# عضي (ع-ض-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Organlar

- Harfler: ع - ض - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: عضو

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عِضِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%90%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فِعْلِينَ | Organlar | 1 | 1 | [15:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/ayet/15:91.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
2. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عضي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [بضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D8%B9.md), [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlı bir gövdeyi, kesilen hayvanı veya bir bütünü eklem yerlerinden kesip uzuvlarına ayırma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin organik bütünlüğünü bozup işine gelen parçaları seçerek onu işlevsizleştirme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin kurucu parçalarını birbirinden kopararak yapının canlılığını ve değerini yok etme |
| Kritik Hata Riski | Kökü salt soyut bir yalanlama veya iftira sayarak ayetteki metinsel ve yapısal parçalama suçunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عض | Sertçe kavrama, kenetlenme, bir gövdeye dişlerini geçirerek tutma veya baskı uygulama anlamını taşır; nitekim [عضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6.md) dişlemek, [عضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%AF.md) kola kenetlenen kuvvetli pazı, [عضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84.md) ise sertleşip kemiğe yapışan kas dokusudur. | ي | Sert kavrama ve dişleme baskısını esnek ve yönlendirici bir eyleme dönüştürerek gövdeyi eklem yerlerinden ayırma, eti uzuvlarına bölme sonucuna bağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Bir bütünün yapısını, eklem noktalarını ve ayrım yerlerini görerek teşhis etme hareketi. |
| ض | olta, bitki (türetme harf: ص ikizi); yakalama, sıkıştırma, baskı | Hedef alınan doku veya eklem üzerine kuvvet ve kesici baskı uygulama hareketi. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Ayrıştırma, parçalama ve paylaştırma eylemini fiilen yürütme hareketi. |
| عضي | Bir bütünün eklem ve bağ dokusunu görerek ayırt etme, baskı uygulayarak mafsallarından çözme ve fiili müdahaleyle uzuvlarına ayırma hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesilen bir koyun veya devenin etini rastgele parçalamak yerine eklem yerlerinden kesip uzuvlarına ayırma eylemidir (تعضية الشاة). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde kabilenin birliğini ve organik gücünü parçalama anlamında kullanılmıştır: وعضّى بني عوف فأما عدوّهم فأرضى وأما العزّ منهم فغيّرا |
| Erken Arapça kullanım | Paylaşıldığında değerini ve işlevini yitiren kılıç, mücevher gibi eşyaların miras taksiminde parçalanmasını yasaklayan hadis rivayeti: لا تعضية على أهل الميراث |

Kaynak: Asâsü'l-Belâga, Lisânü'l-Arab, Tâcü'l-Arûs, Kitâbü'l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde kök, organik bir gövdenin azalarına bölünmesi, kemik ve et dokusunun eklem noktalarından ayrılması semantik alanı üzerinde temellenir. İbranicede kemik, öz ve yapısal iskeleti ifade eden kelimelerle kök bağı bulunan bu hat, Güney Sami ve klasik Arapça sahasında doğrudan canlı bir organizmanın uzuvları manasındaki kelimelerin türediği bir kaynağa dönüşmüştür. Arapçada bir varlığın işlevsel parçası anlamına gelen uzuv kelimesi de bu kökün zemininden neşet eder. Erken dönemde kelamın veya kabilenin birlik ve beraberliğinin bozulması, canlı bir gövdenin uzuvlarının kesilerek birbirinden koparılması istiaresiyle açıklanmıştır. Kökün bir diğer dalı olan iftira ve asılsız isnat anlamı da sözü parçalayıp tahrif ederek aslından uzaklaştırma eylemiyle semantik temas halindedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Eti eklemlerinden ayırma ve uzuvlaştırma | Bir bütünü işlevsel parçalarına kesip ayırma eyleminden türeyerek mecazen sözü veya toplumu parçalama anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve İbranice iskelet/kemik/yapı kökleri | Gövdenin temel yapı taşları ve mafsal ayrımlarıyla ilgili ortak semantik çekirdek paylaşılır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yapısal doku ayrımı | Bir bütünü eklem noktalarından bölmeye yönelik arkaik fiziksel köklerle muhtemel akrabalık taşır. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عضي | Anlamlı | Bir bütünü uzuvlarına ayırmak, parçalamak | Eti eklem yerlerinden kesip ayırmak, mirası veya ilahi kelamı parçalamak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عيض | Anlamlı | Birbirine dolanmış sık ağaçlık, çalılık | Dalları ve kökleri birbirine girmiş, ayrıştırılması güç ağaç topluluğu. | Hedef kökün uzuvlara ayrılmasına zıt olarak dokuların birbirine kenetlenmesi; Kur'an'da geçmez |
| ضعي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş; Kur'an'da geçmez |
| [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) | Anlamlı | Kaybolmak, helak olmak, zayi olmak | Bir şeyin korunaksız kalarak elden çıkması, işlevini ve varlığını yitirmesi. | Parçalanıp dağılmanın nihai sonucu; Kur'an'da geçer |
| يعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn kaydına göre mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez |
| يضع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kök türetimi bulunmayan yapı; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عضي | Merkez | Parçalama | Bir bütünü eklem yerlerinden ayırarak uzuvlaştırma | Canlı veya yapısal bir bütünün hayatını ve fonksiyonunu bitiren anatomik parçalama. |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ayırma | Birbirine bitişik şeyleri uzaklaştırma | İki şeyi birbirinden tefrik edip aralarını açar; عضي ise bizzat gövdeyi organlarına böler. |
| [بضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Kesme | Bütünden rastgele bir et parçası kesip koparma | Mafsal gözetmeksizin etten bir parça kesmeyi anlatır; عضي eklemleri esas alır. |
| [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Taksim etme | Pay ve hisselere bölüştürme | Genellikle ölçülü ve adil paylaştırmayı hedefler; عضي bütünü sakatlayan parçalamadır. |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Zıt | Bütünleme | Parçaları bir araya getirip tek vücut kılma | Dağınık unsurları birleştirerek yekpare güç oluşturur; عضي bu vahdeti yıkar. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عضي | Parçalara ve uzuvlara ayırmak | Bir bütünü mafsallarından bölerek işlevsel vahdetini bozmak. | Kesin |
| Latince | dismembrare, articulatim dividere | Uzuvlarına ayırmak, parçalamak | Canlı bir gövdeyi organlarına ayırma yönünü tam karşılar; sözü tahrif etme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | dismember, parcel out, compartmentalize | Uzuvlarını kesmek, bölümlere ayırmak | Canlı bir sistemin veya metnin bütünlüğünü keyfi biçimde bölme hareketini karşılar. | Güçlü |
| Almanca | zergliedern, zerstückeln | Uzuvlarına ayırmak, parçalamak | Bütüncül bir yapıyı anatomik veya metinsel parçalara bölerek dağıtma eylemini ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | démembrer, morceler | Parçalamak, taksim etmek | Bir gövdeyi veya mülkü organlarına bölerek vahdetini bozma anlamını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عِضِين (çoğul isim) | İlahi vahyi işine gelen parçalara ayırıp işlevsizleştirme | Kur'an'ın bir kısmını kabul edip bir kısmını reddederek veya onu parça parça niteleyerek vahyin canlılığını bozanların kınanması (Hicr [15:91](https://lisan.digital/tr/ayet/15:91.md)). |
| عِضِين (çoğul isim) | Büyü, yalan ve uydurma isnatlar (عضه köküyle ilişkili tefsir vechi) | Müşriklerin Kur'an'ı sihir, kehanet, şiir veya masal diyerek asılsız kategorilere parçalama girişimi (Hicr [15:91](https://lisan.digital/tr/ayet/15:91.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin ve imanın bölünmezliği | İmanın veya ilahi kelamın bir kısmını alıp bir kısmını terk etmenin (teb'îz) küfür sayılıp sayılmayacağı meselesi. | Parçacı iman anlayışının reddedilerek vahyin vahdetine iman zorunluluğu. |
| Fıkıh | Miras ve ortak mülkün taksimi | Kılıç, kitap, mücevher gibi bölündüğünde değeri düşen veya helak olan eşyaların parçalanma yasağı. | Varlığın değerini ve işlevini yok eden ifraz eyleminin menedilmesi. |
| Tefsir | Hicr Suresi 91. ayetinin tevili | Ayetteki ifadenin vahyin bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamak mı yoksa ona sihir/şiir demek mi olduğu tartışması. | Metnin canlı bütünlüğünün kasıtlı parçalanarak tahrif edilmesi. |
| Hadis | Miras ve kısmet rivayetleri | Mal taksiminde ortaklardan birinin zarara uğratılmasını engelleme kuralı. | Bütünü parçalayarak kullanım dışı bırakmanın hukuki engeli. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat tasavvuru | Teb'îz ve seçmeci dindarlık | Sistemin canlılığını yok etme | Dinin bütüncül hükümlerinden bazılarını alıp bazılarını atmak dini canlı bir beden olmaktan çıkarır. | Kesin |
| İlmi | Metin tenkidi ve usul | İndirgemecilik ve bağlam koparma | Hakikati tahrif etme | Bir metni veya ilmi hakikati bağlamından koparıp parçaları mutlaklaştırarak ana gayeyi saptırma. | Güçlü |
| Siyasi | Toplum yönetimi ve birlik | Kabilecilik ve fraksiyonlaşma | Sosyal asabiyeti parçalama | Toplumu eklem yerlerinden bölerek çatışan gruplara ayırmak ortak iradeyi ve iktidarı imha eder. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sermaye bütünlüğü | Atıl ifraz ve sermaye ufalanması | Değer kaybı oluşturma | Değeri bütünlüğünde saklı olan üretim araçlarını bölerek ekonomik verimsizlik ve iflas doğurma. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Biyolojide diseksiyon ve sistemik çöküş | Canlı bir organizma organlarına ayrıldığında canlılığını yitirmesi gibi; elemanları arasındaki ilişki kesilen bir sistemin fonksiyonunun sıfırlanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta gayrikabil-i taksim malların parçalanması | Tek başına anlam ifade eden bir hukuki varlığın parçalanması durumunda uğradığı nihai değer ve fonksiyon kaybı. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlgili ayette geçen kelimeyi yalnızca geçmiş kavimlerin Kur'an'a büyü veya yalan demesiyle sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlı bir bünye olan ilahi vahyi parçalara ayırarak bir kısmını uygulayıp bir kısmını terk eden her türlü indirgemeci yaklaşımın yerilmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Vahyi selektif biçimde cımbızlayarak işine geldiği gibi kullanan modern zihniyetlerin bu ilahi ikazın kapsamı dışında kaldığı zannı doğar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin eklektik ve parçacı yaklaşımlarla anlaşılamayacağını, onun tek bir canlı organizma gibi organik bir bütün olduğunu ihtar ettiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hicr Suresi 90-93. ayetleri başta olmak üzere, Kitap ehlini vahyin bir kısmına inanıp bir kısmını inkar etmekle suçlayan ayetlerin kavranmasında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetleri tarihsel, metinsel ve tematik bağlamından koparıp kendi ideolojisine dayanak kılan cımbızlama usulünün bir tahrif suçu olduğunu tescil eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir hayvanın etini veya canlı bir bünyeyi eklem yerlerinden keserek bağımsız uzuvlarına ayırmak.
- Soyut anlam: Birbirine bağlı ve canlı bir sistem teşkil eden bütünün unsurlarını kopararak yapının işlevini ve hayatını yok etmek.
- Sistematik karşılık: Metin veya toplum mühendisliğinde bütünü oluşturan ilişkiler ağını felç eden parçalama ve indirgeme operasyonu.
- LaTeX modeli: $$ S = \left( \bigcup_{i=1}^{n} c_i \right) \xrightarrow{\; \delta \;} \{c_1, c_2, \dots, c_n\} \implies f(S) = 1 \land \sum_{i=1}^{n} f(c_i) = 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ simgesi kurucu bileşenlerin ($c_i$) birleşimiyle meydana gelen ve işlevsellik değeri tam olan ($f(S)=1$) canlı veya organik bütünü temsil eder. Parçalama ve uzuvlaştırma operatörü ($\delta$) bu bütüne uygulandığında, bileşenler arasındaki bağ dokusu koparak yalıtılmış bir kümeye dönüşür. Eşitliğin sağ tarafı, parçalanmış unsurların tek tek fonksiyonlarının toplamının sıfıra indiğini ($\sum f(c_i)=0$), yani bütünlüğünü yitiren sistemin canlılık ve değerini tamamen kaybettiğini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/ayet/15:91.md) — عِضِينَ

الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ

Meal (IK): Onlar ki; Kur’an’ı parçalara ayırmışlardı.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

#### Madde başı: عضو

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ، والمستعملُ التَّعويضُ عوّضتُه من هِبَته خيراً. واستعاضني: سألني العِوَضَ. عاوَضْتُ فلاناً بعَوَضٍ في البيع والأخذ فاعتَضْته مما أعطيته.
عِياض: اسم رجل. وتقول: هذا عِياضٌ لك، أي: عِوَضٌ لك.
عَوْضُ: يجري مجرى القَسَم، وبعض النّاس يقول: هو الدّهر والزّمان، يقول الرّجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذاك أبداً، فلو كان اسماً للزّمان إذن لجرى بالتنوين، ولكنه حرفٌ يُرادُ به قَسَم، كما أنّ أجَلْ ونَحْوَها مما لم يتمكّن في التّصريف حُمِلَ على غير الإعراب. قال الأعشى:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
وتقول العرب: لا أفعل ذاك عَوْضُ، أي: لا أفعله الدّهر، ونصب عوض، لأنّ الواو حفزت الضّاد، لاجتماع السّاكنين.
ضوع، ضيع:
ضاعَتِ الريحُ ضوعاً: نَفَحَتْ. قال:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
ويقال: ضاعَ يَضُوعُ، وهو التَّضوُّر، في البكاء في شِدَّةٍ ورفعِ صوتٍ. تقول: ضَرَبَهُ حتّى تَضَوَّعَ، وتضوّر. وبكاءُ الصّبيّ تضوُّعٌ أكْثَرَهُ، قال:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
وأضاعَ الرّجلُ إذا صارت له ضَيْعَةٌ يشتغِلُ بها، وهو بِمَضِيعَةٍ وبمَضيع إذا كان ضائعاً، وأضاع إذا ضيّع.
والضُّوَعُ: طائر من طير اللّيل من جنسِ الهامِ إذا أَحَسَّ بالصّباح صَدَحَ.
وضَيْعةُ الرّجلِ: حِرْفَتُه، تقول: ما ضَيْعَتُك? أي: ما حِرْفَتُك? وإذا أخذ الرّجلُ في أمور لا تَعنيه تقول: فَشَتْ عليك الضَّيعة، أي: انتشرتْ حتّى لا تدري بأيّ أمرٍ تأخذ. وضاعَ عيالُ فلانٍ ضَيْعَةً وضِياعاً، وتركهم بمَضْيَعَةٍ، وبمَضِيعَةٍ، وأضاعَ الرّجلُ عيالَه وضيَّعهم إضاعةً وتضييعاً، فهو مُضِيعٌ، ومُضَيِّع.
ضعو:
الضَّعْوَةُ: شَجَرٌ تكون بالبادية، والضَّعة أيضاً بحذف الواو، ويجمع ضَعَوات، قال:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
وقال يصف رجلاً شهوان اللّحم:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة
وضع:
الوضاعةُ: الضَّعَةُ. تقول: وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة.
والوضيعة: نحو وضائع كسرى، كان ينقل قوماً من بلادهم ويسكنهم أرضاً أخرى حتّى يصيروا بها وَضِيعَةً أبداً. والوَضيعةُ أيضاً: قوم من الجند يُجْعَلُ أسماؤهم في كورة لا يغزون منها. والوضيعةُ: ما تَضَعُه من رأسِ مالكَ.
والخيّاط يُوضِّعُ القُطنَ على الثّوب توضيعاً، قال:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
وتقول: في كلامه توضيعٌ إذا كان فيه تأنيثُ كلامِ النِّساءِ.
والوَضْعُ: مصدرُ قولِك: وَضَعَ يَضَعُ. والدّابّة تضع السّير وضعاً وهو سير دون. وتقول: هي حسنة الموضوع. وأوضعها راكبها. قال الله عزّ وجلّ: "ولأوضعوا خلالكم".
والمُواضَعَةُ: أن تُواضِعَ أخاك أمراً فتناظره فيه. وفلان وضعه دخوله في كذا فاتّضع والتواضعُ: التَّذلُّلُ.

##### Türkçe

باب **العين** والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع

**عضو**:
**العُضْوُ** ve **العِضْوُ** - iki lugat - etli olarak bedenden her bol kemik. Ve **العِضة**: şeyden parça; “şeyi **عِضةً عِضةً** **عضّيت**” (yani) onu bununla dağıttığın zaman. Dedi ki:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**جعلوا القرآن عضين**”, yani: **عِضةً عِضةً**; onda ayrıldılar da onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler.

**عوض**:
**العِوَضُ** bilinir; denir: onu **عِضْتُه** **عِياضاً** ve **عَوْضاً** (olarak) (verdım); isim: **العِوَضُ**. Ve kullanılan **التَّعويضُ**tur: onu, bağışından daha hayırlısıyla **عوّضتُه**. Ve **استعاضني**: benden **العِوَضَ**ı istedi. Satışta ve almada bir **عَوَضٍ** ile falancayla **عاوَضْتُ**; ona verdiğimden (karşılık olarak) onu **اعتَضْته**.

