# عضل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عضل

باب العين والضاد واللام معهما
ع ض ل، ع ل ض، ض ل ع مستعملات، ض ع ل، ل ض ع، ل ع ض مهملات عضل: العَضَلة: موضع اللحم من الساقين والعضدين. وإنه لعضِل الساقَين إذا كثر لحمهما.
ويد عضِلة، وساق عضِلة: ضخمة.
وداء عُضال، إذا أعْيىَ الأطباء، وأَعْضَلَهم فلم يقوموا به.
وأمر مُعْضل يغلب الناس أن يقوموا به. قال ذو الإصبع:
واحدةٌ أعضّلكم أمـرُهـا		فكيف لو دُرْتُ على أربع
بلغنا أنّ ذا الإصبع تزوج فأتي حيّه يسألهم مهرها فلم يعطوه، فهجاهم يقول: عجزتم عن مهر واحدة فكيف لو تزوجت بأربع نسوة. وقوله: فكيف لو درْت، أي: فكيف لو قامت الحرب على ساق.
ولو قيل للحم الساق عضيلة وعضائل جاز.
وتقُول: عضَّلْتُ عليه، أي: ضيَّقْتُ عليه في أمره وحلت بينه وبين ما يريد ظلماً.
وعُضِلَتِ المرأة، بالتخفيف إذا لم تطلّق، ولم تترك، ولا يكون العَضْلُ ألاّ بعد التزويج.
وعَضَّلَتِ المرأةُ بولدها، إذا عسر عليها ولادُها، وأَعْضَلَتْ مثله، وأعْسَرَتْ فهي مُعَضِّلْ ومُعْضِل.
والعَضَل مواضع بالبادية كثيرة الغياض.
بنو عضَل من أسد.
واعضَلَتِ الشجرة إذا كثرت أغصانها، واشتدّ التفافها، قال:
....شـــجـــــاعٌ		تَرَاَّدَ في غصون معضئلّه
علض: العِلَّوْض: ابن آوى بلغة حمير، ولم يعرفه الضرير وغيره.
ضلع: الضِّلَع والضِّلْعُ. يقال: ناولته ضلعاً من بطِّيخ، تشبيهاً بالضلع.
وثلاثُ أَضْلُع، والجميع أضلاع. والضِّلَعُ يؤنث.
والضِّلَعُ القُصَيْرَى: آخر الأضلاع من كل شيء ذي ضِلَع وأقصرها. وفي الحديث: " إنّ حواء خلقت من الضِّلَعِ القُصَيْرَى من ضلوع آدم عليه السَّلام " .
والالتواءُ في أخلاق النساء وراثة عَلِقَتْهُنّ من الضِّلَع، لأنّها عوجاء.
والضَّليع: الجسيم. قال:
عَبْلٌ وكيعٌ ضليعٌ مُقْرَبٌ أرِنٌ		للمقرَبات أمامَ الخيل مُعْتَرَقُ
والأضلَع: يوصف به الشديد والغليظ.
ودابّة مُضْلِع: لا تقوَى أضلاعها على الحمل.
وحِمْلٌ مُضْلِعٌ، أي: مُثْقِل. واضطلعت بهذا الحِمْل، أي: احتملته أضلاعي. وإنّي لهذا الحِمْل مضطلع، ولهذا الأمر مطُّلع، الضاد مدغمة في الطاء، وليس من المطالعة. والمضلّعة من الثياب: التّي وشيُها مثل الضِّلَع. قال أبو ليلى: هو المسبّر.
قال:
تَجَافَى عن المأثور بيني وبينها		وتُدني عليها السابريّ المضلّعا
ورجل أضلَعُ، وامرأة ضلعاءُ، وقوم ضُلْعٌ، إذا كانت سنّه شبيهة بالضِّلَع.
والضالع: الجائر والمائل، أخذه من الضِّلَعِ لأنّها مائلة عوجاء. قال النابغة:
أتأخذ عبداً لم يخـنْـكَ أمـانةً		وتترك عبداً ظالماً وهو ضالع
وفلان أضلعهم، أي: أضخمهم.

### Türkçe

باب **العين** ve **الضاد** ve **اللام** onlarla birlikte

ع ض ل، ع ل ض، ض ل ع kullanılagelenlerdir; ض ع ل، ل ض ع، ل ع ض ihmal edilmişlerdir. **عضل**: **العَضَلة**: baldırların ve pazuların etinin yeri. Ve o, baldırların ikisi etleri çoğaldığı zaman, baldırların ikisi bakımından elbette **عضِل**’dir.

Ve **يد عضِلة** ve **ساق عضِلة**: iri.

