاضِيُّ : " البَعيرُ السَّمِينُ " قال الجَوْهَريُّ : كَأَنَّه مَنْسُوبٌ إِلى العُضِّ قال الصّاغَانيّ : على التَّغْيِير . يُقَال : " أَعْضَضْتُهُ الشَّيْءَ " إِذا " جَعَلْتَه يَعَضُّه فعَضِّه " نَقَلَه الجَوْهَريّ أَعْضَضْتُه " سَيْفِي " أَي " ضَرَبْتُه به " نَقَلَهُ الجَوْهَريّ أَيْضاً . " وأَعَضُّوا : أَكَلَتْ إِبلُهُم العُضَّ " بالضَّمّ أَو العَضَاضَ كما في اللِّسَان . وأَعَضُّوا أَيْضاً إِذا رَعَتْ إِبِلُهُمُ العِضَّ أَي بالكَسْر . وأَنْشَدَ ابنُ فَارِسٍ :
أَقُولُ وأَهْلِي مُؤْرِكُون وأَهْلُهَا ... مُعِضُّونَ إِنْ سَارَت فكَيْفَ أَسَيرُ كما في العُبَاب . والمُعِضّ : الَّذي تَأْكُلُ إِبلُهُ العُضَّ . والمُؤْرِكُ : الَّذي تَأْكُل إِبلُهُ العُضَّ . والمُؤْرِكُ : الَّذي تَأْكُل إِبلُه الأَرَاكَ . وقال أَبو حَنيفَةَ في تَفْسير البَيْت : إِبلٌ مُعِضَّةٌ : تَرْعَى العِضَاهَ فجَعَلَها إِذْ كانَ منَ الشَّجَر لا منَ العُشْر بمَنْزِلَةِ المَعْلُوفَةِ في أَهْلهَا النَّوَى وشِبْهَهُ وذلكَ أَنَّ العُضَّ هو عَلَفُ الرِّيف من النَّوَى والقَتِّ وما أَشْبَهَ ذلكَ ولا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ مِنَ العِضَاه : مُعِضٌّ إِلاَّ على هذَا التَّأْويل . قال ابنُ سِيدَه : وقد غَلِطَ أَبو حَنيفَةَ فيما قالَه وأَسَاءَ تَخْريجَ وَجْهِ كَلامِ الشَّاعر لأَنَّه قال : إِذَا رَعَى كَلامِ الشَّاعر لأَنَّه قال : إِذَا رَعَى القَوْمُ العِضَاهَ قِيلَ : القَوْمُ مُعِضُّون فَمَا لذِكْرِه العُضّ وهو عَلَفُ الأَمْصَار مَع قَوْلِ الرَّجلِ العِضَاه :
" وأَيْنَ سُهَيْلٌ من الفَرْقَد
وقَوْلُه : لا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ من العِضَاه مُعِضٌّ إِلاّ عَلَى هذا التَّأْويل شَرْطٌ غَيْرُ مَقْبُولٍ منه فقد قالَ ابنُ السِّكِّيت في الإِصْلاح : بَعِيرٌ عاضٌّ إِذا كان يَأْكلُ العِضَّ وهو في مَعْنَى عَضِهِ وعَلَى هذا التَّفْصيل قَوْلُ مَنْ قال : مُعِضُّون يَكُونُ من العِضِّ الَّذي هو نَفْسُ العِضَاه وتَصِحُّ رِوَايَتُه . فتَأَمَّل . أَعَضَّت " البِئْرُ : صَارَتْ عَضُوضاً " . وفي الصّحاح : وما كانَت البئْرُ عَضُوضاً ولَقَدْ أَعَضَّتْ وما كَانَتْ جَرُوراً ولقَد أَجَرَّت . قُلْتُ : وكَذَا : وما كانَتْ جُدّاً ولَقَدْ أَجَدَّتْ . أَعَضَّت " الأَرْضُ : كَثُرَ ُعِضُّهَا " بالضَّم وبالكَسْر . " وفي الحَديث : " مَنْ تَعَزَّى بعَزَاءِ الجَاهِلِيَّةِ فأَعِضُّوهُ بهَنِ أَبِيه ولاَ تَكْنُوا " " واقْتَصَرَ في الصّحاح على هذه الجُمْلَة " أَيْ قُولُوا لَهُ : اعْضَضْ أَيْرَ " . وفي العُبَاب واللِّسَان : بأَيْر " أَبِيكَ ولا تَكْنُوا عَنْهُ " أَي عن الأَيْر " بالهَنِ " تَنْكِيلاً وتَأْديباً لمَنْ دَعَا دَعْوَى الجاهليَّة . ومنه الحَديثُ أَيْضاً : " مَن اتَّصَلَ فَأَعِضُّوهُ " أَيْ مَن انْتَسَبَ نِسَبَةَ الجاهليَّة وقال يا لفُلان . وفي حَديث أُبَيٍّ " أَنَّه أَعَضَّ إِنْسَاناً اتَّصَلَ " وأَنْشَدَ الجَوْهَريُّ للأَعْشَى :
عَضَّ بمَا أَبْقَى المَوَاسِي لَهُ ... مِنْ أُمِّه في الزَّمَنِ الغَابِرِ " وعَضَّضَ " تَعْضيضاً : " عَلَفَ إِبِلَهُ العُضَّ " عن ابن الأَعْرَابيّ . عَضَّضَ إِذا " اسْتَقَى منَ البِئْر العَضُوضِ " . عنه أَيْضاً . عَضَّضَ إِذا " مَازَحَ جَارِيَتَهُ " عنه أَيْضاً . " وحِمَارٌ مُعَضَّضٌ " كمُعَظَّمٍ : " عَضَّضَتْهُ الحُمُرُ وكَدَمَتْه " بأَسْنَانِهَا وكَدَحَتْه . كما في العُبَاب . " والعِضَاضُ في الدَّوَابّ بالكًسْر : أَنْ يَعَضَّ بَعْضُهَا بَعْضاً " مَصْدَرُ عَاضَّتْ تَعَاضُّ مُعَاضَّةً وعِضَاضاً . يُقَال : " هو عِضَاضُ عَيْشٍ " أَي " صَبُورٌ على الشِّدَّة " . وعَاضَّ القَوْمُ العَيْشَ مُنْذُ العام فاشْتَدَّ عِضَاضُهُم أَيْ عَيْشُهُم . كما في الصّحاح . وممَّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه : عَضَّضَهُ تَعْضيضاً لُغَةٌ تَمِيميَّةٌ ولم يُسْمَعْ لها بآتٍ على لُغَتهم وهُمَا يَتَعَاضّانِ إِذَا عَضَّ كُلُّ وَاحدٍ منْهُمَا صَاحِبَهُ وكذلك المُعَاضَّة والعِضَاضُ . وما لَنَا في هذَا الأَمْرِ مَعَضٌّ أَي مُسْتَمْسَكٌ نَقَلَه الجَوْهَريُّ وهو مَجَازٌ . وكَذَا : ما لَنَا في الأَرْض مَعَضٌّ . كما في الأَسَاس . والعَضُّ باللِّسَان : التَّنَاوُلُ بمَا لا يَنْبَغِي . وهو مَجَازٌ . وفُلانٌ يُعَضِّضُ شَفَتَيْه أَيْ يَعَضُّ ويُكْثِرُ ذلك من الغَضَب نَقَلَه الجَوْهَريّ . والعَضِيضُ في الدَّابَّة كالعِضَاض عن ابْن السَّكِّيت . وعَضَّ فُلانٌ بالشَّرِّ : لَزِمَه فلم يُخَلِّه . وهو مَجَازٌ . وفَرَسٌ عَضُوضٌ أَي يَعَضُّ . كما في الصّحاح وزِيدَ في بَعض النُّسَخ : الحَيَوان . والمَعْضُوضُ : ما يُعَضُّ كالعَضُوض . وعَضَّ الثِّقَافُ بأَنَابيبِ الرُّمْحِ عَضّاً وعَضَّ عَلَيْهَا : لَزِمَها . وهُوَ مَجَازٌ . يُقال : هو أَعْوَجُ ما يُصَلِّبُهُ عَضُّ الثِّقافِ وكَذَا أَعَضَّ المَحَاجمَ قَفَاه : أَلْزَمَهَا إِيّاه عن اللّحْيَانيّ . والعِضُّ بالكَسْر العِضَاهُ وقد سَبَقَ تَفْصيلُه في قَوْل المُصَنِّف . وأَرْضٌ مُعِضَّةٌ : كَثيرَةُ العِضَاه . ومنَ المَجَاز : عَضَّ عَلَى يَدِه غَيْظاً إِذَا بَالَغَ في عَدَاوَتهِ . ومنه قَوْلُه تَعَالى : " ويَوْمَ يَعَضُّ الظَّالمُ عَلَى يَدَيْه " يَعْني نَدَماً وتَحَسُّراً قال الشّاعر :
كمَغْبُونٍ يَعَضُّ عَلَى يَدَيْه ... تَبَيَّنَ غَبْنُهُ بَعْدَ البِيَاعِ وفي المَثَل : " عَضَّ على شِبْدِعه " أَي لِسَانِه يُضْرَبُ للْحَليم قال :
" عَضَّ عَلَى شِبْدِعِه الأَرِيبُ
" فآضَ لا يَلْحَى ولا يَحُوبُ
وفي الحَديث : " مَنْ عَضَّ على شِبْدعِه سَلِمَ مِن الآثَام " وسَيَأْتِي في العَيْن . وعَضَّه الأَمْرُ : اشتَدَّ عَلَيْه وهو مَجَاز وكَذَا عَضَّهُم السَّلاَحُ . والعَضُوضُ كصَبُورٍ : فَرَسُ عَامرِ بن الحَارِث بن سُبَيْعٍ نَقَلَه الصَّاغَانيّ . وهذا بَلَدٌ به عِضٌّ وأَعْضَاضٌ نَقَلَهُ الجَوْهَريُّ وهو في النَّوَادر ونَصُّه : هذا بَلَدُ عِضٍّ وأَعْضَاضٍ وعَضَاضٍ . أَيْ شَجَرٍ ذي شَوْكٍ . وبَعِيرٌ عَاضٌّ : يَرْعَى العِضَّ . نَقَلَه الجَوْهَريّ وهو في كتَاب الإِصْلاح . والعَضَاضُ كسَحَابٍ مَا غَلُظَ من النَّبْت وعَسَا . والعُضُوضَ بالضَّمِّ والعَضَاضَةُ بالفَتْح اللُّزُومُ . والعَضِيضُ من الميَاه : العَضُوضُ : كَذَا في نَوَادِر أَبي عَمْرو . وعَضَّهُ القَتَبُ عَضّاً على المَثَل نَقَلَهُ ابنُ بَرّيّ . والعِضُّ بالكَسْر : الخَبِيثُ الشَّرِسُ . وأَعَضَّ السَّيْفَ بسَاقِ البَعيرِ . وهو مَجازٌ . وبَعِيرٌ عَضَّاضٌ كشَدَّادٍ : عَضُوضٌ . ومن أَمْثَالهم في فِرارِ الجَبَانِ وخُضُوعِه :
" دَرْدَبَ لَمَّا عَضَّه الثِّقَافُ