**عِياض**: bir adamın adıdır. Ve dersin: bu senin için **عِياضٌ**dur; yani: senin için **عِوَضٌ**dur.

**عَوْضُ**: yemin yerinde yürür; insanların bir kısmı der ki: o dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: **عَوْضُ** bu asla olmaz. Şayet zamanın ismi olsaydı o vakit tenvin ile yürürdü; fakat o, kendisiyle yemin kastedilen bir harftir; tıpkı **أجَلْ** ve onun benzerleri gibi, tasrifte yerleşik olmadığından i‘rabın dışına taşınmıştır. A‘şâ dedi ki:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
Ve Araplar der: onu yapmam **عَوْضُ**; yani: onu dehr boyunca yapmam. Ve **عوض** nasb edildi; çünkü **الواو** **الضّاد**’ı harekete sevk etti, iki sâkinin birleşmesinden dolayı.

**ضوع**، **ضيع**:
Rüzgâr **ضاعَت** **ضوعاً**: esti (koku/nefha verdi). Dedi ki:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
Ve denir: **ضاعَ يَضُوعُ**; o, ağlamada bir şiddet ve ses yükseltmede **التَّضوُّر**dur. Dersin: onu vurdu, ta ki **تَضَوَّعَ**; ve **تضوّر**. Çocuğun ağlaması, onun çoğu **تضوُّعٌ**dur. Dedi ki:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
Ve adam **أضاعَ** (denir) — kendisiyle meşgul olduğu bir **ضَيْعَةٌ** kendisine olduğu zaman. Ve o, kaybolmuş olduğu zaman **بِمَضِيعَةٍ** ve **بمَضيع** üzeredir. Ve **أضاع** (denir) — **ضيّع** ettiği zaman.

Ve **الضُّوَعُ**: gece kuşlarından, **الهام** cinsinden bir kuştur; sabahı hissettiği zaman öter.

Ve adamın **ضَيْعةُ**si: onun mesleğidir. Dersin: **ما ضَيْعَتُك?** yani: mesleğin nedir? Ve adam kendisini ilgilendirmeyen işlere daldığı zaman dersin: sana **الضَّيعة** yayıldı; yani: yayıldı da hangi işle meşgul olacağını bilmez oldun. Ve falancanın çoluk çocuğu **ضاعَ** **ضَيْعَةً** ve **ضِياعاً**; onları **بمَضْيَعَةٍ** ve **بمَضِيعَةٍ** hâlinde bıraktı. Ve adam çoluk çocuğunu **أضاعَ** ve onları **ضيَّعهم**; **إضاعةً** ve **تضييعاً** (ile); o hâlde o **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّع**dir.

**ضعو**:
**الضَّعْوَةُ**: çölde bulunan bir ağaçtır. Ve **الضَّعة** da, **الواو**’yu düşürmekle (böyledir). Ve **ضَعَوات** olarak çoğul yapılır. Dedi ki:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
Ve eti şehvetli bir adamı vasfederek dedi ki:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة

**وضع**:
**الوضاعةُ**: **الضَّعَةُ**dir. Dersin: **وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة**.

Ve **الوضيعة**: Kisrâ’nın **وضائع**i gibi; kavimleri ülkelerinden nakleder ve onları başka bir toprağa yerleştirirdi, ta ki orada ebediyen bir **وَضِيعَةً** olsunlar. Ve **الوَضيعةُ** ayrıca: askerlerden bir kavimdir; isimleri bir **كورة** içinde konulur, oradan gazaya çıkmazlar. Ve **الوضيعةُ**: sermayenden indirdiğin şeydir.

Ve terzi, pamuğu elbise üzerine **يُوضِّعُ**; **توضيعاً** (olarak). Dedi ki:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
Ve dersin: sözünde **توضيعٌ** vardır; eğer onda kadınların sözünü dişilleştirme varsa.

Ve **الوَضْعُ**: “**وَضَعَ يَضَعُ**” sözünün masdarıdır. Ve binek, yürüyüşü **وضعاً** ile koyar; o, daha aşağı bir yürüyüştür. Ve dersin: o, **حسنة الموضوع**dur. Ve binicisi onu **أوضعها**. Aziz ve Celil Allah dedi ki: “**ولأوضعوا خلالكم**”.

Ve **المُواضَعَةُ**: kardeşinle bir iş üzerinde **تُواضِعَ** olmandır; sonra onda onunla münazara edersin. Ve falancanın **وضعه**si, onun şuna girişi (sebebiyle)dir; böylece **اتّضع**. Ve **التواضعُ**: **التَّذلُّلُ**dür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: عضو