Ve **داء عُضال**: tabipleri aciz bıraktığı, ve onları **أَعْضَلَ** ettiği, böylece onunla (uğraşarak) ayağa kalkmadıkları zaman.

Ve **أمر مُعْضل**: insanların onunla ayağa kalkmaya galip gelemediği (iş). ذو الإصبع dedi ki:
واحدةٌ أعضّلكم أمـرُهـا		فكيف لو دُرْتُ على أربع

Bize ulaştı ki ذو الإصبع evlendi; sonra kavmine geldi, onlardan onun mehrini sordu da ona vermediler; bunun üzerine onları hicvetti, şöyle diyerek: Bir tek (kadının) mehrinden aciz kaldınız; peki dört kadın üzerine dönseydim nasıl olurdu. Ve onun sözü: **فكيف لو درْت**; yani: savaş bir ساق üzerine kalksaydı nasıl olurdu.

Ve eğer baldırın eti için **عضيلة** ve **عضائل** denilse caiz olur.

Ve dersin: **عضَّلْتُ عليه**; yani: onun işinde ona daralttım ve zulmen onunla istediği şey arasına girdim.

Ve kadın **عُضِلَتِ** (tahfif ile), boşanmadığı ve bırakılmadığı zaman; ve **العَضْلُ** ancak evlendirmeden sonra olur.

Ve kadın, çocuğuyla **عَضَّلَتِ**; doğurması ona zor geldiği zaman. Ve onun benzeri **أَعْضَلَتْ**; ve **أَعْسَرَتْ**; artık o **مُعَضِّلْ** ve **مُعْضِل**’dir.

Ve **العَضَل**: bedevîde çok, sık ağaçlıklı yerlerdir.

**بنو عضَل**: Esed’dendir.

Ve ağaç **اعضَلَتِ**: dalları çoğaldığı ve dolaşması şiddetlendiği zaman. Dedi ki:
....شـــجـــــاعٌ		تَرَاَّدَ في غصون معضئلّه

**علض**: **العِلَّوْض**: Himyer lügatinde çakalın oğludur; kör ve başkası onu bilmedi.

**ضلع**: **الضِّلَع** ve **الضِّلْعُ**. Denir: Ona karpuzdan bir **ضلع** verdim; **الضِّلَع**’a benzetme olarak.

Ve üç **أَضْلُع**; ve hepsi **أضلاع**. Ve **الضِّلَعُ** müennestir.

Ve **الضِّلَعُ القُصَيْرَى**: her **ضِلَع** sahibi şeyin kaburgalarının sonuncusu ve onların en kısasıdır. Ve hadiste: “Havvâ, Âdem عليه السَّلام’ın kaburgalarından **الضِّلَعِ القُصَيْرَى**’dan yaratıldı.”

Ve kadınların ahlâkındaki eğrilik, **الضِّلَع**’dan onlara yapışmış bir mirastır; çünkü o eğridir.

Ve **الضَّليع**: iri cüsseli. Dedi ki:
عَبْلٌ وكيعٌ ضليعٌ مُقْرَبٌ أرِنٌ		للمقرَبات أمامَ الخيل مُعْتَرَقُ

Ve **الأضلَع**: şiddetli ve kalın olana vasıf olarak söylenir.

Ve **دابّة مُضْلِع**: kaburgaları yük üzerine güç yetiremeyen.

Ve **حِمْلٌ مُضْلِعٌ**; yani: ağırlaştıran. Ve **اضطلعت بهذا الحِمْل**; yani: kaburgalarım onu yüklendi. Ve ben bu yük için elbette **مضطلع**’ım; ve bu iş için **مطُّلع**’ım; **الضاد** **الطاء**’a idğam edilmiştir; ve **المطالعة**’dan değildir. Ve elbiselerden **المضلّعة**: nakşı **الضِّلَع** gibi olan. Ebû Leylâ dedi: o, **المسبّر**’dir.

Dedi ki:
تَجَافَى عن المأثور بيني وبينها		وتُدني عليها السابريّ المضلّعا

Ve **رجل أضلَعُ** ve **امرأة ضلعاءُ** ve **قوم ضُلْعٌ**: dişi **الضِّلَع**’a benzer olduğu zaman.

Ve **الضالع**: haksız ve meyleden; onu **الضِّلَعِ**’dan aldı; çünkü o meyilli, eğridir. Nâbiga dedi ki:
أتأخذ عبداً لم يخـنْـكَ أمـانةً		وتترك عبداً ظالماً وهو ضالع

Ve falan onların **أضلعهم**’idir; yani: onların en irisi.
