# عضل (ع-ض-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onlara kuvvet kullanmayın

- Harfler: ع - ض - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَعْضُلُوهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B6%D9%8F%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | تَفْعُلُوهُنَّ | Onlara kuvvet kullanmayın | 2 | 2 | [2:232](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/ayet/2:232.md) |

## Mücavir kökler — 32 mücavir (44 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Kadınlar
2. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Tanınan ile
3. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beyn topraktaki yarık demektir
4. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Nikah
5. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Dalk” sansar demektir
6. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
7. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
8. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
9. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Akar temiz sudur
10. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “On” demektir
11. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Umulur
12. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
13. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hoşlanmadı
14. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
15. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İcl havuz demektir
16. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
17. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
18. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
19. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
20. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İş ayakkabısı
21. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
22. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
23. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
24. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
25. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
26. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
27. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
28. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
29. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
30. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
31. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
32. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عضل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md), [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md), [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md), [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sinire ve kemiğe bağlı sert, yoğun et kütlesi; etrafını sıkıştırıp düğümleyen sertlik ve dolgunluk |
| Çekirdek Özet 2 | Bir kimsenin meşru hakkını, evlilik veya ayrılma imkânını baskı ve zorbalıkla daraltıp engelleme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir tasarrufu veya geçişi kasıtlı sıkıştırma ve güç kullanımıyla çıkmaza sokarak iradeyi felç etme |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece fiziksel güç veya kas kuvveti sanılarak ayetlerdeki hukuki engelleme, baskı ve hak kısıtlama boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عض | Sıkıca tutma, kenetlenme, baskı uygulayarak yapışma ve sertlik; nitekim [عضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6.md) diş geçirme ve kenetlenmeyi, [عضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%AF.md) kola ve omuza destek olup kavramayı, [عضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A.md) ise parçalara ayırarak dağıtmayı ifade eder. | ل | Temel tutma ve kavrama sertliğine hareket sınırlandırması, dar boğaza sokma ve çözümü zor bir düğüm oluşturma yönü katarak anlamı sert kütle, aşılması güç darlık ve baskı yoluyla engellemeye özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Dışarıya yönelen dikkat, odaklanmış güç ve merkezileşmiş kaynak |
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge) | Sıkıca sarma, çevreleyip daraltma ve baskı uygulayarak kıstırma |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan müdahaleyle sevk etme, sınır çizme, durdurma ve kontrol altına alma |
| عضل | Odaklanmış gücün sıkıştırma ve dış sınırlayıcı baskıyla birleşmesi | Gücün belli bir alanda yoğunlaşarak geçişi, akışı ve iradeyi sert bir biçimde kuşatıp bloke etmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bacakta (baldır) veya kolda kemiğin ve sinirin etrafını sıkıca saran sert, dolgun et parçası (kas dokusu); dişinin yumurtasını veya yavrusunu darlıktan ötürü çıkaramaması hali. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’l-İsba‘ el-Advânî kabilesinin bir kadının mehrini vermekten aciz kalışını ve işin onlara aşılmaz bir yük gibi gelişini şu mısralarla dile getirmiştir: واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها / فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ |
| Erken Arapça kullanım | İkinci Halife Ömer b. el-Hattâb, Kûfelilerin idari zorluklarını ve uzlaşmazlıklarını anlatırken "أعضل بي أهل الكوفة" (Kûfe halkı beni çaresiz bıraktı, işleri çözümsüz bir darlığa vardı) ifadesini kullanmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عضل kökü, Sami dillerinde sertlik, yoğunlaşma, kalınlaşma ve bundan türeyen baskı ile hareket alanını daraltma semantik alanı içinde yer alır. İbrânîce ve Ârâmîce hatlarında doğrudan aynı kök harfleriyle birebir aynı anlam kümesini karşılayan yaygın bir fiil formundan ziyade, şişkinlik, sertleşme ve dolgun kütle bildiren fonetik varyantlarla akrabalık gösterir. Arapçada kök, somut düzlemde doğrudan kas dokusuna (العَضَلَة) ad olmuş, oradan da içinden çıkılamayan sert düğüm, çaresiz bırakan hastalık (داء عُضال) ve bir kimsenin serbest tasarrufunu baskı altında tutarak engelleme (العَضْل) manalarına genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عضل biçimi | Kas ve sert et dokusundan yola çıkılarak geçişi güçleştiren, çaresiz bırakan ve serbestliği kısıtlayan sert müdahaleye doğru gelişen tekil semantik eksen. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Güney Sami kalınlaşma ve kas kütlesi paralelleri | Sert doku, dolgunluk ve düğümlenme bildiren kök biçimleriyle fonetik ve anlamsal örtüşme. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik karşılaştırmalı bağlam | Beden parçaları, kas ve sert doku adlandırmalarında izlenen kök unsurlarıyla muhtemel ortak taban. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عضل | Anlamlı | Sertleşmek, kas dokusu, sıkıştırmak | Güç ve baskı ile birinin hareket veya tercih serbestisini kısıtlamak, içinden çıkılmaz hale getirmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [علض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%B6.md) | Anlamlı | Karışmak, boğuşmak, çetin olmak | Birbirine girmek, sert çekişme ve boğuşma içinde olmak. | Kur'an'da geçmez; sertlik ekseninde anlamdaştır. |
| [ضعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%84.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir. |
| [ضلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9.md) | Anlamlı | Kaburga kemiği, eğrilmek, meyletmek | Kaburga gibi bükülmek, bir tarafa eğilim göstermek, haksız taraf tutmak. | Kur'an'da geçmez; bükülme ve sert doku bağı taşır. |
| [لعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B6.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır. |
| [لضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B6%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عضل | Merkez | Baskı kurarak engelleme | Darlık yaratarak, zor kullanarak veya şartları zorlaştırarak hak kullanımını kilitlemek. | Doğrudan bir bireyin meşru kararına yönelik fiziksel/sosyal sıkıştırma. |
| [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Hukuken sınırlama | Ehliyetsizlik, iflas veya reşit olmama sebebiyle tasarruf yetkisini kanunen kısıtlamak. | Koruma veya kamu düzeni amacıyla yapılan kurumsal men. |
| [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) | Komşu | Genel engelleme | Herhangi bir eylemin, nesnenin veya hedefin gerçekleşmesine mani olmak. | Niyet ve yöntem farkı gözetmeyen en geniş engelleme kökü. |
| [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Mekânsal alıkoyma | Bir kimseyi veya malı belirli bir yerde tutup serbest hareketine izin vermemek. | Doğrudan fiziksel tecrit veya malı dolaşımdan çekme. |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Komşu | Alanı daraltma | Genişliği ortadan kaldırıp sıkıntı ve darlık oluşturmak. | عضل kökündeki kasti irade kilitlenmesinin fiziksel veya ruhi zeminidir. |
| [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) | Zıt | Salıverme, serbest bırakma | Bir bağı çözerek hiçbir baskı ve engel koymadan serbestçe yoluna bırakmak. | Evlilik hukukunda haksız tutmanın karşıtı olan güzellikle salıverme. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عضل | Sertleştirip daraltmak, zorla engellemek | Kas dokusunun sertliğinden mülhem baskı, zorlama ve çaresiz bırakma. | Kesin |
| Latince | constringere, coartare, impedire | Sıkıştırmak, daraltmak, bağlayıp engellemek | constringere mekanik sıkıştırmayı ve bağlamayı, impedire ise hareketin önüne taş koymayı karşılar; evlilikteki ailevi baskıyı dolaylı içerir. | Güçlü |
| İngilizce | to constrain, to impede, to obstruct | Zorla kısıtlamak, yolunu tıkamak | Hukuki ve fiili baskı ile birinin serbest hareketine ket vurmayı karşılar; etimolojik kas/sert doku bağını taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | einengen, behindern, nötigen | Daraltmak, engellemek, zora koşmak | Alanı ve imkânı daraltarak bir kimseyi istemediği bir duruma mahkûm etmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | contraindre, entraver, oppresser | Baskı altına almak, kösteklemek | İrade üzerine fiziksel veya sosyal tazyik kurarak hareket serbestisini kilitleme yönünü tam karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَعْضُلُوهُنَّ (Boşanmış kadının evlenmesine engel olma) | Eski eşin veya velinin, kadının rızasıyla başkasıyla evlenmesine sosyal ve psikolojik baskıyla mani olması | İddet süresi bittikten sonra kadının önceki eşiyle veya denk bir başkasıyla meşru nikâh kıymasının veliler veya boşayan koca tarafından engellenmesi bağlamı (Bakara [2:232](https://lisan.digital/tr/ayet/2:232.md)). |
| تَعْضُلُوهُنَّ (Miras veya mehir baskısıyla kadını sıkıştırma) | Kadının kendi rızasıyla ayrılmasını sağlamak için ona hayatı dar etme ve mehrini geri almaya zorlama | Kadınlara zorla varis olunmasını ve onlara verilen mehir ve malların bir kısmını geri koparmak amacıyla baskı kurularak boşanmaya zorlanmasını yasaklayan bağlam (Nisâ [4:19](https://lisan.digital/tr/ayet/4:19.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir kelami sıfat veya itikadi tartışma ıstılahı olarak kullanımı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Aile hukuku ve velayet yetkisi | Velinin kadını dengiyle evlenmekten haksız yere alıkoyması (adlü'l-velî); bu durumda velayet hakkının hâkime geçip geçmeyeceği tartışması. | Velinin yetkisini kötüye kullanarak meşru evliliği kasten engellemesi suçu. |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin muhatabı | Bakara [2:232](https://lisan.digital/tr/ayet/2:232.md) ve Nisâ [4:19](https://lisan.digital/tr/ayet/4:19.md) ayetlerindeki yasağın kime yöneldiği: Boşayan kocalar mı, kız tarafının velileri mi, yoksa Cahiliye mirasçıları mı? | Kadının iradesi ve mehir hakkı üzerindeki her türlü haksız tahakkümün haram kılınması. |
| Hadis | Beden tasviri ve elbise sınırı | Hz. Peygamber’in fiziksel yapısındaki sağlamlık (muaddal) ve izarın alt sınırının baldır kası (adalenin altı) olarak tayini. | Baldır ve kol kası dokusunun somut ölçü ve fiziki sağlamlık göstergesi olması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şer'î hakların korunması | Meşru serbestiyeti gasptan men | Bireyin fıtri ve meşru tercih hakkını koruma | Dinin tanıdığı evlenme veya boşanma hürriyetine üçüncü şahısların müdahalesini gayrimeşru ilan eder. | Kesin |
| İlmi | Metodolojik tıkanıklık | Çözümsüzlük / Mu'dile | Zihni ve mantıki düğümleri teşhis etme | İleri sürülen bir problemin mevcut araçlarla aşılamayacak derecede sertleşip tıkanması hali. | Güçlü |
| Siyasi | Otoritenin sınırları | Keyfi tahakküm yasağı | Vesayet ve velayet yetkisinin istismarını engelleme | Güç sahibinin elindeki yetkiyi zayıf tarafın meşru kararlarını kilitlemek için kullanmasını suç sayar. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve mehir hukuku | Haksız iktisadi şantajı önleme | Malı geri almak için baskı kurmayı yasaklama | Kadına verilmiş mali hakkı geri koparmak için ona hayatı çekilmez kılarak feragate zorlamayı iptal eder. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Darboğaz (bottleneck) ve akış tıkanması | Bir boru hattında, devrede veya mekanik sistemde kesit alanının daraltılarak akışın veya sinyalin bloke edilmesi ve sistemin aşırı yük altında kilitlenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak gasbı amacıyla kurulan yapısal tazyik (coercive control) | Hukuk ve sosyolojide, bir bireyin kanuni veya insani haklarını kullanmasını engellemek üzere etrafındaki imkânların bilinçli şekilde daraltılması ve psikolojik/maddi kuşatma altına alınması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bedensel adale/kas yapısı veya genel bir "kuvvet kullanma" ifadesi olarak anlayıp, aile hukukundaki sinsi, pasif ve dolaylı engelleme taktiklerini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | عضل kökü; bir kimsenin nikâh, mehir veya ayrılma haklarını elinden almak için ona hayatı dar etmeyi, seçeneklerini tüketmeyi ve onu bir çıkmaza hapsetmeyi kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin yalnızca kaba fiziksel şiddeti yasakladığı zannedilir; oysa velinin veya eski eşin kadını bezdirerek, bekletilerek ya da haklarından vazgeçmeye zorlayarak kurduğu psikolojik ve sosyal kilitlenme fark edilemez. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın aile içi ilişkilerde sadece açık şiddeti değil, örtük baskı mekanizmalarını, velayet hakkının kötüye kullanılmasını ve mali şantajı nasıl doğrudan hedef aldığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Boşanma sonrası kadının bağımsız karar süreçlerini düzenleyen ahkâm ayetlerinde (Bakara [2:232](https://lisan.digital/tr/ayet/2:232.md)) ve miras ile mehir hukukunu koruyan kadın hakları bağlamında (Nisâ [4:19](https://lisan.digital/tr/ayet/4:19.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kadının evlilik tercihinde velinin mutlak bir veto hakkına sahip olduğu veya kocanın mehir koparmak için boşanmayı askıya alabileceği yönündeki geleneksel ve ataerkil suiistimalleri iptal eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sinir ve kemik üzerinde sertleşen et kütlesi, kas dokusu; çıkışı ve geçişi engelleyen sert düğüm ve dolgunluk.
- Soyut anlam: Bir kimsenin irade ve hak alanını dışarıdan müdahaleyle daraltarak hareket edemez, serbestçe karar veremez hale getirmek; çözümsüzlük üretmek.
- Sistematik karşılık: Hukuki ve ahlaki yetkinin zayıf taraf aleyhine kasti bir abluka ve kilitlenme aracına dönüştürülmesinin kesin yasaklanışı.
- LaTeX modeli: $$A \xrightarrow{f} B \quad \text{iken} \quad A \cap C = \emptyset \implies f(x) = \bot$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ meşru hak ve irade sahibini, $B$ ulaşılmak istenen meşru hukuki/sosyal hedefi (nikâh veya serbest kalma), $f$ serbest iradi geçiş fonksiyonunu temsil eder. $C$ ise dışarıdan uygulanan baskı ve sıkıştırma kümesidir. Müdahale eden kısıtlayıcı yapı devreye girdiğinde geçiş tanımlanamaz hale gelerek kilitlenmekte ($\bot$), sistem tıkanmaktadır. Kur'an bu kilitlenmeyi yasaklayarak fonksiyonun serbestçe işlemesini ($f(x) \in B$) emreder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:232](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/ayet/2:232.md) — تَعْضُلُوهُنَّ

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Kadınları boşadığınız vakit, onlar iddetlerini bitirdiklerinde, aralarında güzelce anlaştıkları takdirde; kocalarıyla tekrar evlenmelerine mani olmayın. İşte sizden Allah’a ve ahiret gününe inanmış olanlara, bununla öğüt veriliyor. Bu, sizin için daha iyi, daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.

### [Nisa 4:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/ayet/4:19.md) — تَعْضُلُوهُنَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا

Meal (IK): Ey iman edenler; kadınlara zorla varis olmaya kalkmanız size helal değildir. Apaçık hayasızlık etmedikçe onlara verdiğinizden mehrin bir kısmını alıp götürmeniz için onları sıkıştırmayın, onlarla iyi geçinin. Eğer onlardan boşanmıyorsanız; olabilir ki bir şey, sizin hoşunuza gitmez de Allah onu çok daha hayırlı kılar.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضاد واللام معهما
ع ض ل، ع ل ض، ض ل ع مستعملات، ض ع ل، ل ض ع، ل ع ض مهملات عضل: العَضَلة: موضع اللحم من الساقين والعضدين. وإنه لعضِل الساقَين إذا كثر لحمهما.
ويد عضِلة، وساق عضِلة: ضخمة.
وداء عُضال، إذا أعْيىَ الأطباء، وأَعْضَلَهم فلم يقوموا به.
وأمر مُعْضل يغلب الناس أن يقوموا به. قال ذو الإصبع:
واحدةٌ أعضّلكم أمـرُهـا		فكيف لو دُرْتُ على أربع
بلغنا أنّ ذا الإصبع تزوج فأتي حيّه يسألهم مهرها فلم يعطوه، فهجاهم يقول: عجزتم عن مهر واحدة فكيف لو تزوجت بأربع نسوة. وقوله: فكيف لو درْت، أي: فكيف لو قامت الحرب على ساق.
ولو قيل للحم الساق عضيلة وعضائل جاز.
وتقُول: عضَّلْتُ عليه، أي: ضيَّقْتُ عليه في أمره وحلت بينه وبين ما يريد ظلماً.
وعُضِلَتِ المرأة، بالتخفيف إذا لم تطلّق، ولم تترك، ولا يكون العَضْلُ ألاّ بعد التزويج.
وعَضَّلَتِ المرأةُ بولدها، إذا عسر عليها ولادُها، وأَعْضَلَتْ مثله، وأعْسَرَتْ فهي مُعَضِّلْ ومُعْضِل.
والعَضَل مواضع بالبادية كثيرة الغياض.
بنو عضَل من أسد.
واعضَلَتِ الشجرة إذا كثرت أغصانها، واشتدّ التفافها، قال:
....شـــجـــــاعٌ		تَرَاَّدَ في غصون معضئلّه
علض: العِلَّوْض: ابن آوى بلغة حمير، ولم يعرفه الضرير وغيره.
ضلع: الضِّلَع والضِّلْعُ. يقال: ناولته ضلعاً من بطِّيخ، تشبيهاً بالضلع.
وثلاثُ أَضْلُع، والجميع أضلاع. والضِّلَعُ يؤنث.
والضِّلَعُ القُصَيْرَى: آخر الأضلاع من كل شيء ذي ضِلَع وأقصرها. وفي الحديث: " إنّ حواء خلقت من الضِّلَعِ القُصَيْرَى من ضلوع آدم عليه السَّلام " .
والالتواءُ في أخلاق النساء وراثة عَلِقَتْهُنّ من الضِّلَع، لأنّها عوجاء.
والضَّليع: الجسيم. قال:
عَبْلٌ وكيعٌ ضليعٌ مُقْرَبٌ أرِنٌ		للمقرَبات أمامَ الخيل مُعْتَرَقُ
والأضلَع: يوصف به الشديد والغليظ.
ودابّة مُضْلِع: لا تقوَى أضلاعها على الحمل.
وحِمْلٌ مُضْلِعٌ، أي: مُثْقِل. واضطلعت بهذا الحِمْل، أي: احتملته أضلاعي. وإنّي لهذا الحِمْل مضطلع، ولهذا الأمر مطُّلع، الضاد مدغمة في الطاء، وليس من المطالعة. والمضلّعة من الثياب: التّي وشيُها مثل الضِّلَع. قال أبو ليلى: هو المسبّر.
قال:
تَجَافَى عن المأثور بيني وبينها		وتُدني عليها السابريّ المضلّعا
ورجل أضلَعُ، وامرأة ضلعاءُ، وقوم ضُلْعٌ، إذا كانت سنّه شبيهة بالضِّلَع.
والضالع: الجائر والمائل، أخذه من الضِّلَعِ لأنّها مائلة عوجاء. قال النابغة:
أتأخذ عبداً لم يخـنْـكَ أمـانةً		وتترك عبداً ظالماً وهو ضالع
وفلان أضلعهم، أي: أضخمهم.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الضاد** ve **اللام** onlarla birlikte

ع ض ل، ع ل ض، ض ل ع kullanılagelenlerdir; ض ع ل، ل ض ع، ل ع ض ihmal edilmişlerdir. **عضل**: **العَضَلة**: baldırların ve pazuların etinin yeri. Ve o, baldırların ikisi etleri çoğaldığı zaman, baldırların ikisi bakımından elbette **عضِل**’dir.

Ve **يد عضِلة** ve **ساق عضِلة**: iri.

Ve **داء عُضال**: tabipleri aciz bıraktığı, ve onları **أَعْضَلَ** ettiği, böylece onunla (uğraşarak) ayağa kalkmadıkları zaman.

Ve **أمر مُعْضل**: insanların onunla ayağa kalkmaya galip gelemediği (iş). ذو الإصبع dedi ki:
واحدةٌ أعضّلكم أمـرُهـا		فكيف لو دُرْتُ على أربع

Bize ulaştı ki ذو الإصبع evlendi; sonra kavmine geldi, onlardan onun mehrini sordu da ona vermediler; bunun üzerine onları hicvetti, şöyle diyerek: Bir tek (kadının) mehrinden aciz kaldınız; peki dört kadın üzerine dönseydim nasıl olurdu. Ve onun sözü: **فكيف لو درْت**; yani: savaş bir ساق üzerine kalksaydı nasıl olurdu.

Ve eğer baldırın eti için **عضيلة** ve **عضائل** denilse caiz olur.

Ve dersin: **عضَّلْتُ عليه**; yani: onun işinde ona daralttım ve zulmen onunla istediği şey arasına girdim.

Ve kadın **عُضِلَتِ** (tahfif ile), boşanmadığı ve bırakılmadığı zaman; ve **العَضْلُ** ancak evlendirmeden sonra olur.

Ve kadın, çocuğuyla **عَضَّلَتِ**; doğurması ona zor geldiği zaman. Ve onun benzeri **أَعْضَلَتْ**; ve **أَعْسَرَتْ**; artık o **مُعَضِّلْ** ve **مُعْضِل**’dir.

Ve **العَضَل**: bedevîde çok, sık ağaçlıklı yerlerdir.

**بنو عضَل**: Esed’dendir.

Ve ağaç **اعضَلَتِ**: dalları çoğaldığı ve dolaşması şiddetlendiği zaman. Dedi ki:
....شـــجـــــاعٌ		تَرَاَّدَ في غصون معضئلّه

**علض**: **العِلَّوْض**: Himyer lügatinde çakalın oğludur; kör ve başkası onu bilmedi.

**ضلع**: **الضِّلَع** ve **الضِّلْعُ**. Denir: Ona karpuzdan bir **ضلع** verdim; **الضِّلَع**’a benzetme olarak.

Ve üç **أَضْلُع**; ve hepsi **أضلاع**. Ve **الضِّلَعُ** müennestir.

Ve **الضِّلَعُ القُصَيْرَى**: her **ضِلَع** sahibi şeyin kaburgalarının sonuncusu ve onların en kısasıdır. Ve hadiste: “Havvâ, Âdem عليه السَّلام’ın kaburgalarından **الضِّلَعِ القُصَيْرَى**’dan yaratıldı.”

Ve kadınların ahlâkındaki eğrilik, **الضِّلَع**’dan onlara yapışmış bir mirastır; çünkü o eğridir.

Ve **الضَّليع**: iri cüsseli. Dedi ki:
عَبْلٌ وكيعٌ ضليعٌ مُقْرَبٌ أرِنٌ		للمقرَبات أمامَ الخيل مُعْتَرَقُ

Ve **الأضلَع**: şiddetli ve kalın olana vasıf olarak söylenir.

Ve **دابّة مُضْلِع**: kaburgaları yük üzerine güç yetiremeyen.

Ve **حِمْلٌ مُضْلِعٌ**; yani: ağırlaştıran. Ve **اضطلعت بهذا الحِمْل**; yani: kaburgalarım onu yüklendi. Ve ben bu yük için elbette **مضطلع**’ım; ve bu iş için **مطُّلع**’ım; **الضاد** **الطاء**’a idğam edilmiştir; ve **المطالعة**’dan değildir. Ve elbiselerden **المضلّعة**: nakşı **الضِّلَع** gibi olan. Ebû Leylâ dedi: o, **المسبّر**’dir.

Dedi ki:
تَجَافَى عن المأثور بيني وبينها		وتُدني عليها السابريّ المضلّعا

Ve **رجل أضلَعُ** ve **امرأة ضلعاءُ** ve **قوم ضُلْعٌ**: dişi **الضِّلَع**’a benzer olduğu zaman.

Ve **الضالع**: haksız ve meyleden; onu **الضِّلَعِ**’dan aldı; çünkü o meyilli, eğridir. Nâbiga dedi ki:
أتأخذ عبداً لم يخـنْـكَ أمـانةً		وتترك عبداً ظالماً وهو ضالع

Ve falan onların **أضلعهم**’idir; yani: onların en irisi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العُضْلَةُ بالضم: الداهيةُ. يقال: إنَّه لعُضْلَةٌ من العُضَلِ، أي داهية من الدواهي. والعَضَلُ: الجُرَذُ. قال أبو نصر: العِضْلانُ: الجرذانُ. والعَضَلُ بالتحريك: جمع عَضَلَةِ الساق. وكلُّ لحمةٍ مجتمعة مكتنزةٍ في عَصَبَةٍ فهي عَضَلَةٌ. وقد عَضِلَ الرجل بالكسر فهو عَضِلٌ بيِّن العَضَلِ، إذا كان كثير العَضَلِ. وداءٌ عُضالٌ وأمرٌ عُضالٌ، أي شديدٌ أعيا الأطباء. وأعْضَلَني فلانٌ، أي أعياني أمره. وقد أعْضَلَ الأمر، أي اشتدَّ واستغلق. وأمرٌ مُعْضِلٌ: لا يُهْتَدى لوجهه. والمُعْضِلات الشدائد. الأصمعيّ: يقال: عَضَلَ الرجلُ أيْمَهُ، إذا منعها من التزويج. يَعْضُلُ ويَعْضِلُ عَضْلاً. وعَضَّلتُ عليه تعضيلاً، إذا ضيَّقت عليه في أمره وحُلتَ بينه وبين ما يريد. وعَضَّلَتِ الشاةُ تعْضيلاً، إذا نَشِبَ الولد فلم يسهُل مخرجُه، وكذلك المرأة؛ وهي شاةٌ مُعَضِّلَةٌ ومُعَضِّلٌ أيضاً بلا هاءٍ، وغنمٌ مَعاضيلُ. وعَضَّلتِ الأرضُ بأهلها: غَضَّتْ: قال أوس:
ترى الأرضَ مِنَّا بالفضاء مريضةً		معَضِّلَةً مِنَّا بجـيشٍ عَـرَمْـرَمِ

##### Türkçe

**العُضْلَةُ** (ötre ile): musibet. Denir ki: “Şüphesiz o, **عُضْلَةٌ**’dır **العُضَلِ**’den”; yani musibetlerden bir musibet.

Ve **العَضَلُ**: sıçan. Ebû Nasr dedi: **العِضْلانُ**: iki sıçan.

Ve **العَضَلُ** (hareke ile): baldırın **عَضَلَةِ**’sinin çoğulu.

Ve her bir toplanmış, dolgun et parçası ki bir sinir demeti içinde (bulunur), o **عَضَلَةٌ**’dır.

Ve gerçekten adam **عَضِلَ** (kesre ile) olur; o hâlde o **عَضِلٌ**’dir, **العَضَلِ**’i açık (belli) (olan); eğer **العَضَلِ**’i çok ise.

Ve bir hastalık **عُضالٌ** ve bir iş **عُضالٌ**; yani şiddetli, tabipleri âciz bırakan.

Ve falan kimse beni **أعْضَلَني**; yani onun işi beni âciz bıraktı.

Ve gerçekten iş **أعْضَلَ**; yani şiddetlendi ve kapalılaştı.

Ve bir iş **مُعْضِلٌ**: yönüne (çözüm yoluna) ulaşılamayan.

Ve **المُعْضِلات**: şiddetler.

Asmaî: denir ki: adam, dulunu **عَضَلَ**; eğer onu evlenmekten men ettiyse. **يَعْضُلُ** ve **يَعْضِلُ**; **عَضْلاً**.

Ve onun aleyhine **عَضَّلتُ**; **تعضيلاً**; eğer onun işinde ona daralttıysam ve onunla istediği şey arasına girmişsem.

Ve koyun **عَضَّلَتِ**; **تعْضيلاً**; eğer yavru takılıp kaldıysa da çıkışı kolay olmadıysa; kadın da böyledir. Ve o, **شاةٌ مُعَضِّلَةٌ**’dir; ve ayrıca hâ’sız olarak **مُعَضِّلٌ** (da denir); ve koyunlar **مَعاضيلُ**.