##### Türkçe

عضض
**عَضَّ - يَعَضُّ**
**عَضَّ - يَعَضُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kavrar ve dişlerini onun üzerine kapatır.
**عَضَّ - يَعَضُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin veya bir varlığın üzerine: başka şey veya varlıktan etkilenme ve onunla etkileşim sebebiyle dişlerini bir şeyin üzerine kavrar; dişleriyle bir şeyi, sanki o başka şeyi veya varlığı ısırıyormuş gibi kavrar.
Ve lafız, “yeme, içme ve benzerlerinin hareketleri gibi, bir şeyi başka bir şeyin içine sokmayı hedefleyen hareket fiili” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لَقِمَ - يَلْقَمُ**، **زّقَمَ - يَزْقُمُ**، **رَضَعَ - يَرْضِعُ** (**رَضِعَ - يَرْضَعُ**)، **عَضَّ - يَعَضُّ**، **مضَغ - يَمْضَغُ**، **بَلِعَ - يَبْلَعُ**

**عَضَّ - يَعَضُّ**
	﴿İşte sizler, onları seversiniz; onlar sizi sevmezler. Kitabın hepsine inanırsınız. Sizinle karşılaştıklarında “inandık” derler; yalnız kaldıklarında öfkeden size karşı parmak uçlarını ısırırlar. De ki: “Öfkenizle ölün.” Şüphesiz Allah göğüslerin özünü bilendir (119)﴾ Âl-i İmrân ﴿Ve o gün zalim iki elinin üzerine dişlerini geçirir; “Keşke elçiyle birlikte bir yol tutsaydım” der (27)﴾ el-Furkân

Muhtârü’s-Sıhâh
● [عضض] ع ض ض: **عَضَّهُ** ve **عضَّ به** ve **عضَّ عليه**; hepsi “anlamında”dır. Ve **عَضَّهُ يَعَضُّه** (fetha ile) **عَضًّا**. Ve bir dilde (babı) **ردَّ**. Ve **أَعَضَّه** şey, böylece **عَضَّه**; yani onu dişleriyle tuttu.

er-Râgıb
عض
- **العض**: dişlerle sıkıca tutmak. Yüce Allah dedi ki: ﴿**عضوا عليكم الأنامل**﴾ [Âl-i İmrân/ 119], ﴿**ويوم يعض الظالم**﴾ [el-Furkân/27]. Ve bu, pişmanlıktan bir ifadedir; çünkü insanların âdeti, o sırada bunu yapmalarıdır. Ve **العض** çekirdek içindir. (İbn Fâris dedi ki: **والعض**: ezilmiş çekirdek. Bak: el-Mücmel 3/614). Ve develerin üzerine diş geçirdiği şey. Ve **العضاض**: binek hayvanlarının birbirlerini ısırması. Ve **رجل معض**: işinde aşırıya giden; sanki onun üzerine diş geçiriyor gibidir. Ve bu, bazen övgüde, bazen yergide söylenir; aşırıya gidilen şeye göre. Denir ki: o **عض سفر**’dir; ve çekişmede **عض**’dır (bkz.: Esâsü’l-Belâğa s. 305 madde: عض). Ve **زمن عضوض**: onda kıtlık vardır. Ve **التعضوض**: çiğnenmesi zor olan bir hurma türü.

Lisân’ın özeti:
1. **وعَضَّ الرجلُ بصاحِبه يَعَضُّه عَضّاً**: ona yapıştı ve ona yapışıp kaldı.
2. **العَضُّ**: bir şeyin üzerine dişlerle sıkma; yılanın ısırması da böyledir.
3. **وأَعْضَضْتُه سيفي**: onu onunla vurdum.
4. Bu işte bizim için **مَعَضٌّ** yoktur; yani bir tutunacak (dayanak) yoktur.

Lisânü’l-ʿArab

● - عضض: **العَضُّ**: bir şey üzerine dişlerle sıkıca bastırmadır; aynı şekilde **عَضّ الحيَّة** (yılanın ısırması) da böyledir. **العَقْرَب** (akrep) için söylenmez; çünkü onun **لَدْغَها** (sokması) ancak **بِزُباناها** (kıskaçlarıyla) ve **شَوْلَتِها** (kuyruğunu kaldırışıyla) olur. “Onu ısırdım” denir: **عَضِضْتُه أَعَضُّه**; ve “üzerine ısırdım” denir: **عَضِضْتُ عليه عَضّاً** ve **عِضاضاً** ve **عَضِيضاً** ve **عَضَّضْتُه**; (bu) bir **تميمة**’dir (kalıp/vezin), ve onların dilinde bunun için **بآتٍ** (gelen/varid olan bir örnek) işitilmemiştir. Bunun emri: **عَضَّ** ve **اعْضَضْ**.

**العِرْباض** hadîsinde: “**وعَضُّوا عليها بالنواجِذِ**”; bu, din işine şiddetle tutunmanın bir meselidir; çünkü **العَضَّ بالنواجذ** (azı dişleriyle ısırma), bütün ağız ve dişlerle ısırmadır; onlar dişlerin sonlarıdır. Ve denildi ki: onlar, **الأَنياب**’dan (köpek dişlerinden) sonra olanlardır.

**الجوهري** **ابن السكيت**’ten nakletti: “**عضضت باللقمة فأَنا أَعَضُّ**”; **أَبو عبيدة** dedi ki: “**عَضَضْتُ**”, fetha ile, **الرِّبابِ**’da bir dildir. **ابن بري** dedi ki: bu, **ابن السكيت** üzerine bir tashîftir; **ابن السكيت**’in **كتاب الإِصلاح**’da zikrettiği şudur: “**غَصِصْتُ باللقمة فأَنا أَغَصُّ بها غَصَصاً**.” **أَبو عبيدة** dedi ki: “**وغَصَصْتُ**” **الرِّبابِ**’da bir dildir; **بالصاد المهملة** (ihmâl edilmiş **الصاد** ile), **لا بالضاد المعجمة** (noktalı **الضاد** ile değil).

Ve denir: **عَضَّه** ve **عَضَّ به** ve **عَضَّ عليه**; ve “ikisi birbirini ısırır” denir: **وهما يَتعاضّانِ**; her biri arkadaşını ısırdığı zaman. Aynı şekilde **المُعاضَّةُ** ve **العِضاضُ** da böyledir.

“Onu kılıcımla vurdum” denir: **وأَعْضَضْتُه سيفي**: onu onunla vurdum.

“Bu işte bizim için bir tutunacak yoktur” denir: **وما لنا في هذا الأَمر مَعَضٌّ**; yani bir **مُسْتَمْسَكٌ** (tutunacak).

**العَضُّ باللسان**: onu, uygun olmayan şeyle ele almaktır (dille ısırmak); fiil fiil gibidir; kaynak da böyledir.

Ve “ısırıcı/ısırması olan bir binek” denir: **ودابةٌ ذاتُ عَضِيضٍ وعِضاضٍ**. **سيبويه** dedi ki: **العِضاضُ** bir isimdir; **السِّبابِ** gibi; **فَعَلَه فَعْلاً** üzerine değildir.

Ve “ısıran bir at” denir: **وفرَسٌ عَضُوضٌ**; yani ısırır. Ve **كلب عَضوض** ve **ناقة عَضوض**; **بغير هاء** (ه olmaksızın).

Ve denir: “Sana karşı **العِضاضِ** ve **العَضِيضِ**’den beri oldum”; bir biniti sattığı ve alıcısına, onun insanları ısırmasından beri olduğunu bildirdiği zaman. Ve ayıplar **فِعال** üzere gelir; **بكسر الفاء** (ف’nin kesresiyle).

Ve “ona şeyi ısırttım da ısırdı” denir: **وأَعْضَضْتُه الشيءَ فَعَضَّه**.

Hadîste: “Kim câhiliye tesellisiyle teselli bulursa, onu babasının **هَنِ**’iyle ısırtın ve kinayeli söylemeyin”; yani ona şöyle deyin: “**اعْضَضْ بأَيْرِ أَبيك**” ve **الأَير**’den **بالهن** ile kinaye yapmayın; câhiliye davasını çağırana karşı aşağılamak ve edep vermek için. Bundan hadîs de: “Kim bağ kurarsa, onu ısırtın”; yani câhiliye nisbetiyle nisbetlenen ve “ey filânın (tarafı)” diyen.

**أُبَيّ** hadîsinde: bir insanı, bağ kurmuşken, ısırtmış olduğu: **أَنه أَعَضَّ إِنساناً اتّصَل**.

Ve **أَبو جهل** Bedir günü **عتبة**’ye dedi: “Allah’a yemin olsun, bunu senden başkası söyleseydi onu ısırtırdım”: **واللّه لو غَيْرُك يقول هذا لأَعْضَضْتُه**.

Ve **الأَعْشى** dedi ki:

**عَضَّ بما أَبْقَى المَواسِي له
من أُمِّه، في الزَّمَنِ الغابِرِ**

Ve “**عَضاضاً** tatmadı” denir; yani “üzerine ısırılan şeyi tatmadı”: **وما ذاقَ عَضاضاً أَي ما يُعَضُّ عليه**.

Ve denir: “Bizde ne **أَكالٌ** var ne **عَضاضٌ**.” Ve (şair) dedi ki:

**كأَنَّ تَحْتي بازِياً رَكَّاضا
أَخْدَرَ خَمْساً، لم يَذُقْ عَضاضا**

**أَخْدَرَ**: **خِدْره**’inde beş (gün) kaldı; yani bu doğan, yuvasında beş gece günleriyle birlikte kaldı, yiyecek tatmadı; sonra bundan sonra avı aramak üzere çıktı; ve o, ete karşı iştahlı, uçuşu şiddetli idi; böylece devesini ona benzetti.

**ابن بزرج** dedi ki: “Bize **عَضاضٍ**’dan ve **عَضُوضٍ**’dan ve **مَعْضُوضٍ**’dan gelmedi”; yani “ısırdığımız bir şey bize gelmedi.” Dedi ki: “Kavmin oğulları yoksa, **عَضاضاً** görmelerinde onlara bir şey yoktur.”

Ve “adam arkadaşına yapıştı” denir: **وعَضَّ الرجلُ بصاحِبه يَعَضُّه عَضّاً**: ona yapıştı ve ona yapışıp kaldı.

**يعلى** hadîsinde: “Sizden biriniz kardeşine gider de onu, damızlık erkeğin **عَضِيضِ**’i gibi ısırır”: **يَنْطَلِقُ أَحدكم إِلى أَخيه فَيَعَضُّه كَعَضِيضِ الفَحْلِ**. **العَضِيضِ**’in aslı, yapışıp kalmadır. **ابن الأَثير** **النهاية**’de dedi ki: burada murad, ısırmanın kendisidir; çünkü onun bir kısmı, ona yapışıp kalır.