(باب العين والضاد وما يثلثهما)
(عضل) العين والضاد واللام أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على شِدّةٍ والتواءٍ في الأمر. من ذلك العَضَل، قال الأصمعيّ: كلُّ لحمةٍ صُلْبَةٍ في عَصَبَةٍ فهي عَضَلة. يقال: عَضِل الرّجلُ يَعْضَل عَضَلاً. ومن الباب: هو عُضْلَةٌ من العُضَل، أي مُنكَر داهية. وهو من القياس، كأنَّه وصف بالشِّدَّة. والعضل([1]) من الرِّجال: القويّ. ومن الباب: الدّاءُ العُضَال، الأمر المُعْضِل، وهو الشَّديد الذي يُعيِي إصلاحُه وتدارُكُه. ويقال منه أعْضَلَ. ويقال إنَّ ذا الإصبع تزوَّجَ امرأةً، فأتى قومَه يسألهمْ مَهرَها فلم يُعطُوه فقال:
واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها  *** فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ([2])
يقول: عَجَزتم عن مَهْرِ واحدةٍ فكيف لو تزوَّجتُ بأربع. يقال: أعضلَه الأمرُ وأعْضَلَ به. وقال عمر: "أعْضَلَ بي أهلُ الكوفة ما يرضَوْن بأمير، ولا يَرضاهم أمير"، أي أعياني أمرُهم. والمُعْضِلات: الشدائد. ويقال: عضّلتُ عليه، أي ضيَّقتُ في أمره. وعَضَلْتُ المرأةَ عَضْلاً، وعَضَّلْتُها تعضيلاً، إذا منعتها من التزوُّج ظُلماً. قال الله تعالى: ﴿فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ [البقرة 232]، أي تحبِسُوهنّ. ويقال عَضَّلَتِ المرأة، إذا نَشِب الولدُ في رَحِمِها فلم يَسْهُل مَخرجُه. وشاةٌ معضِّلة وغنم مَعَاضيل. [و] عضّلت الأرضُ بأهلها، أي غصَّت بهم وضاقت لكثرتهم. قال أوس:
ترى الأرضَ منّا بالفَضاءِ مريضةً  *** مُعضِّلة مِنَّا بجمعٍ عَرَمْرَمِ([3])
ويقال سنة عِضْل: عسيرة. قال:
* فيا للنَّاس للسَّنة العِضْلِ *
قال الفرّاء: ما يأتِينا خيرُ فلانٍ إلاّ مُعْضِلاً، أي في التواءٍ ونكَد. وعَضَل: قبيلةٌ، وهو من هذا.
(عضم) العين والضاد والميم قد ذكرت فيه كلماتٌ عن الخليلِ وغيره وأراها غلطاً من الرُّواة عنه. فأمَّا الخليل فأعلى رتبةً من أنْ يصحِّح مثلَ هذا. قال: العَضْم: مَقْبِض القَوْس. وأنشدوا:
* رُبَّ عَضْمٍ رأيتُ في جوف ضَهْرِ([4]) *
قالوا: والضَّهْر: موضعٌ في الجَبَل، وهذا كله كلام. والعضام: عَسيب البعير. والعضمُ: خشبةٌ ذاتُ أصابعَ يُذْرَى بها الطّعام*. وعَضْمُ الفدّان: لوحُه العريض. والعَيْضُوم([5]) ، قالوا: الأكول.
وذكرنا هذا كله تعريفاً أنَّه لا أصلَ له، ولولا ذاك ما كان لذِكره وجه.
(عضو) العين والضاد والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجزئةِ الشَّيء. من ذلك العِضْو والعُضْو. والتَّعضية: أن يُعَضِّيَ الذّبيحة أعضاء. والعِضَةُ: القِطعة من الشيء، تقول: عَضّيْتُ الشيء أي وزَّعته. قال رؤبة:
* وليس دينُ الله بالمُعَضّى([6]) *
أي بالمفرَّق. قال الخليل: وقوله تعالى: ﴿الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ﴾  [الحجر 91]، أي عِضَة عِضة، ففرَّقوه، آمنوا ببعضه وكَفَرُوا ببعضه. والاسم منه التَّعضية. ومنه الحديث: "لا تَعْضِيَةَ في ميراث" أي لا تَقسِموا ما [لا] يحتمل القَسْم كالسَّيف والدّرَّة وما أشبَهَ ذلك.
(عضب) العين والضاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على قَطْعٍ أو كسر. قال الخليل: العَضْب: السَّيف القاطع. والعَضْب: القطعُ نَفْسُه. تقول عَضَبه يَعْضِبه، أي قطعه. ومنه رَجُلٌ عضْب اللِّسان، وقد عَضُبَ لسانُه عُضُوبَاً وعَضُوبةً. وهذا إنما هو تشبيهٌ بالسَّيف العَضْب. قال ابنُ دُريد: "عَضَبتُ الرجل بلساني، إذا [تناولتَه به]، شتمتَه، ورجلٌ عَضَّابٌ، إذا كان شَتّاماً([7]) ". وعَضَبَني الوَعْك([8]) أي نَهَكَني.
ومن الباب: الشَّاة العَضْباء: المكسورة القَرْن. ويقال إنَّ العَضَبَ يكون في أحد القَرنين. وذكر ابنُ الأعرابي أن العَضَب في الأُذن: أن يذهب نِصفُها أو ثلثها، وفي القرن، إذا ذهب من مُشَاشِهِ شيء.
وحُكِي: رجلُ أَعْضَبُ، أي قصير اليد. ويقال إنَّ الأعضب من الرِّجال: الذي لا إخوةَ له ولا ناصِرَ ولا أحد له.
(عضر) العين والضاد والراء لا أصلَ لـه في كلام العرب، وإنْ ذُكر فيه شيءٌ فغير صحيح.
(عضد) العين والضاد والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على عضوٍ من الأعضاء؛ يُستعار في موضع القوّة والمُعين. فالعضد([9]) : ما بين المِرْفق إلى الكتف، يقال عَضُدَ وعَضْدَ، وهما عَضُْدان، والجمع أعضاد. وهي مؤنَّثة. ويقال: فلانٌ عضُدِي، لمكان القُوّة التي في العَضُد. ورجلٌ عضديٌّ وعُِضَاديّ. قال الخليل: والعَضْد: المعونة([10]) ، يقال: عضَدْتُ فلاناً، أي أعنْتُه. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ المُضِلِّينَ عَضُداً﴾ [الكهف 51]. قال ابنُ الأعرابيّ: عضُد الرجل: قَومُه وعشيرته، ولذلك يقال: يَفُتُّ في عَضُده. وقال أعرابيٌّ لرجلٍ استعانَه فلم يُعِنه: "أنت والله العَضد الثَّلْماء"، نسبهُ إلى الضَّعف، وإذا قَصُرَت العضُد أو دَقَّت فهي عضِدَة([11]) . وأمَّا العَضَد يفتح الضاد [فهو] داءٌ يأخذُ في العضُد. قال النابغة:
شَكَّ الفريصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها  *** شَكَّ المبيطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ([12])
قال بعضُهم: لا يكونُ العَضَد إلاّ في الإبل خاصَّة. وناقَةٌ عضِدَةٌ، اشتكَتْ عضُدَها. وإبلٌ مُعَضَّدة: موسومة في أعضادها. ويقال للدُّمْلُج: المِعْضَد والمِعْضَاد، لأنّه في العَضُد يُمْسَك. ويقال لـه العِضَاد أيضاً. ويقال ذلك للذي يُشَدّ على الَعضُد للنفقة([13]) .
قال الخليل: وأعضاد كلِّ شيءٍ: ما يُشَدُّ حوالَيْه من البِناء، وذلك كأعضاد الحوض، وهي صفائح من حجارةٍ يُنْصَبْنَ حول شفيرهِ، الواحد عَضُد. قال لبيد:
راسخُ الدِّمْنِ على أعضادِهِ  *** ثَلَمَتْهُ كلُّ ريحٍ وسَبَلْ([14])
وعَضُد الرَّحْلِ: خشبتانِ لَزِيقتَانِ بالواسطة. وعِضادة الباب: مِسَاكاهُ اللذان يُطبَق البابُ عليهما. والعَضِيد: النَّخْلة تنَاوَلُ ثمرَها بيدك. وممكنٌ أن يسمَّى بذلك لأجل أنَّ العَضُد تُطَاوِلُها فتنالُها. والرَّجُلُ العُضاديُّ: الممتلئ العَضدين لحماً. قال:
وأعجبَهَا ذُو شَمْلةٍ وهِرَاوَةٍ  *** غلامٌ عُضَاديٌّ سمينُ البآدلِ
قال: والعاضد: الذي يلزم جانبَ الإبل، ولابدَّ لها من عاضدين؛ لأن السّوَّاق خلْفَها والعاضِدَين من جانبَيها. وأنشد ابنُ الأعرابيّ:
يا ليت لي بصاحِبيَّ صاحبا *** إذا مَشَى لم يَعْضُد الرَّكائبا([15])
أي لم يأتِها من قِبَل أعضادها. والعاضد: السَّهمُ يأخذ ناحيةً من الغَرَضِ لا يصيبُه. وعَضَد الرَّجلُ عن الطَّريقِ: مالَ.
قال ابن السِّكِّيت: العاضد من الجِمال الذي يَعضُد النّاقةَ فيتنوَّخُها. قال:
صَوَّى لها ذا كُدنةٍ جُلاعِدَا([16]) *** طَوْعَ السِّنانِ ذراعاً وعاضِدا
والأصل الآخَر القَطْع. قال الخليل: العَضْد: قَطْع الشّجرةِ بالمِعْضَد، وهو سيفٌ ممتهَنٌ في قَطْع الشَّجَر. والعاضد: القاطع. وفي الحديث في مدينة الرسول: "لا يُعْضَدُ شَجرُها". وقال في المِعْضد:
حسامٍ إذا ما قمتُ منتصراً به  *** كفَى العَوْدَ منه البَدءُ ليس بمِعْضَدِ([17])
قال ابنُ الأعرابيّ: سيف مِعْضَدٌ ومِعْضادٌ وَعَضَّادٌ، أي قاطع. يقال عَضّدت الشجرة، واسم ما يقطع منها العَضيد والعَضَد. قال الهذليّ([18]) :
الطَّعْنُ شَغشغةٌ والضَّربُ هيقعةٌ  *** ضَرْبَ المعوِّل تحتَ الدِّيمة العَضَدا([19])
ومما شذَّ عن هذين الأصلين: الثَّوب المُعَضَّد، وهو المخطّط قال:
* ولا ذَوَات الرَّبْط والمُعَضَّدِ *
---------------------ـ
([1]) في الأصل: "العضلي" تحريف. وإنما يقال "عضل" بفتح فكسر، وبضمتين وفي آخره لام مشددة.
([2]) أنشده في اللسان (عضل) برواية: "أعضلني داؤها فكيف لو قمت".
([3]) ديوان أوس 27 واللسان (عضل) والمخصص (6: 200).
([4]) وكذا أنشده في اللسان (عضم). وأنشده في (ضهر): "رب عصم". والعصم: جمع أعصم وعصماء، وهو الوعل في ذراعيه أو في أحدهما بياض، وسائره أسود أو أحمر. وفي الموضعين من اللسان: "في وسط ضهر".
([5]) قال أبو منصور فيه: "هذا تصحيف قبيح، والصواب العيصوم بالصاد". وقال: "وإنما قيل لها -أي للمرأة- عصوم وعيصوم لأن كثرة أكلها يعصمها من الهزال ويقويها".
([6]) ديوان رؤبة 81. وهو في اللسان (عضا) بدون نسبة.
([7]) إلى هنا ينتهي نص الجمهرة (2: 302-303)، والتكملة السالفة منها.
([8]) الوعك: الحمى، أو ألمها. وفي الأصل، "الوعل" تحريف. وفي أساس البلاغة: "عضبه المرض: وقذه". وفي اللسان: "عضبته الزمانة تعضبه عضباً، إذا أقعدته عن الحركة".
([9]) في الأصل: "بالعضد".
([10]) في الأصل: "المؤنة".
([11]) في الأصل: "عضيدة"، تحريف.
([12]) سبق البيت وتخريجه في (بطر).
([13]) كذا في الأصل. وفي اللسان: "والعضاد والمعضد: ما شد في العضد من الحرز".
([14]) ديوان لبيد 13 واللسان (عضد).
([15]) هذا البيت في اللسان (عضد).
([16]) نسبه للفقعسي في اللسان (جلعد). وأنشد بعده:
* لم يرع بالأصياف إلا فاردا *
          ونظير هذا البيت ما أنشد في اللسان (صوى) للفقعسي:
صوى لها ذا كدنة جلذيا  *** أخيف كانت أمه صفيا
([17]) البيت لطرفة في معلقته المشهورة.
([18]) هو عبد مناف بن ربع الهذلي، كما في اللسان (عضد، شغغ) .
([19]) سبق البيت في (شغ).