Ve yer, halkıyla **عَضَّلتِ**: daraldı. Evs dedi ki:
“Görürsün yeri, bizden dolayı genişlikte hasta,
bizden dolayı, kalabalık bir ordu ile, **معَضِّلَةً**.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والضاد مع اللام
عضل ، علض ، ضلع ، ضعل
استعمل من وجوهه : عضل ، علض ، ضلع ، ضعل .
عضل : قال الله عزّ وجلّ : ( فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ ) ( البَقَرَة : 232 ) نزلت في مَعقِل بن يَسار المُزَني ، وكان زوّج أختَه رجلاً فطلَّقهَا ، فلما انقضت عِدّتُها خطبَها ، فآلى ألاّ يزوّجه إياها ، ورغبتْ أخته فيه ، فنزلت : ( فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ ) ( البَقَرَة : 232 ) الآية . ويقال عَضَل فلانٌ أيِّمَه ، إذا منعها من التزويج يعضُلها ويعضِلها عَضْلاً . قاله الأصمعيّ وغيره .
وأما قول الله : ( وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُواْ بِبَعْضِ مَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ ) ( النِّساء : 19 ) فإنَّ العَضْل في هذه الآية من الزَّوج لامرأته ، وهو أن يُضارَّها ولا يحسنَ معاشرتَها ليضطرّها بذلك إلى الافتداء منه بمهرها ؛ سماه الله عَضْلاً لأنه يمنعها حقَّها من النَّفقة وحُسن العِشرة والإنصاف في الفراش ، كما أن الوليّ إذا منع حريمتَه من التزويج ، قد منعها الحقَّ الذي أبيح لها من النكاح إذا دعَتْ إلى كفءٍ لها .
وروى معمر عن أيُّوب عن أبي قلابة أنه قال في الرجل يَطّلع من امرأته على فاشحة ، قال : لا بأس أن يضارَّها حتَّى
تختلع منه . قال الأزهريّ : فجعل الله اللواتي يأتين الفاحشةَ مستثنَياتٍ من جملة النساء اللواتي نَهَى الله أزواجهنّ من عَضْلهنَّ ليذهبوا ببعض ما آتَوهن من الصداق .
وروي عن عمر أنه قال : ( أعضَلَ بي أهلُ الكوفة ، ما يرضَون بأمير ولا يرضاهم أمير ) قال أبو عبيد : قال الأمويّ في قوله ( أعضل بي أهلُ الكوفة ) : هو من العُضال وهو الأمر الشديد الذي لا يقوم به صاحبُه . يقال قد أعضلَ الأمرُ فهو مُعضِل . قال : ويقال قد عضَّلت المرأة تعضيلاً ، إذا نشِب الولدُ فخرجَ بعضُه ولم يخرجْ بعضٌ فبقي معترضاً وكان أبو عبيدة يحمل هذا على إعضال الأمر ويراه منه .
ويقال : أنزلَ القوم بي أمراً مُعضِلاً لا أقوم به . وقال ذو الرمة :
ولم أقذِفْ لمؤمنةٍ حَصانٍ
بإذن الله مُوجِبةً عُضالا
وقال شمر : الداء العُضَال : المنكَر الذي يأخُذ مُبادَهةً ثم لا يلبث أن يقتُل ، وهو الذي يعي الأطبّاء . يقال أمرٌ عُضال ومُعْضِل ، فأوّلُه عُضال ، فإذا لزِم فهو مُعضِل .
قال : وعَضْل المرأة عن الزَّوْج : حبسها .
وقال الأصمعيّ : يقال عضّلت الأرضُ بأهلها ، إذا ضاقت بهم لكثرتهم . وأنشد لأوس بن حجَر :
ترى الأرضَ مِنَّا بالفضاء مريضةً
معضِّلةً منا بِجمعٍ عَرَمْرمِ
ويقال فلانٌ عُضْلةٌ من العُضَل ، أي داهيةٌ من الدَّواهي .
وأما العَضَل بفتح الضاد والعين فهو الجُرَذ ، وجمعه عِضْلان . وقال ابن الأعرابي : العَضَل ذكر الفأر . وقال الليث : بنو عَضَل : حيٌّ من كنانة وقال غيره : عَضَل والدِّيش : حيانِ يقال لهما القارَة ، وهم من كنانة .
وقال أبو زيد : عضَّلت الناقة تعضيلاً وبدّدت تبديداً ، وهو الإعياء من المشي والرُّكوبِ وكلِّ عمل . وقال أبو مالك : عضّلت المرأةُ بولدها ، إذا غَصَّ في الفرج فلم يخرجْ ولم يدخلْ .
وسئل الشعبيّ عن مسألة مُشْكلةٍ فقال : ( زَبَّاء ذاتُ وَبَرٍ ، لو وردت على أصحاب محمد لعَضَّلَتْ بهم ) قال شمر : عضَّلت بهم ، أي ضاقت عليهم .
قلت : أراد أنّهم يَضيقون بالجواب عنها ذَرعاً ؛ لإشكالها .
وقال الليث : يقال للقطاةِ إذا نَشِب بيضُها : قطاة مُعَضِّل .
قال الأزهري : كلام العرب : قطاة مُطرِّق وامرأة معضِّل .
والعُضليُّ : القويّ من الرجال والعَضيل : المنكَر منهم الضَّخم الشأن ، الجمْع العَضِيلون والعُضَلاء . فإذا كان من غير الرجال فجمعُه عُضُل . وناقةٌ عضيلة : نكيرةٌ في الشدَّة . وحِصنٌ عَضِيل : نكير مُشرف . ومكانٌ عَضيل : ضيِّق بأهله ، ويكون المشرفَ ، نحو حِصنٍ عضيل . قال
مرّار :
إذا ضُمَّ لي بَحْرَا جذيمةَ والتقتْ
عليَّ روابي كلُّهنَّ عضيلُ
الروابي : الأشراف من الأرض .
أبو عمرو : العَضَلة : شجرة مثل الدِّفْلَى ، تأكلهُ الإبل فتشرب كلَّ يومٍ عليه الماء .
قال الأزهري : لا أدري أهِيَ العَضَلة أم العَصَلة ، ولم يروِها لنا الثِّقات عن أبي عمرو .
وقال الليث : العَضَلة : كل لحمةٍ غليظةٍ مُنْتَبرة مثل لحمة الساق والعضد . يقال ساقٌ عَضِلَةٌ : ضخمة . قال : والدَّاء العُضال : الذي أعيا الأطباءَ علاجُه . والأمر المُعْضِل : الذي قد أعيا صاحبَه القيامُ به . قال : وعضَّلت عليه ، أي ضيّقتُ عليه أمره وحُلتُ بينه وبين ما يَرُومه ، ظُلماً . قال : والعَضَل : موضع بالبادية كثير الغِياض . قال : واعضألَّت الشجرة ، إذا التفّت وكثر أغصانُها . وأنشد :
كأنّ زِمامُها أَيْمٌ شجاعٌ
تراءَدَ في غُصونٍ مُعْضئلّهْ
قال الأزهري : ورواه غيره : ( مُعطئلّهْ ) بالطاء .
علض : أهمله الليث غير حرفٍ واحد ، قال : العِلّوْض : ابن آوى ، بلغة حمير . وروى ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العِلّوض : ابن آوى .
ضعل : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الضاعِل : الجمل القويّ . قال : والطاعل : السهم المقوَّم ولم أسمع هذين الحرفين إلاّ له . قال : والضَّعَل : دقّة البدن من تقارب النسب . وهذه الحروف غريبة ، وهي من ( نوادر ابن الأعرابيّ ) .
ضلع : أخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : ضلوع كلِّ إنسان أربع وعشرون ضِلعاً ، وللصَّدر منها اثنتا عشرة ضِلعاً تلتقي أطرافها في الصدر ، وتتّصل أطراف بعضها ببعض وتسمَّى الجوانح ، وخلْفها من الظهر الكَتِفانِ ، والكتفانِ بحذاء الصدر . واثنتا عشرة ضلعاً أسفل منها في الجنبين ، البطنُ بينهما ، لا تلتقي أطرافُها ، على طرف كلّ ضلع منها شُرسُوف ، وبين الصَّدر والجنبين غُضروفٌ يقال له الرَّهابة ، ويقال له لسانُ الصَّدر . وكل ضِلع من أضلاع الجنبين أقصر من التي تليها إلى أن تنتهي إلى آخرها ، وهي التي في أسفل الجنب ، يقال لها الضِّلع الخِلْف .
أبو عبيد عن أبي زيد : الضالع : الجائر . وقال الكسائي مثله . وقد ضَلِعَ يَضْلَع ، إذا مال . ومنه قيل : ضَلْعُك مع فلان .
أبو زيد : هم عليه أَلْبٌ واحد ، وضَلْعٌ واحد . يعني اجتماعهم عليه بالعداوة .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( اللَّهم إنّي أعوذ بك من الهمِّ والحزَن ، والعَجْز والكسَل ، والبُخْل والْجُبْن ، وضَلَعِ الدَّين ، وغَلَبة الرجال ) . وقال ابن السكيت : الضَّلْع : الميل ، ومنه قولهم : ضَلْعُك مع فلان . قال : والضلَع : الاعوجاج . رُمحٌ ضَلِعٌ : معوَّج .
قلت : فمعنى ( ضَلَع الدَّين ) ثِقَلُه حتّى يميل
بصاحبه عن حدّ الاستواء لثقله .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه أمر امرأةً في دم الحيض يُصيب الثوب : ( حُتِّيه بِضِلَع ) . هكذا رواه الثقات بكسر الضاد وفتح اللام . وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الضِّلَع : العُود هاهنا .
قلت : أصل الضِّلَع ضِلَع الجنب ، وقيل للعود الذي فيه انحناء وعِرَضٌ واعوجاجٌ ضِلَع ، تشبيهاً بالضِّلَع الذي هو واحد الأضلاع .
وقال الليث : هي الضِّلَع والضِّلْع ، لغتان . قال : والعرب تقول هذه ضِلَعٌ وثلاث أضلُع .
وفي حديث ثالث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لمّا نظر إلى المشركين يوم بدرٍ قال : ( كأنّي بكم يا أعداء الله مُقتَّلينَ بهذه الضِّلَع الحمراء ) ، قال الأصمعيّ : الضِّلَع : جُبيل يستطيل في الأرض ليس بمرتفع في السماء ، يقال : انزل بهاتيك الضِّلَع . وقال غيره : الضِّلع جُبَيل صغيرٌ ليس بمنقاد وقال ابن شميل : الضِّلَع : خطٌّ يُخَطُّ في الأرض ثم يُخَطُّ آخر ، ثم يُبْذَر ما بينهما . ورُمْحٌ ضَلِعٌ : أعوج . وأنشد :
بكل شعشعاعٍ كجذع المزدَرَع
فَلِيقُه أجردُ كالرُّمح الضَّلِع
يصف الإبل تَنَاوَلُ الماءَ من الحوض بكل عُنقٍ كجِذع الزُّرنوق . والفليق : المطمئن في عنق البعير الذي فيه الحلقوم .
وقال الليث : يقال إنّي بهذا الأمر مُضطلعٌ ومُطَّلعٌ ، الضاد تدغَم في التاء فيصيران طاء مشدّدة ، كما تقول اطَّنَّني أي اتّهمني ، واطَّلم إذا احتمل الظُّلم . قال : واضطلع الحِمْلَ ، إذا احتملته أضلاعه . وقال ابن السكيت : هو مضطلِع بحمله ، أي قويٌّ عليه ، وهو من الضَّلاعة . قال : ولا يقال مطّلع بحمله .
وقال الليث : ورجلٌ أضلع وامرأةٌ ضَلعاءُ وقومٌ ضُلْع ، إذا كانت سنُّه شبيهةَ الضِّلع . قال : والأضلع يوصف به الشَّديد الغليظ .
وفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان ضليعَ الفم . قال أبو عبيد : أراد أنه كان واسع الفم . وقال القتيبي : ضليع الفم : عظيمُه ، يقال ضليعٌ بَيِّنُ الضلاعة . قال : ومنه قول الجنيّ الذي صارعَ عمر بنَ الخطّاب : ( إنّي منهم لضليع ) قال أبو عبيد : معناه إني منهم لَعظيم الخَلْق . قال القتيبي : والعرب تذمُّ بصغر الفَمِ وتحمد سَعَته . قال : ومنه قوله في منطق النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إنه ( كان يفتتح الكلام ويختمه بأشداقه ) ، وذلك لِرُحْب شِدقه . ويقال للرَّجُل إذا كان كذلك أشْدَق ، بيِّن الشّدِق .
وقال الأصمعيُّ : قلت لأعرابيّ : ما الجمال ؟ فقال : غُؤور العينين ، وإشرافُ الحاجبَين ، ورُحْب الشدقين .
وقال ابن السكيت : فرسٌ ضليع الخَلْق ، إذا كان تامَّ الخَلْق مُجْفَر الجنبين غليظَ الألواح كثير العَصَب . الضّليع : الطويل الأضلاع العريض الصدر الواسع الجنبين .
وقال الأصمعيّ : المضلوعة : القَوس . وقال المتنخِّل الهذليّ :
واسلُ عن الحبِّ بمضلوعةٍ
تابَعَها البارِي ولم يَعجَلِ
وقال ابن شميل : المضلَّع : الثوب الذي قد نُسج بَعضُه وترك بعضه . وقال غيره : بُردٌ مضلّع ، إذا كانت خطوطه عريضةً كالأضلاع .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضَّوْلع : المائل بالهَوَى . هي ضِلَعٌ عليه أي جائرة عليه . وقال ابن هَرْمة يصف امرأة :
وهي علينا في حكمها ضِلَع
جائرة في قضائها خَنِعهْ

##### Türkçe

**باب العين والضاد مع اللام**
**عضل** ، **علض** ، **ضلع** ، **ضعل**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عضل** , **علض** , **ضلع** , **ضعل** .

**عضل** : Allah عزّ وجلّ şöyle dedi: ( فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ ) ( **البَقَرَة** : 232 ) Bu, **مَعقِل بن يَسار المُزَني** hakkında indi; kız kardeşini bir adama nikâhlamıştı da o onu boşadı; iddeti bitince onu istedi; o da onu ona nikâhlamamak üzere yemin etti; kız kardeşi de onu istedi; bunun üzerine ( فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ ) ( **البَقَرَة** : 232 ) âyeti indi. Ve “**عَضَل** فلانٌ أيِّمَه” denir; onu evlendirmekten men ettiğinde; onu men eder: **يعضُلها** ve **يعضِلها**; **عَضْلاً**. Bunu **الأصمعيّ** ve başkası söyledi.

Allah’ın şu sözüne gelince: ( وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُواْ بِبَعْضِ مَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ ) ( **النِّساء** : 19 ) Şüphesiz **العَضْل** bu âyette, kocanın karısına karşı olanıdır; o da, onu incitmesi ve onunla iyi geçinmemesidir; böylece onu, mehirinden onun lehine fidye vermeye mecbur bırakmak için. Allah onu **عَضْلاً** diye adlandırdı; çünkü onu nafaka hakkından, iyi geçimden ve yatakta insaftan men eder. Nitekim veli, mahremesini evlenmekten men ederse, ona, kendisine denk birine çağırdığında nikâhtan kendisine mubah kılınmış olan hakkı men etmiş olur.

**معمر**’in **أيُّوب**’dan, onun da **أبي قلابة**’dan rivayet ettiğine göre, o, karısından bir fuhşu gören adam hakkında şöyle dedi: Onu, kendisinden **تختلع** edinceye kadar incitmesinde bir beis yoktur. **الأزهريّ** dedi: Böylece Allah, fuhşu getiren kadınları, Allah’ın kocalarını, kendilerine verdiklerinin bir kısmını götürmek için onları **عَضْل** etmekten nehyettiği kadınlar cümlesinden istisna edilmiş kıldı; (mehirden) sadak olarak.

**عمر**’dan rivayet edildiğine göre şöyle dedi: ( أعضَلَ بي أهلُ الكوفة ، ما يرضَون بأمير ولا يرضاهم أمير ) **أبو عبيد** dedi: **الأمويّ**, ( أعضل بي أهلُ الكوفة ) sözünde dedi ki: Bu, **العُضال**dandır; o da, sahibinin üstesinden gelemediği şiddetli iştir. “İş **أعضلَ** etti; o hâlde o **مُعضِل**dir” denir. Dedi ki: “Kadın **عضَّلت** etti, **تعضيلاً**; çocuk takılıp da bir kısmı çıkıp bir kısmı çıkmadığında; arada kalır, enlemesine durur.” **أبو عبيدة** bunu, işin **إعضال**ına hamleder ve onu ondan görürdü.

Ve denir: Kavim bana, kalkamadığım bir **أمراً مُعضِلاً** indirdi. **ذو الرمة** dedi:
ولم أقذِفْ لمؤمنةٍ حَصانٍ
بإذن الله مُوجِبةً عُضالا

**شمر** dedi: **الداء العُضَال**: ansızın yakalayan, sonra da öldürmekte gecikmeyen münker (kötü) hastalıktır; hekimleri aciz bırakan odur. “**أمرٌ عُضال** ve **مُعْضِل**” denir; ilkinin adı **عُضال**dır; yerleşip kalıcı olunca **مُعضِل**dir.

Dedi ki: Kadını kocadan **عَضْل** etmek: onu hapsetmektir.

**الأصمعيّ** dedi: “Yer, halkıyla **عضّلت** etti” denir; onlara dar geldiğinde, çokluklarından dolayı. **أوس بن حجَر**’den okudu:
ترى الأرضَ مِنَّا بالفضاء مريضةً
معضِّلةً منا بِجمعٍ عَرَمْرمِ

Ve denir: Falan, **عُضْلةٌ**dır, **العُضَل**den; yani belâlardan bir belâdır.

**العَضَل**e gelince; **الضاد** ve **العين**in fethiyle; o, **الجُرَذ**dır; cem‘i **عِضْلان**dır. **ابن الأعرابي** dedi: **العَضَل** fare erkeğidir. **الليث** dedi: **بنو عَضَل**: **كنانة**’dan bir kabiledir. Başkası dedi: **عَضَل** ve **الدِّيش**: **القارَة** denilen iki kabiledir; onlar **كنانة**’dandır.

**أبو زيد** dedi: Deve **عضَّلت** etti, **تعضيلاً**; ve **بدّدت** etti, **تبديداً**; bu, yürüyüşten, binmekten ve her işten olan bitkinliktir. **أبو مالك** dedi: Kadın çocuğuyla **عضّلت** etti; çocuk ferçte boğazına takılıp ne çıkmadığında ne de girdiğinde.

**الشعبيّ**’ye müşkil bir mesele soruldu da dedi ki: ( زَبَّاء ذاتُ وَبَرٍ ، لو وردت على أصحاب محمد لعَضَّلَتْ بهم ) **شمر** dedi: “**عضَّلت بهم**”, yani onlara dar geldi.

Dedim: Muradı, onun cevabında onlara güç yetmez; müşkil oluşundan dolayı.

**الليث** dedi: Yumurtası takılıp kalan **القطاة** için “**قطاة مُعَضِّل**” denir.

**الأزهري** dedi: Arapların sözü: “**قطاة مُطرِّق** ve **امرأة معضِّل**.”

**العُضليُّ**: erkeklerden güçlü olan. **العَضيل**: onlardan münker (kötü, yadırganan) olan, büyük şanlı olan; cem‘i **العَضِيلون** ve **العُضَلاء**. Erkeklerden olmayan şeyde ise cem‘i **عُضُل**dür. **ناقةٌ عضيلة**: şiddette yadırganan (çok sert) olan. **حِصنٌ عَضِيل**: yadırganan, yüksekçe. **مكانٌ عَضيل**: halkıyla dar olan; ve yüksekçe olan da olur; **حِصنٍ عضيل** gibi. **مرّار** dedi:
إذا ضُمَّ لي بَحْرَا جذيمةَ والتقتْ
عليَّ روابي كلُّهنَّ عضيلُ
**الروابي**: yerin yüksekleri.

**أبو عمرو**: **العَضَلة**: **الدِّفْلَى** gibi bir ağaçtır; develer onu yer de, onun üzerine her gün su içer.

**الأزهري** dedi: Bilmiyorum, o **العَضَلة** midir yoksa **العَصَلة** midir; güvenilirler onu bize **أبي عمرو**’dan rivayet etmedi.

**الليث** dedi: **العَضَلة**: baldır ve pazu eti gibi, her kalın, kabarık et parçasıdır. “**ساقٌ عَضِلَةٌ**” denir: iri. Dedi ki: **الدَّاء العُضال**: hekimlerin tedavisi kendilerini aciz bırakan. **الأمر المُعْضِل**: sahibini, onunla kalkmayı aciz bırakan. Dedi ki: “Ona karşı **عضَّلت** ettim” yani işini ona daralttım ve zulmen, onunla murad ettiği şey arasına girdim. Dedi ki: **العَضَل**: bozkırda, çalılıkları çok bir yerdir. Dedi ki: Ağaç **اعضألَّت** etti; dolanıp sarıldığında ve dalları çoğaldığında. Şunu okudu:
كأنّ زِمامُها أَيْمٌ شجاعٌ
تراءَدَ في غُصونٍ مُعْضئلّهْ
**الأزهري** dedi: Başkası onu ( مُعطئلّهْ ) diye, **الطاء** ile rivayet etti.

**علض** : **الليث** onu, tek bir harf dışında ihmal etti; dedi ki: **العِلّوْض**: **ابن آوى**dır; **حمير** lügatinde. **ثعلب**, **ابن الأعرابي**’den rivayet etti; dedi ki: **العِلّوض**: **ابن آوى**.

**ضعل** : **الليث** onu ihmal etti. **أبو العباس**, **ابن الأعرابي**’den rivayet etti; dedi ki: **الضاعِل**: güçlü devedir. Dedi ki: **الطاعل**: düzeltilmiş oktur; bu iki harfi ondan başkasından işitmedim. Dedi ki: **الضَّعَل**: nesebin yakınlığından bedenin inceliğidir. Bu harfler gariptir; ve ( **نوادر ابن الأعرابيّ** )dendir.

**ضلع** : **المنذريّ** bana, **أبي الهيثم**’den haber verdi; dedi ki: Her insanın kaburgaları yirmi dört **ضِلع**dır; bunlardan göğüs için on iki **ضِلع** vardır; uçları göğüste birleşir; bazılarının uçları bazısına bağlanır ve **الجوانح** diye adlandırılır; onların arkasında sırttan **الكَتِفانِ** vardır; **الكتفانِ** göğsün hizasındadır. Ve onların altında yanlarda on iki kaburga vardır; karın ikisinin arasındadır; uçları birleşmez; her bir kaburganın ucunda **شُرسُوف** vardır; göğüs ile yanlar arasında **غُضروفٌ** vardır; ona **الرَّهابة** denir; ona **لسانُ الصَّدر** da denir. Yanların kaburgalarından her bir **ضِلع**, kendisinden sonrakinden daha kısadır; en sonuna varıncaya kadar; o da yanın alt tarafında olandır; ona **الضِّلع الخِلْف** denir.

**أبو عبيد**’in **أبي زيد**’den rivayeti: **الضالع**: haksızlık eden. **الكسائي** de bunun benzerini söyledi. Ve **ضَلِعَ يَضْلَع**; meylettiğinde. Ondan dolayı “**ضَلْعُك مع فلان**” denmiştir.

**أبو زيد**: Onlar ona karşı tek bir **أَلْبٌ**dür ve tek bir **ضَلْعٌ**dır; yani düşmanlıkla ona karşı birleşmeleri.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( اللَّهم إنّي أعوذ بك من الهمِّ والحزَن ، والعَجْز والكسَل ، والبُخْل والْجُبْن ، وضَلَعِ الدَّين ، وغَلَبة الرجال ) . **ابن السكيت** dedi: **الضَّلْع**: meyildir; ondan “**ضَلْعُك مع فلان**” sözleri. Dedi ki: **الضلَع**: eğriliktir. “**رُمحٌ ضَلِعٌ**”: eğri.

Dedim: ( **ضَلَع الدَّين** )in manası, ağırlığından dolayı sahibini istikamet haddinden meylettirinceye kadar onun ağırlığıdır.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki, elbiseye isabet eden hayız kanı hakkında bir kadına emretti: ( حُتِّيه بِضِلَع ) . Güvenilirler bunu, **الضاد**ın kesri ve **اللام**ın fethiyle böyle rivayet etti. **المنذريّ** bana, **ثعلب**’dan, onun da **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi; dedi ki: **الضِّلَع** burada **العُود**dur.

Dedim: **الضِّلَع**ın aslı, yanın kaburgası olan **ضِلَع**dır; içinde eğrilik, en ve büküklük bulunan değneğe, kaburgaya benzetilerek **ضِلَع** denmiştir; o da kaburgalardan bir tanedir.

**الليث** dedi: O, **الضِّلَع** ve **الضِّلْع**tır; iki lugattır. Dedi ki: Araplar “Bu bir **ضِلَعٌ**dır ve üç **أضلُع**” der.

Üçüncü bir hadiste, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) Bedir günü müşriklere baktığında şöyle dediği vardır: ( كأنّي بكم يا أعداء الله مُقتَّلينَ بهذه الضِّلَع الحمراء ) **الأصمعيّ** dedi: **الضِّلَع**: yerde uzayıp giden, göğe doğru yüksek olmayan küçük dağcıktır; “Şu **الضِّلَع**a in” denir. Başkası dedi: **الضِّلع**: küçük bir dağcıktır; boyun eğen (düz uzanan) değildir. **ابن شميل** dedi: **الضِّلَع**: yere bir çizgi çizilir, sonra bir başkası çizilir, sonra ikisinin arasına tohum saçılır. Ve “**رُمْحٌ ضَلِعٌ**”: eğri. Şunu okudu:
بكل شعشعاعٍ كجذع المزدَرَع
فَلِيقُه أجردُ كالرُّمح الضَّلِع
Havuzdan su alan develeri, her boyunla, **الزُّرنوق** gövdesi gibi (uzanarak) suya uzanmayı tasvir eder. **الفليق**: devenin boynunda, içinde gırtlak bulunan çukur yerdir.

**الليث** dedi: “Ben bu işte **مُضطلعٌ** ve **مُطَّلعٌ**ım” denir; **الضاد** **التاء** içinde idgam edilir de ikisi şeddeli **طاء** olur; “**اطَّنَّني**” yani “**اتّهمني**” dediğin gibi; ve “**اطَّلم**” zulmü yüklendiğinde. Dedi ki: Yükü **اضطلع** etti; kaburgaları onu yüklendiğinde. **ابن السكيت** dedi: O, yüküyle **مضطلِع**dir; yani ona güçlüdür; bu, **الضَّلاعة**dandır. Dedi ki: “Yüküyle **مطّلع**” denmez.

**الليث** dedi: “Erkek **أضلع** ve kadın **ضَلعاءُ** ve kavim **ضُلْع**” denir; dişi kaburgaya benzer olduğunda. Dedi ki: **الأضلع**, şiddetli kalın olanla vasfedilir.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: O, **ضليعَ الفم** idi. **أبو عبيد** dedi: Muradı, ağzı geniş idi. **القتيبي** dedi: **ضليع الفم**: onun büyüğüdür; “**ضليعٌ**” denir; **بَيِّنُ الضلاعة**. Dedi ki: Ondandır, **عمر بنَ الخطّاب** ile güreşen cinni’nin sözü: ( إنّي منهم لضليع ) **أبو عبيد** dedi: Manası: Ben onlardan büyük yaratılışlıyım. **القتيبي** dedi: Araplar, ağzın küçüklüğüyle yerer, genişliğini över. Dedi ki: Ondandır, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) konuşması hakkında sözü: ( كان يفتتح الكلام ويختمه بأشداقه ) ; bu, yanağının genişliğindendir. Ve bir erkeğe, böyle olduğunda **أشْدَق** denir; **بيِّن الشّدِق**.

**الأصمعيُّ** dedi: Bir bedevîye dedim: Güzellik nedir? Dedi ki: Gözlerin çukur olması, kaşların yüksekliği, ve iki yanağın genişliği.

**ابن السكيت** dedi: “At **ضليع الخَلْق**tır” denir; yaratılışı tam, yanları geniş, levhaları kalın, siniri çok olduğunda. **الضّليع**: kaburgaları uzun, göğsü geniş, yanları geniş olandır.

**الأصمعيّ** dedi: **المضلوعة**: yaydır. **المتنخِّل الهذليّ** dedi:
واسلُ عن الحبِّ بمضلوعةٍ
تابَعَها البارِي ولم يَعجَلِ

**ابن شميل** dedi: **المضلَّع**: bir kısmı dokunmuş, bir kısmı bırakılmış elbisedir. Başkası dedi: “**بُردٌ مضلّع**” (denir); çizgileri kaburgalar gibi geniş olduğunda.