Ve “**الثِّقافُ** mızrağın borularına ısırdı” denir: **وعَضَّ الثِّقافُ بأَنابِيبِ الرُّمْحِ عَضّاً**; ve “ona ısırdı” denir: **وعَضَّ عليها**: ona yapıştı. Bu, daha önce geçenle bir meseldir; çünkü bu babın hakikati yapışma ve yapışıp kalmadır.

Ve “mızrağı **الثِّقاف**’a yapıştırdı” denir: **وأَعَضَّ الرُّمْحَ الثِّقافَ**: onu ona yapıştırdı.

Ve “hacamatçı, **المِحْجَمة**’yi ensesine yapıştırdı” denir: **وأَعَضَّ الحَجَّامُ المِحْجَمةَ قفاه**: onu ona yapıştırdı; **اللحياني**’den.

Ve “falân, falânın **عِضُّ**’udur ve **عَضِيضُه**’dur”; yani onun **قِرْنُه**’dur (dengi/rakibi).

Ve “**عِضٌّ** adam” denir: geçimini ve malını ıslah eden; ona iyi bakmaya devam eden.

Ve “malıma yapıştım” denir: **وعَضِضْتُ بمالي عُضُوضاً وعَضاضةً**: ona yapıştım.

Ve denir: “O, elbette **عِضُّ مال**’dır”; ve “falân, güçlü bir yolculuğun **عِضُّ**’udur ve bir savaşın **عِضُّ**’udur.” Ve **الأَصمعي** şu beyti okudu:

**لم نُبْقِ من بَغْيِ الأَعادي عِضّا**

**العَضُوضُ**: belâların adlarındandır.

**التهذيب**’de: **العَضْعَضُ**: şiddetli **العِضُّ**; ve onlardan kimi onu erkeklerden (birine) kayıtladı. Ve **الضَّعْضَعُ**: zayıftır. Ve **العِضُّ**: belâdır. Ve “ey adam, belâ oldun” denir: **وقد عَضِضْتَ يا رجل**; yani **عِضّاً** oldun.

**القطامي** dedi ki:

**أَحادِيثُ مِن أَنباءِ عادٍ وجُرْهُمٍ
يُثَوِّرُها العِضّانِ: زَيْدٌ ودَغْفَلُ**

**العِضّانِ** ile, **زيد بن الكَيِّسِ النُّمَيْري**’yi ve nesep âlimi **دَغْفَلُ**’ı kasteder; ikisi de Arapların nesebini, günlerini ve hikmetlerini bilenlerdi.

**ابن بري** dedi ki: **العِضِّ**’in şahidi olarak **نجاد الخيبري**’nin sözü de vardır:

**فَجَّعَهُمْ، باللَّبَنِ العَكَرْكَرِ،
عِضٌّ لَئِيمُ المُنْتَمَى والعُنْصُرِ**

Ve **العِضُّ** ayrıca: kötü huyludur; (şair) dedi ki:

**ولم أَكُ عِضّاً في النَّدامى مُلَوَّما**

Çoğulu: **أَعضاضٌ**.

Ve **العِضُّ** (ayn’ın kesresiyle): **العِضاهُ**’dır.

Ve “yer **أَعَضَّتِ**” denir; ve “**أَرضٌ مُعِضَّة**”: **العِضاهِ**’ı çok olan.

Ve “**قومٌ مُعِضُّونَ**”: develeri **العِضَّ**’ı otlar.

Ve **العُضُّ** (ayn’ın zammıyla): ezilmiş çekirdek ve develere yedirilen **الكُسْبُ**’dur; o, şehir halkının yemidir. **الأَعشى** dedi ki:

**من سَراة الهِجانِ صَلَّبَها العُـ
ـض، ورَعْيُ الحِمَى، وطولُ الحِيالِ**

**العُضُّ**: şehir halkının yemi; **القَتِّ** ve çekirdek gibi.

**أَبو حنيفة** dedi ki: **العُضُّ** develere yedirilen hamurdur; ve o ayrıca, yerde kalan kalın ağaçtır. Dedi ki: **العَضاضُ** **العُضِّ** gibidir; ve **العَضاضُ** ayrıca, bitkiden kalınlaşıp sertleşen şeydir.

Ve “kavim **أَغَضَّ** etti” denir: develeri **العُضَّ** yahut **العَضاضَ** yedi. Ve şu beyit okundu:

**أَقولُ، وأَهْلي مُؤْرِكُونَ وأَهْلُها
مُعِضُّونَ: إِن سارَتْ فكيفَ أَسيرُ؟**

Ve bir defa, bu beyti **العِضاه**’ın bazı vasıfları zikredilirken şöyle tefsir etti: “**إِبل مُعِضَّةٌ** **العِضاهَ**’ı otlar”; böylece onu, ağaçtan olduğu için ottan değil, sahiplerinde çekirdek ve benzeriyle yemlenen (develer) menzilesine koydu. Çünkü **العُضَّ**, çekirdek ve **القَتِّ** ve benzeri şeylerden kır halkının yemidir. Ve **العِضاه**’dan **مُعِضٌّ** denmesi caiz değildir; ancak bu te’vil üzere.

Ve **المُعِضُّ**: develeri **العُضَّ** yiyen kimsedir.

Ve **المُؤْرِكُ**: develeri **الأَراكَ** ve **الحَمْضَ** yiyen kimsedir; ve **الأَراكُ** **الحَمْضِ**’dandır.

**ابن سيده** dedi ki: takip eden (eleştirici) dedi: **أَبو حنيفة** söylediğinde yanıldı ve şairin sözünün yönünü çıkarmada kötü yaptı; çünkü dedi ki: “Kavim **العِضاه**’ı otladığında ‘kavim **مُعِضُّونَ**’ denir”; öyleyse onun, şehirlerin yemi olan **العُضّ**’u zikretmesinin ne gereği var; adamın **العِضاه** sözüyle birlikte:

**وأَين سُهَيْلٌ من الفَرْقَدِ**

Ve onun sözü: “**العِضاه**’dan **مُعِضٌّ** denmesi caiz değildir; ancak bu te’vil üzere”; ondan kabul edilmeyen bir şarttır; çünkü orada, daha önce ona karşı bir şey değiştirdi; biz onu, Allah Teâlâ dilerse, zikredeceğiz.

**الصحاح**’ta: “**بعير عُضاضِيٌّ**”: yani semiz; **العُضِّ** yemeye nisbetlidir. **ابن بري** dedi ki: **عليُّ بنُ حمزة** **العُضُّ**’un çekirdek olmasını inkâr etti; **امرئ القيس**’in sözü sebebiyle:

**تَقْدُمُه نَهْدَةٌ سَبُوحٌ،**

**صَلَّبَها العُضُّ والحِيالُ**: onu **العُضُّ** ve **الحِيالُ** sertleştirdi.

**قال أَبو زيد في أَول كتاب الكلإِ والشجر**: Ebû Zeyd, otlak ve ağaç kitabının başında dedi ki: **العضاه** adı, dikenli ağaçlardan bir ağaç üzerine vâki olan bir isimdir; onun farklı adları vardır, bunları **العضاه** bir araya toplar; onun bir tanesi **عِضاهةٌ**’dir. Ancak **العِضاه**ın saf olanı, ondan büyüyen ve dikeni şiddetlenen şeydir; dikenli ağaçtan küçülen şeye ise **العِضُّ** ve **الشِّرْسُ** denir. Bunların cemleri toplandığında, küçüklerinden dikeni olan şeye **عِضٌّ** ve **شِرْسٌ** (denir) ve ikisine **عِضاهاً** denmez. **العِضاه**dan: **السَّمُرُ** ve **العُرْفُطُ** ve **السَّيالُ** ve **القَرَظُ** ve **القَتادُ الأَعظم** ve **الكَنَهْبَلُ** ve **العَوْسَجُ** ve **السِّدْرُ** ve **الغافُ** ve **الغَرَبُ** vardır; işte bunlar, en kapsamlı olarak **عِضاهٌ**dır ve kıyasın **عِضاه**ındandır. Saf **العضاه**dan değildir: **الشَّوْحَطُ** ve **النَّبْعُ** ve **الشِّرْيانُ** ve **السَّراءُ** ve **النَّشَمُ** ve **العُجْرُمُ** ve **التَّأْلَبُ** ve **الغَرَفُ**; işte bunların hepsine **عِضاهَ القِياسِ** denir; yani yaylar; ve saf **العضاه**dan da değildir, **العِضِّ**den de değildir. **العِضِّ** ve **الشَّرْسِ**den: **القَتادُ الأَصغر** vardır; o, meyvesi **نُفّاخةٌ** olan (tür)dür; **العُشَرِ**in **نُفّاخةِ**si gibi; hareket ettirildiğinde patlar. Ondan **الشُّبْرُمُ** ve **الشِّبْرِقُ** ve **الحاجُ** ve **اللَّصَفُ** ve **الكَلْبةُ** ve **العِتْرُ** ve **التُّغْرُ** vardır; işte bunlar **عِضٌّ**dür ve **عضاه**dan değildir. Ne **عِضٍّ** ne de **عضاه** olan dikenli ağaçtan: **الشُّكاعَى** ve **الحُلاوَى** ve **الحاذُ** ve **الكُبُّ** ve **السُّلَّحُ**.

**وفي النوادر**: Bu, **عِضٍّ** ve **أَعضاضٍ** ve **عَضاضٍ** bir beldedir; yani dikenli ağaç(lar) (bulunan).

**قال ابن السكيت في المنطق**: **بعير عاضٌّ**: eğer **العِضَّ** yer ise; ve o, **عَضِهٍ** manasındadır. Bu tafsile göre, **مُعِضُّونَ** diyenin sözü, **العِضِّ**den olur; o da bizzat **العِضاه**dır; ve rivayeti sahih olur.

**والعَضُوضُ من الآبارِ**: su taşıyana işte (çalışmada) meşakkatli olan; ve denildi ki: o, dibi uzak, dar olan(dır). Şiir okundu:
أَوْرَدَها سَعْدٌ عليَّ مُخْمِسا،
بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا

Araplar der ki: **بِئْرٌ عَضُوضٌ** ve **ماءٌ عَضُوضٌ**: eğer dibi uzak olup ondan **بالسانِيةِ** ile su çekilirse.

**وقال أَبو عمرو**: **البئرُ العَضُوضُ** çok sulu olandır; dedi ki: o, **العَضِيضُ**dur.

**في نوادره**: Benî Temîm’in suları **عُضُضٌ**dur. Kuyu **عَضُوضاً** olmadı da mutlaka **أَعَضَّتْ**; ve **جُدّاً** olmadı da mutlaka **أَجَدَّتْ**; ve **جَرُوراً** olmadı da mutlaka **أَجَرَّتْ**.