ـ

##### Türkçe

(عَyn ile **الضاد** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**عضل**) **العين** ve **الضاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; işte bir şiddete ve işte bir bükülmeye delâlet eder. Bundan: **العَضَل**; **الأصمعيّ** dedi: Bir sinir demetinde her katı et parçası, o bir **عَضَلة**’dir. Denir: Adam **عَضِل** eder, **يَعْضَل** eder, **عَضَلاً**. Ve bâbdan: O, **العُضَل**’den bir **عُضْلَة**’dır; yani inkâr olunan bir musibet. Ve o kıyastandır; sanki şiddet ile vasfedilmiş gibidir. Ve erkeklerden **العضل**: güçlü olan. Ve bâbdan: **الدّاءُ العُضَال**; **الأمر المُعْضِل**; ve o, ıslahı ve telâfisi yoran şiddetli olandır. Ve ondan denir: **أعْضَلَ**. Ve denir ki **ذا الإصبع** bir kadınla evlendi; sonra kavmine geldi, onlardan onun mehrini istiyordu, ona vermediler; bunun üzerine dedi:
واحدةٌ أعْضَلَكم أمرُها  *** فكيف لو دُرْتُ على أرْبَعِ
Der: Birinin mehri hakkında âciz kaldınız; öyleyse dört ile evlenseydim nasıl olurdu. Denir: İş onu **أعضلَه** ve onunla **أعْضَلَ**. Ve **عمر** dedi: “**أعْضَلَ** bana **أهلُ الكوفة**; bir emîre razı olmazlar, bir emîr de onlardan razı olmaz”; yani onların işi beni yordu. Ve **المُعْضِلات**: şiddetler. Ve denir: Ona karşı **عضّلتُ**; yani onun işinde daralttım. Ve kadını **عَضَلْتُ** **عَضْلاً**, ve onu **عَضَّلْتُها** **تعضيلاً**, eğer onu zulmen evlenmekten men ettiğimde. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ﴾ [البقرة 232] yani onları hapsetmeyin. Ve denir: Kadın **عَضَّلَت**; eğer çocuk onun rahminde takılıp kaldı da çıkışı kolay olmadığında. Ve bir koyun **مُعضِّلة** ve koyunlar **مَعَاضيل**. [Ve] yer, halkıyla **عضّلت**; yani onlarla tıkandı ve çokluklarından daraldı. **أوس** dedi:
ترى الأرضَ منّا بالفَضاءِ مريضةً  *** مُعضِّلة مِنَّا بجمعٍ عَرَمْرَمِ
Ve denir: **سنة عِضْل**: zor. Dedi:
فيا للنَّاس للسَّنة العِضْلِ
**الفرّاء** dedi: Bize falanın hayrı ancak **مُعْضِلاً** gelir; yani bir bükülme ve sıkıntı içinde. Ve **عَضَل**: bir kabiledir; ve o, bundandır.

(**عضم**) **العين** ve **الضاد** ve **الميم** hakkında **الخليل**’den ve başkasından kelimeler zikredildi; ve ben onu, ondan rivayet edenlerden bir yanlış görüyorum. **الخليل**’e gelince, o, bunun gibi bir şeyi sahih kılmaktan daha yüksek mertebededir. Dedi: **العَضْم**: yayın kabzasıdır. Ve okudular:
رُبَّ عَضْمٍ رأيتُ في جوف ضَهْرِ
Dediler: **الضَّهْر**: dağda bir yerdir; ve bu bütünüyle söz(ler)dir. Ve **العضام**: devenin **عَسيب**’idir. Ve **العضمُ**: parmakları olan bir tahta; onunla yiyecek savrulur. Ve **عَضْمُ الفدّان**: onun geniş tahtasıdır. Ve **العَيْضُوم**; dediler: çok yiyen.
Bütün bunu, onun aslı olmadığını tanıtmak için zikrettik; yoksa onu zikretmenin bir yönü olmazdı.

(**عضو**) **العين** ve **الضاد** ve illetli harf tek bir asıldır; şeyin parçalanmasına delâlet eder. Bundan: **العِضْو** ve **العُضْو**. Ve **التَّعضية**: boğazlanmış hayvanı uzuvlar hâlinde parçalaması. Ve **العِضَةُ**: şeyden bir parça; dersin: Şeyi **عَضّيْتُ**; yani onu dağıttım. **رؤبة** dedi:
وليس دينُ الله بالمُعَضّى
Yani bölünmüş ile değildir. **الخليل** dedi: Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ﴾ [الحجر 91] yani parça parça; onu ayırdılar; onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler. Ve onun ismi: **التَّعضية**. Ve ondan hadis: “**لا تَعْضِيَةَ في ميراث**” yani kılıç ve zırh ve buna benzer gibi bölünmeyi taşımayan şeyi bölmeyin.

(**عضب**) **العين** ve **الضاد** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; bir kesmeye yahut kırmaya delâlet eder. **الخليل** dedi: **العَضْب**: kesici kılıç. Ve **العَضْب**: kesmenin kendisi. Dersin: Onu **عَضَبه** **يَعْضِبه**; yani onu kesti. Ve ondan: **رَجُلٌ عضْب اللِّسان**; ve onun dili **عَضُبَ** **عُضُوبَاً** ve **عَضُوبةً**. Bu ancak kesici kılıca benzetmedir. **ابنُ دُريد** dedi: “Adamı dilimle **عَضَبتُ**; eğer [onunla ona iliştiysem], ona sövdüm; ve **رجلٌ عَضَّابٌ**; eğer çok söven ise.” Ve **الوَعْك** beni **عَضَبَني**; yani beni bitkin düşürdü.
Ve bâbdan: **الشَّاة العَضْباء**: boynuzu kırık olan. Ve denir ki **العَضَب** boynuzların birinde olur. Ve **ابنُ الأعرابي** zikretti ki **العَضَب** kulakta: onun yarısının yahut üçte birinin gitmesidir; ve boynuzda, eğer onun **مُشَاش**’ından bir şey giderse.
Ve hikâye olundu: **رجلُ أَعْضَبُ**; yani eli kısa. Ve denir ki erkeklerden **الأعضب**: kardeşleri olmayan ve yardımcısı olmayan ve kendisi için kimse olmayan.

(**عضر**) **العين** ve **الضاد** ve **الراء** için Arapların sözünde asıl yoktur; eğer onda bir şey zikredilmişse sahih değildir.

(**عضد**) **العين** ve **الضاد** ve **الدال** sahih bir asıldır; uzuvlardan bir uzva delâlet eder; kuvvet ve yardımcı yerinde ödünç alınır. Şu hâlde **العضد**: dirsek ile omuz arasıdır. Denir: **عَضُدَ** ve **عَضْدَ**; ikisi **عَضُْدان**’dır; çoğulu **أعضاد**. Ve o müennestir. Ve denir: Falan **عضُدِي**’dir; **العَضُد**’daki kuvvet sebebiyle. Ve **رجلٌ عضديٌّ** ve **عُِضَاديّ**. **الخليل** dedi: Ve **العَضْد**: yardım; denir: Falana **عضَدْتُ**; yani ona yardım ettim. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ المُضِلِّينَ عَضُداً﴾ [الكهف 51]. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Adamın **عضُد**’u: onun kavmi ve aşiretidir; bunun için denir: Onun **عَضُد**’unda gevşetiyor. Ve bir bedevî, kendisinden yardım isteyip de ona yardım etmeyen bir adama dedi: “Sen vallahi **العَضد الثَّلْماء**’sın”; onu zayıflığa nisbet etti. Ve eğer **العضُد** kısalır yahut incelirse o **عضِدَة**’dir. Ama **العَضَد** ( **الضاد**’ı fetha ile) [ise] **العضُد**’da tutan bir hastalıktır. **النابغة** dedi:
شَكَّ الفريصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها  *** شَكَّ المبيطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ
Bazıları dedi: **العَضَد** ancak develerde özellikle olur. Ve bir dişi deve **عضِدَةٌ**; **عضُد**’undan şikâyet etti. Ve develer **مُعَضَّدة**: **أعضاد**’larında dağlanmış. Ve bileziğe denir: **المِعْضَد** ve **المِعْضَاد**; çünkü o **العَضُد**’da tutulur. Ve ona **العِضَاد** da denir. Ve bu, nafaka için **الَعضُد** üzerine bağlanan şeye de denir.
**الخليل** dedi: Her şeyin **أعضاد**’ı: bina olarak onun çevresine bağlanan şeydir; bu, havuzun **أعضاد**’ı gibidir; onun kenarı çevresine dikilen taş levhalardır; teki **عَضُد**. **لبيد** dedi:
راسخُ الدِّمْنِ على أعضادِهِ  *** ثَلَمَتْهُ كلُّ ريحٍ وسَبَلْ
Ve semerin **عَضُد**’u: orta parçaya yapışık iki tahta. Ve kapının **عِضادة**’si: kapının üzerine kapandığı iki pervazıdır. Ve **العَضِيد**: meyvesini elinle aldığın hurma ağacı. Ve bununla adlandırılması mümkündür; çünkü **العَضُد** ona uzanır da onu alır. Ve **الرَّجُلُ العُضاديُّ**: iki **العَضد**’i etle dolu olan. Dedi:
وأعجبَهَا ذُو شَمْلةٍ وهِرَاوَةٍ  *** غلامٌ عُضَاديٌّ سمينُ البآدلِ
Dedi: Ve **العاضد**: develerin yan tarafına bitişen kimsedir; ve onun için mutlaka iki **عاضد** gerekir; çünkü sürücü arkalarındadır, iki **العاضِد** de iki yanlarındandır. **ابنُ الأعرابيّ** okudu:
يا ليت لي بصاحِبيَّ صاحبا *** إذا مَشَى لم يَعْضُد الرَّكائبا
Yani onların **أعضاد**’ları tarafından onlara gelmezdi. Ve **العاضد**: hedefin bir yanını alan, onu vuramayan oktur. Ve adam yoldan **عَضَد** etti: saptı.
**ابن السِّكِّيت** dedi: Develerden **العاضد**: dişi deveyi **يَعضُد** eden, onu çöktüren. Dedi:
صَوَّى لها ذا كُدنةٍ جُلاعِدَا *** طَوْعَ السِّنانِ ذراعاً وعاضِدا
Ve diğer asıl: kesmedir. **الخليل** dedi: **العَضْد**: ağacı **المِعْضَد** ile kesmektir; o, ağaç kesmede kullanılan, hor görülen bir kılıçtır. Ve **العاضد**: kesen. Ve Resûl’ün şehrinde hadiste: “Onun ağacı **لا يُعْضَدُ**.” Ve **المِعْضد** hakkında dedi:
حسامٍ إذا ما قمتُ منتصراً به  *** كفَى العَوْدَ منه البَدءُ ليس بمِعْضَدِ
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: **سيف مِعْضَدٌ** ve **مِعْضادٌ** ve **وَعَضَّادٌ**; yani kesici. Denir: Ağacı **عَضّدت**; ve ondan kesilen şeyin adı **العَضيد** ve **العَضَد**’dır. **الهذليّ** dedi:
الطَّعْنُ شَغشغةٌ والضَّربُ هيقعةٌ  *** ضَرْبَ المعوِّل تحتَ الدِّيمة العَضَدا
Bu iki asıldan şâz olan şeylerden: **الثَّوب المُعَضَّد**; o çizgili olandır. Dedi:
ولا ذَوَات الرَّبْط والمُعَضَّدِ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ض ي
قال عليه السلام ‏"‏ لا تعضية على أهل الميراث ‏"‏ أي لا يدخل عليهم الضرر بقسمة نحو السيف وعضّى بني عوف فأما عدوّهم فأرضى وأما العزّ منهم فغيّرا وشيء معضيٍّ‏:‏ مفرّق‏.‏
و ‏"‏ جعلوا القرآن عضين ‏"‏ وتقول‏:‏ أمروا أن يكونوا للرسول معزّين فكانوا عليه عزين وأن يجعلوا القرآن عظات فجعلوه عضين‏.‏