**ثعلب**’in **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **الضَّوْلع**: hevâ ile meyleden. “Ona karşı **ضِلَعٌ**dır” yani ona karşı haksızlık edendir. **ابن هَرْمة** bir kadını vasfederek dedi:
وهي علينا في حكمها ضِلَع
جائرة في قضائها خَنِعهْ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والضاد وما يثلثهما)
(عضل) العين والضاد واللام أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على شِدّةٍ والتواءٍ في الأمر. من ذلك العَضَل، قال الأصمعيّ: كلُّ لحمةٍ صُلْبَةٍ في عَصَبَةٍ فهي عَضَلة. يقال: عَضِل الرّجلُ يَعْضَل عَضَلاً. ومن الباب: هو عُضْلَةٌ من العُضَل، أي مُنكَر داهية. وهو من القياس، كأنَّه وصف بالشِّدَّة. والعضل([1]) من الرِّجال: القويّ. ومن الباب: الدّاءُ العُضَال، الأمر المُعْضِل، وهو الشَّديد الذي يُعيِي إصلاحُه وتدارُكُه. ويقال منه أعْضَلَ. ويقال إنَّ ذا الإصبع تزوَّجَ امرأةً، فأتى قومَه يسألهمْ مَهرَها فلم يُعطُوه فقال:
واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها  *** فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ([2])
يقول: عَجَزتم عن مَهْرِ واحدةٍ فكيف لو تزوَّجتُ بأربع. يقال: أعضلَه الأمرُ وأعْضَلَ به. وقال عمر: "أعْضَلَ بي أهلُ الكوفة ما يرضَوْن بأمير، ولا يَرضاهم أمير"، أي أعياني أمرُهم. والمُعْضِلات: الشدائد. ويقال: عضّلتُ عليه، أي ضيَّقتُ في أمره. وعَضَلْتُ المرأةَ عَضْلاً، وعَضَّلْتُها تعضيلاً، إذا منعتها من التزوُّج ظُلماً. قال الله تعالى: ﴿فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ [البقرة 232]، أي تحبِسُوهنّ. ويقال عَضَّلَتِ المرأة، إذا نَشِب الولدُ في رَحِمِها فلم يَسْهُل مَخرجُه. وشاةٌ معضِّلة وغنم مَعَاضيل. [و] عضّلت الأرضُ بأهلها، أي غصَّت بهم وضاقت لكثرتهم. قال أوس:
ترى الأرضَ منّا بالفَضاءِ مريضةً  *** مُعضِّلة مِنَّا بجمعٍ عَرَمْرَمِ([3])
ويقال سنة عِضْل: عسيرة. قال:
* فيا للنَّاس للسَّنة العِضْلِ *
قال الفرّاء: ما يأتِينا خيرُ فلانٍ إلاّ مُعْضِلاً، أي في التواءٍ ونكَد. وعَضَل: قبيلةٌ، وهو من هذا.
(عضم) العين والضاد والميم قد ذكرت فيه كلماتٌ عن الخليلِ وغيره وأراها غلطاً من الرُّواة عنه. فأمَّا الخليل فأعلى رتبةً من أنْ يصحِّح مثلَ هذا. قال: العَضْم: مَقْبِض القَوْس. وأنشدوا:
* رُبَّ عَضْمٍ رأيتُ في جوف ضَهْرِ([4]) *
قالوا: والضَّهْر: موضعٌ في الجَبَل، وهذا كله كلام. والعضام: عَسيب البعير. والعضمُ: خشبةٌ ذاتُ أصابعَ يُذْرَى بها الطّعام*. وعَضْمُ الفدّان: لوحُه العريض. والعَيْضُوم([5]) ، قالوا: الأكول.
وذكرنا هذا كله تعريفاً أنَّه لا أصلَ له، ولولا ذاك ما كان لذِكره وجه.
(عضو) العين والضاد والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجزئةِ الشَّيء. من ذلك العِضْو والعُضْو. والتَّعضية: أن يُعَضِّيَ الذّبيحة أعضاء. والعِضَةُ: القِطعة من الشيء، تقول: عَضّيْتُ الشيء أي وزَّعته. قال رؤبة:
* وليس دينُ الله بالمُعَضّى([6]) *
أي بالمفرَّق. قال الخليل: وقوله تعالى: ﴿الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ﴾  [الحجر 91]، أي عِضَة عِضة، ففرَّقوه، آمنوا ببعضه وكَفَرُوا ببعضه. والاسم منه التَّعضية. ومنه الحديث: "لا تَعْضِيَةَ في ميراث" أي لا تَقسِموا ما [لا] يحتمل القَسْم كالسَّيف والدّرَّة وما أشبَهَ ذلك.
(عضب) العين والضاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قَطْعٍ أو كسر. قال الخليل: العَضْب: السَّيف القاطع. والعَضْب: القطعُ نَفْسُه. تقول عَضَبه يَعْضِبه، أي قطعه. ومنه رَجُلٌ عضْب اللِّسان، وقد عَضُبَ لسانُه عُضُوبَاً وعَضُوبةً. وهذا إنما هو تشبيهٌ بالسَّيف العَضْب. قال ابنُ دُريد: "عَضَبتُ الرجل بلساني، إذا [تناولتَه به]، شتمتَه، ورجلٌ عَضَّابٌ، إذا كان شَتّاماً([7]) ". وعَضَبَني الوَعْك([8]) أي نَهَكَني.
ومن الباب: الشَّاة العَضْباء: المكسورة القَرْن. ويقال إنَّ العَضَبَ يكون في أحد القَرنين. وذكر ابنُ الأعرابي أن العَضَب في الأُذن: أن يذهب نِصفُها أو ثلثها، وفي القرن، إذا ذهب من مُشَاشِهِ شيء.
وحُكِي: رجلُ أَعْضَبُ، أي قصير اليد. ويقال إنَّ الأعضب من الرِّجال: الذي لا إخوةَ له ولا ناصِرَ ولا أحد له.
(عضر) العين والضاد والراء لا أصلَ لـه في كلام العرب، وإنْ ذُكر فيه شيءٌ فغير صحيح.
(عضد) العين والضاد والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على عضوٍ من الأعضاء؛ يُستعار في موضع القوّة والمُعين. فالعضد([9]) : ما بين المِرْفق إلى الكتف، يقال عَضُدَ وعَضْدَ، وهما عَضُْدان، والجمع أعضاد. وهي مؤنَّثة. ويقال: فلانٌ عضُدِي، لمكان القُوّة التي في العَضُد. ورجلٌ عضديٌّ وعُِضَاديّ. قال الخليل: والعَضْد: المعونة([10]) ، يقال: عضَدْتُ فلاناً، أي أعنْتُه. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ المُضِلِّينَ عَضُداً﴾ [الكهف 51]. قال ابنُ الأعرابيّ: عضُد الرجل: قَومُه وعشيرته، ولذلك يقال: يَفُتُّ في عَضُده. وقال أعرابيٌّ لرجلٍ استعانَه فلم يُعِنه: "أنت والله العَضد الثَّلْماء"، نسبهُ إلى الضَّعف، وإذا قَصُرَت العضُد أو دَقَّت فهي عضِدَة([11]) . وأمَّا العَضَد يفتح الضاد [فهو] داءٌ يأخذُ في العضُد. قال النابغة:
شَكَّ الفريصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها  *** شَكَّ المبيطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ([12])
قال بعضُهم: لا يكونُ العَضَد إلاّ في الإبل خاصَّة. وناقَةٌ عضِدَةٌ، اشتكَتْ عضُدَها. وإبلٌ مُعَضَّدة: موسومة في أعضادها. ويقال للدُّمْلُج: المِعْضَد والمِعْضَاد، لأنّه في العَضُد يُمْسَك. ويقال لـه العِضَاد أيضاً. ويقال ذلك للذي يُشَدّ على الَعضُد للنفقة([13]) .
قال الخليل: وأعضاد كلِّ شيءٍ: ما يُشَدُّ حوالَيْه من البِناء، وذلك كأعضاد الحوض، وهي صفائح من حجارةٍ يُنْصَبْنَ حول شفيرهِ، الواحد عَضُد. قال لبيد:
راسخُ الدِّمْنِ على أعضادِهِ  *** ثَلَمَتْهُ كلُّ ريحٍ وسَبَلْ([14])
وعَضُد الرَّحْلِ: خشبتانِ لَزِيقتَانِ بالواسطة. وعِضادة الباب: مِسَاكاهُ اللذان يُطبَق البابُ عليهما. والعَضِيد: النَّخْلة تنَاوَلُ ثمرَها بيدك. وممكنٌ أن يسمَّى بذلك لأجل أنَّ العَضُد تُطَاوِلُها فتنالُها. والرَّجُلُ العُضاديُّ: الممتلئ العَضدين لحماً. قال:
وأعجبَهَا ذُو شَمْلةٍ وهِرَاوَةٍ  *** غلامٌ عُضَاديٌّ سمينُ البآدلِ
قال: والعاضد: الذي يلزم جانبَ الإبل، ولابدَّ لها من عاضدين؛ لأن السّوَّاق خلْفَها والعاضِدَين من جانبَيها. وأنشد ابنُ الأعرابيّ:
يا ليت لي بصاحِبيَّ صاحبا *** إذا مَشَى لم يَعْضُد الرَّكائبا([15])
أي لم يأتِها من قِبَل أعضادها. والعاضد: السَّهمُ يأخذ ناحيةً من الغَرَضِ لا يصيبُه. وعَضَد الرَّجلُ عن الطَّريقِ: مالَ.
قال ابن السِّكِّيت: العاضد من الجِمال الذي يَعضُد النّاقةَ فيتنوَّخُها. قال:
صَوَّى لها ذا كُدنةٍ جُلاعِدَا([16]) *** طَوْعَ السِّنانِ ذراعاً وعاضِدا
والأصل الآخَر القَطْع. قال الخليل: العَضْد: قَطْع الشّجرةِ بالمِعْضَد، وهو سيفٌ ممتهَنٌ في قَطْع الشَّجَر. والعاضد: القاطع. وفي الحديث في مدينة الرسول: "لا يُعْضَدُ شَجرُها". وقال في المِعْضد:
حسامٍ إذا ما قمتُ منتصراً به  *** كفَى العَوْدَ منه البَدءُ ليس بمِعْضَدِ([17])
قال ابنُ الأعرابيّ: سيف مِعْضَدٌ ومِعْضادٌ وَعَضَّادٌ، أي قاطع. يقال عَضّدت الشجرة، واسم ما يقطع منها العَضيد والعَضَد. قال الهذليّ([18]) :
الطَّعْنُ شَغشغةٌ والضَّربُ هيقعةٌ  *** ضَرْبَ المعوِّل تحتَ الدِّيمة العَضَدا([19])
ومما شذَّ عن هذين الأصلين: الثَّوب المُعَضَّد، وهو المخطّط قال:
* ولا ذَوَات الرَّبْط والمُعَضَّدِ *
---------------------ـ
([1]) في الأصل: "العضلي" تحريف. وإنما يقال "عضل" بفتح فكسر، وبضمتين وفي آخره لام مشددة.
([2]) أنشده في اللسان (عضل) برواية: "أعضلني داؤها فكيف لو قمت".
([3]) ديوان أوس 27 واللسان (عضل) والمخصص (6: 200).
([4]) وكذا أنشده في اللسان (عضم). وأنشده في (ضهر): "رب عصم". والعصم: جمع أعصم وعصماء، وهو الوعل في ذراعيه أو في أحدهما بياض، وسائره أسود أو أحمر. وفي الموضعين من اللسان: "في وسط ضهر".
([5]) قال أبو منصور فيه: "هذا تصحيف قبيح، والصواب العيصوم بالصاد". وقال: "وإنما قيل لها -أي للمرأة- عصوم وعيصوم لأن كثرة أكلها يعصمها من الهزال ويقويها".
([6]) ديوان رؤبة 81. وهو في اللسان (عضا) بدون نسبة.
([7]) إلى هنا ينتهي نص الجمهرة (2: 302-303)، والتكملة السالفة منها.
([8]) الوعك: الحمى، أو ألمها. وفي الأصل، "الوعل" تحريف. وفي أساس البلاغة: "عضبه المرض: وقذه". وفي اللسان: "عضبته الزمانة تعضبه عضباً، إذا أقعدته عن الحركة".
([9]) في الأصل: "بالعضد".
([10]) في الأصل: "المؤنة".
([11]) في الأصل: "عضيدة"، تحريف.
([12]) سبق البيت وتخريجه في (بطر).
([13]) كذا في الأصل. وفي اللسان: "والعضاد والمعضد: ما شد في العضد من الحرز".
([14]) ديوان لبيد 13 واللسان (عضد).
([15]) هذا البيت في اللسان (عضد).
([16]) نسبه للفقعسي في اللسان (جلعد). وأنشد بعده:
* لم يرع بالأصياف إلا فاردا *
          ونظير هذا البيت ما أنشد في اللسان (صوى) للفقعسي:
صوى لها ذا كدنة جلذيا  *** أخيف كانت أمه صفيا
([17]) البيت لطرفة في معلقته المشهورة.
([18]) هو عبد مناف بن ربع الهذلي، كما في اللسان (عضد، شغغ) .
([19]) سبق البيت في (شغ).

ـ

##### Türkçe

(عَين ile **الضاد** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
(**عضل**) **العين** ve **الضاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; işte bir şiddete ve işte bir bükülmeye delâlet eder. Bundan: **العَضَل**. **الأصمعيّ** dedi: Her sert et parçası ki bir sinir demetinde ise o **عَضَلة**’dir. Denir: adam **عَضِل** eder, **يَعْضَل** eder, **عَضَلاً**. Ve bâbdan: o, **العُضَل**’den bir **عُضْلَة**’dir; yani münker bir musibet. Ve o kıyastandır; sanki şiddet ile vasfedilmiş gibidir. Ve erkeklerden **العضل**([1]): güçlü olan. Ve bâbdan: **الدّاءُ العُضَال**; **الأمر المُعْضِل**; ve o, ıslahı ve telâfisi yoran şiddetli olandır. Ve ondan denir: **أعْضَلَ**. Ve denir ki **ذا الإصبع** bir kadınla evlendi; sonra kavmine geldi, onlardan onun mehirini istiyordu da ona vermediler; bunun üzerine dedi ki:
واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها  *** فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ([2])
Der ki: birinin mehirinden âciz kaldınız; öyleyse dört ile evlenseydim nasıl olurdu. Denir: iş onu **أعضلَه** etti ve onunla **أعْضَلَ** etti. Ve **عمر** dedi: "أعْضَلَ بي أهلُ الكوفة ما يرضَوْن بأمير، ولا يَرضاهم أمير"، yani onların işi beni yordu. Ve **المُعْضِلات**: şiddetler. Ve denir: ona karşı **عضّلتُ**; yani onun işinde daralttım. Ve kadını **عَضَلْتُ** **عَضْلاً**, ve onu **عَضَّلْتُها** **تعضيلاً**, eğer onu zulmen evlenmekten men ettiysen. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ [البقرة 232]، yani onları hapsedersiniz. Ve denir: kadın **عَضَّلَتِ**; eğer çocuk onun rahminde takılıp kaldı da çıkışı kolay olmadıysa. Ve **شاةٌ معضِّلة** ve **غنم مَعَاضيل**. Ve [ve] yer, ahalisiyle **عضّلت**; yani onlarla tıkandı ve çokluklarından daraldı. **أوس** dedi:
ترى الأرضَ منّا بالفَضاءِ مريضةً  *** مُعضِّلة مِنَّا بجمعٍ عَرَمْرَمِ([3])
Ve denir: **سنة عِضْل**: güç. Dedi ki:
* فيا للنَّاس للسَّنة العِضْلِ *
**الفرّاء** dedi: falanın hayrı bize ancak **مُعْضِلاً** gelir; yani bir bükülme ve sıkıntı içinde. Ve **عَضَل**: bir kabiledir; ve o, bundandır.
(**عضم**) **العين** ve **الضاد** ve **الميم** hakkında **الخليل**’den ve başkasından kelimeler zikredilmişti; ve ben onu, ondan rivayet edenlerin yanlışı görüyorum. Ama **الخليل** böyle bir şeyi sahih kılmaktan daha yüksek mertebededir. Dedi: **العَضْم**: yayın kabzasıdır. Ve şu beyti şahit getirdiler:
* رُبَّ عَضْمٍ رأيتُ في جوف ضَهْرِ([4]) *
Dediler: **الضَّهْر**: dağda bir yerdir; ve bu bütünüyle söz(dür). Ve **العضام**: devenin **عَسيب**’idir. Ve **العضمُ**: parmakları olan bir ağaç parçasıdır; onunla yiyecek savrulur*. Ve **عَضْمُ الفدّان**: onun geniş tahtasıdır. Ve **العَيْضُوم**([5]) — dediler: çok yiyen.
Bütün bunu, aslı olmadığını tanıtmak için zikrettik; yoksa onu zikretmenin bir yönü olmazdı.
(**عضو**) **العين** ve **الضاد** ve illetli harf tek bir asıldır; şeyin parçalanmasına delâlet eder. Bundan: **العِضْو** ve **العُضْو**. Ve **التَّعضية**: boğazlanmışı uzuvlar hâlinde parçalamasıdır. Ve **العِضَةُ**: şeyden parça; dersin: şeyi **عَضّيْتُ**, yani onu dağıttım. **رؤبة** dedi:
* وليس دينُ الله بالمُعَضّى([6]) *
Yani bölünmüş ile değildir. **الخليل** dedi: ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ﴾  [الحجر 91]، yani parça parça; onu ayırdılar: onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler. Ve bunun adı **التَّعضية**’dir. Ve ondan hadis: "لا تَعْضِيَةَ في ميراث" yani kılıç ve zırh ve buna benzer gibi bölüşmeyi [kabul etmeyen] şeyi bölmeyin.
(**عضب**) **العين** ve **الضاد** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; kesmeye yahut kırmaya delâlet eder. **الخليل** dedi: **العَضْب**: keskin kılıç. Ve **العَضْب**: kesmenin kendisi. Dersin: onu **عَضَبه** eder, **يَعْضِبه** eder; yani onu kesti. Ve ondan: **رَجُلٌ عضْب اللِّسان**; ve onun dili **عَضُبَ** etti, **عُضُوبَاً** ve **عَضُوبةً**. Bu ancak keskin kılıca benzetmedir. **ابنُ دُريد** dedi: "Adamı dilimle **عَضَبتُ**, eğer [onunla ona iliştiysen], ona sövdüysen; ve **رجلٌ عَضَّابٌ**, eğer sövgücü ise([7])". Ve **الوَعْك**([8]) beni **عَضَبَني** etti; yani beni bitkin düşürdü.
Ve bâbdan: **الشَّاة العَضْباء**: boynuzu kırık olan. Ve denir ki **العَضَب** iki boynuzdan birinde olur. Ve **ابنُ الأعرابي** zikretti ki **العَضَب** kulakta: onun yarısının yahut üçte birinin gitmesidir; ve boynuzda, eğer onun **مُشَاش**’ından bir şey giderse.
Ve hikâye olundu: **رجلُ أَعْضَبُ**; yani eli kısa. Ve denir ki erkeklerden **الأعضب**: kardeşi olmayan ve yardımcısı olmayan ve kendisi için kimse olmayan.
(**عضر**) **العين** ve **الضاد** ve **الراء** için Arapların sözünde asıl yoktur; eğer onda bir şey zikredilmişse sahih değildir.
(**عضد**) **العين** ve **الضاد** ve **الدال** sahih bir asıldır; uzuvlardan bir uzva delâlet eder; kuvvet ve yardımcı yerinde ödünç alınır. Şu hâlde **العضد**([9]): dirsek ile omuz arasıdır. Denir: **عَضُدَ** ve **عَضْدَ**; ikisi **عَضُْدان**’dır; cem‘i **أعضاد**. Ve o müennestir. Ve denir: falan benim **عضُدِي**’mdir; **العضد**’de olan kuvvet sebebiyle. Ve **رجلٌ عضديٌّ** ve **عُِضَاديّ**. **الخليل** dedi: ve **العَضْد**: yardım([10]); denir: falana **عضَدْتُ**; yani ona yardım ettim. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ المُضِلِّينَ عَضُداً﴾ [الكهف 51]. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: adamın **عضُد**’u: onun kavmi ve aşiretidir; bundan dolayı denir: onun **عَضُد**’unda gevşetiyor. Ve bir bedevî, kendisinden yardım isteyen bir adama, ona yardım etmeyince dedi ki: "أنت والله العَضد الثَّلْماء" — onu zayıflığa nisbet etti; ve eğer **العضُد** kısalır yahut incelirse o **عضِدَة**([11])’dir. Ama **العَضَد** (ضاد’ı fetha ile) [ise] **العضُد**’da tutan bir hastalıktır. **النابغة** dedi:
شَكَّ الفريصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها  *** شَكَّ المبيطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ([12])
Bazıları dedi: **العَضَد** ancak develerde özellikle olur. Ve **ناقَةٌ عضِدَةٌ**: **عضُد**’undan şikâyet etti. Ve **إبلٌ مُعَضَّدة**: **أعضاد**’larında dağlanmış. Ve **الدُّمْلُج**’a denir: **المِعْضَد** ve **المِعْضَاد**; çünkü o **العَضُد**’da tutulur. Ve ona **العِضَاد** da denir. Ve bu, nafaka için **الَعضُد** üzerine bağlanan şeye de denir([13]).
**الخليل** dedi: her şeyin **أعضاد**’ı: bina(da) onun çevresine bağlanan şeydir; bu, havuzun **أعضاد**’ı gibidir; onlar, onun kenarı çevresine dikilen taş levhalardır; tekili **عَضُد**. **لبيد** dedi:
راسخُ الدِّمْنِ على أعضادِهِ  *** ثَلَمَتْهُ كلُّ ريحٍ وسَبَلْ([14])
Ve **عَضُد الرَّحْلِ**: ortadaki parçaya yapışık iki ağaçtır. Ve **عِضادة الباب**: kapının üzerine kapandığı iki pervazıdır. Ve **العَضِيد**: meyvesini elinle aldığın hurma ağacı. Ve mümkündür ki buna, **العَضُد** ona uzanıp onu aldığı için bu ad verilsin. Ve **الرَّجُلُ العُضاديُّ**: iki **عَضُد**’u etle dolu olan. Dedi ki:
وأعجبَهَا ذُو شَمْلةٍ وهِرَاوَةٍ  *** غلامٌ عُضَاديٌّ سمينُ البآدلِ
Dedi: ve **العاضد**: develerin yanında durana denir; ve onun için mutlaka iki **عاضد** gerekir; çünkü sürücü arkalarındadır, iki **العاضِد** ise iki yanlarındandır. **ابنُ الأعرابيّ** şahit getirdi:
يا ليت لي بصاحِبيَّ صاحبا *** إذا مَشَى لم يَعْضُد الرَّكائبا([15])
Yani onların **أعضاد**’ları tarafından onlara gelmezdi. Ve **العاضد**: hedefin bir yanını alan, ona isabet etmeyen oktur. Ve adam yoldan **عَضَد** etti: meyletti.
**ابن السِّكِّيت** dedi: develerden **العاضد**, dişi deveyi **يَعضُد** eden, onu çöktüren(=çökmeye zorlayan)dır. Dedi ki:
صَوَّى لها ذا كُدنةٍ جُلاعِدَا([16]) *** طَوْعَ السِّنانِ ذراعاً وعاضِدا
Ve diğer asıl: kesmedir. **الخليل** dedi: **العَضْد**: ağacı **المِعْضَد** ile kesmektir; o, ağaç kesmede kullanılan, hor görülen bir kılıçtır. Ve **العاضد**: kesen. Ve Resûl’ün şehri hakkında hadiste: "لا يُعْضَدُ شَجرُها". Ve **المِعْضد** hakkında dedi ki:
حسامٍ إذا ما قمتُ منتصراً به  *** كفَى العَوْدَ منه البَدءُ ليس بمِعْضَدِ([17])
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: **سيف مِعْضَدٌ** ve **مِعْضادٌ** ve **وَعَضَّادٌ**; yani kesici. Denir: ağacı **عَضّدت**; ve ondan kesilen şeyin adı **العَضيد** ve **العَضَد**’dir. **الهذليّ**([18]) dedi:
الطَّعْنُ شَغشغةٌ والضَّربُ هيقعةٌ  *** ضَرْبَ المعوِّل تحتَ الدِّيمة العَضَدا([19])
Ve bu iki asıldan şâz olan şeylerden: **الثَّوب المُعَضَّد**; o çizgilidir. Dedi ki:
* ولا ذَوَات الرَّبْط والمُعَضَّدِ *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العضلة: كل لحم صلب في عصب، ورجل عضل: مكتنز اللحم، وعضلته: شددته بالعضل المتناول من الحيوان، نحو: عصبته، وتجوز به في كل منع شديد، قال: ﴿فلا تعضلوهن أن ينكحن أزواجهن﴾ [البقرة/232]، قيل: خطاب للأزواج، وقيل للأولياء، وعضلت الدجاجة ببيضها، والمرأة بولدها: إذا تعسر خروجهما تشبيها بها. قال الشاعر:
*ترى الأرض منا بالفضاء مريضة ** معضلة منا بجمع عرمرم*
(البيت لأوس بن حجر، وهو في ديوانه ص 121؛ وأساس البلاغة ص 308)
وداء عضال: صعب البرء، والعضلة: الداهية المنكرة.

##### Türkçe

- **العضلة**: sinir içinde olan her katı et; ve **رجل عضل**: eti derli toplu (yoğun) olan; ve **عضلته**: onu, hayvandan alınan **العضل** ile sıkılaştırdım; şu misal gibi: **عصبته**; ve bununla her şiddetli engellemede mecaz yapılır. Dedi ki: ﴿فلا تعضلوهن أن ينكحن أزواجهن﴾ [البقرة/232]; denildi ki: hitap kocalaradır; ve denildi ki velileredir. Ve tavuk yumurtasıyla, kadın çocuğuyla **عضلت**: ikisinin çıkışı güçleştiği zaman; ona benzetme olarak. Şair dedi:
*ترى الأرض منا بالفضاء مريضة ** معضلة منا بجمع عرمرم*
(بيت, Evs b. Hacer’indir; ve o, divanında s. 121’dedir; ve Esâsü’l-belâğa s. 308)
Ve **داء عضال**: iyileşmesi zor; ve **العضلة**: inkâr edilen musibet.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ض ل
به داء عضال وقد أعيا الأطباء وأعضلهم‏.‏
وأعضل الأمر‏:‏ اشتدّ‏.‏
ونزلت بهم المعضلات‏.‏
وتقول‏:‏ ما الداء المعضل إلا متكبر لا يفضل‏.‏
وتزوج ذو الإصبع فأتى حيّه يسألهم مهرها فمنعوه‏.‏
فقال‏:‏ واحدة أعضلكم أمرها فكيف لو درت على أربع وفلان عضلة من العضل أي داهية من الدواهي‏.‏
وعضّلت على فلان‏:‏ ضيّقت عليه أمره ومن المستعار‏:‏ عضل بهم الفضاء إذا غص بهم من عضلت الحامل إذا نشب ولدها في بطنها‏.‏
قال أوس‏:‏ ترى الأرض منا بالفضاء مريضة معضّلة منّا بجمع عرمرم وقال النابغة‏:‏ لجب يظل به الفضاء معضّلاً يدع الإكام كأنهنّ صحارى