**والعُضَّاضُ**: burnun dışkısı (burun ucu) ile kökü arasındaki şeydir. **وفي التهذيب**: burnun **عِرْنِينُ**’i. Dedi ki:
لمَّا رأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفَّا،
أَعْدَمْتُه عُضَّاضَه والكَفَّا

**وقال ابن بري**: Ebû Ömer ez-Zâhid dedi ki: **العُضاضُ** (ضم ile) burun(dur). İbn Düreyd dedi ki: **الغُضاضُ** (mu‘ceme **الغين** ile). Ebû Amr dedi ki: **العُضَّاضُ** (ضم ve teşdîd ile) burun(dur). İyâd b. Durra’dan okudu:
وأَلْجَمَه فأْسَ الهَوانِ فلاكَه،
فأَعْضَى على عُضّاضِ أَنْفٍ مُصَلَّمِ

**قال الفراء**: **العُضاضِيُّ** yumuşak, nazik adamdır; **العُضاضِ**dan alınmıştır; o da burundan yumuşayan şeydir.

**وزَمَنٌ عَضُوضٌ**: yani azgın (şiddetli). İbn Berrî dedi ki: **عَضَّه القَتَبُ** ve **عَضَّه الدهْرُ والحرْبُ**; o, **عَضوض**dur; bu, azı dişinin ısırmasından ödünç alınmıştır. el-Muhabbal es-Sa‘dî dedi ki:
لَعَمْرُ أَبيكَ، لا أَلْقَى ابنَ عَمٍّ،
على الحِدْثانِ، خَيْراً من بَغِيضِ
غَداةَ جَنَى عليّ بَنيَّ حَرْباً،
وكيفَ يَدايَ بالحرْبِ العَضُوضِ؟

İbn Berrî, Abdullah b. el-Haccâc’a ait olarak okuttu:
وإِنِّي ذو غِنىً وكَرِيمُ قَوْمٍ،
وفي الأَكْفاءِ ذو وَجْهٍ عَرِيضِ
غَلَبْتُ بني أَبي العاصِي سَماحاً،
وفي الحرْبِ المُنَكَّرَةِ العَضُوضِ

**ومُلْكٌ عَضُوضٌ**: içinde zorbalık ve şiddet bulunan, şiddetli (iktidar). **وفي الحديث**: sonra **مُلْكٌ عَضُوضٌ** olur; yani raiyyeye isabet eder; onda zorbalık ve zulüm vardır; sanki onlar onda ısırılarak ısırılırlar. **والعَضُوضُ** mübalağa kalıplarındandır. Bir rivayette: sonra **مُلوك عُضُوضٌ** olur; o, **عِضٍّ**in cemidir (kesre ile); o da kötü, hırçın olandır. Ebû Bekir’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: benden sonra **مُلْكاً عَضُوضاً** göreceksiniz. **وقوْسٌ عَضُوضٌ**: eğer kirişi karnına yapışırsa. **وامرأَة عَضوض**: darlığından dolayı onda erkek nüfuz etmez.

Ve falan **يُعَضِّضُ شفتيه**: yani ısırır ve bunu öfkeden çok yapar. Ve falan **عِضاضُ عَيْشٍ**: yani şiddete sabırlı. Kavim, geçen yıldan beri **عاضَّ** olarak yaşadı; böylece onların **عِضاضُهم**u şiddetlendi; yani yaşayışları şiddetlendi. **وغَلَقٌ عِضٌّ**: neredeyse açılmaz.

**والتَّعْضُوضُ**: çok tatlı, bir çeşit hurmadır; onun **تاءُه**’si زائد, مفتوحة’dir; bir tanesi **تَعْضُوضةٌ**’dir. **وفي التهذيب**: siyah hurma; ondaki **التاء** aslî değildir. **وفي الحديث**: **وَفْدَ عَبْدِ القَيْسِ** Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldiler; ona hediye ettikleri şeyler arasında **قُرُبٌ** (tulumlar) **من تَعْضُوض** vardı. er-Riyâşî, hurma ağacı vasfında şiir okudu:
أَسْوَد كاللَّيْلِ تَدَجَّى أَخْضَرُهْ،
مُخالِط تَعْضُوضه وعُمُرُهْ،
بَرْنِيَّ عَيْدانٍ قَلِيلٍ قِشَرُهْ

**العُمُر**: **نخل السُّكَّر** (şeker hurması)dır. Ebû Mansûr dedi ki: **التَّعْضُوضِ**dan daha hararetli bir tatlılıkla hurma yemedim; onun madeni Hecer’dedir ve köylerindedir. **وفي الحديث أَيضاً**: bize **نَوْطاً** **من التعضوض** hediye etti. Ebû Hanîfe dedi ki: **التَّعْضُوضةُ**: büyük, taze, **طَحْلاءُ** bir hurmadır; **صَقِرةٌ**; lezzetli; hurmanın iyisinden ve iştah açanından. Abdülmelik b. Umeyr’in hadîsinde: Vallahi, **تَعْضُوضٌ** sanki dört yaşlıların toynakları gibi, bundan daha hoştur.

مقاييس اللغة:
(**عض**) **العين** ve **الضاد** tek bir sahih asıldır; o da, dişlerle bir şeyin üzerinde tutmaktır. Sonra ondan, ona benzeyen her şey kıyas edilir; hatta şiddetli, katı ve musibet olan şeye de bununla ad verilir.
Bunun ilki, dişlerle **العَضّ**’dır; denir ki: **عَضِضتُ** **أعَضُّ** **عَضَّاً** ve **عضيضاً**; ben **عاضٌّ**’ım. Ve **كلبٌ عَضوض**; ve **فرس عَضوض**. Ve sana karşı **العِضاض**’dan beri oldum. Ve kusurların binek hayvanlarında en çok **الفِعال** vezninde gelmesi olur; **الخِراط** ve **النِّفار** gibi. Sonra buna hamledilir de denir ki: **عَضِضتُ الرّجلَ**; yani onu, uygun olmayan bir şeyle ele aldığımda. **النَّضْر** dedi: denir ki: **ليس لنا عَضاضٌ**([47]) yani “ısırılan şey”imiz yok; tıpkı “çiğnenen şey” için **مَضَاغٌ** denildiği gibi.
**ابن الأعرابيّ**: **ما ذُقْتُ عَضاضاً**; yani yenilen bir şey. Dil ehli dedi: denir ki: **هذا زمن عَضُوضٌ**; yani şiddetli, azgın. Dedi ki:
إليك أشكو زمناً عَضوضاً  *** مَن يَنْجُ منه ينقلب حَرِيضا
Ve derler: **ركيَّةٌ عضوض**; dibi uzak olduğunda ve su çekmek, su çekene ondan zor geldiğinde. Dedi ki:
أبِيت على الماء العَضُوض كأنني  *** رَقُوبٌ، وما ذُو سَبْعَةٍ يرقُوبِ
Ve **قوس عضوضٌ**: kirişi, göbeğine yapışık olandır. **الخليل** dedi: **العِضّ**: kötü huylu, çirkin adam. Dedi ki:
* ولم أكُ عِضَّاً في الندامَى مُلَوَّما([48]) *
Ve denir: **العِضّ**: musibet. Denir: o, **عِضٌّ**’dür; ondan hiçbir şey kurtulmaz; ve o, cimridir; eline bir şey düşer de onun üzerine ısırır. Ve şüphesiz o, **لَعِضُّ شَرٍّ**’dir; yani onun sahibi. **أبو زيد** dedi: falan, **عِضُّ سَفَرٍ** ve **عِضُّ مالٍ**’dır; eğer ona karşı güçlü, onda tecrübeli ise. Ve malıyla **عَضَّ** eder; onunla **عُضُوضاً**([49]) ısırır. **الفرَّاء** dedi: **رأيتُ رجلاً عِضَّاً**; yani azgın; ve bir kadını da **عِضَّةً**. Ve bu, bunun **عِضُّ**’udur; yani onun kayınbiraderi ve dengi([50]). Ve denir ki: şüphesiz **العِضَّ**([51]): erkeklerden kurnaz, musibet olan. Bunun hakkında şu okunur:
أحاديثَ من عادٍ وجُرْهُمَ جَمَّةً *** يثوِّرها العِضَّانِ زيدٌ ودَغْفلُ([52])
Bu asıldan şâz olan şeylerden—eğer sahih ise—derler ki: **العُضَّاض**: burnun kemerli kısmı. Ve okurlar:
وألجَمه فأسَ الهوانِ فَلاَكَهُ  *** وأغضَى على عُضَّاضِ أنفٍ مصلَّمِ([53])
Bitki zikrinden bunun üzerine gelen şeye gelince: onda yeterli olanı söyledik; ancak derler ki: **العُضَّ**—**مضموم**—köy ve şehir halkının yemi; o, çekirdek ve **القَتُّ** ve benzerleridir. **الأعشى** dedi:
مِنْ سَرَاةِ الهِجان صَلَّبَها العُـ  *** ـضُّ ورَعْيُ الحِمَى وطُولُ الحِيالِ([54])
**الشَّيبانيّ** dedi: **العُضّ**([55]): yem. Ve denir: bilakis **العُضُّ** **الطَّلح** ve **السَّمُر** ve **السَّلَم**’dir; bunlar **العِضاهُ**’dır. **الفرَّاء** dedi: **أعضَّ القومُ فهُمْ مُعِضُّونَ**; eğer **العضاهَ**’ı otladılarsa. Ve şu okunur:
أقول وأهلي مُؤرِكُونَ وأهلُها  *** مُعِضُّون إنْ سارَتْ فكيف أسيرُ([56])
Bu ancak, **العِضَاهُ** ağaçtan olup ottan olmadığı için caiz oldu; develer, yerleşik kaldıkları müddetçe, sahiplerinin yanında çekirdek ve benzeriyle yemlenmiş mesabesindedir. Bu, **العُضّ**’un, çekirdek ve **القَتّ**’tan kırsalın yemi olması sebebiyledir. Dedi: bu te’vil üzere olmaksızın **العِضَاهِ**’dan **مُعِضٌّ** denilmesi caiz değildir. Ve **المُعِضّ**’de asıl, develeri **العُضَّ** yiyen kimsedir. Bazıları dedi: **العِضُّ**—**بكسر العين**—**العِضَاهُ**’dır. Ve denir: **بعيرٌ غاضٍ**; eğer ona yem veriliyor yahut otlatılıyorsa([57]). Dedi ki:
والله ما أدري وإن أوعدتَنِي *** ومشيْتَ بين طَيالسٍ وبياضِ
أبَعيرُ عُضٍّ وارِمٌ ألغادُهُ  *** شثنُ المَشافرِ أم بعيرٌ غاضِ([58])
**أبو عمرو** dedi: **العُضّ**: arpa ve buğday. Beytin manası: **العُضَّ** şehirlerin yemi, **الغضَى** ise bedevînin yemidir. Der ki: bilmiyorum, Arap mı([59]) yoksa melez mi.
Birinci bâba dönen şeylerden: kadınlardan **العَضُوض**; erkeğin uzvunun onda neredeyse nüfuz etmediği. Ve denir: şüphesiz o, **لَعِضاض عيشٍ**’tir; yani şiddete sabırlı. Ve denir: bu işte **مَعَضٌّ** yoktur; yani tutunacak yer yoktur.
**الأصمعيّ** dedi: meselde denir ki: "إنَّك كالعاطف على العاضّ". Bunun aslı: bir **ابن مَخاضٍ** annesine, onu emmek isteyerek geldi; memesini acıttı da onu ısırdı; bu, onun geri dönmesine engel olmadı. Bu, engellenip de geri dönen adam için söylenir.
القاموس المحيط:
**عَضَضْتُهُ**—ona; **كسمعَ** ve **مَنَعَ** (babında)—**عَضّاً** ve **عَضيضاً**: onu dişlerimle, yahut dilimle tuttum; **بصاحبِي عَضيضاً**: arkadaşıma yapıştım. Ve **العَضِيضُ**: şiddetli **العَضُّ** ve **القَرِينُ**. Ve **عَضُّ الزَّمانِ** ve **الحَرْبِ**: ikisinin şiddeti; yahut ikisi **بالظاء** iledir; **عَضُّ الأسْنَانِ** ise **بالضاد** iledir. Ve **العَضُوضُ**: üzerine ısırılan ve yenilen şey; **كالعَضَاضِ** gibi; ve kirişi göbeğine yapışık olan yay; ve dar kadın; **كالتَّعْضُوضَةِ** gibi; ve musibet; ve şiddetli, azgın zaman; ve içinde zorbalık ve zulüm olan mülk; ve dibi uzak kuyu; yahut suyu çok olan; çoğulu **عُضُضٌ** ve **عِضاضٌ**. Ve **التَّعْضوضُ**: siyah, tatlı hurma; bir tanesi **بهاء** iledir. Ve **كسحابٍ**: ağaçtan kalın olan şey. Ve **ككتابٍ**: atın **عَضُّ**’u. Ve **العُضُّ**—**بالضم**—develerin yedirildiği hamur; ve **القَتُّ**; ve arpa ve buğday—onlara hiçbir şey ortak olmaz—yahut çekirdek; ve **القتُّ** ve yerde kalan kalın ağaç; yahut çekirdek ve hamur ve arpa; ve çokça toplanan bol, iri odun; ve kuru ot; ve **بالكسر**: kötü huylu; ve çirkin, beliğ; ve denk; ve bir şeye karşı güçlü; ve malın kayyımı; ve cimri; ve şiddetli adam; ve musibet; çoğulu **عُضُوضٌ**. Ve ondan, diğer rivayet: “sonra **مُلوكٌ عُضوضٌ** olur”. Ve diken ağacından küçük olan; ve **يُضَمُّ**; yahut o, **الطَّلْحُ** ve **العَوْسَجُ** ve **السَّلَمُ** ve **السَّيَالُ** ve **السَّرْحُ** ve **العُرْفُطُ** ve **السَّمُرُ** ve **الشَّبَهانُ** ve **الكَنَهْبَلُ**’dür; ve kilitlerden neredeyse açılmayan şey. Ve **العِضَّانِ**: **زَيْدُ بنُ الحارِثِ النَّمَرِيُّ** ve **دَغْفَلُ بنُ حَنْظَلَةَ الذُّهْلِيُّ**; Arapların hikmetlerini ve günlerini bilen iki âlim. Ve **العُضَاضُ**—**كغُرابٍ** ve **رُمَّانٍ**—burnun kemerli kısmı. Ve **العُضاضِيُّ**: yumuşak, nazik adam; ve semiz deve. Ve **أعْضَضْتُهُ الشيءَ**: ona onu ısırttım; **سَيْفِي**: onunla vurdum. Ve **أعَضُّوا**: develeri **العُضَّ** yedi; kuyu **َعضوضاً** oldu; yerin **عُضُّ**’u çoğaldı. Ve hadiste: "من تَعَزَّى بعزَاء الجاهِلِيَّةِ، فأَعِضّوهُ بهنِ أبيه، ولا تَكْنُوا" yani ona “**اعْضُضْ** babanın **أيْرَ**’ini” deyin; **الهَنِ** ile kinaye yapmayın. Ve **عَضَّضَ**: develerine **العُضَّ** yemini yedirdi; ve **العَضُوضِ** kuyusundan su çekti; ve cariyesiyle şakalaştı. Ve **حِمارٌ مُعَضَّضٌ**: eşekler onu **عَضَّضَتْ** ve onu ısırıp yaraladı. Ve binek hayvanlarında **العِضاضُ**—**بالكسر**—bazısının bazısını ısırmasıdır. Ve o, **عِضاضُ عَيْشٍ**’tir: şiddete sabırlı.
تاج العروس:
عضض