##### Türkçe

ع ض ي
O (aleyhi’s-selâm) dedi: “Miras ehli üzerine **تعضية** yoktur”; yani kılıç ve benzeri şeyin taksimiyle onların üzerine zarar girmez. Ve **عضّى** **بني عوف**; fakat düşmanlarını ise razı etti, onlardan olan izzet sahiplerini ise değiştirdi. Ve **شيء معضيٍّ**: ayrılmıştır.

Ve “Kur’ân’ı **عضين** yaptılar.” Ve dersin: Resûl için **معزّين** olmaları emrolundu da ona karşı **عزين** oldular; ve Kur’ân’ı öğütler kılmaları (emrolundu) da onu **عضين** yaptılar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

#### Madde başı: عضو

* ع ض و * * العُضْوُ * بضم العين وكسرها واحد * الأَعْضاءِ * و * عَضَّى * الشاة * تَعْضِيةً * جزأها * أعْضاءً * و * عَضَّى * الشيء أيضا فرَّقه وفي الحديث ﴿لا تعضية في ميراث إلا فيما حمل القَسْم﴾ يعني أن ما لا يحتمل القسم كالحبة من الجوهر ونحوها لا يُفرَّق وإن طلب بعض الورثة القسم فيه لأن فيه ضررا عليهم أو على بعضهم ولكنه يُباع ثم يُقسم الثمن بينهم وقوله تعالى ﴿الذين جعلوا القرآن عِضِين﴾ واحدتها عِضة ونقصانها الواو والهاء وقد ذكرناه في ع ض ه

##### Türkçe

* ع ض و * * **العُضْوُ** * aynın ötrelenmesi ve esrelenmesiyle, **الأَعْضاءِ**’nın biridir. Ve **عَضَّى** koyunu **تَعْضِيةً** (olarak): onu **أعْضاءً** (olarak) parçaladı. Ve **عَضَّى** şeyi de: onu ayırdı, parçalara böldü. Ve hadiste: { لا تعضية في ميراث إلا فيما حمل القَسْم } yani: taksimi kaldırmayan şey, cevherden bir tane ve benzerleri gibi, onda taksim istemiş olsa bile mirasçılardan bazısı, onda ayrılmaz; çünkü onda onlara yahut onların bazısına zarar vardır; fakat satılır, sonra bedel aralarında taksim edilir. Ve O’nun sözü, yüce: { الذين جعلوا القرآن عِضِين } onun bir tanesi **عِضة**’dir; ve onun noksanı vav ve he’dir; onu **ع ض ه**’de zikretmiştik.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: عضو

: ( *!العُضْو ، بالضمِّ والكسْر : واحدُ *!الأعْضاءِ كقُفْلٍ وأقْفالٍ وقِدْحٍ وأَقْداحٍ .
وفي المصْباحٍ ضمّ العَيْن أَشْهَر مِن كَسْرها .
وهو ( كلُّ لَحْمٍ وافِرٍ بعَظْمِه .
( وفي الُمحْكم : كلُّ عَظْمٍ وافِرِ اللَّحْم .
( *!والتّعْضِيَةُ التَّجْزِئَةُ : يقالُ *!عَضَّيْتُ الشاةَ إذاً جَزَّيْتها أجْزاءً .
( وأيْضاً : ( التَّفْرِيقُ والتَّوْزيعُ ؛ ومنه الحديثُ : ( لا *!تَعْضِيَةَ في مِيراثٍ إلا فيمَا حَمَلَ القَسْم ) ، يَعْني أَن ما لا يَحْتَمِل القَسْمَ كالحبَّةِ من الجَوْهرِ ونَحْوها لا يُفَرّق ، وإن طَلَبَ بعضُ الوَرَثةِ القَسْمَ لأنَّ فيه ضَرَراً عليهم ، أَو على بعضهم ، ولكنَّه يباعُ ثم يُقْسَم ثَمَنُه بَينهم بالفَريضَةِ ؛ كما في الصِّحاح والنِّهاية .
( *!كالعَضْوِ ) ، يقالُ : *!عَضاهُ يَعْضُو *!عَضْواً : إذا فَرَّقَه .
( *!والعِضَهُ ، كعِدَةٍ : الفِرْقَةُ ) من النَّاسِ .
( و ) أَيْضاً : ( القِطْعَةُ ) مِن الشَّيءِ .
( و ) أَيْضاً : ( الكَذِبُ ؛ ج *!عِضُونَ ) ، بكسْرٍ فضمٌّ ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿الذين جَعَلُوا القُرْآنَ *!عِضِينَ﴾ .
قالَ الجوهريُّ واحِدُها *!عِضَةٌ ، ونُقْصانُها الواو والهاء أي هُما لُغَتانِ ؛ فمَنْ قالَ : أَصْلُها الواوُ اسْتَدَلَّ بأنَّ جَمْعَه *!عضوات ، ومَنْ قالَ : الهاءُ اسْتَدَلَّ بقوْلِهم عِضيهة .
وقالَ الكِسائي :

في الدَّارِ فِرَقٌ من الناسِ وعِزُونَ *!وعِضُونَ وأَصْنافٌ بمعْنًى واحِدٍ .
وقالَ الراغبُ : ﴿جَعَلوا القُرْآن عِضِين﴾ ، أَي مُفَرَّقاً ، فقالوا كَهانَةً ، وقالوا أَساطِير الأوَّلِين ، إلى غيرِ ذلكَ ممَّا وَصَفُوه به ، وقيلَ : مَعْنى عِضِين ما قالَ تعالى : ﴿أَفَتُؤْمِنون ببعضِ الكِتابِ وتكْفُرونَ ببعضٍ﴾ خِلاف مَنْ قال فيه : ﴿وتُؤْمِنونَ بالكِتابِ كُلِّه﴾ .
( *!والعِضُونَ : السِّحْرُ جَمْعُ عِضَهٍ بالهاءِ ، و ) قد ( ذُكِرَ ) في الهاءِ .
*!والعاضهُ : السَّاحِرُ ، من ذلكَ .
( ورجُلٌ عاضٍ بَيِّنُ *!العُضُوِّ ، كسُمُوَ ) ، أَي ( كأَسٌ ) طَعِمٌ مَكْفِيٌّ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!العضْوُ : السِّحْرُ في كَلامِ العَرَبِ .
*!والعاضِي : هو البَصِيرُ بالجراحِ ، وبه سُمِّي *!العاضِي بن ثَعْلَبَة بنِ سُلَيْم الدّوسِيُّ جَدُّ الطُّفَيْل بنِ عَمْرٍ و الدّوسِيِّ الصَّحابي ؛ قالَهُ الوَزِيرُ المَغْربي ، وضَبَطه هكذا كالقاضِي .
وفي الأغاني لأبي الفَرَج في تَرْجمةِ الطُّفَيْل كانَ يَعْضُو الجِراحَ ، قالَ : والعاضِي هو البَصِيرُ بها ، فذَكَرَ قصَّتَه .
قالَ الحافِظُ : وضَبَطَ ابنُ ماكُولا جَدّ الطُّفَيْل *!العاضّ بتَشْديدِ الضاد .