##### Türkçe

ع ض ل
Onda, hekimleri aciz bırakan ve onları çaresiz kılan inatçı bir hastalık vardır; ve onları **أعضلهم** kıldı.
Ve **أعضل الأمر**: şiddetlendi.
Ve onlara **المعضلات** indi.
Ve dersin ki: **ما الداء المعضل إلا متكبر لا يفضل**: “**الداء المعضل** ancak üstünlük göstermeyen bir kibirlidir.”
Ve **ذو الإصبع** evlendi; sonra mahallesine geldi, onlardan onun mehirini sordu; fakat onu engellediler.
Bunun üzerine dedi ki: “Bir tane, işi sizi **أعضلكم** kıldı; peki dört üzerine dönseydi nasıl olurdu?” Ve falan, **عضلة من العضل**dür; yani belâlardan bir belâdır.
Ve **عضّلت على فلان**: onun işini ona daralttım. Ve ödünçleme (mecaz) kabilinden: **عضل بهم الفضاء**; onlarla dolup onlara dar geldiği zaman; (bu,) **عضلت الحامل**den (gibidir): çocuğu karnında takılıp kaldığı zaman.
Evs dedi ki:
“Yeri, bizden dolayı, genişlikte hasta görürsün; bizden, kalabalık bir toplulukla, **معضّلة**.”
Ve Nâbiga dedi ki:
“Onunla, genişlik **معضّلاً** olarak gölgelenip durur; tepeleri bırakır; sanki onlar çöllerdir.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَضَلةُ والعَضِيلةُ: كلُّ عَصَبةٍ معها لَحْم غليظ. عَضِلَ عَضَلاً فهو عَضِلٌ وعُضُلٌّ إِذا كان كثير العَضَلات؛ قال بعض الأَغفال:لو تَنْطِحُ الكُنَادِرَ العُضُلاَّ،
فَضَّتْ شُؤُونَ رأْسِه فافْتَلاَّ
وعَضَلْته: ضرَبْت عَضَلتَه. وفي صفة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان مُعَضَّلاً أَي مُوَثَّقَ الخَلْق، وفي رواية: مُقَصَّداً، وهو أَثبت. وقال الليث: العَضَلة كل لَحْمة غليظة مُنْتَبِرة مثل لحم الساق والعَضُد، وفي الصحاح: كل لَحْمة غليظة في عَصَبة، والجمع عَضَلٌ، يقال: ساقٌ عَضِلة ضَخْمة. وفي حديث ماعز: أَنه أَعْضَلُ قصيرٌ، هو من ذلك، ويجوز أَن يكون أَراد أَن عَضَلة ساقِه كبيرة. وفي حديث حذيفة: أَخذَ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، بأَسْفلَ من عَضلةِ ساقِي وقال هذا موضع الإِزار. والعَضِلةُ من النساء: المُكْتنزة السَّمِجة.
وعَضَلَ المرأَةَ عن الزوج: حَبَسها. وعَضَلَ الرَّجُلُ أَيِّمَه يَعْضُلها ويَعْضِلُها عَضْلاً وعضَّلها: مَنَعها الزَّوْج ظُلْماً؛ قال الله تعالى: فلا تَعْضُلوهُنَّ أَن يَنْكِحْن أَزواجهن؛ نزلت في مَعْقِل بن يَسارٍ المُزَني وكان زَوَّج أُخْتَه رَجُلاً فطَلَّقها، فلما انقضت عِدَّتُها خَطَبها، فآلى أَن لا يُزَوِّجه إِياها، ورَغِبتْ فيه أُخته فنزلت الآية. وأَما قوله تعالى: ولا تَعْضُلُوهنَّ لتَذْهَبوا ببعض ما آتيتموهن إِلا أَن يأْتِين بفاحشة مُبيِّنة؛ فإِن العَضْلَ في هذه الآية من الزوج لامرأَته، وهو أَن يُضارَّها ولا يُحْسِن عِشْرَتها ليضْطَرَّها بذلك إِلى الافتداء منه بمهرها الذي أَمهرها، سَمَّاه اللهُ تعالى عَضْلاً لأَنه يَمْنعها حَقَّها من النفقة وحُسْن العِشْرة، كما أَن الولي إِذا مَنع حُرْمته من التزويج فقد مَنعها الحَقَّ الذي أُبيح لها من النِّكاح إِذا دَعَتْ إِلى كُفْءٍ لها، وقد قيل في الرجل يَطَّلِع من امرأَته على فاحشة قال: لا بأْس أَن يُضارَّها حتى تَخْتَلِع منه، قال الأَزهري: فجعل الله سبحانه وتعالى اللَّواتي يأْتِين الفاحشة مُسْتَثْنَياتٍ من جملة النساء اللَّواتي نَهى الله أَزواجهن عن عَضْلِهِن ليَذْهبوا ببعض ما آتَوْهن من الصَّدَاق. وفي حديث ابن عمرو: قال له أَبوه زَوَّجْتُك امرأَةً فعَضَلْتها؛ هو من العَضْلِ المَنْعِ، أَراد إِنك لم تُعامِلْها معاملةَ الأَزواج لنسائهم ولم تتركها تتصرَّف في نفسها فكأَنك قد منعتها.
وعَضَّلَ عليه في أَمره تعضيلاً: ضَيَّق من ذلك وحالَ بينه وبين ما يريد ظلماً. وعَضَّلَ بهم المكانُ: ضاق. وعضَّلَتِ الأَرضُ بأَهلها إِذا ضاقت بهم لكثرتهم؛ قال أَوس بن حَجر:
تَرى الأَرضَ مِنَّا بالفَضاءِ مَريضةً،
مُعَضِّلةً مِنَّا بِجَمْعٍ عَرَمْرَم
وعَضَّل الشيءُ عن الشيء: ضاق. وعضَّلَتِ المرأَةُ بولدها تعضيلاً إِذا نَشِبَ الولدُ فخرَج بعضُه ولم يخرج بعضٌ فبقِيَ مُعْترِضاً، وكان أَبو عبيدة يحمل هذا على إِعْضال الأَمر ويراه منه. وأَعْضلَتْ، وهي مُعْضِلٌ، بلا هاء، ومُعَضِّل: عَسُر عليها وِلادُه، وكذلك الدَّجاجة ببَيْضِها، وكذلك الشاء والطير؛ قال الكميت:
وإِذا الأُمورُ أَهَمَّ غِبُّ نِتاجِها،
يَسَّرْتَ كلَّ مُعضِّلٍ ومُطَرِّق
وفي ترجمة عصل: والمُعصِّلُ، بالتشديد، السهمُ الذي يَلْتوِي إِذا رُمِيَ به؛ وحكى ابن بري عن علي بن حمزة قال: هو المُعَضِّل، بالضاد المعجمة، من عَضَّلَتِ الدجاجةُ إِذا الْتَوَت البَيْضةُ في جوفها. والمُعضِّلة أَيضاً: التي يَعْسُرُ عليها ولدُها حتى يموتَ؛ هذه عن اللحياني. وقال الليث: يقال للقَطَاة إِذا نَشِبَ بَيْضُها: قَطاةٌ مُعَضِّل. وقال الأَزهري: كلام العرب قَطَاةٌ مُطَرِّقٌ وامرأَة مُعَضِّلٌ. وقال أَبو مالك: عَضَّلَتِ المرأَةُ بولدها إِذا غَصَّ في فَرْجها فلم يَخْرُج ولم يَدْخُل. وفي حديث عيسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: أَنه مَرَّ بظَبْية قد عَضَّلها ولَدُها، قال: يقال عَضَّلَتِ الحاملُ وأَعْضَلَتْ إِذا صَعُب خروجُ ولدها، وكان الوجه أَن يقول بظَبْية قد عَضَّلَتْ فقال عَضَّلَها ولدُها، ومعناه أَن ولدها جَعَلَها مُعَضِّلة حيث نَشِبَ في بطنها ولم يخرج. وأَصل العَضْل المَنْعُ والشِّدَّة، يقال: أَعْضَلَ بي الأَمر إِذا ضاقت عليك فيه الحِيَل.
وأَعْضَلَه الأَمرُ: غَلَبَه. وداء عُضالٌ: شديدٌ مُعْيٍ غالبٌ؛ قال لَيْلى:
شَفَاها مِنَ الدَّاءِ العُضالِ الَّذي بها
غُلامٌ، إِذا هَزَّ القَناةَ سَقَاها
ويقال: أَنْزَلَ بي القومُ أَمراً مُعْضِلاً لا أَقوم به؛ وقال ذو الرمة:ولم أَقْذِفْ لمؤمنةٍ حَصانٍ،
بإِذْنِ الله، مُوجِبةً عُضالا
وقال شمر: الدَّاء العُضال المُنْكَر الذي يأْخُذُ مبادَهَة ثم لا يَلْبَث أَن يَقْتُل، وهو الذي يُعْيي الأَطِبَّاءَ عِلاجُه، يقال أَمْرٌ عُضالٌ ومُعْضِلٌ، فأَوَّلُه عُضَالٌ فإِذا لَزِم فهو مُعْضِلٌ. وفي حديث كعب: لما أَراد عمرُ الخروجَ إِلى العراق قال له: وبها الدَّاء العُضَال؛ قال ابن الأَثير: هو المرض الذي يُعْجِزُ الأَطباءَ فلا دواء له. وتَعَضَّلَ الدَّاءُ الأَطِبَّاءَ وأَعْضَلَهم: غَلَبَهم. وحَلْفَةٌ عُضالٌ: شديدةٌ غيرُ ذات مَثْنَوِيَّة؛ قال:
إِنِّي حَلَفْتُ حَلْفَةً عُضالا
وقال ابن الأَعرابي: عُضالٌ هنا داهِيَة عجيبة أَي حَلَفْتُ يَمِيناً داهية شديدة. وفلان عُضْلَةٌ وعِضْل: شديد، داهية؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي. وفلان عُضْلةٌ من العُضَل أَي داهيةٌ من الدواهي. والعُضْلة، بالضم: الداهيةُ. وشيء عِضْلٌ ومُعْضِلٌ: شديدُ القُبْح؛ عنه أَيضاً؛ وأَنشد: ومِنْ حِفَافَيْ لِمَّةٍ لي عِضْلِ
ويقال: عَضَّلَتِ الناقةُ تَعْضِيلاً وبَدَّدت تَبْدِيداً وهو الإِعْياء من المشي والركوب وكُلِّ عَمَل. وعَضَلَ بي الأَمرُ وأَعْضَلَ بي وأَعْضَلَني: اشْتَدَّ وغَلُظَ واسْتَغْلَق. وأَمْرٌ مُعْضِلٌ: لا يُهْتَدى لوجهه. والمُعْضِلاتُ: الشدائد. وروي عن عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: أَعْضَلَ بي أَهْلُ الكوفة، ما يَرْضَوْن بأَمير ولا يرضاهم أَمير؛ قال الأُموي في قوله أَعْضَلَ بي: هو من العُضال وهو الأَمر الشديد الذي لا يقوم به صاحبُه، أَي ضاقت عَلَيَّ الحِيَلُ في أَمرهم وصَعُبَتْ عَلَيَّ مداراتُهم. يقال: قد أَعْضَلَ الأَمرُ، فهو مُعْضِلٌ؛ قال الشاعر: واحدةٌ أَعْضَلَني داؤها،
فكَيْفَ لو قُمْتُ على أَرْبَع؟
وأَنشد الأَصمعيُّ هذا البيتَ أَبا تَوْبة مَيْمونَ بن
حَفْص مُؤَدِّبَ عمر بن
سَعِيد بن سَلْم بحَضْرة سعيد، ونَهَضَ الأَصْمَعي فدار على أَرْبَع يُلَبِّس بذلك على أَبي تَوْبة، فأَجابه أَبو توبة بما يُشاكِلُ فِعْلَ الأَصمعي، فضَحِكَ سَعيدٌ وقال لأَبي تَوْبة: أَلم أَنْهَكَ عن مُجاراته في المَعاني؟ هذه صِناعتُه. وسُئل الشَّعْبي عن مسأَلة مُشْكِلة فقال: زَبَّاءُ ذاتُ وَبَرٍ، لو وَرَدَتْ على أَصحاب محمد،
صلى الله عليه وسلم، لَعَضَّلَتْ بهم؛ عَضَّلَتْ بهم أَي ضاقت عليهم؛ قال الأَزهري: معناه أَنهم يَضِيقون بالجواب عنها ذَرْعاً لإِشْكالها. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَعوذ بالله من كل مُعْضِلة ليس لها أَبو حَسَن، وروي مُعَضِّلة؛ أَراد المسأَلة الصعبة أَو الخُطَّة الضَّيِّقة المَخارج من الإِعْضال أَو التعضيل، ويريد بأَبي الحسن علي بن أَبي طالب، كَرَّم اللهُ وجهَه. وفي حديث معاوية وقد جاءته مسأَلة مشكلة فقال: مُعْضِلَةٌ ولا أَبا حَسَن قال ابن الأَثير: أَبو حَسَنٍ مَعْرفةٌ وُضِعَت موضع النكرة كأَنه قال: ولا رَجُلَ لها كأَبي حَسَن، لأَن لا النافية إِنما تدخل على النكرات دون المَعارِف. وفي الحديث: فأَعْضَلَتْ بالمَلَكَيْن فقالا يا رب إِن عَبْدك قد قال مَقالةً لا ندري كيف نكتبها.
واعْضَأََلَّت الشجرةُ: كَثُرت أَغْصانُها واشْتدَّ الْتِفافُها؛ قال: كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ،
تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّه
هَمَزَ على ثقولهم دَأَبَّة
(* قوله «همز على قولهم دأبة إلخ» كتب
بحاشية نسخة المحكم التي بأيدينا معزوّاً لابن خلصة ما نصه: هذا غلط ليست الهمزة في اعضأل مزيدة فيكون من باب الثلاثي ويكون وزنه حينئذ افعأل وإنما الهمزة أصلية على مذهب سيبويه، رحمه الله تعالى، وهو رباعي وزنه افعلل كاطمأن وشبهه هذا من نصوص سيبويه وليس في الأفعال افعأل) وهي هُذَليَّة شاذَّة؛ قال أَبو منصور: الصواب
(* قوله «قال أبو منصور الصواب إلخ» أنشده
الجوهري في عضل بالضاد كما رواه الليث، وقوله معطئلة بالطاء أي مع اهمال العين كما هو ظاهر اقتصاره على تصويبه بالطاء ولكن وقع في التكملة نقط العين ونص عبارتها بعد عبارة الأزهري وصدق الأزهري فان أبا عبيد ذكر في الغريب المصنف في باب مفعلل المغطئل الراكب بعضه بعضاً) مُعْطَئلَّة، بالطاء، وهي النَّاعمة؛ ومنه قيل: شجر عَيْطَلٌ أَي ناعم.
والعَضَلة: شُجَيرةٌ مثل الدِّفْلى تأْكُلُه الإِبل فتشرب عليه كلَّ يوم الماء
(* هكذا في الأصل، ولعل في الكلام سقطاً) قال أَبو منصور: أَحْسَبه
(* قوله «قال أبو منصور أحسبه إلخ» عبارته في التهذيب: لا أدري أهي العضلة أم العصلة ولم يروها لنا الثقات عن أبي عمرو).
العَصَلة، بالصاد المهملة، فصحف.
والعَضَل، بفتح الضاد والعين: الجُرَذُ، والجمع عِضْلانٌ. ابن الأَعرابي: العَضَلُ ذَكَر الفأْر، والعَضَل: موضع، وقيل: موضع بالبادية كثير الغِياض. وعَضَلٌ: حَيٌّ وبَنُو عُضَيْلة: بطن. وقال الليث: بَنُو عَضَلٍ حَيٌّ من كِنانة، وقال غيره: عَضَلٌ والدِّيش حَيَّانِ يقال لهما القارَة وهُمْ من كِنانة. وقال الجوهري: عَضَل قبيلة، وهو عَضَل بن الهُون بن خُزَيْمة أَخو الدِّيشِ، وهما القارَة.

##### Türkçe

**العَضَلةُ** ve **العَضِيلةُ**: yanında kalın et bulunan her sinir. **عَضِلَ**
**عَضَلاً**; o hâlde o **عَضِلٌ** ve **عُضُلٌّ**dur; **العَضَلات**ı çok olduğu zaman; bazı
ahmaklar dedi ki:
لو تَنْطِحُ الكُنَادِرَ العُضُلاَّ،
فَضَّتْ شُؤُونَ رأْسِه فافْتَلاَّ

Ve **عَضَلْته**: onun **عَضَلتَه**sini vurdum. Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi
ve sellem, sıfatında: onun **مُعَضَّلاً** olduğu, yani yaratılışı sağlamlaştırılmış; bir rivayette: **مُقَصَّداً**,
ve o daha sâbittir. Leys dedi: **العَضَلة** baldır ve pazu eti gibi kabarmış her kalın et parçasıdır; ve **الصحاح**’ta: bir sinir içinde bulunan her kalın et parçası; çoğulu **عَضَلٌ**dur; denir: iri, büyük **ساقٌ عَضِلة**. Mâiz hadîsinde: onun **أَعْضَلُ** kısa olduğu; o bundandır; ve câizdir ki, baldırının **عَضَلة**sinin büyük olmasını kastetmiş olsun. Huzeyfe hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, baldırımın **عَضلة**sinin alt tarafından tuttu ve “bu, izârın yeridir” dedi. Kadınlardan **العَضِلةُ**: tıknaz, kaba olan.

**عَضَلَ** kadını kocadan: onu hapsetti. Adam, dulunu **عَضَلَ** etti; onu **يَعْضُلها** ve **يَعْضِلُها** **عَضْلاً** ve **عضَّلها**: ona zulmen kocayı engelledi; yüce Allah dedi: **فلا تَعْضُلوهُنَّ أَن يَنْكِحْن أَزواجهن**; bu, Mâkıl b. Yesâr el-Müzenî hakkında indi; kız kardeşini bir adamla evlendirmişti, o da onu boşadı; iddeti bitince onu istedi; onu kendisine evlendirmemeye yemin etti; kız kardeşi de onu istiyordu; bunun üzerine âyet indi. Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: **ولا تَعْضُلُوهنَّ لتَذْهَبوا ببعض ما آتيتموهن إِلا أَن يأْتِين بفاحشة مُبيِّنة**; bu âyetteki **العَضْلَ**, kocanın karısına karşı olanıdır; o da, ona eziyet etmesi ve onunla iyi geçinmemesi; böylece onu, verdiği mehirle kendisinden fidye vermeye zorlamasıdır; yüce Allah ona **عَضْلاً** adını verdi; çünkü onun nafaka ve iyi geçinme hakkını engeller; tıpkı velî, mahremesini evlendirmekten men ederse, ona, kendisine denk birine çağırdığı zaman kendisine mubah kılınmış nikâh hakkını engellemiş olur. Erkeğin, karısından bir fuhşa muttali olması hakkında denildi: ondan **تَخْتَلِع** edinceye kadar ona eziyet etmesinde beis yoktur. Ezherî dedi: böylece Allah, subhânehû ve teâlâ, fuhşu getirenleri, Allah’ın kocalarını, verdiklerinden bir kısmını götürmek için kadınları **عَضْل** etmekten nehyettiği kadınlar topluluğundan istisna kıldı. İbn Amr hadîsinde: babası ona dedi: “Seni bir kadınla evlendirdim de onu **فعَضَلْتها**”; bu, **العَضْلِ** olan men’dendir; yani sen onu, kocaların kadınlarına muamelesiyle muamele etmedin ve onu kendi nefsi hakkında tasarruf eder hâlde bırakmadın; sanki onu engellemiş oldun.

Bir işinde ona karşı **عَضَّلَ** etti, **تعضيلاً**: onu daralttı ve onunla istediği şey arasına zulmen girdi. Mekân onlarla **عَضَّلَ** etti: daraldı. Yer, halkıyla **عضَّلَت** ettiğinde: çokluklarından dolayı onlara dar geldi; Evs b. Hacer dedi ki:
تَرى الأَرضَ مِنَّا بالفَضاءِ مَريضةً،
مُعَضِّلةً مِنَّا بِجَمْعٍ عَرَمْرَم

Şey, şeyden **عَضَّل** etti: daraldı. Kadın, çocuğuyla **عضَّلَت** etti, **تعضيلاً**: çocuk takılıp bir kısmı çıktı, bir kısmı çıkmadı da enlemesine kalıp kaldığı zaman. Ebû Ubeyde bunu, işin **إِعْضال**ı üzerine taşır ve onu ondan görürdü. Ve **أَعْضلَتْ**, o **مُعْضِلٌ**dür, **هاء**sız; ve **مُعَضِّل**: doğumu ona zor geldi; aynı şekilde tavuğun yumurtasıyla; aynı şekilde koyun ve kuş; Kümeyt dedi ki:
وإِذا الأُمورُ أَهَمَّ غِبُّ نِتاجِها،
يَسَّرْتَ كلَّ مُعضِّلٍ ومُطَرِّق

**عصل** tercümesinde: ve **المُعصِّلُ**, şeddeli olarak, atıldığı zaman kıvrılan oktur; İbn Berrî, Ali b. Hamza’dan nakletti, dedi ki: o, **المُعَضِّل**dir, **بالضاد المعجمة**; tavuğun, yumurta karnında kıvrıldığı zaman **عَضَّلَتِ الدجاجةُ** denir. Ve **المُعضِّلة** de: çocuğu ona zor gelen, ta ki ölsün; bu, Lihyânî’dendir. Leys dedi: **القَطَاة** için, yumurtası takıldığı zaman: **قَطاةٌ مُعَضِّل** denir. Ezherî dedi: Arapların sözü **قَطَاةٌ مُطَرِّقٌ** ve **امرأَة مُعَضِّلٌ**dur. Ebû Mâlik dedi: kadın, çocuğuyla **عَضَّلَت** ettiğinde: çocuğu onun ferci içinde boğazına takılır da ne çıkar ne girer. Îsâ hadîsinde, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun: onun, yavrusu onu **عَضَّلها** etmiş bir ceylanın yanından geçtiği; denir: hamile **عَضَّلَت** etti ve **أَعْضَلَتْ** etti, çocuğunun çıkışı zorlaştığı zaman; ve doğru olan, “**بظَبْية قد عَضَّلَتْ**” demesiydi; fakat “**عَضَّلَها ولدُها**” dedi; bunun mânası: yavrusu, karnında takılıp çıkmadığı için onu **مُعَضِّلة** kıldı.

**العَضْل**ın aslı men’ ve şiddettir; denir: iş bana **أَعْضَلَ** etti, onda hileler sana dar geldiği zaman.

İş onu **أَعْضَلَه** etti: ona galip geldi. **داء عُضالٌ**: şiddetli, yoran, galip gelen; Leylâ dedi ki:
شَفَاها مِنَ الدَّاءِ العُضالِ الَّذي بها
غُلامٌ، إِذا هَزَّ القَناةَ سَقَاها

Ve denir: kavim bana, kalkamadığım **أَمراً مُعْضِلاً** indirdi; Zü’r-Rumme dedi ki:
ولم أَقْذِفْ لمؤمنةٍ حَصانٍ،
بإِذْنِ الله، مُوجِبةً عُضالا

Şemmer dedi: **الدَّاء العُضال**; ansızın yakalayan, sonra da öldürmekte gecikmeyen münker hastalıktır; o, tedavisi tabipleri aciz bırakan şeydir; denir: **أَمْرٌ عُضالٌ** ve **مُعْضِلٌ**; ilkin **عُضَالٌ**dır; yerleşince **مُعْضِلٌ** olur. Ka‘b hadîsinde: Ömer Irak’a çıkmak isteyince ona dedi: “orada **الدَّاء العُضَال** var”; İbnü’l-Esîr dedi: o, tabipleri aciz bırakan, ilacı olmayan hastalıktır.

Hastalık tabipleri **تَعَضَّلَ** etti ve onları **أَعْضَلَ** etti: onlara galip geldi. **حَلْفَةٌ عُضالٌ**: şiddetli, ikilemesi olmayan; dedi ki:
إِنِّي حَلَفْتُ حَلْفَةً عُضالا

İbnü’l-A‘râbî dedi: buradaki **عُضالٌ**, acayip bir dâhiyedir; yani ben şiddetli bir dâhiye yemin ettim. Falan **عُضْلَةٌ** ve **عِضْل**: şiddetli, dâhiye; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve falan, **العُضَل**den bir **عُضْلةٌ**dir; yani dâhiyelerden bir dâhiye. Ve **العُضْلة** (ضم ile): dâhiye. Ve bir şey **عِضْلٌ** ve **مُعْضِلٌ**: şiddetli çirkin; ondan da; ve şu beyit okundu:
ومِنْ حِفَافَيْ لِمَّةٍ لي عِضْلِ

Ve denir: deve **عَضَّلَتِ** etti, **تَعْضِيلاً**; ve dağıttı, **تَبْدِيداً**; o, yürümekten, binmekten ve her işten yorgun düşmedir. İş bana **عَضَلَ** etti ve bana **أَعْضَلَ** etti ve beni **أَعْضَلَ** etti: şiddetlendi, katılaştı ve kapandı. **أَمْرٌ مُعْضِلٌ**: yönüne ulaşılamayan. **المُعْضِلاتُ**: şiddetler. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: “Kûfe ehli bana **أَعْضَلَ** etti; ne bir emîre razı olurlar ne de bir emîr onlardan razı olur.” Ümevî, “**أَعْضَلَ بي**” sözünde dedi: o, **العُضال**dandır; o, sahibinin kalkamadığı şiddetli iştir; yani onların işi hakkında hileler bana dar geldi ve onları idare etmek bana zorlaştı. Denir: iş **أَعْضَلَ** etti; o hâlde o **مُعْضِلٌ**dür; şair dedi ki:
واحدةٌ أَعْضَلَني داؤها،
فكَيْفَ لو قُمْتُ على أَرْبَع؟

Asmaî bu beyti, Saîd’in huzurunda, Ömer b. Saîd b. Selm’in müeddibi Ebû Tevbe Meymûn b. Hafs’a okuttu; Asmaî kalktı da dört ayak üzerinde dolaştı; bununla Ebû Tevbe’ye karşı karıştırma yaptı; Ebû Tevbe de Asmaî’nin fiiline benzeyen bir şeyle ona cevap verdi; Saîd güldü ve Ebû Tevbe’ye dedi: “Mânalarda onunla yarışmaktan seni nehyetmedim mi? Bu onun sanatıdır.” Şa‘bî’ye müşkil bir mesele soruldu da dedi: “**زَبَّاءُ ذاتُ وَبَرٍ**; Muhammed’in ashabının üzerine, sallallahu aleyhi ve sellem, gelseydi, onlara **لَعَضَّلَتْ** ederdi”; **عَضَّلَتْ بهم** yani onlara dar geldi; Ezherî dedi: mânası, müşkilliğinden dolayı ona cevap vermekte güçleri daralır. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Her **مُعْضِلة**den Allah’a sığınırım; onun için **أَبو حَسَن** yoktur”; **مُعَضِّلة** diye de rivayet edildi; zor mesele yahut çıkış yolları dar plan kastedildi; **الإِعْضال** yahut **التعضيل**dendir; ve **أَبي الحسن** ile Ali b. Ebî Tâlib’i kasteder; Allah yüzünü keremli kılsın. Muâviye hadîsinde: kendisine müşkil bir mesele geldi de dedi: “**مُعْضِلَةٌ** ve **لا أَبا حَسَن**”; İbnü’l-Esîr dedi: **أَبو حَسَنٍ** bir ma‘rifedir; nekre yerine konuldu; sanki “onun için Ebû Hasan gibi bir adam yok” dedi; çünkü nefy edici **لا**, ma‘rifelere değil ancak nekrelere girer. Hadîste: “iki meleğe karşı **فأَعْضَلَتْ** etti”; onlar da dediler: “Ey Rabbimiz, kulun bir söz söyledi; onu nasıl yazacağımızı bilmiyoruz.”

Ağaç **واعْضَأََلَّت** etti: dalları çoğaldı ve sarılması şiddetlendi; dedi ki:
كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ،
تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّه
هَمَزَ على ثقولهم دَأَبَّة

(* “**همز على قولهم دأبة إلخ**” sözü: elimizdeki **المحكم** nüshasının hâşiyesinde, İbn Hulse’ye nispet edilerek şu metin yazılmıştır: bu bir yanlıştır; **اعضأل**deki hemze زائد değildir ki üçlü bâbdan olsun ve o zaman vezni **افعأل** olsun; bilakis hemze, Sîbeveyh’in mezhebine göre aslîdir, Allah ona rahmet etsin; o dörtlüdür, vezni **افعلل**dir; **اطمأن** ve benzeri gibi; bu, Sîbeveyh’in nasslarındandır; fiillerde **افعأل** yoktur.) Bu, Hüzeylîce şâz bir kelimedir; Ebû Mansûr dedi: doğru olan
(* “**قال أبو منصور الصواب إلخ**” sözü: Cevherî bunu, Leys’in rivayet ettiği gibi, **عضل** maddesinde **بالضاد** ile inşâd etti; ve “**معطئلة**” sözü **بالطاء** yani **العين**in ihmali ile, onun **بالطاء** ile tashihine iktisar etmesiyle açık olduğu üzere; fakat **التكملة**’de **العين**e nokta konmuştur; ve onun ibaresinin nassı, Ezherî’nin ibaresinden sonra şöyledir: Ezherî doğru söyledi; çünkü Ebû Ubeyd, **الغريب المصنف**’te **مفعلل** bâbında **المغطئل**i zikretti: binen, bir kısmı bir kısmının üstüne.) **مُعْطَئلَّة**dir, **بالطاء** ile; ve o, yumuşak olandır; bundan dolayı denildi: **شجر عَيْطَلٌ**; yani yumuşak.

**العَضَلة**: **الدِّفْلى** gibi bir çalıdır; develer onu yer de onun üzerine her gün su içer
(* asılda böyledir; sözde bir düşme olması umulur) Ebû Mansûr dedi: ben onu sanıyorum
(* “**قال أبو منصور أحسبه إلخ**” sözü: **التهذيب**’deki ibaresi: onun **العضلة** mi yoksa **العصلة** mi olduğunu bilmiyorum; ve onu bize, Ebû Amr’dan sika kimseler rivayet etmedi.) **العَصَلة**dir, **بالصاد المهملة**; tashif edilmiştir.