**" عَضَضْتُهُ "**, kendi başına geçişli olarak; **عَضِضْتُ " عَلَيْه "**, **عَلَى** ile geçişli olarak; yine **عَضضْتُ بِهِ** de **البَاءِ** ile geçişli olarak; bunu **الجَوْهَرِيُّ** ve **الصّاغَانِيُّ** açıkça belirtmiştir; **" كسَمِعَ "** ve **" ومَنَعَ "** (vezninde). Şeyhimiz dedi ki: Onun **مَنَع** ile vezinlenmesi bir vehimdir; çünkü şart mevcut değildir, **النَّاموس**’ta olduğu gibi; ancak dillerin iç içe girmesine hamledilirse (başka). Bitti. Ben dedim ki: Fethi **الجَوْهَرِيّ** nakletti ve lafzı şudur: **ابنُ السِّكِّيت**: **عَضَضْتُ باللُّقْمَة**; ben **أَعَضُّ**’um. **أَبو عُبيْدٍ** dedi ki: **عَضَضْتُ** feth ile, **الرِّباب**’da bir lugattır. **ابنُ بَرِّيّ** dedi ki: Bu, **ابنِ السِّكِّيت** üzerine bir tashiftir; **ابن السِّكِّيت**’in **كِتاب الإِصلاح**’da zikrettiği: **غَصِصْتُ باللُّقْمَةِ فأَنا أَغَصُّ بها غَصَصاً**. **أَبو عُبَيْدة** dedi ki: **وغَصَصْتُ** **الرِّباب**’da bir lugattır; **الصَّاد المُهْمَلَة** ile, **الضَّاد المُعْجَمَة** ile değil. Ben dedim ki: İşte böylece, **أَبي زَكَريّا**’nın hattıyla ve **ابْن الجَوَاليقيّ**’nin, **ابْن السِّكّيت**’in **الإِصْلاح**’ında, **باب ما نُطِقَ به بفَعِلْتُ وفَعَلْتُ**’ta, **الغين** ve **الصاد المُهْمَلَة** ile doğru üzere bulundu; ve **الصّحاح**’taki şeyin bir tashif olduğunu açıkça söylediler. Müellif de burada ona tâbi olmuştur; zira onu **مَنَع** ile vezinledi; bu, zikredilen **أَبي عُبَيْدَةَ** sözüne, ona tenbih etmeksizin, işarettir. Onu **الصَّاد** maddesinde de doğru üzere zikretti. Bu vehme, **الصّاغَانيُّ** de **العُبَاب**’da düşmüştür; zira önceki **أَبي عُبَيْدَةَ** sözünü nakletti; sanki müellif, âdeti üzere, onun izinden gitti; hâlbuki **كتَابه التَّكْملَة**’de **الجَوْهَريّ**’nin vehme düşürülmesine tenbih etmiştir. Şöyle dedi; lafzı: **وقَال الجَوْهَريُّ : عَضِضْتُ باللُّقْمَة**; doğrusu: **غَصِصْتُ** **الغَيْن المُعْجَمَة** ile ve iki **صَاد** **مُهْمَلَتَيْن** ile. **أَبي عُبَيْدَةَ** sözünü zikretmedi; sanki onun yanında vehim, yalnız **غَصصْت باللُّقْمَة**’dadır; doğrusu, yukarıda sözden **ابنْ بَرّيّ**’nin naklettiğidir; öyleyse düşün, doğru yolu bulursun. Artık kaçış olmayan doğru şudur ki: yalnız **سَمِع** babındandır. Denir: **عَضِضْتُه أَعَضُّ**; ve **عَضِضْت عَلَيْه**: **" عَضّاً "** ve **عِضَاضاً "** ve **عَضِيضاً**: **" مَسَكْتُهُ "**. Bazı nüshalarda: **أَمْسَكْتُه** **" بأَسْنَانِي "** ve onunla **" وشَدَدْتُه بهَا "**; yahut **" أَو بلِسَانِي "**. Yine yılan **عَضّث** eder; akrep için denmez; çünkü onun sokması ancak iki **زُبَانَا**’sı ve iğnesi iledir. Bunun emri: **عَضَّ** ve **اعْضَضْ**. Allah Teâlâ dedi ki: **( عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأَنَامِلَ مِنَ الغَيْظ )**; müminlere şiddetli buğzlarından dolayı, öfkeden ellerini yediklerini haber verdi. **العِرْبَاض** hadîsinde: **" وعَضُّوا عليها بالنَّوَاجِذ "**; bu, din işini sıkıca tutmada bir meseldir; çünkü **النَّوَاجِذ** ile ısırmak, bütün ağız ve dişlerle ısırmaktır; onlar dişlerin sonlarıdır. **عَضِضْتُ " بصَاحِبِي عَضِيضاً "** ve **عَضّاً**: **" لَزِمْتُهُ "** ve ona yapıştım. **يَعْلَى** hadîsinde: **" يَنْطَلِقُ أَحَدُكُم إِلى أَخيه فيَعَضُّه كعَضِيضِ الفَحْلِ "**; **العَضِيض**’in aslı, yapışıp ayrılmamadır. **ابنُ الأَثير** dedi ki: Burada murad, ısırmanın kendisidir; çünkü onu ısırmasıyla ona yapışır. **" والعَضِيضُ "**, **كأَميرٍ**: **" العَضُّ الشَّديدُ "**; bütün asıllarda böyledir ve bu bir yanlıştır. **الصّاغَانيُّ**’nin iki kitabında **ابْن الأَعْرَابيّ**’den naklettiği: **العَضْعَضُ** misali **سَبْسَبٍ**: şiddetli ısırma; işte böyle, ısırmada **العَيْن**’in fethiyle; bu da yanlıştır. Doğrusu, **التَّهْذيب**’de **ابن الأَعْرَابيّ**’den: **العَضْعَضُ** o, şiddetli **العِضُّ**’dur; işte böyle, **العَيْن**’in kesriyle. Dedi ki: Onlardan kimi onu erkeklerle kayıtladı; bunun delili şudur ki sonra dedi: **والضَّعْضَعُ**: zayıf. Ve **العِضُّ** kesr ile, **الدَّاهِيَة** manasında gelecektir; öyleyse, müellifin ve **الصَّاغَانِيّ**’nin vehmettiği şeye dikkat et. Onu doğru üzere, **صاحبُ اللِّسَان** ve **ابنُ حامدٍ الأُرْمَويّ** ve dil imamlarından başkaları kayıtlamıştır. Buna ayrıca **ابن القَطَّاع**’ın sözü de delâlet eder: **عَضَّ يَعَضُّ عَضيضاً**: şiddetlendi ve katılaştı. Ve **صَاحب الأَساس**’ın sözü: **والعَضِيضُ والعِضُّ**: şiddetli; ancak onun sözü: **والعَضِيضُ** nüshacıların bir tahrifidir; doğrusu, dediğimiz gibi, **العَضْعَضُ**’dur. **العَضِيضُ**: **" القَرِينُ "**.