##### Türkçe

: ( **العُضْو** , zamme ve kesre ile: **الأعْضاءِ**’dan bir tek; **قُفْلٍ** ve **أقْفالٍ** gibi ve **قِدْحٍ** ve **أَقْداحٍ** gibi.
Ve **المصْباحٍ**’ta: ayn’ın zammesi, onun kesresinden daha meşhurdur.
Ve o: ( kemiğiyle birlikte bol et olan her şeydir.
( Ve **الُمحْكم**’de: bol etli her kemik.
( **والتّعْضِيَةُ** parçalama/tecezzi’dir: denir ki: **عَضَّيْتُ الشاةَ**; yani onu parçalara ayırdım.
( Ve ayrıca: ( ayırma ve dağıtma; ondan hadis: ( “Miras’ta **تَعْضِيَةَ** yoktur; ancak taksimin taşıdığı şeyde (vardır)”), yani: cevherden bir tane gibi ve benzerleri gibi taksimi taşımayan şey bölünmez; varislerden bazısı taksimi talep etse bile; çünkü onda onlara, yahut onların bazısına zarar vardır; fakat o satılır, sonra bedeli aralarında farîza ile taksim edilir; **الصِّحاح** ve **النِّهاية**’de olduğu gibi.
( **كالعَضْوِ** ), denir ki: **عَضاهُ يَعْضُو عَضْواً**: onu ayırdıysa.
( **والعِضَهُ** , **عِدَةٍ** gibi: insanlardan bir fırkadır.
( Ve ) ayrıca: ( şeyden bir parçadır.
( Ve ) ayrıca: ( yalan; çoğulu **عِضُونَ**), kesre ile sonra zamme; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿الذين جَعَلُوا القُرْآنَ **عِضِينَ**﴾.
Cevherî dedi: onun teki **عِضَةٌ**’dir; eksilmesi vav ve he’dendir; yani ikisi iki lugattır; kim “aslı vavdır” derse, onun cem‘inin **عضوات** olmasıyla delil getirir; kim “he’dir” derse, onların “عِضيهة” sözleriyle delil getirir.
Kisâî dedi:

Evde insanlardan fırkalar ve عِزُونَ **وعِضُونَ** ve tek bir mânâ ile صنوف vardır.
Râgıb dedi: ﴿جَعَلوا القُرْآن عِضِين﴾ yani onu ayrılmış (parça parça) yaptılar; böylece “kâhinlik” dediler, “evvelkilerin masalları” dediler, ve onu bununla vasfettikleri diğer şeylere kadar; ve denildi ki: **عِضِين**’in mânâsı, Yüce Allah’ın dediği şeydir: ﴿أَفَتُؤْمِنون ببعضِ الكِتابِ وتكْفُرونَ ببعضٍ﴾ ; onun hakkında “﴿وتُؤْمِنونَ بالكِتابِ كُلِّه﴾” diyenin hilâfına.
( **والعِضُونَ**: sihirdir; he ile **عِضَهٍ**’nin cem‘idir, ve ) gerçekten ( zikredildi ) he’de.
**والعاضهُ**: sihirbazdır; bundan.
( Ve **عاضٍ** adam, açık **العُضُوِّ** sahibi, **سُمُوَ** gibi ), yani ( **أَسٌ** gibi ) lezzetli, örtülü )؛ ) onu İbn Sîde nakletti.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**العضْوُ**: Arapların كلامında sihirdir.
**والعاضِي**: yaralara vâkıf olan (kişidir); ve onunla **العاضِي** b. Sa‘lebe b. Süleym ed-Dûsî, **الطُّفَيْل** b. ‘Amr ed-Dûsî sahâbînin dedesi isimlendirildi; bunu vezîr Mağribî söyledi; ve onu böyle, **القاضِي** gibi ضبط etti.
Ve Ebû’l-Ferec’in **الأغاني**’sinde **الطُّفَيْل**’in tercümesinde: yaraları **يَعْضُو** ederdi; dedi ki: **العاضِي** onlara vâkıf olandır; sonra onun kıssasını zikretti.
Hâfız dedi: İbn Mâkûlâ, **الطُّفَيْل**’in dedesini **العاضّ** diye, ضاد’ı teşdîd ile ضبط etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: عضو

عَضَا
1 عَضَا ذ , aor. يَعْضُو, inf. n. عَضْوٌ: see 2, in three places. ― -b2- العَضْوُ in the language of the Arabs signifies [also] السِّحْرُ [i. e. عَضْوٌ is the inf. n. of عَضَا signifying He enchanted; like عَضْهٌ an inf. n. of عَضَهَ: see the last sentence of the first paragraph of art. عضه]. (TA.) ― -b3- And كَانَ يَعْضُو الجِرَاحَ occurs in the “ Aghلnee ” of Abu-l-Faraj, in the biographical notice of Et-Tufeyl: [it means He used to understand, or have skill in, wounds: for it is added] ↓ العَاضِى means He who understands, or is skilled in, wounds. (TA.)

تَعْضِيَةٌ
2 تَعْضِيَةٌ ذ signifies The act of dividing [a thing] into parts, or portions: and the act of distributing: as also ↓ عَضْوٌ [in both of these senses]. (K, TA.) You say, عَضَّيْتُ الشَّاةَ, (S,) or الذَّبِيحَةَ, (Msb,) inf. n. تَعْضِيَةٌ, (S,) I divided the sheep, or goat, (S,) or the slaughtered animal, (Msb,) into أَعْضَآء [i. e. limbs, or members, &c.; I limbed it, or dismembered it]: (S, Msb:) and الشَّاةَ ↓ عَضَا, aor. يَعْضُوهَا, inf. n. عَضْوٌ, he divided the sheep, or goat, into parts, or portions. (TK.) And عَضَّيْتُ الشَّىْءَ, inf. n. as above, I distributed the thing: (S:) and ↓ عَضَاهُ, aor. يَعْضُوهُ, inf. n. عَضْوٌ, he distributed it. (TA.) It is said in a trad., لَا تَعْضِيَةَ فِى مِيرَاثٍ اـِلَّا فِيمَا احْتَمَلَ القَسْمَ [There shall be no distributing in an inheritance, except in the case of that which is susceptible of division]; i. e., what is not susceptible of division, such as the bead of precious stone, and the like, shall not be distributed, even though one or more of the inheritors demand its division, because therein would be injury to them or to one or more of them; but it shall be sold, and its price shall be divided among them. (S.)

عُضْوٌ
عُضْوٌ ذ and عِضْوٌ, (S, Msb, K, &c.,) the former of which is the more commonly known, (Msb, TA,) [A limb, a member, and an organ, of the body;] any bone with the flesh entire, or with much flesh; (M, TA;) any entire bone of the body; thus in the Abridgment of the 'Eyn; (Msb;) any flesh that is entire, or much in quantity, with its bone: (K, TA;) a [distinct] portion of the body; (KL;) a part of an animal, such as the head, (Msb in art. رأس,) or the heart, and the brain, and the liver, and the testicles: (Mgh and K in that art.:) and (assumed tropical:) of a bow: (K in art. تبع:) pl. أَعْضَآءٌ. (S, Msb, TA.) One says عُضْوٌ مِنَ اللَّحْمِ [A portion of flesh forming a distinct limb or member]. (K voce خُصْلَةٌ.) [And العُضْوَانِ is used as meaning The male and female genital organs; which are also called العُسَيْلَتَانِ: see عُسَيْلَةٌ, last sentence.]

عِضَةٌ
عِضَةٌ ذ A piece, part, or portion, (Msb, K,) of a thing: originally عِضْوَةٌ: pl. عِضُونَ, irreg., like سِنُونَ. (Msb.) ― -b2- And A party, sect, or class, (K, TA,) of people: (TA:) [pl. as above:] one says, فِى الدَّارِ عِضُونَ مِنَ النَّاسِ In the house, or place of abode, are [several] parties, sects, or classes, of people: (S, TA:) so says As, (S,) or Ks. (TA.) -A2- Also A lie, or falsehood: pl. عِضُونَ. (K) In this sense, (TA,) as sing. of the last word in the saying in the Kur [xv. 91], الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ, its deficient [radical] letter is و or ه, as has been mentioned in art. عضه [q. v.]: (S, TA:) those who say that it is و regard as an evidence its having for a pl. عِضَوَاتٌ; and those who say that it is ه regard as an evidence their saying عَضِيهَةٌ. (TA.) ― -b2- العِضُونَ as meaning السِّحْرُ [i. e. Enchantment, in the CK (erroneously) الشَّجَرُ,] is [said to be] pl. of عِضَهٌ [in the CK عِضَة], with ه. (K. [But see عِضَهٌ, in art. عضه.])

عُضُوٌّ
عُضُوٌّ ذ The state of possessing sufficient clothing and food. (ISd, K.)

عَضَوِىٌّ
عَضَوِىٌّ ذ applied to a camel, and عَضَوِيَّةٌ applied to camels: see عِضَهِىٌّ in art. عضه.