**العَضَل** (ضاد ve عين fethasıyla): sıçandır; çoğulu **عِضْلانٌ**dur. İbnü’l-A‘râbî: **العَضَلُ** fare erkeğidir. Ve **العَضَل**: bir yerdir; ve denildi: çölde, çalılıkları çok bir yerdir. Ve **عَضَلٌ**: bir kabiledir; ve **بَنُو عُضَيْلة**: bir batındır. Leys dedi: **بَنُو عَضَلٍ**, Kinâne’den bir kabiledir. Başkası dedi: **عَضَلٌ** ve **الدِّيش** iki kabiledir; onlara **القارَة** denir; ve onlar Kinâne’dendir. Cevherî dedi: **عَضَل** bir kabiledir; o, **عَضَل بن الهُون بن خُزَيْمة**dir; **الدِّيشِ**in kardeşidir; ikisi **القارَة**dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ض ل * * العَضَلُ * جمع * عَضَلةٍ * الساق وكل لحمة مُجتمعة مُمتلئة مُكتنزة في عصبة فهي عضلة ز وداء * عُضَالٌ * وأمر عُضالٌ أي شديد أعيا الأطباء و * أعْضَلَني * فلان أعياني أمره وقد * أعْضَلَ * الأمر اشتد واستغلق وأمر * مُعْضِلٌ * لا يُهتدى لوجهه و * المُعْضِلاتُ * الشدائد و * عَضَلَ * أيَّمه منعها من الترويج من باب ضرب ونصر

##### Türkçe

* ع ض ل * * **العَضَلُ** * çoğulu: * **عَضَلةٍ** *; baldırın ve her bir toplanmış, dolu, sıkılaşmış, bir sinir bağı içinde bulunan her et parçasının (adıdır); o, **عضلة**’dir. Ve (çoğulu) **عُضَالٌ**. Ve **أمر عُضالٌ**: yani şiddetli; tabipleri âciz bırakan. Ve “**أعْضَلَني** falan”: işi beni âciz bıraktı. Ve “**أعْضَلَ** الأمر”: iş şiddetlendi ve kapalılaştı. Ve **أمر مُعْضِلٌ**: yönüne (çözüm yoluna) hidayet olunmayan (iş). Ve **المُعْضِلاتُ**: şiddetler. Ve “**عَضَلَ** eyyeme-hu”: onu (kadını) evlendirilmekten men etti; **ضرب** ve **نصر** bâbından.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَضَلَهَا
1 عَضَلَهَا ذ , (As, S, O, Msb, K,) aor. عَضُلَ and عَضِلَ ; (As, S, O, Msb;) or it is مُثَلَّثَة, (K,) i. e. the aor. is عَضُلَ and ?? and عَضَلَ , the first of which is the most chaste and most known, and the second is mentioned by such as IKtt and ISd, whereas the last is unknown and there is no reason for it; (MF;) or the author of the K may mean by this that the verb is like نَصَرَ and ضَرَبَ and عَلِمَ, not مَنَعَ as one might understand it to mean at first sight; (TA; [but I do not find that any one has mentioned عَضِلَهَا;]) inf. n. عَضْلٌ (As, S, O, Msb, K) and عِضْلٌ and عِضْلَانٌ; (Fr, O, K;) and ↓ عضّلها, (K, TA,) inf. n. تَعْضِيلٌ; (TA;) He prevented, withheld, or debarred, her from marrying, (As, S, O, Msb, K, [الزَّوْجُ in the CK being a mistake for الزَّوْجَ,]) wrongfully; (K;) i. e., a woman, (K,) or his husbandless woman, (S, O,) or a woman highly esteemed by him. (Msb.) The primary signification of العَضْلُ is The act of straitening; (O;) or preventing, withholding, or debarring; and straitening. (Ham p. 466.) ― -b2- عَضَلَ عَلَيْهِ: see 2. ― -b3- عَضَلَ بِهِ: see 4. -A2- عَضَلْتُهُ, inf. n. عَضْلٌ, I struck his عَضَلَة [i. e. muscle]. (TA.) -A3- عَضِلَ, (S, O, K,) aor. عَضَلَ , (K,) inf. n. عَضَلٌ, said of a man, (S, O,) [He was, or became, muscular, musculous, or brawny;] he had many عَضَلَات (S) or عَضَل (O, K) [i. e. muscles]: or he was large in the عَضَلَة [or muscle] of his shank. (K.)

2 عَضَّلَ see 1, first sentence. ― -b2- عضّل عَلَيْهِ, inf. n. تَعْضيلٌ; (S, O, TA;) or عليه ↓ عَضَلَ, (K, TA,) inf. n. عَضْلٌ; (TA;) He straitened him (S, O, K, TA) in his affair, (S, O,) and intervened as an obstacle between him and that which he desired. (S, O, TA.) ― -b3- عضّل الشَّىْءُ The thing was, or became, strait. (TA.) ― -b4- عَضَّلَتْ, (S, O,) or عَضَّلَتْ بِوَلَدِهَا, (K,) inf. n. تَعْضِيلٌ; (S;) and ↓ أَعْضَلَتْ; (K;) said of a woman, (S, O, K,) and of a ewe or goat, (S, O,) She had her child, or young one, sticking fast [in her vagina], (S, O, TA,) and not coming forth easily, (S, O,) or so that part of it came forth and part did not, thus remaining: (TA:) or she had difficulty in bringing forth her child, or young one: (K, * TA:) and in like manner one says of a hen (K, TA) بِبَيْضِهَا, (TA,) and of others: (K, TA:) عضّلت [said of any bird] meaning the egg twisted, or became difficult [to be excluded] in her inside: (TA in art. عصل:) or عضّلت بولدها, said of a woman, means her child became choked in her vulva, and did not come forth nor go in [or back]: (Aboo-Mلlik, TA:) and عَضَّلَهَا وَلَدُهَا, occurring in a trad., said of a gazelle, means Her young one made her to be such as is termed مُعَضِّلَة, by sticking fast in her belly, not coming forth. (IAth, TA.) ― -b5- And [hence,] عَضَّلَتِ الأَرْضُ بِأَهْلِهَا (tropical:) The land became choked with its people, (S, O, K, TA,) by reason of their multitude. (TA.) And عضّل المَكَانُ (tropical:) The place became strait, (K, TA,) بِهِمْ with them. (TA.) ― -b6- See also 4. ― -b7- عَضَّلَتِ النَّاقَةُ The she-camel became fatigued in consequence of travelling, and being ridden, and from any work. (TA.)

اعضل
4 اعضل ذ It (an affair) was, or became, hard, strait, or difficult, syn. اِشْتَدَّ; (S, O, Msb;) and as though it were closed against one syn. اِسْتَغْلَقَ. (S, O.) You say, اعضل بِهِ الأَمْرُ, (K, TA,) and به ↓ عَضَلَ, (IDrd, O, K,) and به ↓ عَضَّلَ, (TA, and Ham p. 258,) and اعضلهُ, (K, TA,) The affair was, or became, hard, strait, or difficult, to him, syn. اشتدّ; (IDrd, O, K, TA, and Ham ubi suprà) and as though it were closed against him, syn. استغلق. (TA.) ― -b2- And أَعْضَلَنِى فُلَانٌ, (S,) or اعضل بِى, (O,) Such a one's affair, or case, wearied me. (S, O.) Hence the phrase, in a trad. of 'Omar, أَعْضَلَ بِى أَهْلُ الكُوفَةِ, (O,) i. e. [The people of El-Koofeh have caused that] the means of effecting my object in their affair, or case, have become strait to me, (O, TA,) and the treating them with gentleness has become difficult to me: (TA:) from عُضَالٌ, (O, TA,) as applied to a disease, (O,) or as meaning a “ hard, ” or “ difficult, ” affair, “ which one will not undertake, ” or “ [be able to] manage. ” (TA.) One says of a disease [such as is termed عُضَال], اعضل الأَطِبَّآءَ, and ↓ تَعَضَّلَهُمْ, It overcame the physicians, (K, TA,) and wearied them. (TA.) ― -b3- See also 2.

5 تَعَضَّلَ see the next preceding paragraph.

اِعْضَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ
Q. Q. 4 اِعْضَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ ذ The tree had many branches, and was tangled, or luxuriant, or dense. (S, K.) But [its part. n.] مُعْضَئِلَّة, applied to branches, in a verse cited by J [in the S], is said by Az to be correctly مُعْطَئِلَّة, meaning نايمة [app. a mistranscription نَاعِمَة i. e. soft, &c.]. (TA.) See Q. Q. 4 in arts. عطل and عظل.

عِضْلٌ
عِضْلٌ ذ , applied to a man, Very cunning; or possessing much intelligence or sagacity, or much intelligence mixed with craft and forecast. (IAar, K, * TA.) ― -b2- And Very bad, evil, foul, or unseemly; as also ↓ مُعْضِلٌ; (IAar, K, TA;) applied to a thing. (IAar, TA.)

عَضَلٌ
عَضَلٌ ذ : see عَضَلَةٌ. -A2- Also, (O, K, TA,) accord. to the context in the S, (K, TA,) and as written in all the copies, (TA,) with damm to the ع, but it is only with fet-h to that letter and to the ض, (K, TA,) and thus it is written by IAar and other leading lexicologists, (TA,) The [large species of rat called] جُرَذ: (S, O, K:) or, accord. to IAar, the male of the فَأْر [or rat]: (TA, and T in art. فأر:) pl. عِضْلَانٌ. (Aboo-Nasr, S, O, K.) [See also عَظَلٌ.]

عَضِلٌ
عَضِلٌ ذ , (S, O, K,) and accord. to the K عَضُلٌ, but correctly ↓ عُضُلٌّ, (TA,) applied to a man, (S, O,) [Muscular, musculous, or brawny;] having many عَضَلَات (S) or عَضَل (O, K) [i. e. muscles]: or large in the عَضَلَة [or muscle] of his shank. (K) ― -b2- And عَضِلَةٌ, applied to a woman, Compact in flesh, and unseemly, or devoid of beauty. (TA.) -A2- See also عُضَالٌ.

عُضْلَةٌ
عُضْلَةٌ ذ A calamity, or misfortune: pl. عُضَلٌ (S, O, K) and عُضْلٌ [which latter may be a coll. gen. n.]. (K.) One says, اـِنَّهُ لَعُضْلَةٌ مِنَ العُضَلِ Verily it is a calamity of the calamities [meaning a great calamity]. (S, O.)

عَضَلَةٌ
عَضَلَةٌ ذ (S, O, K) and ↓ عَضِيلَةٌ (K) [A muscle; or any of what are termed the voluntary muscles; i. e.] any tendon, or sinew, with which is thick flesh; (K;) or any collected and compact flesh upon a tendon or sinew: and particularly of the shank: (S, O:) pl. ↓ عَضَلٌ, (S, O, K, *) [or rather this is a coll. gen. n.,] and [the pl. properly so termed is] عَضَلَاتٌ. (S.) -A2- Also the former, accord. to AA, A certain tree resembling the دِفْلَى, which the camels eat, after which they drink water every day: but Az says that he thinks it be عَصَلَة, [n. un. of عَصَلٌ, q. v.,] with the unpointed ص; and what he says is correct. (O.)

عُضُلٌّ
عُضُلٌّ ذ : see عَضِلٌ.

عُضَالٌ
عُضَالٌ ذ , applied to a disease, (S, O, Msb, K,) Severe, or distressing, (S, O, Msb,) that wearies the physicians; (S, O;) as also ↓ عَضِلٌ and ↓ عَضِيلٌ: (O:) or wearing and overcoming: (K:) or, so applied, hateful, that attacks suddenly, and is not slow to kill; the treatment of which wearies the physicians: (Sh, TA:) or that frustrates the ability of the physicians, there being no cure for it. (IAth, TA.) And in like manner it is applied to an affair [as meaning That wearies him who would perform it]: (S, O:) or meaning hard, or difficult, which one will not undertake, or [be able to] manage; and in like manner ↓ مُعَضِّلٌ [or ↓ مُعْضِلٌ]: or, as some say, the affair [that is hard, or difficult,] is termed عُضَالٌ in its first state; and معضل [i. e. ↓ مُعَضِّلٌ or ↓ مُعْضِلٌ] when it is obligatory. (TA.) And حَلْفَةٌ عُضَالٌ means A hard, or severe, oath, in which is no exception: (K:) or, accord. to IAar, in the phrase حَلَفْتُ عُضَالًا, the latter word signifies a wonderful calamity; and the phrase means I swore an oath that was a severe calamity. (TA.)

عَضِيلٌ
عَضِيلٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عَضِيلَةٌ
عَضِيلَةٌ ذ : see عَضَلَةٌ.

عِضْيَلٌّ
عِضْيَلٌّ ذ Base, ignoble, or mean; narrow [or illiberal] in disposition. (O, K.)

مُعْضِلٌ
مُعْضِلٌ ذ , applied to an affair, [Hard, strait, or difficult; (see its verb, 4, first sentence;)] such that one cannot find the way to perform it. (S, O.) See also عُضَالٌ, in two places. ― -b2- And see مُعَضِّلٌ: ― -b3- and عِضْلٌ.

مُعْضِلَةٌ
مُعْضِلَةٌ ذ [as a subst.] sing. of مُعْضِلَاتٌ (TA) which signifies Hard, or distressing, events: (S, O, K, TA:) and معضلة [app. accord. to the context ↓ مُعَضِّلَةٌ] a hard, or difficult, or strait, calamity. (Ham p. 258.) Also, and ↓ مُعَضِّلَةٌ, An affair, or a case, that is strait in respect of the ways of getting out therefrom. (TA.) [Hence,] أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنْ كُلِّ مُعْضِلَةٍ لَيْسَ لَهَا أَبُو حَسَنٍ, (O, TA,) or, as some relate it, ↓ مُعَضِّلَةٍ, (TA,) is a saying of 'Omar, (so in the O, but in the TA “ in the trad. of Ibn-'Omar, ”) who meant thereby [I seek protection by God from] every difficult question or case [for which there is no Aboo- Hasan; meaning, no one such as 'Alee the son of Aboo-Tلlib, who was surnamed أَبُو الحَسَنِ, and was celebrated for his answers to what are termed المَسَائِلُ المُعْضِلَات, as is related by En-Nawawee, in his Biographical Dictionary (p. 437)]: (O, TA:) ابو حسن, though determinate, is put in the place of that which is indeterminate. (IAth, TA.)

مُعَضَّلٌ
مُعَضَّلٌ ذ [from عَضَلَةٌ “ a muscle ”] Rendered firm, strong, or compact, in make: such, it is said, was the Prophet. (TA.)

مُعَضِّلٌ
مُعَضِّلٌ ذ (S, O, K) and مُعَضِّلَةٌ (S, O) and ↓ مُعْضِلٌ (K) are epithets applied to a woman (S, O, K) and to a sheep or goat (S, O) and in like manner to a hen and to others; (K;) meaning Having her child, or young one, sticking fast [in her vagina], and not coming forth easily: (S, O:) or having difficulty in bringing forth her child, or young one: (K:) [&c.: see 2:] accord. to Lh, مُعَضِّلَةٌ signifies whose child, or young one, will not come forth, so that she dies: and Lth says that مُعَضِّلٌ is applied to a قَطَاة as meaning whose eggs stick fast [in her]; but Az says that the epithet applied by the Arabs to a قطاة is مُطَرِّقٌ: (TA:) the pl. applied to sheep or goats is ↓ مَعَاضِيلُ [irreg.]. (O.) ― -b2- See also عُضَالٌ, in two places. ― -b3- مُعَضِّلٌ applied to an arrow: see مُعَصِّلٌ.

مُعَضِّلَةٌ
مُعَضِّلَةٌ ذ [as a subst.] see مُعْضِلَةٌ, in three places.

مَعَاضِيلُ
مَعَاضِيلُ ذ : see مُعَضِّلٌ.

##### Türkçe

**عَضَلَهَا**
1 **عَضَلَهَا** ذ , (As, S, O, Msb, K,) muzârîsi **عَضُلَ** ve **عَضِلَ**; (As, S, O, Msb;) yahut o **مُثَلَّثَة**’dir, (K,) yani muzârîsi **عَضُلَ** ve ?? ve **عَضَلَ**’dır; bunların ilki en fasih ve en bilinenidir; ikincisi IKtt ve ISd gibiler tarafından zikredilmiştir; sonuncusu ise bilinmezdir ve onun için bir gerekçe yoktur; (MF;) yahut K’nin müellifi bununla fiilin **نَصَرَ** ve **ضَرَبَ** ve **عَلِمَ** gibi olduğunu, ilk bakışta anlaşılacağı üzere **مَنَعَ** gibi olmadığını kastetmiş olabilir; (TA; [fakat ben herhangi birinin **عَضِلَهَا**’yı zikrettiğini bulmuyorum;]) mastarı **عَضْلٌ** (As, S, O, Msb, K) ve **عِضْلٌ** ve **عِضْلَانٌ**; (Fr, O, K;) ve ↓ **عضّلها**, (K, TA,) mastarı **تَعْضِيلٌ**; (TA;) onu evlenmekten men etti, alıkoydu yahut engelledi, (As, S, O, Msb, K, [CK’deki **الزَّوْجُ** ifadesi **الزَّوْجَ** yerine bir hatadır,]) haksız yere; (K;) yani bir kadını, (K,) yahut kocasız olan kendi kadınını, (S, O,) yahut kendince çok itibarlı bir kadını. (Msb.) **العَضْلُ**’ün aslî anlamı: sıkıştırma fiilidir; (O;) yahut men etme, alıkoyma veya engelleme; ve sıkıştırma. (Ham s. 466.) ― -b2- **عَضَلَ عَلَيْهِ**: 2’ye bak. ― -b3- **عَضَلَ بِهِ**: 4’e bak. -A2- **عَضَلْتُهُ**, mastarı **عَضْلٌ**, onun **عَضَلَة**’sine [yani kasına] vurdum. (TA.) -A3- **عَضِلَ**, (S, O, K,) muzârîsi **عَضَلَ**, (K,) mastarı **عَضَلٌ**, bir adam hakkında söylenir, (S, O,) [kaslı oldu yahut kaslı hâle geldi;] onda çok **عَضَلَات** (S) veya **عَضَل** (O, K) [yani kaslar] vardı: yahut onun incik **عَضَلَة**’si [yahut kası] büyük idi. (K.)

2 **عَضَّلَ**: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- **عضّل عَلَيْهِ**, mastarı **تَعْضيلٌ**; (S, O, TA;) yahut عليه ↓ **عَضَلَ**, (K, TA,) mastarı **عَضْلٌ**; (TA;) onu (S, O, K, TA) işinde (S, O) sıkıştırdı ve onunla arzuladığı şey arasına engel olarak girdi. (S, O, TA.) ― -b3- **عضّل الشَّىْءُ**: şey dar oldu yahut darlaştı. (TA.) ― -b4- **عَضَّلَتْ**, (S, O,) yahut **عَضَّلَتْ بِوَلَدِهَا**, (K,) mastarı **تَعْضِيلٌ**; (S;) ve ↓ **أَعْضَلَتْ**; (K;) bir kadın hakkında, (S, O, K,) ve bir koyun veya keçi hakkında, (S, O,) söylenir: çocuğu yahut yavrusu [vulvasında] sıkışıp kaldı, (S, O, TA,) kolayca çıkmadı, (S, O,) yahut onun bir kısmı çıktı bir kısmı çıkmadı da böylece kalıp durdu: (TA:) yahut çocuğunu yahut yavrusunu doğurmakta güçlük çekti: (K, * TA:) ve aynı şekilde bir tavuk hakkında (K, TA) **بِبَيْضِهَا**, (TA,) ve başkaları hakkında da söylenir: (K, TA:) **عضّلت** [herhangi bir kuş hakkında] “yumurta onun içinde burkuldu yahut [dışarı atılması] zorlaştı” demektir: (TA, madde **عصل**:) yahut **عضّلت بولدها**, bir kadın hakkında, “çocuğu onun vulvasında boğulur gibi oldu ve ne çıktı ne de [içeri] girdi [yahut geri döndü]” demektir: (Aboo-Mلlik, TA:) ve bir rivayette geçen **عَضَّلَهَا وَلَدُهَا**, bir ceylan hakkında söylenir: yavrusu onun karnında sıkışıp kalıp çıkmayarak onu **مُعَضِّلَة** denilen hâle getirdi, demektir. (IAth, TA.) ― -b5- Ve [bundan dolayı] **عَضَّلَتِ الأَرْضُ بِأَهْلِهَا** (mecaz): halkının çokluğu sebebiyle yer, halkıyla tıkandı, (S, O, K, TA,) (TA.) Ve **عضّل المَكَانُ** (mecaz): mekân dar oldu, (K, TA,) **بِهِمْ** onlarla. (TA.) ― -b6- 4’e de bak. ― -b7- **عَضَّلَتِ النَّاقَةُ**: dişi deve, yolculuk etmekten ve binilmekten ve her türlü işten dolayı yoruldu. (TA.)

**اعضل**
4 **اعضل** ذ : o (bir iş) zor oldu yahut zorlaştı, dar oldu yahut darlaştı, yahut güç oldu yahut güçleşti; eş anlamlısı **اِشْتَدَّ**; (S, O, Msb;) ve sanki kişiye karşı kapanmış gibi; eş anlamlısı **اِسْتَغْلَقَ**. (S, O.) Şöyle dersin: **اعضل بِهِ الأَمْرُ**, (K, TA,) ve به ↓ **عَضَلَ**, (IDrd, O, K,) ve به ↓ **عَضَّلَ**, (TA, ve Ham s. 258,) ve **اعضلهُ**, (K, TA,) iş ona zor oldu yahut zorlaştı, dar oldu yahut darlaştı, yahut güç oldu yahut güçleşti; eş anlamlısı **اشتدّ**; (IDrd, O, K, TA, ve Ham a.g.y.) ve sanki ona karşı kapanmış gibi; eş anlamlısı **استغلق**. (TA.) ― -b2- Ve **أَعْضَلَنِى فُلَانٌ**, (S,) yahut **اعضل بِى**, (O,) falanın işi yahut hâli beni yordu. (S, O.) Buradan, Ömer’in bir rivayetinde geçen şu söz: **أَعْضَلَ بِى أَهْلُ الكُوفَةِ**, (O,) yani onların işi yahut hâli hususunda maksadıma ulaştıran yollar bana darlaştı, (O, TA,) ve onlara yumuşak davranmak bana güçleşti: (TA:) hastalık hakkında kullanılan **عُضَالٌ**’dan, (O, TA,) (O,) yahut “zor” veya “güç” bir iş anlamında olup “kişi onun altına girmeyecek” yahut “[onu] idare [edebilecek]” değildir. (TA.) **عُضَال** denilen bir hastalık hakkında şöyle denir: **اعضل الأَطِبَّآءَ**, ve ↓ **تَعَضَّلَهُمْ**, hekimleri alt etti, (K, TA,) ve onları yordu. (TA.) ― -b3- 2’ye de bak.

5 **تَعَضَّلَ**: bir önceki paragrafa bak.

**اِعْضَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ**
Q. Q. 4 **اِعْضَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ** ذ : ağacın çok dalları vardı ve dolaşık oldu yahut gür oldu yahut sık oldu. (S, K.) Fakat [onun ism-i fâili] **مُعْضَئِلَّة**, dallara nispetle, J’nin [S’de] naklettiği bir beyitte, Az tarafından doğru olarak **مُعْطَئِلَّة** denilmiştir; anlamı **نايمة** [görünüşe göre yanlış yazım **نَاعِمَة** yani yumuşak, vb.]. (TA.) Q. Q. 4’e, **عطل** ve **عظل** maddelerinde bak.

**عِضْلٌ**
**عِضْلٌ** ذ , bir adama nispetle: çok kurnaz; yahut çok zekâ veya feraset sahibi; yahut hile ve ileri görüşle karışık çok zekâ sahibi. (IAar, K, * TA.) ― -b2- Ve: çok kötü, fena, çirkin yahut yakışıksız; bunun gibi ↓ **مُعْضِلٌ**; (IAar, K, TA;) bir şeye nispetle. (IAar, TA.)

**عَضَلٌ**
**عَضَلٌ** ذ : **عَضَلَةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca, (O, K, TA,) S’deki bağlama göre, (K, TA,) ve bütün nüshalarda yazıldığı üzere, (TA,) **ع** harfine damme ile; fakat o harfe ve **ض** harfine ancak fetha iledir, (K, TA,) ve IAar ve diğer önde gelen lugatçılar tarafından böyle yazılmıştır, (TA,) [**جُرَذ** denilen büyük cins fare]: (S, O, K:) yahut IAar’a göre **فَأْر**’ın [yahut farenin] erkeği: (TA, ve T, madde **فأر**:) çoğulu **عِضْلَانٌ**. (Aboo-Nasr, S, O, K.) [**عَظَلٌ**’a da bak.]

**عَضِلٌ**
**عَضِلٌ** ذ , (S, O, K,) ve K’ye göre **عَضُلٌ**; fakat doğrusu ↓ **عُضُلٌّ**’dür, (TA,) bir adama nispetle, (S, O,) [kaslı;] çok **عَضَلَات** (S) veya **عَضَل** (O, K) [yani kaslar] sahibi: yahut onun incik **عَضَلَة**’si [yahut kası] büyük. (K) ― -b2- Ve **عَضِلَةٌ**, bir kadına nispetle: etçe sıkı ve yakışıksız yahut güzellikten yoksun. (TA.) -A2- **عُضَالٌ**’a da bak.

**عُضْلَةٌ**
**عُضْلَةٌ** ذ : bir musibet yahut felâket: çoğulu **عُضَلٌ** (S, O, K) ve **عُضْلٌ** [ikincisi topluluk cins ismi olabilir]. (K.) Şöyle denir: **اـِنَّهُ لَعُضْلَةٌ مِنَ العُضَلِ**: şüphesiz o, musibetlerin bir musibetidir [yani büyük bir musibettir]. (S, O.)

**عَضَلَةٌ**
**عَضَلَةٌ** ذ (S, O, K) ve ↓ **عَضِيلَةٌ** (K) [bir kas; yahut iradî kaslar denilenlerden herhangi biri; yani] üzerinde kalın et bulunan herhangi bir kiriş yahut sinir; (K;) yahut bir kiriş yahut sinir üzerindeki toplanmış ve sıkı herhangi bir et; ve özellikle incik hakkında: (S, O:) çoğulu ↓ **عَضَلٌ**, (S, O, K, *) [daha doğrusu bu bir topluluk cins ismidir,] ve [asıl çoğul] **عَضَلَاتٌ**’tır. (S.) -A2- Ayrıca birincisi, AA’ya göre, **دِفْلَى**’ya benzeyen, develerin yediği, ardından her gün su içtikleri belirli bir ağaçtır: fakat Az bunun noktasız **ص** ile **عَصَلَة** olduğunu (bkz.) zannettiğini söyler; ve onun dediği doğrudur. (O.)

**عُضُلٌّ**
**عُضُلٌّ** ذ : **عَضِلٌ**’e bak.

**عُضَالٌ**
**عُضَالٌ** ذ , bir hastalığa nispetle, (S, O, Msb, K,) şiddetli yahut sıkıntı verici, (S, O, Msb,) hekimleri yoran; (S, O;) bunun gibi ↓ **عَضِلٌ** ve ↓ **عَضِيلٌ**: (O:) yahut yıpratıcı ve alt edici: (K:) yahut, böyle nispetle, nefret edilen; ansızın saldıran ve öldürmekte yavaş olmayan; tedavisi hekimleri yoran: (Sh, TA:) yahut hekimlerin gücünü boşa çıkaran; zira onun için bir tedavi yoktur. (IAth, TA.) Aynı şekilde bir işe de nispet edilir [onu yapacak kişiyi yoran anlamında]: (S, O:) yahut “zor” veya “güç” anlamında; kişi onun altına girmeyecek yahut [onu] idare [edebilecek] değildir; ve aynı şekilde ↓ **مُعَضِّلٌ** [yahut ↓ **مُعْضِلٌ**]: yahut bazılarına göre iş, ilk hâlinde **عُضَالٌ** diye adlandırılır; zorunlu olduğunda **معضل** [yani ↓ **مُعَضِّلٌ** veya ↓ **مُعْضِلٌ**] diye adlandırılır. (TA.) Ve **حَلْفَةٌ عُضَالٌ**: içinde istisna bulunmayan zor yahut şiddetli bir yemin demektir: (K:) yahut IAar’a göre **حَلَفْتُ عُضَالًا** ifadesinde son kelime “hayret verici bir musibet” anlamındadır; ifade “şiddetli bir musibet olan bir yemin ettim” demektir. (TA.)

**عَضِيلٌ**
**عَضِيلٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**عَضِيلَةٌ**
**عَضِيلَةٌ** ذ : **عَضَلَةٌ**’ye bak.

**عِضْيَلٌّ**
**عِضْيَلٌّ** ذ : aşağılık, soysuz yahut değersiz; tabiatça dar [yahut cimri]. (O, K.)

**مُعْضِلٌ**
**مُعْضِلٌ** ذ , bir işe nispetle, [zor, dar yahut güç; (fiiline bak: 4, ilk cümle;)] öyle ki kişi onu yapmanın yolunu bulamaz. (S, O.) **عُضَالٌ**’a da iki yerde bak. ― -b2- **مُعَضِّلٌ**’e de bak: ― -b3- ve **عِضْلٌ**’e.