Denir: **هو عَضِيضُ فُلانٍ**; yani onun karîni. Mecazdandır: **" عَضُّ الزَّمَان والحَرْب : شِدَّتُهُمَا "**. Denir: **عَضَّهُ الزَّمَانُ** ve **عَضَّتْه الحَرْبُ**; ona karşı şiddetlendikleri zaman; ve o, **عَضُوضٌ**dur. **عَضِّ النّابِ**’dan istiâre edilmiştir. **المُخْبَّلُ السَّعْديّ** dedi ki: لُ : **هو عَضِيضُ فُلانٍ** yani onun karîni. Mecazdandır: **" عَضُّ الزَّمَان والحَرْب : شِدَّتُهُمَا "**. Denir: **عَضَّهُ الزَّمَانُ** ve **عَضَّتْه الحَرْبُ**; ona karşı şiddetlendikleri zaman; ve o, **عَضُوضٌ**dur. **عَضِّ النّابِ**’dan istiâre edilmiştir. **المُخْبَّلُ السَّعْديّ** dedi ki:
لَعَمْرُ أَبِيكَ لا أَلْقَى ابنَ عَمٍّ ... عَلَى الحدثَانِ خَيْراً من بَغِيضِ
غَدَاةَ جَنَى عَلَيَّ بَنِيَّ حَرْباً ... وكَيْفلَ يَدَايَ بالحَرْبِ العَضُوضِ

**ابنُ بَرّيّ**, **عَبْد الله بن الحَجّاج** için şu beyti rivayet etti:
وإِنّي ذُو غِنىً وكَرِيمُ قَوْمٍ ... وفي الأَكْفَاءِ ذُو وَجْهٍ عَرِيضِ
غَلَبْتُ بَنِي أَبِي العاصي سَمَاحاً ... وفي الحَرْبِ المُنْكَّرَةِ العَضُوضِ

**" أَو هُمَا بالظَّاءِ "**: **" المُشَالَة "**. **" وعَضُّ الأَسْنَان بالضّاد "**, bunu lugat fukahasından bazıları açıkça belirtmiştir. **ابنُ القَطَّاع** ve başkasının açıkça belirttiği ise, ikisinin iki lugat olduğudur; ileride geleceği gibi. **" والعَضُوضُ "**, **كصَبُورٍ**: **" ما يُعَضُّ عَلَيْه ويُؤْكَلُ "**. **الصّحاح**’ta: **فيُؤْكَل**; **كالعَضَاض بالفَتْحِ**. **ابن بُزُرج** dedi ki: **ما أَتانَا من عَضَاضٍ وعَضُوضٍ ومَعْضُوضٍ**; yani ısıracağımız bir şey bize gelmedi. Başkası dedi ki: Denir: **ما ذَاقَ عَضَاضاً**. Ve denir: **ما عنْدَنَا أَكَالٌ ولا عَضَاضٌ**. **الجَوْهَريُّ** ve **الصّاغَانِيّ** dedi ki: **الفَرَّاءُ** şu beyti okudu:
**" كَأَنَّ تَحْتِي بَازِياً رَكَّاضَا**

“Beş (gece) **أَخْدَرَ** etti; **عَضَاضَا** tatmadı.” Ve **اللِّسَان**’da: **أَخْدَرَ**: kendi **خِدْر**’inde ikamet etti; (burada) murad eder ki: bu **البَازِيَ** kendi **وَكْر**’inde beş gece, günleriyle birlikte, yemek tatmadan ikamet etti; sonra bunun ardından avı aramak üzere çıktı; o, ete karşı **قَرِمٌ** (iştahı şiddetli) idi, uçuşu şiddetli idi; böylece dişi devesini ona benzetti.

Mecazdandır: **العَضُوضُ**: “yay; kirişi, ciğerine yapıştı.” Bunu **اللِّسَان** ve **الأَسَاس** sahibi ve **الصَّاغَانِيّ** iki kitabında nakletti.

Mecazdandır: **العَضُوضُ**: “dar kadın”; **الفَرْجِ** (ferci) dar olduğundan, onda **الذَّكَرُ** (zeker) nüfuz etmez; “**كالتَّعْضُوضَة**” gibi. **نَوَادر الأَعْرَاب**’da dedi: **امْرَأَةٌ تَعْضُوضَةٌ**. **الأَزْهَريّ** dedi: onu dar (olan) görüyorum.

**العَضُوضُ**: “musibet/afet”tir; **العُبَاب**’da ve **اللِّسَان**’da olduğu gibi: o, afetlerin adlarındandır ve mecazdır.

Mecazdandır: **العَضُوضُ**: “şiddetli, ısırıcı zaman.” Ve **الصِّحَاح**’ta: **زَمَنٌ عَضُوضٌ**: ısırıcıdır; **العُبَاب**’da “şiddetli”yi artırdı ve şu beyti okuttu:
“Şikâyet ederim sana **زَمَناً عَضُوضَا**,
Ondan kurtulan kimse, **جَرِيضَا** olarak döner.”

Mecazdandır: **مُلْكٌ عَضُوضٌ**: “şiddetli”dir; onda raiyyeye “zorbalık ve zulüm” ve sertlik vardır. Ondandır hadis: “Siz bugün nübüvvet ve rahmet içindesiniz; sonra hilafet ve rahmet olacak; sonra şöyle şöyle olacak; sonra **مُلْكٌ عَضُوضٌ** olacak.” Ve Ebû Bekir hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Benden sonra **مُلْكاً عَضُوضاً** göreceksiniz”; yani onda raiyyeye zorbalık ve zulüm isabet eder; sanki onlar orada bir ısırma ile ısırılırlar. **العَضُوضُ** mübalağa kalıplarındandır.

Mecazdandır: **العَضُوضُ**: “dibi uzak (derin) kuyu”; dardır; onda **السَّانِيَة** ile su çekilir; **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi. Dedi:
“Sa‘d onu bana aç bırakmış olarak getirdi,
**بِئْراً عَضُوضاً** ve kurumuş bir **شِنَاناً**.”

Ve denildi ki: o, kuyulardan, su çekene meşakkatli olandır. **الزَّمَخْشَرِيُّ** dedi: sanki o, su çeken kimseyi, ona ağır geldiğinden, ısırır. Ve **اللِّسَان**’da: Araplar der: **بِئْرٌ عَضُوضٌ** ve **مَاءٌ عَضُوضٌ**: dibi uzak olup ondan **السَّانِيَة** ile su çekildiği zaman; “yahut o, suyu çok olan”dır; Ebû Amr’dan, **نَوَادر**’inde. Çoğulu: “**ج عُضُضٌ**” iki damme ile; ve “**عِضَاضٌ**” kesre ile. Ve **الصِّحَاح**’ta: Benî Temîm’in suları **عُضُضٌ**’dur.

**التَّعْضُوضُ**—fetha ile—: “siyah, tatlı hurma”dır; madeni **هَجَرُ**’dur; **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: **تَاؤُه** ziyadedir; “tekili **بهَاءٍ** iledir.” Ve hadiste: “**عَبْدِ القَيْس** heyeti Peygamber’e—Allah ona salât ve selâm etsin—geldiler; ona hediye ettikleri şeyler arasında **تَعْضُوضِ هَجَرَ**’dan bir **قَرُبٌ** vardı.” Ve şöyle rivayet olunur: “Ona **تَعْضُوضِ هَجَرَ**’dan bir **نَوْطاً** hediye ettiler.” **النَّوْطُ**: küçük **الجُلَّة**’dir. **الأَزْهَريّ** dedi: Bahreyn’de **التَّعْضُوضَ** yedim; ondan daha şiddetli tatlılığa sahip bir hurma yediğimi kendime bildirmedim; onun yetiştiği yer **هَجَرُ** ve köyleridir. Ve **الرِّيَاشيّ**, arının vasfında şu beyti okudu:
“Gece gibi siyah; yeşili koyulaşmış,
**تَعْضُوضُهُ** ve **عُمُرُهْ** karışık,
**بَرْنِيَّ**; **عَيْدَانٍ**; kabuğu az.”

**العُمُر**: şeker hurmasıdır; daha önce geçti. Ve Ebû Hanîfe dedi: **التَّعْضُوضَةُ**: iri, taze, sarımsı büyük bir hurmadır; sert, lezzetli; hurmanın iyisinden ve iştah açanındandır. Dedi ve bana Rebîa’dan bir bedevî haber verdi ki: **التَّعْضُوضَةَ**, Hecer’de Irakî (ölçüyle) bin **رِطْلٍ** taşır.

**العَضَاضُ**—**سَحَابٍ** gibi—: “ağaçtan kalın olan şey”dir; Ebû Hanîfe bunu Ebû Amr’dan nakletti. Denir: yerde **العَضَاضُ**’dan başka bir şey kalmadı. Başkası dedi: **العَضَاضُ**: bitkiden kalın olan ve sertleşen şeydir.

**العِضَاضُ**—**كِتَابٍ** gibi—: “atın ısırması”dır. Denir: sana **العِضَاضِ**’dan ve ayrıca **العَضِيض**’den—Ya‘kūb’dan—beri olduğumu bildiririm; **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi; bununla atın ısırmasını kasteder: bir binek hayvanı sattığı ve alıcısına, onun insanları ısırmasından beri olduğunu bildirdiği zaman bunu söyler. Ve **العُبُوبُ**, kesre ile **فِعَالٍ** vezninde gelir. Ve denir: **دابَّةٌ ذَاتُ عَضِيضٍ وعِضَاضٍ**. Sîbeveyh dedi: **العِضَاضُ**, **السِّبَاب** gibi bir isimdir; “**فَعَلَهُ فَعْلاً**” üzere değildir.

**المُفَضِّل** dedi: “**العُضُّ**—damme ile—: hamur”dur. Ebû Hanîfe artırdı: “develerin yemlendiği (şey) olan.” Dedi: **العُضُّ**: “**القَتُّ**”tur; o, **الفِصْفِصَةُ**’dır; yaş olanı **القَدَّاحِ**’dır. **الأَعْشَى** dedi:
“Soylu dişi develerden; onu **العُضُّ** sertleştirdi…
Ve **الحِمَى**’nın otlaması ve uzun süre susuz kalmalar.”

Ve **امْرُؤُ القَيْس** dedi:
“Benden önce gider; göğsü çıkık, sabahleyin koşan (bir dişi deve)…
Onu **العُضُّ** ve **الحِيَالُ** sertleştirdi.”

Ebû Amr dedi: **العُضُّ**: “arpa ve buğdaydır; onlara hiçbir şey ortak olmaz”; yahut o: “ezilmiş çekirdek”tir; ve “**القَتُّ**”tur; develere yedirilir; o, şehir halkının yemidir; yahut o, çekirdek ve küsptür; **اللِّسَان** ve **الصِّحَاح** ve **العُبَاب**’da olduğu gibi.

**العُضُّ**: “yerde kalan kalın ağaç”tır; **العَضَاض** gibi; Ebû Hanîfe bunu Ebû Amr’dan nakletti. “Yahut ezilmiş çekirdek.” “Ve hamur.” Ve “denildi ki: o, arpadır”; ikisinden biriyle birlikte. İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza, **العُضُّ**’un çekirdek olmasını, yukarıdaki İmruülkays sözü sebebiyle inkâr etti.