**مُعْضِلَةٌ**
**مُعْضِلَةٌ** ذ [isim olarak] **مُعْضِلَاتٌ**’ın tekilidir (TA); bu da “zor yahut sıkıntı verici olaylar” demektir: (S, O, K, TA:) ve **معضلة** [görünüşe göre bağlama göre ↓ **مُعَضِّلَةٌ**] zor yahut güç yahut dar bir musibet. (Ham s. 258.) Ayrıca, ve ↓ **مُعَضِّلَةٌ**, çıkış yolları bakımından dar olan bir iş yahut bir hâl. (TA.) [Buradan,] **أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنْ كُلِّ مُعْضِلَةٍ لَيْسَ لَهَا أَبُو حَسَنٍ**, (O, TA,) yahut bazılarınca rivayet edildiği üzere ↓ **مُعَضِّلَةٍ**, (TA,) Ömer’in bir sözüdür, (O’da böyle; fakat TA’da “İbn-Ömer’in rivayetinde”): bununla kastettiği [Allah’a sığınırım] her zor soru yahut hâl [ki onun için **أَبُو حَسَنٍ** yoktur; yani Ebû Tâlib’in oğlu Ali gibi biri yoktur; onun künyesi **أَبُو الحَسَنِ** idi ve **المَسَائِلُ المُعْضِلَات** denilenlere cevaplarıyla meşhurdu; En-Nawawee’nin Biyografik Sözlüğünde (s. 437) rivayet edildiği üzere]: (O, TA:) **ابو حسن**, belirli olduğu hâlde, belirsiz olanın yerine konmuştur. (IAth, TA.)

**مُعَضَّلٌ**
**مُعَضَّلٌ** ذ [**عَضَلَةٌ** “kas”tan] yapılışça sağlam, güçlü yahut sıkı kılınmış: Peygamberin böyle olduğu söylenir. (TA.)

**مُعَضِّلٌ**
**مُعَضِّلٌ** ذ (S, O, K) ve **مُعَضِّلَةٌ** (S, O) ve ↓ **مُعْضِلٌ** (K) bir kadına (S, O, K) ve bir koyun veya keçiye (S, O) ve aynı şekilde bir tavuğa ve başkalarına; (K;) nispet edilen sıfatlardır; anlamı: çocuğu yahut yavrusu [vulvasında] sıkışıp kalmış ve kolayca çıkmayan: (S, O:) yahut çocuğunu yahut yavrusunu doğurmakta güçlük çeken: (K:) [&c.: 2’ye bak:] Lh’ye göre **مُعَضِّلَةٌ**, çocuğu yahut yavrusu çıkmayıp da onun öldüğü (dişi) demektir: Lth de **مُعَضِّلٌ**’ün **قَطَاة**’ya “yumurtaları onda sıkışıp kalan” anlamıyla nispet edildiğini söyler; fakat Az, Arapların **قطاة** için kullandığı sıfatın **مُطَرِّقٌ** olduğunu söyler: (TA:) koyun veya keçilere nispetle çoğulu ↓ **مَعَاضِيلُ**’dür [kural dışı]. (O.) ― -b2- **عُضَالٌ**’a da iki yerde bak. ― -b3- **مُعَضِّلٌ** ok’a nispetle: **مُعَصِّلٌ**’e bak.

**مُعَضِّلَةٌ**
**مُعَضِّلَةٌ** ذ [isim olarak] **مُعْضِلَةٌ**’ye üç yerde bak.

**مَعَاضِيلُ**
**مَعَاضِيلُ** ذ : **مُعَضِّلٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَضَلَ
عَضَلَ U ( n. ac. عَضْل 1 )
a.  [ 'Ala ], Tyrannized over; tormented.

b.  Prevented from marrying ( woman ).

c.  [ Bi ], Troubled, vexed, harassed, bothered ( affair ).

عَضِلَ
عَضِلَ A ( n. ac. عَضَل 4 ),
a.  Was muscular, brawny.

عَضَّلَ
عَضَّلَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  [ Bi ], Was too small for ( its population: country ).

أَعْضَلَ
أَعْضَلَ IV ,
a.  Troubled, vexed; baffled.

تَعَضَّلَ
تَعَضَّلَ V ,
a.  see IV .

عِضْل
عِضْل 2 ,
a.  Cunning, crafty.

b.  Coarse, rough, rude.

عُضْلَة
عُضْلَة 3t , ( pl. عُضْل 3 ,  عُضَل 9 ),
a.  Trouble, misfortune, calamity.

عَضَلَة
عَضَلَة 4t , ( pl. reg. &  عَضَل 4 ),
a.  Muscle, brawn. - عَضِل 5 ,  عَضُل 6 , Muscular, brawny.

عُضَاْل
عُضَاْل 24 ,
a.  Difficult, troublesome; wearisome; tedious; severe, prolonged ( illness ).

عَضِيْل
عَضِيْل 25 ,
a.  see 24 .

عَضِيْلَة
عَضِيْلَة 25t ,
a.  see 4t .

أَعْضَلَ
N. Ag. أَعْضَلَ IV ,
a.  see 24 .

مُعْضِلَة
مُعْضِلَة ( pl. reg. ),
a.  see 3t .

b.  Difficulty, dilemma; knotty question.

##### Türkçe

**عَضَلَ**
**عَضَلَ** U (mast. **عَضْل** 1)
a. [ 'Ala ], zorbalık etti; eziyet etti.

b. (kadını) evlenmekten alıkoydu.

c. [ Bi ], (iş) sıkıntı verdi, bezdirdi, taciz etti, rahatsız etti.

**عَضِلَ**
**عَضِلَ** A (mast. **عَضَل** 4),
a. Adaleli idi, güçlü-kuvvetli idi.

**عَضَّلَ**
**عَضَّلَ** II,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. [ Bi ], (ülke:) (nüfusuna) göre fazla küçük idi.

**أَعْضَلَ**
**أَعْضَلَ** IV,
a. Sıkıntı verdi, bezdirdi; aciz bıraktı.

**تَعَضَّلَ**
**تَعَضَّلَ** V,
a. IV’e bak.

**عِضْل**
**عِضْل** 2,
a. Kurnaz, hilekâr.

b. Kaba, sert, nezaketsiz.

**عُضْلَة**
**عُضْلَة** 3t, (çoğ. **عُضْل** 3, **عُضَل** 9),
a. Sıkıntı, musibet, felaket.

**عَضَلَة**
**عَضَلَة** 4t, (çoğ. kâideli & **عَضَل** 4),
a. Kas, pazı. - **عَضِل** 5, **عَضُل** 6, adaleli, güçlü-kuvvetli.

**عُضَاْل**
**عُضَاْل** 24,
a. Zor, sıkıntılı; yorucu; usandırıcı; şiddetli, uzun süren (hastalık).

**عَضِيْل**
**عَضِيْل** 25,
a. 24’e bak.

**عَضِيْلَة**
**عَضِيْلَة** 25t,
a. 4t’ye bak.

**أَعْضَلَ**
İsm-i fâil **أَعْضَلَ** IV,
a. 24’e bak.

**مُعْضِلَة**
**مُعْضِلَة** (çoğ. kâideli),
a. 3t’ye bak.

b. Zorluk, ikilem; çetin mesele.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عضل
عَضَلَ - يَعْضُلُ
عَضَل - يَعْضُلُ + كائن + كائنا: حصره وعصره وضيق عليه ومنعه من الحركة
ومنه العضل - العضلات من جسم الإنسان: آلة الإمساك بالشيء ومنعه من الحركة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ: "منع الكائن نفسه أو كائناً آخر من الحركة والفعل والانتقال بالإكراه، وهي:
وَقَفَ - يَقِفُ، صَبَرَ - يَصْبِرُ، عَضَلَ - يَعْضُلُ، كَظَمَ - يَكْظِمُ، طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت، أَصَرَ- يَأْصِرُ
تعضلوهن
	﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فلا تَعْضُلُوهن أن ينكحن أزواجهن إذا تراضوا بينهم بالمعروف ذلك يوعظ به من كان منكم يؤمن بالله واليوم الآخر ذلكم أزكى لكم وأطهر والله يعلم وأنتم لا تعلمون(232)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا لا يحل لكم أن ترثوا النساء كرها ولا تعضلوهن لتذهبوا ببعض ما آتيتموهن إلا أن يأتين بفاحشة مبينة وعاشروهن بالمعروف فإن كرهتموهن فعسى أن تكرهوا شيئا ويجعل الله فيه خيرا كثيرا(19)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [عضل] ع ض ل: العَضَلُ جمع عَضَلةٍ الساق وكل لحمة مُجتمعة مُمتلئة مُكتنزة في عصبة فهي عضلة ز وداء عُضَالٌ وأمر عُضالٌ أي شديد أعيا الأطباء و أعْضَلَني فلان أعياني أمره وقد أعْضَلَ الأمر اشتد واستغلق وأمر مُعْضِلٌ لا يُهتدى لوجهه و المُعْضِلاتُ الشدائد و عَضَلَ أيَّمه منعها من الترويج من باب ضرب ونصر
الراغب
عضل
- العضلة: كل لحم صلب في عصب، ورجل عضل: مكتنز اللحم، وعضلته: شددته بالعضل المتناول من الحيوان، نحو: عصبته، وتجوز به في كل منع شديد، قال: }فلا تعضلوهن أن ينكحن أزواجهن{ [البقرة/232]، قيل: خطاب للأزواج، وقيل للأولياء، وعضلت الدجاجة ببيضها، والمرأة بولدها: إذا تعسر خروجهما تشبيها بها. قال الشاعر:
- 322 - ترى الأرض منا بالفضاء مريضة * معضلة منا بجمع عرمرم
(البيت لأوس بن حجر، وهو في ديوانه ص 121؛ وأساس البلاغة ص 308)
وداء عضال: صعب البرء، والعضلة: الداهية المنكرة.
ملخص اللسان:
1.     وعَضَلَ الرَّجُلُ أَيِّمَه يَعْضُلها ويَعْضِلُها عَضْلاً وعضَّلها: مَنَعها الزَّوْج ظُلْماً؛
2.     وعَضَّلَ عليه في أَمره تعضيلاً: ضَيَّق من ذلك وحالَ بينه وبين ما يريد ظلماً.
3.     وعَضَّلَ بهم المكانُ: ضاق. وعضَّلَتِ الأَرضُ بأَهلها إِذا ضاقت بهم لكثرتهم عَضَلاً فهو عَضِلٌ
4.      وعُضُلٌّ إِذا كان كثير العَضَلات
5.     وأَصل العَضْل المَنْعُ والشِّدَّة، يقال: أَعْضَلَ بي الأَمر إِذا ضاقت عليك فيه الحِيَل.
6.     وأَعْضَلَه الأَمرُ: غَلَبَه.
7.      وداء عُضالٌ: شديدٌ مُعْيٍ غالبٌ
لسان العرب
● - عضل: العَضَلةُ والعَضِيلةُ: كلُّ عَصَبةٍ معها لَحْم غليظ. عَضِلَ     عَضَلاً فهو عَضِلٌ وعُضُلٌّ إِذا كان كثير العَضَلات؛ قال بعض     الأَغفال:لو تَنْطِحُ الكُنَادِرَ العُضُلاَّ،     فَضَّتْ شُؤُونَ رأْسِه فافْتَلاَّ     وعَضَلْته: ضرَبْت عَضَلتَه. وفي صفة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه     وسلم: أَنه كان مُعَضَّلاً أَي مُوَثَّقَ الخَلْق، وفي رواية: مُقَصَّداً،     وهو أَثبت. وقال الليث: العَضَلة كل لَحْمة غليظة مُنْتَبِرة مثل لحم     الساق والعَضُد، وفي الصحاح: كل لَحْمة غليظة في عَصَبة، والجمع عَضَلٌ،     يقال: ساقٌ عَضِلة ضَخْمة. وفي حديث ماعز: أَنه أَعْضَلُ قصيرٌ، هو من ذلك،     ويجوز أَن يكون أَراد أَن عَضَلة ساقِه كبيرة. وفي حديث حذيفة: أَخذَ     النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، بأَسْفلَ من عَضلةِ ساقِي وقال هذا موضع     الإِزار. والعَضِلةُ من النساء: المُكْتنزة السَّمِجة.     وعَضَلَ المرأَةَ عن الزوج: حَبَسها. وعَضَلَ الرَّجُلُ أَيِّمَه     يَعْضُلها ويَعْضِلُها عَضْلاً وعضَّلها: مَنَعها الزَّوْج ظُلْماً؛ قال الله     تعالى: فلا تَعْضُلوهُنَّ أَن يَنْكِحْن أَزواجهن؛ نزلت في مَعْقِل بن     يَسارٍ المُزَني وكان زَوَّج أُخْتَه رَجُلاً فطَلَّقها، فلما انقضت     عِدَّتُها خَطَبها، فآلى أَن لا يُزَوِّجه إِياها، ورَغِبتْ فيه أُخته فنزلت     الآية. وأَما قوله تعالى: ولا تَعْضُلُوهنَّ لتَذْهَبوا ببعض ما آتيتموهن     إِلا أَن يأْتِين بفاحشة مُبيِّنة؛ فإِن العَضْلَ في هذه الآية من الزوج     لامرأَته، وهو أَن يُضارَّها ولا يُحْسِن عِشْرَتها ليضْطَرَّها بذلك إِلى     الافتداء منه بمهرها الذي أَمهرها، سَمَّاه اللهُ تعالى عَضْلاً لأَنه     يَمْنعها حَقَّها من النفقة وحُسْن العِشْرة، كما أَن الولي إِذا مَنع     حُرْمته من التزويج فقد مَنعها الحَقَّ الذي أُبيح لها من النِّكاح إِذا     دَعَتْ إِلى كُفْءٍ لها، وقد قيل في الرجل يَطَّلِع من امرأَته على فاحشة     قال: لا بأْس أَن يُضارَّها حتى تَخْتَلِع منه، قال الأَزهري: فجعل الله     سبحانه وتعالى اللَّواتي يأْتِين الفاحشة مُسْتَثْنَياتٍ من جملة النساء     اللَّواتي نَهى الله أَزواجهن عن عَضْلِهِن ليَذْهبوا ببعض ما آتَوْهن من     الصَّدَاق. وفي حديث ابن عمرو: قال له أَبوه زَوَّجْتُك امرأَةً     فعَضَلْتها؛ هو من العَضْلِ المَنْعِ، أَراد إِنك لم تُعامِلْها معاملةَ الأَزواج     لنسائهم ولم تتركها تتصرَّف في نفسها فكأَنك قد منعتها.     وعَضَّلَ عليه في أَمره تعضيلاً: ضَيَّق من ذلك وحالَ بينه وبين ما يريد     ظلماً. وعَضَّلَ بهم المكانُ: ضاق. وعضَّلَتِ الأَرضُ بأَهلها إِذا ضاقت     بهم لكثرتهم؛ قال أَوس بن حَجر:     تَرى الأَرضَ مِنَّا بالفَضاءِ مَريضةً،     مُعَضِّلةً مِنَّا بِجَمْعٍ عَرَمْرَم     وعَضَّل الشيءُ عن الشيء: ضاق. وعضَّلَتِ المرأَةُ بولدها تعضيلاً إِذا     نَشِبَ الولدُ فخرَج بعضُه ولم يخرج بعضٌ فبقِيَ مُعْترِضاً، وكان أَبو     عبيدة يحمل هذا على إِعْضال الأَمر ويراه منه. وأَعْضلَتْ، وهي مُعْضِلٌ،     بلا هاء، ومُعَضِّل: عَسُر عليها وِلادُه، وكذلك الدَّجاجة ببَيْضِها،     وكذلك الشاء والطير؛ قال الكميت:     وإِذا الأُمورُ أَهَمَّ غِبُّ نِتاجِها،     يَسَّرْتَ كلَّ مُعضِّلٍ ومُطَرِّق     وفي ترجمة عصل: والمُعصِّلُ، بالتشديد، السهمُ الذي يَلْتوِي إِذا     رُمِيَ به؛ وحكى ابن بري عن علي بن حمزة قال: هو المُعَضِّل، بالضاد المعجمة،     من عَضَّلَتِ الدجاجةُ إِذا الْتَوَت البَيْضةُ في جوفها. والمُعضِّلة     أَيضاً: التي يَعْسُرُ عليها ولدُها حتى يموتَ؛ هذه عن اللحياني. وقال     الليث: يقال للقَطَاة إِذا نَشِبَ بَيْضُها: قَطاةٌ مُعَضِّل. وقال الأَزهري:     كلام العرب قَطَاةٌ مُطَرِّقٌ وامرأَة مُعَضِّلٌ. وقال أَبو مالك:     عَضَّلَتِ المرأَةُ بولدها إِذا غَصَّ في فَرْجها فلم يَخْرُج ولم يَدْخُل.     وفي حديث عيسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: أَنه مَرَّ بظَبْية قد     عَضَّلها ولَدُها، قال: يقال عَضَّلَتِ الحاملُ وأَعْضَلَتْ إِذا صَعُب     خروجُ ولدها، وكان الوجه أَن يقول بظَبْية قد عَضَّلَتْ فقال عَضَّلَها     ولدُها، ومعناه أَن ولدها جَعَلَها مُعَضِّلة حيث نَشِبَ في بطنها ولم يخرج.     وأَصل العَضْل المَنْعُ والشِّدَّة، يقال: أَعْضَلَ بي الأَمر إِذا ضاقت     عليك فيه الحِيَل.     وأَعْضَلَه الأَمرُ: غَلَبَه. وداء عُضالٌ: شديدٌ مُعْيٍ غالبٌ؛ قال     لَيْلى:     شَفَاها مِنَ الدَّاءِ العُضالِ الَّذي بها     غُلامٌ، إِذا هَزَّ القَناةَ سَقَاها     ويقال: أَنْزَلَ بي القومُ أَمراً مُعْضِلاً لا أَقوم به؛ وقال ذو     الرمة:ولم أَقْذِفْ لمؤمنةٍ حَصانٍ،     بإِذْنِ الله، مُوجِبةً عُضالا     وقال شمر: الدَّاء العُضال المُنْكَر الذي يأْخُذُ مبادَهَة ثم لا     يَلْبَث أَن يَقْتُل، وهو الذي يُعْيي الأَطِبَّاءَ عِلاجُه، يقال أَمْرٌ     عُضالٌ ومُعْضِلٌ، فأَوَّلُه عُضَالٌ فإِذا لَزِم فهو مُعْضِلٌ. وفي حديث     كعب: لما أَراد عمرُ الخروجَ إِلى العراق قال له: وبها الدَّاء العُضَال؛     قال ابن الأَثير: هو المرض الذي يُعْجِزُ الأَطباءَ فلا دواء له.     وتَعَضَّلَ الدَّاءُ الأَطِبَّاءَ وأَعْضَلَهم: غَلَبَهم. وحَلْفَةٌ عُضالٌ:     شديدةٌ غيرُ ذات مَثْنَوِيَّة؛ قال:     إِنِّي حَلَفْتُ حَلْفَةً عُضالا     وقال ابن الأَعرابي: عُضالٌ هنا داهِيَة عجيبة أَي حَلَفْتُ يَمِيناً     داهية شديدة. وفلان عُضْلَةٌ وعِضْل: شديد، داهية؛ الأَخيرة عن ابن     الأَعرابي. وفلان عُضْلةٌ من العُضَل أَي داهيةٌ من الدواهي. والعُضْلة، بالضم:     الداهيةُ. وشيء عِضْلٌ ومُعْضِلٌ: شديدُ القُبْح؛ عنه أَيضاً؛ وأَنشد:     ومِنْ حِفَافَيْ لِمَّةٍ لي عِضْلِ     ويقال: عَضَّلَتِ الناقةُ تَعْضِيلاً وبَدَّدت تَبْدِيداً وهو الإِعْياء     من المشي والركوب وكُلِّ عَمَل. وعَضَلَ بي الأَمرُ وأَعْضَلَ بي     وأَعْضَلَني: اشْتَدَّ وغَلُظَ واسْتَغْلَق. وأَمْرٌ مُعْضِلٌ: لا يُهْتَدى     لوجهه. والمُعْضِلاتُ: الشدائد. وروي عن عمر، رضي الله عنه، أَنه قال:     أَعْضَلَ بي أَهْلُ الكوفة، ما يَرْضَوْن بأَمير ولا يرضاهم أَمير؛ قال     الأُموي في قوله أَعْضَلَ بي: هو من العُضال وهو الأَمر الشديد الذي لا يقوم به     صاحبُه، أَي ضاقت عَلَيَّ الحِيَلُ في أَمرهم وصَعُبَتْ عَلَيَّ     مداراتُهم. يقال: قد أَعْضَلَ الأَمرُ، فهو مُعْضِلٌ؛ قال الشاعر:     واحدةٌ أَعْضَلَني داؤها،     فكَيْفَ لو قُمْتُ على أَرْبَع؟     وأَنشد الأَصمعيُّ هذا البيتَ أَبا تَوْبة مَيْمونَ بن     حَفْص مُؤَدِّبَ عمر بن     سَعِيد بن سَلْم بحَضْرة سعيد، ونَهَضَ الأَصْمَعي فدار على أَرْبَع     يُلَبِّس بذلك على أَبي تَوْبة، فأَجابه أَبو توبة بما يُشاكِلُ فِعْلَ     الأَصمعي، فضَحِكَ سَعيدٌ وقال لأَبي تَوْبة: أَلم أَنْهَكَ عن مُجاراته في     المَعاني؟ هذه صِناعتُه. وسُئل الشَّعْبي عن مسأَلة مُشْكِلة فقال:     زَبَّاءُ ذاتُ وَبَرٍ، لو وَرَدَتْ على أَصحاب محمد،     صلى الله عليه وسلم، لَعَضَّلَتْ بهم؛ عَضَّلَتْ بهم أَي ضاقت عليهم؛     قال الأَزهري: معناه أَنهم يَضِيقون بالجواب عنها ذَرْعاً لإِشْكالها. وفي     حديث عمر، رضي الله عنه: أَعوذ بالله من كل مُعْضِلة ليس لها أَبو حَسَن،     وروي مُعَضِّلة؛ أَراد المسأَلة الصعبة أَو الخُطَّة الضَّيِّقة     المَخارج من الإِعْضال أَو التعضيل، ويريد بأَبي الحسن علي بن أَبي طالب، كَرَّم     اللهُ وجهَه. وفي حديث معاوية وقد جاءته مسأَلة مشكلة فقال: مُعْضِلَةٌ     ولا أَبا حَسَن قال ابن الأَثير: أَبو حَسَنٍ مَعْرفةٌ وُضِعَت موضع     النكرة كأَنه قال: ولا رَجُلَ لها كأَبي حَسَن، لأَن لا النافية إِنما تدخل     على النكرات دون المَعارِف. وفي الحديث: فأَعْضَلَتْ بالمَلَكَيْن فقالا     يا رب إِن عَبْدك قد قال مَقالةً لا ندري كيف نكتبها.     واعْضَأََلَّت الشجرةُ: كَثُرت أَغْصانُها واشْتدَّ الْتِفافُها؛ قال:     كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ،     تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّه     هَمَزَ على ثقولهم دَأَبَّة     (* قوله «همز على قولهم دأبة إلخ» كتب     بحاشية نسخة المحكم التي بأيدينا معزوّاً لابن خلصة ما نصه: هذا غلط ليست     الهمزة في اعضأل مزيدة فيكون من باب الثلاثي ويكون وزنه حينئذ افعأل وإنما     الهمزة أصلية على مذهب سيبويه، رحمه الله تعالى، وهو رباعي وزنه افعلل     كاطمأن وشبهه هذا من نصوص سيبويه وليس في الأفعال افعأل) وهي هُذَليَّة     شاذَّة؛ قال أَبو منصور: الصواب     (* قوله «قال أبو منصور الصواب إلخ» أنشده     الجوهري في عضل بالضاد كما رواه الليث، وقوله معطئلة بالطاء أي مع اهمال     العين كما هو ظاهر اقتصاره على تصويبه بالطاء ولكن وقع في التكملة نقط العين     ونص عبارتها بعد عبارة الأزهري وصدق الأزهري فان أبا عبيد ذكر في الغريب     المصنف في باب مفعلل المغطئل الراكب بعضه بعضاً) مُعْطَئلَّة، بالطاء،     وهي النَّاعمة؛ ومنه قيل: شجر عَيْطَلٌ أَي ناعم.     والعَضَلة: شُجَيرةٌ مثل الدِّفْلى تأْكُلُه الإِبل فتشرب عليه كلَّ يوم     الماء     (* هكذا في الأصل، ولعل في الكلام سقطاً) قال أَبو منصور:     أَحْسَبه     (* قوله «قال أبو منصور أحسبه إلخ» عبارته في التهذيب: لا أدري أهي     العضلة أم العصلة ولم يروها لنا الثقات عن أبي عمرو).     العَصَلة، بالصاد المهملة، فصحف.     والعَضَل، بفتح الضاد والعين: الجُرَذُ، والجمع عِضْلانٌ. ابن     الأَعرابي: العَضَلُ ذَكَر الفأْر، والعَضَل: موضع، وقيل: موضع بالبادية كثير     الغِياض. وعَضَلٌ: حَيٌّ وبَنُو عُضَيْلة: بطن. وقال الليث: بَنُو عَضَلٍ     حَيٌّ من كِنانة، وقال غيره: عَضَلٌ والدِّيش حَيَّانِ يقال لهما القارَة     وهُمْ من كِنانة. وقال الجوهري: عَضَل قبيلة، وهو عَضَل بن الهُون بن     خُزَيْمة أَخو الدِّيشِ، وهما القارَة.
مقاييس اللغة:
(عضل) العين والضاد واللام أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على شِدّةٍ والتواءٍ في الأمر. من ذلك العَضَل، قال الأصمعيّ: كلُّ لحمةٍ صُلْبَةٍ في عَصَبَةٍ فهي عَضَلة. يقال: عَضِل الرّجلُ يَعْضَل عَضَلاً. ومن الباب: هو عُضْلَةٌ من العُضَل، أي مُنكَر داهية. وهو من القياس، كأنَّه وصف بالشِّدَّة. والعضل([1]) من الرِّجال: القويّ. ومن الباب: الدّاءُ العُضَال، الأمر المُعْضِل، وهو الشَّديد الذي يُعيِي إصلاحُه وتدارُكُه. ويقال منه أعْضَلَ. ويقال إنَّ ذا الإصبع تزوَّجَ امرأةً، فأتى قومَه يسألهمْ مَهرَها فلم يُعطُوه فقال:
واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها  *** فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ([2])
يقول: عَجَزتم عن مَهْرِ واحدةٍ فكيف لو تزوَّجتُ بأربع. يقال: أعضلَه الأمرُ وأعْضَلَ به. وقال عمر: "أعْضَلَ بي أهلُ الكوفة ما يرضَوْن بأمير، ولا يَرضاهم أمير"، أي أعياني أمرُهم. والمُعْضِلات: الشدائد. ويقال: عضّلتُ عليه، أي ضيَّقتُ في أمره. وعَضَلْتُ المرأةَ عَضْلاً، وعَضَّلْتُها تعضيلاً، إذا منعتها من التزوُّج ظُلماً. قال الله تعالى: ﴿فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ [البقرة 232]، أي تحبِسُوهنّ. ويقال عَضَّلَتِ المرأة، إذا نَشِب الولدُ في رَحِمِها فلم يَسْهُل مَخرجُه. وشاةٌ معضِّلة وغنم مَعَاضيل. [و] عضّلت الأرضُ بأهلها، أي غصَّت بهم وضاقت لكثرتهم. قال أوس:
ترى الأرضَ منّا بالفَضاءِ مريضةً  *** مُعضِّلة مِنَّا بجمعٍ عَرَمْرَمِ([3])
ويقال سنة عِضْل: عسيرة. قال:
* فيا للنَّاس للسَّنة العِضْلِ *
قال الفرّاء: ما يأتِينا خيرُ فلانٍ إلاّ مُعْضِلاً، أي في التواءٍ ونكَد. وعَضَل: قبيلةٌ، وهو من هذا.
القاموس المحيط:
العَضَلَةُ، محرَّكةً وكسفينةٍ كلُّ عَصَبَةٍ مَعَها لَحْمٌ غَليظٌ. عَضِلَ، كفرِحَ، فهو عَضِلٌ، ككتِفٍ ونَدُسٍ صارَ كثيرَ العَضَلِ، أو ضَخُمَتْ عَضَلَةُ ساقِهِ. وعَضَلَ عليه ضَيَّقَ، و به الأمرُ اشْتَدَّ، كأَعْضَلَ وأعْضَلَهُ، و المرأةَ يَعْضُِلُها، مُثَلَّثَةً، عَضْلاً وعِضْلاً وعِضْلاناً، بكسرهما،
وعَضَّلَها: مَنَعَها الزَّوْجَ ظُلْماً. وعَضَّلَ المَكانُ تَعْضيلاً: ضاقَ، و الأرضُ بأهلِها: غَصَّتْ، و المرأةُ بوَلَدِهَا: عَسُرَ عليها، كأَعْضَلَتْ، فهي مُعْضِلٌ ومُعَضِّلٌ، وكذا الدَّجاجةُ وغيرُها.
وتَعَضَّلَ الداءُ الأَطِبَّاءَ، وأعْضَلهُم: غَلَبَهم. وداءٌ عُضَالٌ، كغُرابٍ: مُعْيٍ غالِبٌ. وحَلْفَةٌ عُضالٌ: شديدةٌ لا مَثْنَوِيَّةَ فيها. واعْضَألَّتِ الشَّجَرَةُ: كثُرَتْ أغْصانُها والتَفَّتْ. والعِضْلُ، بالكسر: الرَّجُلُ الداهِيَةُ، والشديدُ القُبْحِ، كالمُعْضِلِ، كمُحْسِنٍ، وبالتحريكِ: ع بالبادِيَةِ كثيرُ الغِياضِ، أو هو بالفتحِ، وابن الهونِ بنِ خُزَيْمَةَ، أبو قَبيلةٍ، والجُرَذُ. وسِياقُ كلامِ الجوهريِّ يَقْتَضي أنه بضم العينِ، وليس كذلك، وإنما هو بالتحريكِ فقط ج: عِضْلانٌ. وكصُرَدٍ وقُفْلٍ: الدواهي، الواحِدُ: عُضْلَةٌ، بالضم. وكصُرَدٍ: ع. وبنو عُضَيْلَةَ، كجهينةَ: بَطْنٌ. والمُعْضِلاتُ: الشدائِدُ.
والعِضْيَلُّ، كقِرْشَبٍّ: اللئيمُ، الضَّيِّقُ الخُلُقِ.
تاج العروس:
عضل العَضَلَة مُحرّكةً وكسَفينَةٍ : كلُّ عَصَبَةٍ مَعَهَا لَحْمٌ غَليظٌ وقد عضل كفرح عضلاً فهو عضل ككَتِفٍ ونَدُسٍ هكذا في النسخ والصوابُ وبضَمَّتَيْن مُشَدَّد اللاّمِ قالَ بعضُ الأَغْفالِ :
" لو تَنْطِحُ الكُنادِرُ العُضُلاَّ
" فَضَّتْ شُؤونَ رَأْسِه فافْتَلاَّ صار كثيرَ العَضَل أو ضَخُمَتْ عَضَلَةُ ساقِه وقال الليثُ : العَضلَةُ : كلُّ لَحْمِةٍ غَليظةٍ مُنْتَبِرَةٍ مثل لَحْمِ الساقِ والعَضُدِ وفي الصحاح والعُباب : كلُّ لَحْمَةِ مُجتَمِعةٍ مُكتَنِزةٍ في عَصَبَةٍ فهي عَضَلَةٌ . وعَضَلَ عليه عَضْلاً : ضَيَّقَ وحالَ بينه وبين مُرادِه . وفي الصحاح : عَضَّلَ عليه تَعْضِيلاً وعَضَّلَ به الأمرُ : أي اشتدَّ عن ابْن دُرَيْدٍ كَأَعْضَلَ إذا ضاقَتْ عليه الحِيَلُ وأصلُ العَضْلِ : المَنْعُ والشِّدّة . وأَعْضَلَه الأمرُ : غَلَبَه . عَضَلَ المرأةَ يَعْضِلُها مُثَلَّثَةً قال شَيْخُنا : الضمُّ هو الأفْصَحُ الأعرَف وبه رَدَّ الذِّكْرُ والكسرُ لغةٌ حكاها في الاقْتِطافِ كابنِ القَطّاعِ وابنُ سِيدَه وأمّا الفَتحُ فلا يُعرَفُ ولا وَجْهَ له ؛ إذ لا مُوجِبَ له كما لا يَخْفَى والله تَعالى أَعْلَمُ قلتُ : وكأنّ المُصَنِّف يعني بالتثليثِ أنّه من الأبوابِ الثلاثة : نَصَرَ وضَرَبَ وعَلِمَ لا أنّه من حَدِّ مَنَعَ كما يُتَبادَرُ إلى في الذِّهْنُ فتأمَّلْ . عَضْلاً بالفَتْح وعِضْلاً وعِضْلاناً بكسرِهما نَقَلَهُما الفَرّاءُ وعَضَّلَها تَعْضِيلاً : إذا مَنَعَها الزَّوْجَ أي من التَّزَوُّجِ ظُلماً قال اللهُ عزَّ وجلَّ : " فلا تَعْضِلوهُنَّ من أن يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ " قيل : خِطابٌ للأزواجِ وقيل : للأولِياءِ وأمّا قَوْله تَعالى : " ولا تَعْضُلوهُنَّ لتَذهَبوا ببَعضِ ما آتَيْتُموهُنَّ إلاّ أن يَأْتِينَ بفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ " فإنّ العَضْلَ في هذه الآيةِ من الزوجِ لامرأتِه وهو أن يُضارَّها ولا يُحسِنَ عِشْرَتَها ليَضطَرَّها بذلك إلى الافْتِداءِ منه بمَهرِها الذي أَمْهَرَها سَمّاه الله تَعالى عَضْلاً لأنّه يَمْنَعها حَقَّها من النَّفَقَةِ وحُسنِ العِشرةِ كما أنّ الوَلِيَّ إذا مَنَعَ حُرمتَه من التزويجِ فقد مَنَعَها الحقَّ الذي أُبيحَ لها من النِّكاحِ إذا دَعَتْ إلى كُفْءٍ لها . منَ المَجاز : عضَّلَ بهم المَكانُ تعضيلاً : إذا ضاقَ . عَضَّلَت الأَرضُ بأَهلِها : إذا غَصَّت بهم . نقله الجَوْهَرِيّ أَي لكَثرَتِهم وأَنشدَ لأَوْسٍ :
ترى الأَرضَ مِنّا بالفضاءِ مَريضَةً ... مُعَضِّلَةً مِنّا بجَمْعٍ عرَمرَمِ عضَّلَت المَرأَةُ بولَدِها تَعضيلاً : إذا نَشِبَ الولَدُ فخرَجَ بعضُه ولم يَخرُجْ بعضٌ فبقي مُعترضاً وكانَ أَبو عبيدَةَ يرى هذا من إعضال الأَمر ويراه منه وقيل : عَضَّلَت : إذا عَسُرَ عليها وِلادُهُ كأَعضَلَتْ فهي مُعْضِلٌ بغير هاءٍ ومُعَضِّلٌ أَيضاً كمُحَدِّثٍ وكذا الدَّجاجَةُ بِبَيضِها وغيرُها كالشّاءِ والطّيرِ قال الكُمَيْتُ :
وإذا الأُمورُ أَهَمَّ غِبُّ نِتاجِها ... يَسَّرْتَ كُلَّ مُعَضِّلٍ ومُطَرِّقِ
وقال الليثُ : يقال للقطاةِ إذا نَشِبَ بَيضُها : قَطاةٌ مُعَضِّلٌ وقال الأَزْهَرِيّ : كلامُ العَربِ : قَطاةٌ مُطَرِّقٌ وامرأَةٌ مُعَضِّلٌ وأَنشدَ الصَّاغانِيّ لِنَهْشَلِ بنِ حرِّيٍّ :
تَرى الرِّجالَ قُعوداً فايحونَ لها ... دأْبَ المُعَضِّلِ قد ضاقَت مَلاقيها والغَنَمُ مَعاضِيلُ . وقال أَبو مالك : عَضَّلَتِ المرأَةُ بولَدِها : إذا غَصَّ في فَرجِها فلم يَخرُجْ ولم يَدخُلْ وفي حديث عيسى عليه السلامُ : أَنَّه مرَّ بظَبيَةٍ قد عضَّلَها ولَدُها مَعناهُ أَنَّ ولدَها جعلَها مُعَضِّلَةً حيث نَشِّبَ في بَطنِها ولَم يَخرُجْ قاله ابنُ الأَثير . وتَعَضَّلَ الدَّاءُ الأَطِبّاءَ وأَعضَلَهُم : غلبَهُم فأَعياهُم دواؤُه . وداءٌ عُضالٌ كغُرابٍ : شديدٌ مُعْيٍ غالِبٌ قالت ليلى :
شَفاها من الدَّاءِ العُضالِ الذي بها ... غُلامٌ إذا هَزَّ القَناةَ سَقاها وقال شَمِرٌ : الدَّاءُ العُضالُ : المُنكَرُ الذي يَأْخُذُ مُبادَهَةً ثُمَّ لا يَلبَثُ أَنْ يَقتُلَ وهو الذي يُعيِي الأَطِبّاءَ عِلاجُهُ وقال ابن الأَثير : هو المَرَضُ الذي يُعجِزُ الأَطِبّاءَ فلا دواءَ له . وحَلْفَةٌ عُضالٌ : شديدَةٌ لا مَثْنَوِيَّةَ فيها أَي غيرَ ذاتِ مَثْنَوِيَّةٍ قال : إنِّي حلَفْتُ حَلْفَةً عُضالا . وقال ابْن الأَعْرابِيّ : عُضالٌ هنا : داهِيَةٌ عَجيبَةٌ أَي حلَفتُ يَميناً داهِيَةً شديدَةً . واعْضَأَلَّت الشَّجرَةُ بالهمز كاطْمَأَنَّتْ : كَثُرَتْ أَغصانُها والتَفَّتْ نقله الجَوْهَرِيّ وأَنشد :
كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ ... تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّهْ هَمَزَ على قولِهِم : دَأَبَّة وهي هُذَلِيَّة شاذَّة وقال الأَزْهَرِيّ : الصّوابُ مُعْطَئِلَّة بالطّاءِ وهي النّاعِمَةُ . والعِضْلُ بالكَسرِ : الرَّجُلُ الدَّاهِيَةُ الشَّديدُ عن ابْن الأَعْرابِيّ . أَيضاً : الشيءُ الشديدُ القُبْحِ كالمُعْضِلِ كمُحْسِنٍ عن ابْن الأَعْرابِيِّ أَيضاً وأَنشدَ :
" ومِنْ حِفافَيْ لِمَّةٍ لِي عِضْلِ
العَضَلُ بالتَّحريكِ : ع بالباديةِ كثيرُ الغِياضِ كما في العُبابِ أَو هو بالفتح . عَضلُ بنُ الهُوْنِ بنِ خُزَيْمَةَ : أَبو قبيلَةٍ أَخو الدَّيشِ وهما القارَةُ من كِنانَةَ وقد تقدَّم شيءٌ من ذلكَ في قور وفي ديش . العَضلُ : الجُرَذُ وقال ابْن الأَعْرابِيِّ : هو ذَكَرُ الفأْرِ وسِياقُ كلامِ الجَوْهَرِيّ يَقتضي أَنَّه بضَمِّ العَينِ إذ أَتى به عَقِبَ قولِهِ : العُضْلَة بالضَّمِّ : الدَّاهِيَةُ ثُمَّ قال والعُضَلُ الجُرَذُ وهكذا هو مَضْبوطٌ في سائر النُّسَخِ بضَمِّ العيْنِ وليس كذلكَ وإنَّما هو بالتَّحريكِ فقط كما ضبطَه ابْن الأَعْرابِيّ وغيرُهُ من الأَئمَّةِ ولمّا لمْ يَهْتَدِ لِما قلناهُ شيخُنا رحمه الله تعالى قال : كلامُ المُصنِّف هنا غيرُ مُحرَّرٍ فلا يُدْرَى الاعْتِراضُ على أَيِّ شيءٍ والذي في أُصولِ الصِّحاحِ هو ما حكاه المُصنِّف وصَوَّبَهُ انتهى فتأَمَّلْ ذلك . ج : عِضْلانٌ بالكَسر نقله الجَوْهَرِيّ عن أَبي نَصْرٍ . العُضَلُ كصُرَدٍ وقٌفْلٍ : الدَّواهي الواحِدُ عُضْلَةٌ بالضَّمِّ يُقال : إنَّه عُضْلَةٌ من العُضَلِ : أَي داهيةٌ من الدَّواهي كما في الصحاحِ . عُضَلُ كصُرَدٍ : ع . وبَنو عُضَيْلَةَ كجُهَيْنَةَ : بَطْنٌ من العربِ عن ابْن دُرَيْدٍ . والمُعضِلاتُ : الشَّدائدُ جمع مُعضِلَةٍ وفي حديث عمر رضي الله تعالى عنه : أَعوذُ بالله من كلِّ مُعضِلَةٍ ليس لها أَبو الحَسَنِ ويُروَى : مُعَضِّلَة أَرادَ المسأَلَةَ أَو الخُطَّةَ الصَّعبةَ وفي حديث الشَّعبيِّ أَنَّه كان إذا سُئِلَ عن مُعضِلَةٍ قال : زَبّاءُ ذاتُ وبَرٍ أَعْيَتْ قائدَها وسائقَها لو ورَدَت على أَصحابِ محمَّدٍ صلّى الله عليه وسلَّم لعَضَّلَتْ بهم ويُروَى لأَعْضَلَتْ بهم . قال الأَزْهَرِيّ : مَعناهَ أَنَّهم يَضيقونَ بالجَوابِ عنها ذَرْعاً لإشكالِها وفي حديث معاوِيَةَ رضي الله تعالى عنه وقد جاءَتْهُ مَسأَلَةٌ : مُعضِلَةٌ ولا أَبا حَسَنٍ . قال ابن الأَثيرِ : أَبو حَسَنٍ مَعرِفَةٌ وُضِعَتْ مَوضِعَ النَّكِرَةِ كأَنَّه قال : ولا رَجُلَ لها كأَبي حَسَنٍ لأنَّ لا النّافية تَدخُلُ على النَّكراتِ دون المَعارف . والعِضْيَلُّ كقِرْشَبٍّ : اللَّئيمُ الضَّيِّقُ الخُلُقِ كما في العُبابِ . ومما يستدرك عليه : عضَلْتُهُ عَضْلاً : ضرَبْتُ عضَلَتَهُ . وفي صفةِ سيِّدنا رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلَّم أَنَّه كانَ مُعَضَّلاً أَي مُوَثَّقَ الخَلْقِ وفي روايةٍ مُقَصَّداً وهو أَثْبَتُ . والعَضِلَةُ من النِّساءِ : المُكْتَنِزَةٌ السَّمِجَةُ . وعضَّلَ عليه في أَمرِ تعضيلاً : ضيَّقَ وحال بينه وبينَ ما يُريدُ . وعَضَّلَ الشيءُ عن الشيءِ : ضاقَ . والمُعَضِّلُ من السِّهامِ كمُحَدِّثٍ : الذي يَلتَوي إذا رُمِيَ به هكذا رواهُ عليُّ بنُ حمزَةَ وذكرَهُ غيرُه بالصَّادِ المُهملَةِ وقد تقدَّم . والمُعَضِّلَةُ كمُحَدِّثَةٍ : التي يَعسُرُ عليها ولَدُها حتّى تَموتَ قاله اللِّحيانِيُّ . ويقال : أَنزَلَ بي القومُ أَمراً مُعضِلاً وأَمراً عُضالاً : لا أَقومُ به قال ذو الرُّمَّة :
ولَمْ أَقْذِفْ لِمُؤْمِنَةٍ حَصانٍ ... بإذْنِ الله مُوجِبَةً عُضالا ويُقال : الأَمرُ أَوَّلُه عُضالٌ فإذا لَزِمَ فهو مُعضِلٌ . ويقال : عَضَّلَت النّاقَةُ تَعضيلاً وبَدَّدَت تَبديداً وهو الإعياءُ من المَشيِ والرُّكوبِ وكُلِّ عملٍ . وعَضَلَ بي الأَمرُ وأَعْضَلَ بي وأَعْضَلَني : اشتدَّ وغَلُظَ واسْتَغْلَقَ قال الأُمَوِيُّ في تفسير قول عُمرَ رضي الله تعالى عنه : أَعْضَلَ بي أَهلُ الكوفَةِ ما يَرضَوْنَ بأَميرٍ هو من العُضالِ وهو الأَمرُ الشديدُ الذي لا يقومُ به صاحبُه أَي ضاقَتْ علَيَّ الحِيَلُ في أَمرِهم وصَعُبَتْ علَيَّ مُداراتُهُم . والمُعضِلَةُ كمُحسِنَةٍ ومُحَدِّثَةٍ : الخُطَّةُ الضَّيِّقَةُ المَخارِجِ . العضَلَةُ مُحرَّكَةً : شَجَرُ الدِّفْلَى أَو يشبهه عن أَبي عَمرو قال الأَزْهَرِيّ : أَحْسِبُهُ العَصَلَةَ بالصّادِ فصُحِّفَ قال الصَّاغانِيُّ : والصّوابُ ما قاله الأَزْهَرِيُّ

##### Türkçe

**عضل**
**عَضَلَ - يَعْضُلُ**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 16:12 yazar: Administrator
**عَضَل - يَعْضُلُ** + bir varlık + bir varlığı: onu kuşattı, sıktı, ona darlık verdi ve onu hareketten men etti.
Bundan: insan bedeninden **العضل - العضلات**: bir şeyi tutma ve onu hareketten men etme âleti.
Ve lafız, şu lafızlar grubuna mensuptur: “Varlığın kendisini yahut başka bir varlığı zorla hareketten, fiilden ve intikalden men etmek”; bunlar:
**وَقَفَ - يَقِفُ**، **صَبَرَ - يَصْبِرُ**، **عَضَلَ - يَعْضُلُ**، **كَظَمَ - يَكْظِمُ**، **طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت**، **أَصَرَ- يَأْصِرُ**

**تعضلوهن**
	﴿Ve kadınları boşadığınızda, sürelerinin sonuna vardıklarında, aralarında ma‘rûf ile razılaştıkları takdirde, eski kocalarıyla nikâhlanmalarını **تَعْضُلُوهن** etmeyin. Bu, sizden Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimseye öğüt verilir. Bu, sizin için daha temiz ve daha arıdır. Allah bilir, siz bilmezsiniz (232)﴾ **البقرة** ﴿Ey iman edenler, kadınlara zorla mirasçı olmanız size helâl değildir; onlara verdiklerinizin bir kısmını götürmeniz için onları **تعضلوهن** etmeyin; ancak apaçık bir fuhuş getirmeleri müstesna. Onlarla ma‘rûf ile geçinin; eğer onlardan hoşlanmazsanız, olur ki bir şeyi hoşlanmazsınız da Allah onda çok hayır kılar (19)﴾ **النساء**

**مختار الصحاح**
● [**عضل**] ع ض ل: **العَضَلُ**: **عَضَلةٍ**’nin çoğuludur; baldır; ve sinir içinde toplanmış, dolgun, etli her et parçası; o, **عضلة**’dir. Ve **داء عُضَالٌ** ve **أمر عُضالٌ**: yani şiddetli; tabipleri âciz bıraktı. Ve “Falanca beni **أعْضَلَني**”: işi beni yordu. Ve iş **أعْضَلَ** etti: şiddetlendi ve kapandı. Ve **أمر مُعْضِلٌ**: yönüne/hâline yol bulunmayan (iş). Ve **المُعْضِلاتُ**: şiddetler. Ve **عَضَلَ** (bir kadının) **أيَّمه**’sini: onu evlendirmekten men etti; **ضرب** ve **نصر** bâbından.

**الراغب**
**عضل**
- **العضلة**: sinir içinde bulunan her sert et. Ve **رجل عضل**: eti dolgun (kimse). Ve “Onu **عضلته**”: hayvandan alınan **العضل** ile onu sıktım/şiddetlendirdim; “Onu **عصبته**” gibi. Ve her şiddetli men‘de bununla mecaz yapılır. Şöyle dedi: ﴿o hâlde eski kocalarıyla nikâhlanmalarını **تعضلوهن** etmeyin﴾ [**البقرة**/232]. Denildi ki: hitap kocalaradır; denildi ki velîleredir. Ve “Tavuk yumurtasıyla, kadın çocuğuyla **عضلت**”: ikisinin çıkışı zorlaştığında; ona benzetme olarak. Şair dedi:
- 322 - “Bizden, genişlikte yer hasta görünür * bizden, kalabalık bir yığınla **معضلة** (daralmış/sıkışmış) olarak”
(Beyit Evs b. Hacer’indir; divanında s. 121; ve **أساس البلاغة** s. 308)
Ve **داء عضال**: iyileşmesi zor. Ve **العضلة**: inkâr edilen (korkunç) musibet.

**ملخص اللسان:**
1.     Ve **عَضَلَ الرَّجُلُ أَيِّمَه**: onu **يَعْضُلها** ve **يَعْضِلُها**; **عَضْلاً** ve **عضَّلها**: ona zulmen kocayı men etti;
2.     Ve onun işinde ona karşı **عَضَّلَ**: **تعضيلاً**; bunu daralttı ve zulmen onunla istediği şey arasına girdi.
3.     Ve mekân onlarla **عَضَّلَ**: daraldı. Ve yer, halkıyla **عضَّلَتِ**: çoklukları sebebiyle onlara dar geldiğinde; **عَضَلاً**; o hâlde o **عَضِلٌ**’dir.
4.      Ve **عُضُلٌّ**: çok **العَضَلات**’lı olduğunda.
5.     Ve **العَضْل**’ün aslı: men‘ ve şiddettir. Denir ki: iş bana karşı **أَعْضَلَ** etti: onda çareler sana daraldığında.
6.     Ve iş onu **أَعْضَلَه**: ona galip geldi.
7.      Ve **داء عُضالٌ**: şiddetli, yoran, galip (hastalık).

**لسان العرب**

● - عضل: **العَضَلةُ** ve **العَضِيلةُ**: beraberinde kalın et bulunan her **عَصَبةٍ**. **عَضِلَ** **عَضَلاً**; o hâlde o **عَضِلٌ** ve **عُضُلٌّ**dur; **العَضَلات**ı çok olduğu zaman. Bazı **الأَغفال** dedi ki:
لو تَنْطِحُ الكُنَادِرَ العُضُلاَّ،
فَضَّتْ شُؤُونَ رأْسِه فافْتَلاَّ

Ve **عَضَلْته**: onun **عَضَلتَه**sini vurdum. Ve Efendimiz Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, vasfında: onun **مُعَضَّلاً** olduğu; yani yaratılışı sağlamlaştırılmış. Bir rivayette: **مُقَصَّداً**; ve o daha sâbittir. Leys dedi: **العَضَلة**; ساق ve **العَضُد** eti gibi, kabarmış her kalın et parçasıdır. Ve **الصحاح**’ta: bir **عَصَبة** içinde her kalın et parçası; çoğulu **عَضَلٌ**. Denir: büyük, iri **ساقٌ عَضِلة**. Maiz hadîsinde: onun **أَعْضَلُ** kısa olduğu; o bundandır. Ve câizdir ki, ساقının **عَضَلة**sinin büyük olmasını murad etmiş olsun. Huzeyfe hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, ساقımın **عَضلة**sinden daha aşağısını tuttu ve “bu, **الإِزار**ın yeridir” dedi. Ve kadınlardan **العَضِلةُ**: tıknaz, kaba olan.

Ve kadını kocadan **عَضَلَ**: onu hapsetti. Ve adam, dulunu **عَضَلَ**; onu **يَعْضُلها** ve **يَعْضِلُها** **عَضْلاً** ve **عضَّلها**: ona zulmen kocayı engelledi; Allah Teâlâ dedi: **فلا تَعْضُلوهُنَّ أَن يَنْكِحْن أَزواجهن**; bu, Müzenî **مَعْقِل بن يَسارٍ** hakkında indi; kız kardeşini bir adamla evlendirmişti, o da onu boşadı; iddeti bitince onu istedi; onu kendisine nikâhlamamak üzere yemin etti; kız kardeşi de onu istedi; bunun üzerine âyet indi. Allah Teâlâ’nın şu sözüne gelince: **ولا تَعْضُلُوهنَّ لتَذْهَبوا ببعض ما آتيتموهن إِلا أَن يأْتِين بفاحشة مُبيِّنة**; bu âyetteki **العَضْلَ**, kocanın karısına karşı olanıdır; o da, onu sıkıştırması ve onunla iyi geçinmemesi; böylece onu, verdiği mehirle kendisinden **الافتداء** etmeye mecbur bırakmasıdır. Allah Teâlâ bunu **عَضْلاً** diye adlandırdı; çünkü onun nafaka ve iyi geçinme hakkını engeller; tıpkı velî, mahremesini evlendirmekten men ederse, ona, kendisine denk birine çağırdığı zaman kendisine mübah kılınmış nikâh hakkını engellemiş olur. Ve erkeğin karısından bir fuhuşa muttali olması hakkında denildi ki: “Ondan **تَخْتَلِع** edinceye kadar ona zarar vermesinde beis yoktur.” Ezherî dedi: Böylece Allah سبحانه وتعالى, fuhuşu yapanları, Allah’ın kocalarını, verdikleri **الصَّدَاق**ın bir kısmını götürmek için kadınları **عَضْلِهِن**’den nehyettiği kadınlar topluluğundan istisna kıldı. İbn Amr hadîsinde: babası ona dedi ki: “Seni bir kadınla evlendirdim de onu **فعَضَلْتها**”; bu, **العَضْلِ** olan **المَنْعِ**dendir; muradı: sen onu, kocaların kadınlarına muamelesiyle muamele etmedin ve onu kendi nefsi hakkında tasarruf eder hâlde bırakmadın; sanki onu engellemişsin.

Ve onun işinde ona karşı **عَضَّلَ**; **تعضيلاً**: bunu daralttı ve onunla istediği şey arasına zulmen girdi. Ve mekân onlarla **عَضَّلَ**: daraldı. Ve yer, halkıyla **عضَّلَتِ**; çoklukları sebebiyle onlara daraldığı zaman; Evs b. Hacer dedi:
تَرى الأَرضَ مِنَّا بالفَضاءِ مَريضةً،
مُعَضِّلةً مِنَّا بِجَمْعٍ عَرَمْرَم

Ve şey, şeyden **عَضَّل**: daraldı. Ve kadın, çocuğuyla **عضَّلَتِ**; **تعضيلاً**: çocuk takılıp bir kısmı çıkıp bir kısmı çıkmadığı, böylece enlemesine kalıp kaldığı zaman. Ebû Ubeyde bunu işin **إِعْضال**ı üzerine taşır ve onu ondan sayardı. Ve **أَعْضلَتْ**; o, **مُعْضِلٌ**dür; **هاء**sız; ve **مُعَضِّل**: doğumu ona zor geldi; aynı şekilde tavuğun yumurtasıyla; aynı şekilde koyun ve kuş; Kümeyt dedi:
وإِذا الأُمورُ أَهَمَّ غِبُّ نِتاجِها،
يَسَّرْتَ كلَّ مُعضِّلٍ ومُطَرِّق

Ve **عصل** tercümesinde: **المُعصِّلُ**, şeddeli olarak, atıldığı zaman kıvrılan oktur. İbn Berrî, Ali b. Hamza’dan nakletti: o, **المُعَضِّل**dir; **الضاد المعجمة** ile; tavuğun **عَضَّلَتِ** olması: yumurtanın karnında kıvrılması zamanıdır. Ve **المُعضِّلة** ayrıca: çocuğu ona zor olup da ölünceye kadar (zorluk çeken)dir; bu, Lihyânî’dendir. Leys dedi: **القَطَاة** için, yumurtası takıldığı zaman: **قَطاةٌ مُعَضِّل** denir. Ezherî dedi: Arapların sözü: **قَطَاةٌ مُطَرِّقٌ** ve **امرأَة مُعَضِّلٌ**. Ebû Mâlik dedi: kadın çocuğuyla **عَضَّلَتِ**; çocuk onun ferci içinde boğazına takılır gibi olup ne çıkar ne girerse. Îsâ hadîsinde, nebîmize ve ona الصلاة والسلام: onun, yavrusu onu **عَضَّلها** etmiş bir ceylanın yanından geçtiği; dedi ki: hamile **عَضَّلَتِ** ve **أَعْضَلَتْ**; çocuğunun çıkışı zorlaştığı zaman. Ve uygun olan, “**بظَبْية قد عَضَّلَتْ**” demesiydi; fakat “**عَضَّلَها ولدُها**” dedi; manası: yavrusu, karnında takılıp çıkmadığı için onu **مُعَضِّلة** kıldı. Ve **العَضْل**ın aslı **المَنْعُ** ve **الشِّدَّة**dir; denir: iş bana **أَعْضَلَ** etti; onda **الحِيَل** sana daraldığı zaman.

Ve iş onu **أَعْضَلَه**: ona galip geldi. Ve **داء عُضالٌ**: şiddetli, yoran, galip gelen; Leylâ dedi:
شَفَاها مِنَ الدَّاءِ العُضالِ الَّذي بها
غُلامٌ، إِذا هَزَّ القَناةَ سَقَاها

Ve denir: kavim bana, kendisiyle baş edemediğim **أَمراً مُعْضِلاً** indirdi; Zü’r-Rumme dedi:
ولم أَقْذِفْ لمؤمنةٍ حَصانٍ،
بإِذْنِ الله، مُوجِبةً عُضالا

Şemmer dedi: **الدَّاء العُضال**; ansızın yakalayıp sonra öldürmekte gecikmeyen münker hastalıktır; o, tedavisi tabipleri aciz bırakan şeydir. Denir: **أَمْرٌ عُضالٌ** ve **مُعْضِلٌ**; ilkinin adı **عُضَالٌ**dur; yerleşince **مُعْضِلٌ**dür. Ka‘b hadîsinde: Ömer Irak’a çıkmak isteyince ona dedi ki: “orada **الدَّاء العُضَال** var”; İbnü’l-Esîr dedi: o, tabipleri aciz bırakan, ilacı olmayan hastalıktır.