**العُضُّ** ayrıca: “toplanan iri, büyük odun”dur. Ve “denildi ki: o, otun kuru olanıdır”; binek hayvanları onu yer.

**العِضُّ**—kesre ile—: “kötü huylu”dur; Leys’ten. Ve şu beyti okuttu:
“Ve ben, içki arkadaşları arasında kınanan bir **عِضّاً** olmadım.”

Ve çoğulu **أَعْضاضٌ**’dur; o ise mecazdır. **الصّحاح**’ta: **العِضُّ** “**البَليغُ المُنْكَرُ**”dur; ve “**عَضِضْتَ** ey adam” (denir), yani **عِضّ** oldun. **الصَّاغَانيّ** artırdı: ve onun mastarı **العَضَاضَةُ**’dır. **الأَسَاس**’ta: ve mecazdan: inkârcı hasma denir: “Şüphesiz o, elbette **لَعِضٌّ**”dur; ve o, **فاعِلٍ** mânâsındadır; çünkü o, insanları diliyle ısırır. Ve dersin: “Sen **عِضّاً** değildin; hâlbuki gerçekten **عَضِضْتَ**.” Onların sözü gibi: “**نِكْلٌ**”, akranlarını **يُنَكِّلْ** eden kimse içindir. **العِضُّ**: “**القِرْنُ**”dur. Denir: “Falan, falanın **عِضٌّ**’udur”, onun **عَضِيض**’i gibi; yani onun dengi. **العِضُّ**: “**القَوِيُّ عَلَى الشَّيْءِ**”dir. Denir: “Şüphesiz o, elbette **لَعِضُّ سَفَرٍ** ve **عِضُّ قِتَالٍ**”dır; yani ikisine karşı güçlüdür. **الزَّمَخْشَريّ** artırdı: “Gerçekten seferler onu **عَضَّتْهُ** ve onu **جَرَّسَتْه**”; (bu) mef‘ûl mânâsında fiildir ve mecazdır. Mecazdan: **العِضُّ**: “**القَيِّمُ للْمَال**”dır. Denir: “O, **عِضُّ مالٍ**dır”; eğer ona karşı şiddetli kıyam edici ise; **الصّحاح** ve **العُبَاب**’da olduğu gibi. **اللِّسَان**’da: **رَجُلٌ عِضٌّ**: geçimini ve malını ıslah edici ve ona bağlı, onun üzerinde güzel kıyam edicidir. Ve “Malıma **عَضِضْتُ** **عُضُوضَةً** ve **عَضَاضَةً** (ile)”: ona yapıştım. Dedim: ondan **العِضُّ**: “**البَخِيلُ**”dir; çünkü onun malına yapışması, onu çoğunlukla cimriliğe düşürür; yahut o, açılmayan kilide benzetilmiştir; ileride geleceği üzere. **العِضُّ**: “**الرَّجُلُ الشَّدِيدُ**”dir; İbnü’l-A‘râbî’den **العَضْعَض** gibi; ve onda araştırma az önce geçti. **العِضُّ**: “**الدَّاهِيَةُ**”dir. **الصّحاح**’ta: erkeklerden **الدَّاهِي**: “**ج عَضُوضٌ**” (damme ile) ve **أَعْضَاضٌ**. “Ve ondan diğer rivayet”: “Sonra **مُلُوكٌ عَضُوضٌ** olur; şarap içerler ve ipek giyerler; ve bununla, onlara düşmanlık edene karşı yardım olunurlar.” Ve **الأَصْمَعيُّ**, Ru’be için inşad etti:
" إِنَّا إِذَا قُدْنَا لقَوْمٍ عَرْضَا
" لم نُبْقِ مِن بَغِي الأَعَادِي عِضَّا

**الصّحاح** ve **العُبَاب**’da: **العِضُّ** ayrıca **الشِّرْسُ**tur; ve o, “**ما صَغُرَ من شَجَرِ الشَّوْكِ**”tur; **الشُّبْرُم** ve **الحَاجِ** ve **الشِّبْرِقِ** ve **اللَّصَفِ** ve **العِتْر** ve **القَتَادِ الأَصْغَرِ** gibi. Bitti. “Ve dammelenir” Ebû Hanîfe’den: “yahut o, **الطَّلْحُ** ve **العَوْسَجُ** ve **السَّلَمُ** ve **السَّيَالُ** ve **السَّرْحُ** ve **العُرْفُطُ** ve **السَّمُرُ** ve **الشَّبَهَانُ** ve **الكَنَهْبَلُ**’dir.” Ebû Zeyd, **كِتَاب الكَلإِ والشَّجَر**’in başında, lafzı şu olanı söyledi: **العِضَاهُ**: dikenli ağaçlardan bir ağaca düşen bir isimdir; onun farklı adları vardır; onları **العِضَاهُ** toplar; onun teki **عِضَاهَةٌ**’dir. Ve ancak **العِضَاهُ**’ın hâlisi, ondan büyüyen ve dikeni şiddetli olanıdır. Dikenli ağaçtan küçülen şeye ise **العِضّ** ve **الشَّرْسُ** denir. Ve bunun cem‘leri toplandığında, küçüklüğünden dikeni olanın hepsi **عِضٌّ** ve **شِرْسٌ**tur; ve **عِضَاهاً** diye adlandırılmazlar. **العِضَاه**’tan: **السَّمُرُ** ve **العُرْفُطُ** ve **السَّيَالُ** ve **القَرَظُ** ve **القَتَادُ الأَعْظَمُ** ve **الكَنَهْبَلُ** ve **العَوْسَجُ** ve **السِّدْرُ** ve **الغَافُ** ve **الغَرَبُ**; işte bunlar, topluca **عِضَاهٌ**’dır. Ve kıyasın **عِضَاه**’ından olup **العِضَاهِ الخَالِص**’tan olmayan: **الشَّوْحَطُ** ve **النَّبْعُ** ve **الشَّرْيانُ** ve **السَّرَاءُ** ve **النَّشَمُ** ve **العُجْرُمُ** ve **التَّأْلَبُ** ve **الغَرَفُ**; işte bunların hepsine **عِضَاهَ القِيَاسِ** denir; yani yaylar; ve onlar **العِضَاه الخَالِص**’tan da değildir, **العِضِّ**’den de değildir. **العِضِّ** ve **الشِّرْسِ**’ten: **القَتادُ الأَصْغَرَ**; o, meyvesi **نُفَّاخَةٌ** olan (türdür); **العُشَرِ**’in **نُفَّاخَة**’si gibi; hareket ettirildiğinde patlar. Ve ondan **الشُّبْرُمُ** ve **الشِّبْرِقُ** ve **الحَاجُ** ve **اللَّصَفُ** ve **الكَلْبَةُ** ve **العِتْرُ** ve **التُّغْرُ**; işte bunlar **عِضٌّ**dur ve **عِضَاهٍ** değildir. **عِضٍّ** da olmayan, **عِضَاهٍ** da olmayan dikenli ağaçtan: **الشُّكَاعَى** ve **الحُلاَوَى** ve **الحَاذُ** ve **الكُبُّ** ve **السُّلَّحُ**.

**العِضُّ**: “**ما لا يَكَادُ يَنْفَتِحُ مِن الأَغَاليقِ**”tir. Onu **الجَوْهَرِيّ** ve **الصّاغَانيُّ** nakletti; ve o mecazdır. **الأَساس**’ta: mecazdan, işlerin kapalı olanlarını anlayan âlim anlayışlıya denir: “Şüphesiz o, elbette **لَعِضٌّ**.” Ve **الجَوْهَريّ**, **الْقُطاميّ** için inşad etti:
أَحاديثُ منْ أَنْبَاءِ عادٍ وجُرْهُمٍ ... يُثَوِّرُهَا "**العِضَّانِ**" زَيْدٌ ودَغْفَلُ

Ve **العُبَاب**’da:
" أَحاديثُ من عادٍ وجُرْهُمَ جَمَّةٌ

Ve **الجَوْهَرِيّ**’nin hattıyla bulundu: **من أَبْنَاءِ عادٍ**; **المُوَحَّدَة**’yi **النُّون**’dan önce getirmekle. Ve haşiyede onun hattıyla da: **من أَنْبَاءِ**; **النُّون**’u önce getirmekle. Ve “**يُنَوِّرُهَا**” diye rivayet olunur; **النُّون** ile. Ve ikisi: “**زَيْدُ بنُ الحَارث**”, Hârise b. Zeyd Menât b. Hilâl’in oğlu, “**النَّمَرِيُّ**”; **الكَيِّس** diye bilinen nesep âlimi; ve onun zikri **السِّين**’de geçti. Ve “**دَغْفَلُ بْنُ حَنْظَلَةَ**”, Yezîd b. ‘Abde b. ‘Abdullah b. Rabî‘a b. ‘Amr b. Şeybân b. Zühl’ün oğlu, “**الذُّهْلِيُّ**”; nesep âlimi; “Arapların hikmetleri ve günleriyle âlim iki kişi” ve nesebleriyle. Ve Dagfel’in, efendimiz Ebû Bekir es-Sıddîk ile—Allah ondan razı olsun—hadisi meşhurdur. Onların Arapların günlerini ve neseblerini bilmelerine delâlet eder. Ve onlara **العِضَّانِ** denmesi, **الأَساس**’tan önce sunduğumuz şey sebebiyledir.