Ve hastalık tabipleri **تَعَضَّلَ** etti ve onları **أَعْضَلَ** etti: onlara galip geldi. Ve **حَلْفَةٌ عُضالٌ**: şiddetli, **مَثْنَوِيَّة** sahibi olmayan; dedi ki:
إِنِّي حَلَفْتُ حَلْفَةً عُضالا

İbnü’l-A‘râbî dedi: buradaki **عُضالٌ**, acayip bir **داهِيَة**dir; yani şiddetli bir musibet olan bir yemin ettim. Ve falan **عُضْلَةٌ** ve **عِضْل**: şiddetli, musibet; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve falan, **العُضَل**den bir **عُضْلةٌ**dir; yani musibetlerden bir musibet. Ve **العُضْلة**; zamme ile: musibettir. Ve bir şey **عِضْلٌ** ve **مُعْضِلٌ**: şiddetli çirkinlik; ondan da; ve şu beyti okudu:
ومِنْ حِفَافَيْ لِمَّةٍ لي عِضْلِ

Ve denir: deve **عَضَّلَتِ**; **تَعْضِيلاً**; ve **بَدَّدت**; **تَبْدِيداً**: bu, yürüyüşten, binmekten ve her işten olan yorgun düşmedir. Ve iş bana **عَضَلَ** etti; ve bana **أَعْضَلَ** etti; ve beni **أَعْضَلَ** etti: şiddetlendi, kabalaştı ve kapandı. Ve **أَمْرٌ مُعْضِلٌ**: yönüne ulaşılamayan. Ve **المُعْضِلاتُ**: şiddetler. Ömer’den, رضي الله عنه, rivayet edildi: dedi ki: “Kûfe ehli bana **أَعْضَلَ** etti; ne bir emîrden razı olurlar ne de bir emîr onlardan razı olur.” Ümeyyî, “**أَعْضَلَ بي**” sözünde dedi ki: bu, **العُضال**dandır; o, sahibinin baş edemediği şiddetli iştir; yani onların işi hakkında bana **الحِيَل** daraldı ve onlarla **مداراتُهم** bana zorlaştı. Denir: iş **أَعْضَلَ** etti; o hâlde o **مُعْضِلٌ**dür; şair dedi:
واحدةٌ أَعْضَلَني داؤها،
فكَيْفَ لو قُمْتُ على أَرْبَع؟

El-Asmâʿî, bu beyti, Saʿîd’in huzurunda, ʿUmer b. Saʿîd b. Selm’in mueddibi Ebû Tevbe Meymûn b. Ḥafṣ’a inşâd etti; el-Asmâʿî kalktı da dört (defa) dolaştı; bununla Ebû Tevbe’ye karşı (işi) karıştırıyordu; Ebû Tevbe de el-Asmâʿî’nin fiiline benzer bir şeyle ona cevap verdi; Saʿîd güldü ve Ebû Tevbe’ye dedi ki: “Mânalarda onunla yarışmandan seni nehyetmedim mi? Bu onun sanatı(dır).” Eş-Şaʿbî’ye müşkil bir mesele soruldu da dedi ki: “**زَبَّاءُ ذاتُ وَبَرٍ**; eğer Muhammed’in ashabı üzerine, صلى الله عليه وسلم, vârid olsaydı, onlara **لَعَضَّلَتْ** (ederdi)”; **عَضَّلَتْ بهم** yani onlara dar geldi; el-Ezherî dedi ki: Mânası, işkâlinden dolayı onun cevabında (onlar) ölçüce daralırlar. Ve ʿUmer’in, رضي الله عنه, hadisinde: “Her **مُعْضِلة**den, kendisi için Ebû Ḥasen olmayan (şey)den Allah’a sığınırım”; **مُعَضِّلة** diye de rivayet edildi; **الإِعْضال** yahut **التعضيل**den, zor mesele yahut çıkışları dar planı murad etti; Ebû Ḥasen ile de ʿAlî b. Ebî Ṭâlib’i murad eder; Allah yüzünü mükerrem kılsın. Muʿâviye’nin hadisinde, kendisine müşkil bir mesele gelmişti de dedi ki: “**مُعْضِلَةٌ** ve Ebû Ḥasen yok!” İbnü’l-Esîr dedi ki: **أَبو حَسَنٍ** bir maʿrifedir; nekre yerine konulmuştur; sanki dedi ki: “Ve onun için Ebû Ḥasen gibi bir adam yok”; çünkü nefyeden **لا** ancak nekrelere girer, maʿrifelere değil. Hadiste: “İki meleğe karşı **فأَعْضَلَتْ** etti de ikisi dedi ki: ‘Ey Rabbimiz, kulun bir söz söyledi; onu nasıl yazacağımızı bilmiyoruz.’” Ve “**اعْضَأََلَّت** ağaç”: dalları çoğaldı ve sarılması şiddetlendi; dedi ki:

كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ،
تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّه

هَمَزَ على ثقولهم دَأَبَّة

(* “**همز على قولهم دأبة إلخ**” sözü, elimizdeki **المحكم** nüshasının hâşiyesine, İbn Ḫalṣa’ya nispet edilerek, metni şu olan (şey) yazıldı: Bu bir yanlıştır; hemze **اعضأل**’de ziyade değildir ki üçlü bâbdan olsun ve o vakit vezni **افعأل** olsun; bilakis hemze, Sîbeveyh’in, رحمه الله تعالى, mezhebine göre aslîdir; o dörtlüdür; vezni **افعلل**’dir; **اطمأن** ve benzeri gibi; bu, Sîbeveyh’in nasslarındandır; fiillerde **افعأل** yoktur.) Ve o, Huzeylî (lehçesi)dir; şâzdır; Ebû Manṣûr dedi ki: doğrusu
(* “**قال أبو منصور الصواب إلخ**” sözü: el-Cevherî onu **عضل** maddesinde **الضاد** ile, el-Leys’in rivayet ettiği gibi inşâd etti; ve onun sözü **معطئلة** **الطاء** ile, yani **العين**’in ihmâli ile, **الطاء** ile tashihine iktisarının zâhir olduğu üzere; lâkin **التكملة**’de **العين**’in noktalanması vâki oldu; ve onun ibaresinin nassı, el-Ezherî’nin ibaresinden sonra: el-Ezherî doğru söyledi; çünkü Ebû ʿUbeyd, **الغريب المصنف**’te **مفعلل** bâbında **المغطئل**’i zikretti: binek, bir kısmı bir kısmı üzerine (olan).) **مُعْطَئلَّة**’dir, **الطاء** ile; ve o, yumuşak olandır; bundan dolayı denildi: **شجر عَيْطَلٌ** yani yumuşak.

Ve **العَضَلة**: **الدِّفْلى** gibi bir küçük ağaçtır; develer onu yer de onun üzerine her gün su içer.
(* Asılda böyledir; sözde bir düşme olması umulur.) Ebû Manṣûr dedi ki: Ben onu
(* “**قال أبو منصور أحسبه إلخ**” sözü: **التهذيب**’deki ibaresi: Bilmiyorum, o **العضلة** midir yoksa **العصلة** midir; ve onu bize Ebû ʿAmr’dan sika(lar) rivayet etmedi.) **العَصَلة** (olduğunu), **الصاد**’ı ihmâl edilmiş (olan) ile, tasḥîf edilmiş (olarak) zannediyorum.

Ve **العَضَل**: **الضاد** ve **العين**’in fethiyle: **الجُرَذُ**’dur; cemʿi **عِضْلانٌ**’dır. İbnü’l-Aʿrâbî: **العَضَلُ** farenin erkeğidir; ve **العَضَل**: bir yerdir; ve denildi ki: bâdiyede, **الغِياض**’ı çok olan bir yerdir. Ve **عَضَلٌ**: bir kabiledir; ve **بَنُو عُضَيْلة**: bir batındır. El-Leys dedi ki: **بَنُو عَضَلٍ** Kinâne’den bir kabiledir; başkası dedi ki: **عَضَلٌ** ve **الدِّيش** iki kabiledir; onlara **القارَة** denir; ve onlar Kinâne’dendir. El-Cevherî dedi ki: **عَضَل** bir kabiledir; o, **عَضَل بن الهُون بن خُزَيْمة**’dir; **الدِّيشِ**’in kardeşidir; ve ikisi **القارَة**’dir.

مقاييس اللغة:
(**عضل**) **العين** ve **الضاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; işte bir şiddete ve işte bir bükülmeye/dolanmaya delâlet eder. Bundan: **العَضَل**; **الأصمعيّ** dedi ki: her sert et parçası ki bir sinir demetinde ise o **عَضَلة**’dir. Denir: adam **عَضِل** eder, **يَعْضَل** eder, **عَضَلاً**. Ve babdandır: o, **عُضْلَةٌ**’dır **العُضَل**’den; yani inkâr olunan bir musibet/afet. Ve o kıyastandır; sanki şiddet ile vasfedilmiş gibidir. Ve erkeklerden **العضل**: güçlü olan. Ve babdandır: **الدّاءُ العُضَال**; **الأمر المُعْضِل**; ve o, ıslahı ve telâfisi yoran şiddetli olandır. Ve ondan denir: **أعْضَلَ**. Ve denir ki **ذا الإصبع** bir kadınla evlendi; sonra kavmine geldi, onlardan onun mehrini istedi de ona vermediler; bunun üzerine dedi ki:
واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها  *** فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ([2])
Der ki: birinin mehrinden âciz kaldınız; öyleyse dört ile evlenseydim nasıl olurdu. Denir: iş onu **أعضلَه** etti ve onunla **أعْضَلَ** etti. Ve **عمر** dedi: “**أعْضَلَ** bana **أهلُ الكوفة**; bir emire razı olmazlar, bir emir de onlardan razı olmaz”; yani onların işi beni yordu. Ve **المُعْضِلات**: şiddetler. Ve denir: ona karşı **عضّلتُ عليه**; yani onun işinde daralttım. Ve kadını **عَضَلْتُ** **عَضْلاً**, ve onu **عَضَّلْتُها** **تعضيلاً**, eğer onu evlenmekten zulmen men ettiysen. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ [البقرة 232]; yani onları hapsedersiniz. Ve denir: kadın **عَضَّلَتِ**; eğer çocuk onun rahminde takılıp kaldı da çıkışı kolay olmadıysa. Ve **شاةٌ معضِّلة** ve **غنم مَعَاضيل**. Ve [ve] yer, ahalisiyle **عضّلت**; yani onlarla tıkandı ve çokluklarından daraldı. **أوس** dedi:
ترى الأرضَ منّا بالفَضاءِ مريضةً  *** مُعضِّلة مِنَّا بجمعٍ عَرَمْرَمِ([3])
Ve denir: **سنة عِضْل**: zor. Dedi ki:
* فيا للنَّاس للسَّنة العِضْلِ *
**الفرّاء** dedi: bize falanın hayrı ancak **مُعْضِلاً** gelir; yani bir bükülme/dolanma ve sıkıntı içinde. Ve **عَضَل**: bir kabiledir; ve o, bundandır.

القاموس المحيط:
**العَضَلَةُ**, harekeli olarak ve **كسفينةٍ** gibi: her sinir demeti ki onunla beraber kalın et vardır. **عَضِلَ**, **كفرِحَ** gibi; artık o **عَضِلٌ**’dür, **ككتِفٍ** ve **نَدُسٍ** gibi: **العَضَل**’i çok oldu; yahut baldırının **عَضَلَة**’si irileşti. Ve ona karşı **عَضَلَ**: daralttı; ve iş onunla **به الأمرُ** şiddetlendi; **كأَعْضَلَ** ve **أعْضَلَهُ** gibi. Ve kadını **المرأةَ يَعْضُِلُها**, üçlü (hareke ile), **عَضْلاً** ve **عِضْلاً** ve **عِضْلاناً**, ikisinin kesriyle.
Ve onu **عَضَّلَها**: onu evlilikten zulmen men etti. Ve mekân **عَضَّلَ** **تَعْضيلاً**: daraldı; ve yer ahalisiyle: tıkandı; ve kadın çocuğuyla: ona zor geldi; **كأَعْضَلَتْ** gibi; artık o **مُعْضِلٌ** ve **مُعَضِّلٌ**’dür; ve yine tavuk ve başkası da böyledir.
Ve hastalık hekimleri **تَعَضَّلَ** etti, ve onları **أعْضَلهُم**: onlara galip geldi. Ve **داءٌ عُضَالٌ**, **كغُرابٍ** gibi: yoran, galip gelen. Ve **حَلْفَةٌ عُضالٌ**: şiddetli; onda **مَثْنَوِيَّة** yoktur. Ve ağaç **اعْضَألَّتِ**: dalları çoğaldı ve dolaştı. Ve **العِضْلُ**, kesir ile: musibet adam, ve şiddetli çirkinlik; **كالمُعْضِلِ**, **كمُحْسِنٍ** gibi. Ve hareke ile: bedevîde çok çalılık olan yer; yahut o fetih iledir; ve **ابن الهونِ بنِ خُزَيْمَةَ**; bir kabilenin babası; ve **الجُرَذُ**. Ve **الجوهريّ**’nin sözünün sevki, **العين**’in zammı ile olduğunu gerektirir; öyle değildir; ancak o yalnız hareke iledir; çoğulu: **عِضْلانٌ**. Ve **كصُرَدٍ** ve **قُفْلٍ** gibi: musibetler; teki: **عُضْلَةٌ**, zam ile. Ve **كصُرَدٍ** gibi: (aynı). Ve **بنو عُضَيْلَةَ**, **كجهينةَ** gibi: bir batın. Ve **المُعْضِلاتُ**: şiddetler.
Ve **العِضْيَلُّ**, **كقِرْشَبٍّ** gibi: alçak, huyu dar olan.

تاج العروس:
**عضل**: **العَضَلَة** harekeli olarak ve **كسَفينَةٍ** gibi: her sinir demeti ki onunla beraber kalın et vardır. Ve **عضل** etti, **كفرح** gibi, **عضلاً**; artık o **عضل**’dür, **كَكَتِفٍ** ve **نَدُسٍ** gibi; nüshalarda böyle; doğrusu ise: iki zamme ile, **اللاّم** şeddeli. Bazı gafiller dedi ki:
" لو تَنْطِحُ الكُنادِرُ العُضُلاَّ
" فَضَّتْ شُؤونَ رَأْسِه فافْتَلاَّ
**العَضَل**’i çok oldu; yahut baldırının **عَضَلَة**’si irileşti. **الليثُ** dedi: **العَضلَةُ**: baldırın ve pazının eti gibi, kabarık kalın her et parçası. Ve **الصحاح** ve **العُباب**’da: bir sinir demetinde toplanmış, sıkılaşmış her et parçası; o halde o **عَضَلَة**’dir. Ve ona karşı **عَضَلَ** **عَضْلاً**: daralttı ve onunla muradı arasına girdi. Ve **الصحاح**’da: ona karşı **عَضَّلَ** **تَعْضِيلاً**; ve iş onunla **عَضَّلَ به الأمرُ**: yani şiddetlendi; **ابْن دُرَيْدٍ**’den: **كَأَعْضَلَ**; eğer hileler ona daraldıysa. Ve **العَضْل**’ün aslı: men ve şiddettir. Ve iş onu **أَعْضَلَه**: ona galip geldi. Kadını **عَضَلَ** eder, onu **يَعْضِلُها**; üçlü (hareke ile). Şeyhimiz dedi: zamme daha fasih, daha bilinen olandır; ve onunla zikir reddedildi; kesir, **الاقْتِطاف**’ta **ابنِ القَطّاعِ** ve **ابنُ سِيدَه**’nin naklettiği bir lugattır. Fethe gelince: bilinmez ve ona bir vech yoktur; zira ona bir gerektirici yoktur; gizli olmadığı üzere. Allah Teâlâ daha iyi bilir. Dedim ki: sanki musannif, üçleme ile, onun üç babdan olduğuna işaret eder: **نَصَرَ** ve **ضَرَبَ** ve **عَلِمَ**; **مَنَعَ** haddinden olduğuna değil; zihne ilk gelen bu olduğu için; öyleyse düşün. **عَضْلاً** fetih ile; ve **عِضْلاً** ve **عِضْلاناً** ikisinin kesriyle; ikisini **الفَرّاءُ** nakletti. Ve onu **عَضَّلَها** **تَعْضِيلاً**: eğer onu evlilikten, yani evlenmekten zulmen men ettiysen. Allah عزّ وجلّ dedi: " **فلا تَعْضِلوهُنَّ من أن يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ** " denildi: hitap kocalaradır; ve denildi: velileredir. Allah Teâlâ’nın şu sözüne gelince: " **ولا تَعْضُلوهُنَّ لتَذهَبوا ببَعضِ ما آتَيْتُموهُنَّ إلاّ أن يَأْتِينَ بفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ** " bu ayetteki **العَضْل** kocanın karısınadır; o da ona zarar vermesi ve onunla iyi geçinmemesidir; böylece onu, verdiği mehr ile ondan fidye vermeye mecbur bırakmak için. Allah Teâlâ onu **عَضْلاً** diye adlandırdı; çünkü onun nafaka ve iyi geçinme hakkını men eder; tıpkı velinin, mahremesini evlenmekten men etmesi gibi; zira ona, kendisine denk birine çağırdığı vakit nikâhtan kendisine mubah kılınan hakkı men etmiştir. Mecazdandır: mekân onlarla **عضَّلَ** **تعضيلاً**; eğer daraldıysa. Yer ahalisiyle **عَضَّلَت**; eğer onlarla tıkandıysa. **الجَوْهَرِيّ** nakletti; yani çokluklarından. Ve **أَوْسٍ**’tan şunu inşad etti:
ترى الأَرضَ مِنّا بالفضاءِ مَريضَةً ... مُعَضِّلَةً مِنّا بجَمْعٍ عرَمرَمِ
Kadın çocuğuyla **عضَّلَت** **تَعضيلاً**; eğer çocuk takılıp kaldı da bir kısmı çıktı, bir kısmı çıkmadı; böylece enlemesine kaldı. **أَبو عبيدَةَ** bunu, işin **إعضال**’ından görürdü ve onu ondan sayardı. Ve denildi: **عَضَّلَت**; eğer doğumu ona zor olduysa; **كأَعضَلَتْ** gibi; artık o **مُعْضِلٌ** (ه’siz) ve **مُعَضِّلٌ**’dür de; **كمُحَدِّثٍ** gibi. Ve tavuk da yumurtasıyla ve başkası da böyledir; koyun ve kuş gibi. **الكُمَيْتُ** dedi:
وإذا الأُمورُ أَهَمَّ غِبُّ نِتاجِها ... يَسَّرْتَ كُلَّ مُعَضِّلٍ ومُطَرِّقِ
**الليثُ** dedi: **القطاة** için denir; eğer yumurtası takılıp kaldıysa: **قَطاةٌ مُعَضِّلٌ**. **الأَزْهَرِيّ** dedi: Arapların sözü: **قَطاةٌ مُطَرِّقٌ** ve **امرأَةٌ مُعَضِّلٌ**. Ve **الصَّاغانِيّ**, **نَهْشَلِ بنِ حرِّيٍّ**’den inşad etti:
تَرى الرِّجالَ قُعوداً فايحونَ لها ... دأْبَ المُعَضِّلِ قد ضاقَت مَلاقيها
Ve koyunlar: **مَعاضِيلُ**. **أَبو مالك** dedi: kadın çocuğuyla **عَضَّلَت**; eğer onun ferci içinde tıkandı da ne çıktı ne girdi. Ve **عيسى** عليه السلام hadîsinde: onun bir ceylana uğradığı; çocuğu onu **عضَّلَها** etmişti; manası: çocuğu onun karnında takılıp çıkmadığı için onu **مُعَضِّلَة** kıldı. Bunu **ابنُ الأَثير** söyledi. Ve hastalık hekimleri **تَعَضَّلَ** etti ve onları **أَعضَلَهُم**: onlara galip geldi; böylece ilacı onları yordu. Ve **داءٌ عُضالٌ** **كغُرابٍ** gibi: şiddetli, yoran, galip gelen. **ليلى** dedi:
شَفاها من الدَّاءِ العُضالِ الذي بها ... غُلامٌ إذا هَزَّ القَناةَ سَقاها
**شَمِرٌ** dedi: **الدَّاءُ العُضالُ**: ansızın yakalayan, sonra öldürmekte gecikmeyen inkâr olunan (garip) olandır; ve o, hekimleri tedavisi yoran şeydir. **ابن الأَثير** dedi: o, hekimleri âciz bırakan hastalıktır; artık ona ilaç yoktur. Ve **حَلْفَةٌ عُضالٌ**: şiddetli; onda **مَثْنَوِيَّة** yoktur; yani **مَثْنَوِيَّة** sahibi olmayan. Dedi ki: **إنِّي حلَفْتُ حَلْفَةً عُضالا**. **ابْن الأَعْرابِيّ** dedi: buradaki **عُضالٌ**: acayip bir musibet; yani şiddetli musibet bir yemin ettim. Ve ağaç **اعْضَأَلَّت** hemze ile, **كاطْمَأَنَّتْ** gibi: dalları çoğaldı ve dolaştı; **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Ve inşad etti:
كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ ... تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّهْ
Onların “**دَأَبَّة**” demeleri üzerine hemzeledi; o, **هُذَلِيَّة** şazdır. **الأَزْهَرِيّ** dedi: doğrusu **مُعْطَئِلَّة** **بالطّاءِ**’dır; ve o, yumuşak/nazik olandır. Ve **العِضْلُ** kesir ile: musibet adam, şiddetli; **ابْن الأَعْرابِيّ**’den. Yine: şiddetli çirkinlikte olan şey; **كالمُعْضِلِ** **كمُحْسِنٍ** gibi; yine **ابْن الأَعْرابِيّ**’den. Ve inşad etti:
" ومِنْ حِفافَيْ لِمَّةٍ لِي عِضْلِ

**العَضَلُ** (harekeli): badiyede çok **الغِياضِ** (sık ağaçlıklar) bulunan **ع**; **العُبابِ**’da olduğu gibi; yahut o, fetha iledir. **عَضلُ بنُ الهُوْنِ بنِ خُزَيْمَةَ**: bir kabilenin babası; **الدَّيشِ**’in kardeşi; ikisi de **القارَةُ**’dır, **كِنانَةَ**’dendir; bunun bir kısmı **قور**’da ve **ديش**’te geçmişti. **العَضلُ**: **الجُرَذُ** (tarla faresi/iri fare). İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, **ذَكَرُ الفأْرِ** (farenin erkeği)dir. **الجَوْهَرِيّ**’nin sözünün sevki, onun **العَينِ**’in zammıyla olduğunu gerektirir; zira onu şu sözünün ardından getirmiştir: **العُضْلَة** zamm ile: **الدَّاهِيَةُ** (musibet). Sonra dedi ki: **والعُضَلُ الجُرَذُ**. Diğer nüshalarda da **العيْنِ**’in zammıyla böyle ضبط edilmiştir; fakat öyle değildir; ancak yalnız hareke iledir; İbnü’l-A‘râbî ve diğer imamlar onu böyle ضبط etmiştir. Şeyhimiz—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—bizim dediğimize erişemeyince dedi ki: “Müellifin sözü burada muharrar değildir; itirazın neye olduğu bilinmez. **الصِّحاحِ**’ın asıllarında olan, müellifin nakledip tashih ettiği şeydir.” Bitti. Şunu düşün. Çoğulu: **عِضْلانٌ** (kesr ile); **الجَوْهَرِيّ** bunu Ebû Nasr’dan nakletti.

**العُضَلُ** ( **صُرَدٍ** ve **قٌفْلٍ** gibi): **الدَّواهي** (musibetler); tekili zamm ile **عُضْلَةٌ**. Denir ki: “O, **العُضَلِ**’den bir **عُضْلَةٌ**’dır”; yani **الدَّواهي**’den bir musibettir; **الصحاحِ**’ta olduğu gibi. **عُضَلُ** ( **صُرَدٍ** gibi): **ع**. **بَنو عُضَيْلَةَ** ( **جُهَيْنَةَ** gibi): Araplardan bir batın; İbn Düreyd’den. **المُعضِلاتُ**: **الشَّدائدُ** (şiddetler); **مُعضِلَةٍ**’nin cem‘i. Ömer’in—Allah Teâlâ ondan razı olsun—hadisinde: “Her **مُعضِلَةٍ**’den Allah’a sığınırım; onun için **أَبو الحَسَنِ** yoktur.” Şöyle de rivayet edilir: **مُعَضِّلَة**; **المسأَلَةَ**’yi yahut **الخُطَّةَ الصَّعبةَ**’yi (zor plan/iş) kastetti. **الشَّعبيِّ**’nin hadisinde: ona bir **مُعضِلَةٍ** sorulduğunda derdi ki: “**زَبّاءُ ذاتُ وبَرٍ**; sürücüsünü ve sevk edicisini aciz bıraktı; Muhammed’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—ashabına inseydi, onlarla **لَعَضَّلَتْ**.” Şöyle de rivayet edilir: **لأَعْضَلَتْ**. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: manası, onun müşkil oluşundan dolayı cevapta onlara darlık gelmesidir. Muâviye’nin—Allah Teâlâ ondan razı olsun—hadisinde; ona bir **مَسأَلَةٌ** geldi: “**مُعضِلَةٌ**; ve **أَبا حَسَنٍ** yok.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **أَبو حَسَنٍ** bir marifedir; nekre yerine konmuştur; sanki “Onun için **أَبي حَسَنٍ** gibi bir adam yok” demiştir; çünkü nefy edici **لا** marifelerden değil, nekrelerden içeri girer. **العِضْيَلُّ** ( **قِرْشَبٍّ** gibi): **اللَّئيمُ الضَّيِّقُ الخُلُقِ** (alçak, huyu dar); **العُبابِ**’da olduğu gibi.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **عضَلْتُهُ عَضْلاً**: onun **عَضَلَتَهُ**’ni (kasını) vurdum. Efendimiz Resûlullah’ın—Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun—sıfatında: onun **مُعَضَّلاً** olduğu; yani **مُوَثَّقَ الخَلْقِ** (yaratılışı sağlam) olduğu. Bir rivayette **مُقَصَّداً**; ve o daha sabittir. Kadınlardan **العَضِلَةُ**: **المُكْتَنِزَةٌ السَّمِجَةُ** (eti toplanmış, kaba). “Bir işte ona **عضَّلَ عليه** **تَعضيلاً**”: daralttı ve onunla istediği şey arasına girdi. “**عَضَّلَ** şey, şeyden”: daraldı. Oklardan **المُعَضِّلُ** ( **مُحَدِّثٍ** gibi): atılınca kıvrılan; Ali b. Hamza bunu böyle rivayet etti; başkası onu **الصَّادِ المُهملَةِ** ile zikretti; geçmişti. **المُعَضِّلَةُ** ( **مُحَدِّثَةٍ** gibi): doğumu kendisine zor gelen; nihayet ölünceye kadar; bunu **اللِّحيانِيُّ** söyledi. Denir ki: “Kavim beni bir **أَمراً مُعضِلاً** ve bir **أَمراً عُضالاً**’a indirdi: onunla ayağa kalkamam.” Zü’r-Rumme dedi ki:
ولَمْ أَقْذِفْ لِمُؤْمِنَةٍ حَصانٍ ... بإذْنِ الله مُوجِبَةً عُضالا
Denir ki: “İşin evveli **عُضالٌ**’dır; yerleşince o **مُعضِلٌ** olur.” Denir ki: “Dişi deve **عَضَّلَت** **تَعضيلاً** ve **بَدَّدَت** **تَبديداً**”; o, yürüyüşten, binmekten ve her işten olan **الإعياءُ** (yorgun düşme)dir. “İş bana **عَضَلَ** etti; ve bana **أَعْضَلَ** etti; ve beni **أَعْضَلَني**”: şiddetlendi, katılaştı ve kapandı. **الأُمَوِيُّ**, Ömer’in—Allah Teâlâ ondan razı olsun—şu sözünün tefsirinde dedi ki: “Kûfe ehli bana **أَعْضَلَ** etti; bir emire razı olmuyorlar; o, **العُضالِ**’dandır”; ve o, sahibinin üstesinden gelemediği şiddetli iştir; yani onların işi hakkında çareler bana daraldı ve onları idare etmek bana zorlaştı. **المُعضِلَةُ** ( **مُحسِنَةٍ** ve **مُحَدِّثَةٍ** gibi): çıkışları dar olan plan/iş. **العضَلَةُ** (harekeli): **شَجَرُ الدِّفْلَى** (zakkum ağacı) yahut ona benzer; Ebû Amr’dan. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: ben onu **العَصَلَةَ** ( **الصّادِ** ile) sanıyorum; sonra tashif edilmiştir. **الصَّاغانِيُّ** dedi ki: doğru olan, **الأَزْهَرِيّ**’nin dediğidir.