“Ve **العُضَاضُ** ( **غُرَابٍ** gibi)”—Ebû ‘Umer ez-Zâhid’in ضبط ettiği üzere—ve onu İbn Berrî nakletti. İbn Düreyd dedi: o, **الغَيْن المُعْجَمَة** iledir. Ebû ‘Amr dedi: o, **العُضَّاض**; “**رُمَّانٍ**” gibi. Ve ilkine **الصَّاغَانيّ** iktisar etti: “**عِرْنينُ الأَنْف**”; **التَّهْذيب**’de olduğu gibi. Ve inşad etti:
" لَمَّا رَأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفَّا
" للشَّرِّ لا يُعْطِي الرِّجالَ النِّصْفَا
" أَعْدَمْتُهُ عُضَاضَهُ والكَفَّا

Ve denildi: o, burnun tamamıdır; bunu Ebû ‘Umer ez-Zâhid söyledi. Ve denildi: o, burnun **رَوْثَة**’si ile kökü arasındadır. Şeddeliye şahit ise: Ebû ‘Amr, ‘Iyâd b. Durra için inşad etti:
وأَلْجَمَهُ فَأْسَ الهَوَانِ فلاَكَهُ ... فَأَغْضَى على عُضَّاضِ أَنْفٍ مُصَلَّمِ

**الفَرَّاءُ** dedi: “**العُضَاضِيُّ**: **الرَّجُلُ النَّاعمُ اللَّيِّنُ**”dir; **العُضَاض**’dan alınmıştır; o ise burundan yumuşayan şeydir. **العُضَاضِيُّ**: “**البَعيرُ السَّمِينُ**”dir. **الجَوْهَريُّ** dedi: sanki o, **العُضِّ**’e nisbet edilmiştir. **الصّاغَانيّ** dedi: değişiklik üzere. Denir: “**أَعْضَضْتُهُ الشَّيْءَ**” eğer “**جَعَلْتَه يَعَضُّه فعَضِّه**” (ise); onu **الجَوْهَريّ** nakletti. “**أَعْضَضْتُه سَيْفِي**”: yani “**ضَرَبْتُه به**”; onu **الجَوْهَريّ** de nakletti. “Ve **أَعَضُّوا**: onların develeri **العُضَّ**’u (damme ile) yahut **العَضَاضَ**’ı yedi”; **اللِّسَان**’da olduğu gibi. Ve **أَعَضُّوا** ayrıca, develeri **العِضَّ**’ı yani kesre ile (olanı) otladığında (denir). Ve İbn Fâris inşad etti:
أَقُولُ وأَهْلِي مُؤْرِكُون وأَهْلُهَا ... مُعِضُّونَ إِنْ سَارَت فكَيْفَ أَسَيرُ

**العُبَاب**’da olduğu gibi. Ve **المُعِضّ**: develeri **العُضَّ**’u yiyen kimsedir. Ve **المُؤْرِكُ**: develeri **العُضَّ**’u yiyen kimsedir. Ve **المُؤْرِكُ**: develeri **الأَرَاكَ**’ı yiyen kimsedir. Ebû Hanîfe, beytin tefsirinde dedi: **إِبلٌ مُعِضَّةٌ**: **العِضَاهَ**’ı otlar; böylece onu—(bu) ağaçtan olup **العُشْر**’dan olmadığı için—kendi ehli için çekirdek ve benzeriyle yemlenen (hayvan) menzilesine koydu. Ve bu, şundandır: **العُضَّ** kırsalın yemi olup çekirdekten ve **القَتِّ**’ten ve buna benzer şeylerdendir. Ve **العِضَاه**’tan “**مُعِضٌّ**” denmesi caiz olmaz; ancak bu te’vil üzere. İbn Sîde dedi: Ebû Hanîfe, söylediğinde hata etti ve şairin sözünün vechini çıkarmayı kötü yaptı; çünkü o dedi: “Eğer kavim **العِضَاهَ**’ı otlarsa, ‘kavim **مُعِضُّون**’ denir”; öyleyse **العُضّ**’u—o şehirlerin yemi iken—zikretmesinin ne (gereği var), adamın **العِضَاه** sözüyle beraber:
" وأَيْنَ سُهَيْلٌ من الفَرْقَد

Ve onun sözü: **العِضَاه**’dan **مُعِضٌّ** denilmesinin ancak bu te’vîl üzere câiz olacağı (şeklindeki) şart, ondan kabul edilir olmayan bir şarttır; çünkü İbnü’s-Sikkît **الإِصْلاح**’ta şöyle demiştir: **بَعِيرٌ عاضٌّ**; eğer **العِضَّ**’ı yiyor ise; ve o, onun **عَضِهِ** (ısırması) mânâsındadır. Ve bu tafsîl üzere, “**مُعِضُّون** olur” diyenin sözü, **العِضِّ**’den olur; ki o, **العِضَاه**’ın bizzat kendisidir; ve onun rivayeti sahih olur. Öyleyse düşün. **أَعَضَّت** “**البِئْرُ**: **عَضُوضاً** oldu”. Ve **الصّحاح**’ta: “Ve kuyu **عَضُوضاً** olmadı; andolsun ki **أَعَضَّتْ**; ve **جَرُوراً** olmadı; andolsun ki **أَجَرَّت**.” Dedim: Ve bunun gibi: “Ve **جُدّاً** olmadı; andolsun ki **أَجَدَّتْ**.” **أَعَضَّت** “**الأَرْضُ**: onun **عِضُّ**’u çoğaldı” (zamme ile ve kesre ile). “Ve hadiste: “Kim câhiliye tesellisiyle teselli bulursa, onu babasının **هَنِ**’i ile **فأَعِضُّوهُ**; ve kinâyeli söylemeyin.”” Ve **الصّحاح**’ta bu cümle ile iktifa etti: yani ona deyin ki: “**اعْضَضْ أَيْرَ**.” Ve **العُبَاب** ve **اللِّسَان**’da: “**بأَيْر** babanın; ve ondan kinâyeli söylemeyin”; yani **الأَيْر**’den; “**بالهَنِ**” (ile); câhiliye davasını çağırana karşı cezalandırma ve edep verme olarak. Ve ondan hadîs de (vardır): “Kim bağ kurarsa, onu **فَأَعِضُّوهُ**”; yani câhiliye nisbetiyle intisap eden ve “ey falanın (yardımı)!” diyen. Ve Übeyy hadîsinde: “O, bağ kuran bir insanı **أَعَضَّ** etti.” Ve el-Cevherî, el-A‘şâ’ya ait olarak inşâd etti:
عَضَّ بمَا أَبْقَى المَوَاسِي لَهُ ... مِنْ أُمِّه في الزَّمَنِ الغَابِرِ
Ve **عَضَّضَ** “**تَعْضيضاً**: develerini **العُضَّ** ile yemledi”; İbnü’l-A‘râbî’den. **عَضَّضَ**; eğer “**البِئْر العَضُوضِ**’dan su çekti” (ise); ondan da. **عَضَّضَ**; eğer “câriyesiyle şakalaştı” (ise); ondan da. “Ve **حِمَارٌ مُعَضَّضٌ**; **مُعَظَّمٍ** gibi: eşekler onu **عَضَّضَتْهُ** ve onu dişleriyle yaraladı ve onu hırpaladı.” **العُبَاب**’da olduğu gibi. “Ve **العِضَاضُ** (kesre ile) binek hayvanlarında: bazısının bazısını ısırmasıdır”; **عَاضَّتْ**’ın masdarıdır: **تَعَاضُّ**; **مُعَاضَّةً** ve **عِضَاضاً**. Denir: “O, **عِضَاضُ عَيْشٍ**’tir”; yani “şiddete karşı sabırlıdır.” Ve kavim, bu yıldan beri geçimi **عَاضَّ** etti; böylece onların **عِضَاضُهُم**’u, yani geçimleri şiddetlendi. **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **عَضَّضَهُ تَعْضيضاً**, Temîmî bir lugattır; onların lugatları üzere ona gelen (bir şekil) işitilmemiştir; ve ikisi **يَتَعَاضّانِ** (olur); eğer onların her biri arkadaşını ısırırsa; ve bunun gibi **المُعَاضَّة** ve **العِضَاضُ**. Ve bu işte bizim için **مَعَضٌّ** yoktur; yani tutunacak (bir şey); el-Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve bunun gibi: “Yerde bizim için **مَعَضٌّ** yoktur.” **الأَسَاس**’ta olduğu gibi. Ve dil ile **العَضُّ**: uygun olmayan şey ile (bir şeyi) ele almaktır. Ve o mecazdır. Ve falan, iki dudağını **يُعَضِّضُ** eder; yani ısırır ve bunu öfkeden çok yapar; el-Cevherî nakletti. Ve binek hayvanda **العَضِيضُ**, İbnü’s-Sikkît’ten, **العِضَاض** gibidir. Ve falan, şerre **عَضَّ** etti: ona yapıştı, onu bırakmadı. Ve o mecazdır. Ve **فَرَسٌ عَضُوضٌ**: yani ısırır. **الصّحاح**’ta olduğu gibi; ve bazı nüshalarda “**الحَيَوان**” ziyade edilmiştir. Ve **المَعْضُوضُ**: ısırılan şeydir; **العَضُوض** gibi. Ve **الثِّقَافُ**, mızrağın borularını **عَضَّ** etti; ısırma ile; ve ona **عَضَّ** etti: ona yapıştı. Ve o mecazdır. Denir: “Onu doğrultan şeylerin en eğrisi, **عَضُّ الثِّقافِ**’tır.” Ve bunun gibi: **أَعَضَّ** etti; **المَحَاجمَ**’ı onun ensesine: onu ona yapıştırdı; el-Lihyânî’den. Ve **العِضُّ** (kesre ile), **العِضَاهُ**’dır; onun tafsîli, musannifin sözünde geçmişti. Ve **أَرْضٌ مُعِضَّةٌ**: **العِضَاه**’ı çok olan. Ve mecazdandır: öfkeyle elini **عَضَّ** etti; eğer düşmanlığında aşırı giderse. Ve ondan, yüce sözüdür: “Ve o gün zâlim iki elini **يَعَضُّ** eder”; yani pişmanlık ve hasret (duyarak). Şair dedi ki:
كمَغْبُونٍ يَعَضُّ عَلَى يَدَيْه ... تَبَيَّنَ غَبْنُهُ بَعْدَ البِيَاعِ
Ve meselde: “**عَضَّ على شِبْدِعه**”; yani diline; halîm için darb olunur. Dedi ki:
" عَضَّ عَلَى شِبْدِعِه الأَرِيبُ
" فآضَ لا يَلْحَى ولا يَحُوبُ
Ve hadiste: “Kim **شِبْدعِه** üzerine **عَضَّ** ederse, günahlardan selâmet bulur.” Ve **العَيْن**’de gelecektir. Ve **الأَمْرُ** onu **عَضَّهُ** etti: ona şiddetlendi; ve o mecazdır; ve bunun gibi: silah onları **عَضَّهُم** etti. Ve **العَضُوضُ**, **صَبُورٍ** gibi: Âmir b. el-Hâris b. Sübey‘in atıdır; es-Sâğânî nakletti. Ve bu, içinde **عِضٌّ** ve **أَعْضَاضٌ** bulunan bir beldedir; el-Cevherî nakletti; ve o **النَّوَادر**’dedir; ve onun nassı: “Bu, **عِضٍّ** ve **أَعْضَاضٍ** ve **عَضَاضٍ** beldesidir”; yani dikenli ağaç. Ve **بَعِيرٌ عَاضٌّ**: **العِضَّ**’ı otlar; el-Cevherî nakletti; ve o, **كِتَاب الإِصْلاح**’tadır. Ve **العَضَاضُ**, **سَحَابٍ** gibi: bitkiden kalın olan ve sertleşen şeydir. Ve **العُضُوضَ** (zamme ile) ve **العَضَاضَةُ** (fetha ile): yapışma (lüzûm)dur. Ve sulardan **العَضِيضُ**: **العَضُوضُ**’dur; Ebû Amr’un **نَوَادِر**’inde böyledir. Ve **القَتَبُ** onu, mesel üzere, **عَضَّهُ** etti; İbn Berrî nakletti. Ve **العِضُّ** (kesre ile): habîs, huysuz (kimsedir). Ve **السَّيْفَ**’i devenin bacağına **أَعَضَّ** etti. Ve o mecazdır. Ve **بَعِيرٌ عَضَّاضٌ**, **شَدَّادٍ** gibi: **عَضُوضٌ**’dur. Ve onların, korkağın kaçışı ve boyun eğişi hakkında mesellerindendir:
" دَرْدَبَ لَمَّا عَضَّه الثِّقَافُ