عَاضٍ
عَاضٍ ذ A man possessing sufficient clothing and food. (ISd, K.) -A2- See also 1, last sentence.

##### Türkçe

عَضَا
1 **عَضَا** ذ, muzâri‘ **يَعْضُو**, mastar ismi **عَضْوٌ**: 2’ye bak, üç yerde. ― -b2- **العَضْوُ** Arapların dilinde [ayrıca] **السِّحْرُ**’ü ifade eder [yani **عَضْوٌ**, **عَضَا**’nın “büyüledi” anlamında mastar ismidir; tıpkı **عَضْهٌ**’nin, **عَضَهَ**’nın mastar ismi olması gibi: **عضه** maddesinin birinci paragrafının son cümlesine bak]. (TA.) ― -b3- Ve **كَانَ يَعْضُو الجِرَاحَ** Ebu’l-Ferec’in “Aghلnee”sinde, Et-Tufeyl’in terceme-i hâlinde vârid olur: [manası, Yaraları anlar idi, yahut yaralarda maharet sahibi idi: çünkü ilâve olunur ki] ↓ **العَاضِى** yaraları anlayan, yahut yaralarda maharetli olan demektir. (TA.)

تَعْضِيَةٌ
2 **تَعْضِيَةٌ** ذ, [bir şeyi] parçalara yahut kısımlara ayırma fiilini ifade eder: ve dağıtma fiilini: bunun gibi ↓ **عَضْوٌ** [bu iki manada da]. (K, TA.) Dersin ki, **عَضَّيْتُ الشَّاةَ**, (S,) yahut **الذَّبِيحَةَ**, (Msb,) mastar ismi **تَعْضِيَةٌ**, (S,) koyunu yahut keçiyi, (S,) yahut boğazlanmış hayvanı, (Msb,) **أَعْضَآء**’a [yani uzuvlara, organlara, vb.; onu uzuvlara ayırdım, yahut parçaladım] böldüm: (S, Msb:) ve **الشَّاةَ** ↓ **عَضَا**, muzâri‘ **يَعْضُوهَا**, mastar ismi **عَضْوٌ**, o, koyunu yahut keçiyi parçalara yahut kısımlara böldü. (TK.) Ve **عَضَّيْتُ الشَّىْءَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, şeyi dağıttım: (S:) ve ↓ **عَضَاهُ**, muzâri‘ **يَعْضُوهُ**, mastar ismi **عَضْوٌ**, o, onu dağıttı. (TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir, **لَا تَعْضِيَةَ فِى مِيرَاثٍ اـِلَّا فِيمَا احْتَمَلَ القَسْمَ** [Miras içinde, taksimi taşıyan şey dışında dağıtma yoktur]; yani, taksimi taşımayan şey, kıymetli taş tanesi ve benzeri gibi, vârislerden biri yahut birkaçı onun taksimini talep etse bile dağıtılmayacaktır; çünkü bunda onlara yahut onlardan birine yahut birkaçına zarar vardır; fakat o satılacak ve bedeli aralarında taksim edilecektir. (S.)

عُضْوٌ
**عُضْوٌ** ذ ve **عِضْوٌ**, (S, Msb, K, vb.,) bunlardan birincisi daha çok bilinenidir, (Msb, TA,) [bedenin bir uzvu, bir organı;] eti tam olan yahut eti çok olan herhangi bir kemik; (M, TA;) bedenin herhangi bir tam kemiği; böylece ‘Eyn’in Muhtasar’ında; (Msb;) kemiğiyle birlikte tam olan yahut miktarca çok olan herhangi bir et: (K, TA;) bedenin [müstakil] bir kısmı; (KL;) bir hayvanın baş gibi, (Msb, **رأس** maddesinde,) yahut kalp, beyin, karaciğer ve husyeler gibi bir parçası: (Mgh ve K o maddede:) ve (mecazen:) yayın bir parçası: (K, **تبع** maddesinde:) çoğulu **أَعْضَآءٌ**. (S, Msb, TA.) Denir ki **عُضْوٌ مِنَ اللَّحْمِ** [müstakil bir uzuv yahut organ teşkil eden bir et parçası]. (K, **خُصْلَةٌ** lafzında.) [Ve **العُضْوَانِ**, erkek ve dişi tenasül organları manasında kullanılır; bunlara ayrıca **العُسَيْلَتَانِ** denir: **عُسَيْلَةٌ**’ye, son cümleye bak.]

عِضَةٌ
**عِضَةٌ** ذ Bir şeyin bir parçası, kısmı yahut payı, (Msb, K,) aslında **عِضْوَةٌ**: çoğulu **عِضُونَ**, kural dışı, **سِنُونَ** gibi. (Msb.) ― -b2- Ve insanlardan bir taife, fırka yahut sınıf, (K, TA,): (TA:) [çoğulu yukarıdaki gibi:] denir ki, **فِى الدَّارِ عِضُونَ مِنَ النَّاسِ** Evde yahut ikamet yerinde insanlardan [birkaç] taife, fırka yahut sınıf vardır: (S, TA:) As böyle söyler, (S,) yahut Ks. (TA.) -A2- Ayrıca bir yalan yahut asılsız söz: çoğulu **عِضُونَ**. (K) Bu manada, (TA,) Kur’ân’daki [xv. 91] sözdeki son kelimenin tekili olarak, **الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ**, onun eksik [aslî] harfi **و** yahut **ه**’dir; **عضه** maddesinde zikredildiği üzere [ona bak]: (S, TA:) **و** olduğunu söyleyenler, onun çoğulunun **عِضَوَاتٌ** olmasını delil sayarlar; **ه** olduğunu söyleyenler ise **عَضِيهَةٌ** demelerini delil sayarlar. (TA.) ― -b2- **العِضُونَ**’un **السِّحْرُ** [yani büyü; CK’de (yanlış olarak) **الشَّجَرُ**] manasında olması, **ه** ile **عِضَهٌ**’nin [CK’de **عِضَة**] çoğulu olduğu [söylenir]. (K. [Fakat **عضه** maddesinde **عِضَهٌ**’ye bak.])

عُضُوٌّ
**عُضُوٌّ** ذ Yeterli giyim ve yiyeceğe sahip olma hâli. (ISd, K.)

عَضَوِىٌّ
**عَضَوِىٌّ** ذ deveye nispetle; ve develere nispetle **عَضَوِيَّةٌ**: **عضه** maddesinde **عِضَهِىٌّ**’ye bak.

عَاضٍ
**عَاضٍ** ذ Yeterli giyim ve yiyeceğe sahip olan bir adam. (ISd, K.) -A2- 1’e de bak, son cümle.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: عضو

عَضَا
عَضَا U ( n. ac. عَضْو 1 ),
a.  Divided, sundered, severed; dissected, dismembered.

عَضَّوَ
عَضَّوَ II ,
a.  see I .

عِضْو
عِضْو 2 ,
a.  see 3 .

عُضْو
عُضْو 3 , ( pl. أَعْضَآء [ 38A ] ),
a.  Limb, member.

عِضَة
عِضَة ( pl. عِضُوْن ),
a.  Part, portion.

b.  see عِضَة above.

تَعْضِيَة
تَعْضِيَة
a.  Separation, division; dissection, dismemberment.

##### Türkçe

عَضَا
**عَضَا** U (isim-aksiyon. **عَضْو** 1),
a. Bölünmüş, ayrılmış, koparılmış; teşrih edilmiş, parçalanmış.

عَضَّوَ
**عَضَّوَ** II,
a. I’e bak.

عِضْو
**عِضْو** 2,
a. 3’e bak.

عُضْو
**عُضْو** 3, (çoğ. **أَعْضَآء** [38A]),
a. Uzuv, organ.

عِضَة
**عِضَة** (çoğ. **عِضُوْن**),
a. Parça, kısım.

b. Yukarıdaki **عِضَة**’ye bak.

تَعْضِيَة
**تَعْضِيَة**
a. Ayırma, bölme; teşrih, parçalama.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: عضو

عضو
عَضَا - يَعْضُوْ - عِضة- عِضِيْن
عَضَا - يَعْضُو + كائن + شيئاً: يقطعه أجزاء أو أعضاء منفصلة متعددة مختلفة فيما بينها، وخاصة لتوزيعها: كتقطيع وتفريق الخروف بعد ذبحه لقطع متباينة لتوزيعه
عِضَة: أصلها " عِضوة " على وزن " فـِعلة" من فعل " عَضَا - يَعْضُو": اسم فعل بمعنى مفعول: قسم أو جزء منفصل
عِضين: جمع "عِضة ": أجزاء وقطع وأعضاء متباينة من حيث القبول والجودة
{كما أنزلنا على المقتسمين(90)الذين جعلوا القرآن عضين): جعلوه أجزاء وقطع وأعضاء متباينة من حيث القبول والجودة: منسوخ وغير منسوخ، مقيد أو مطلق، عام أو خاص، مقبول أو مصروف عن ظاهره، وما شابه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ضم وأخذ واقتطاع مجموعة أو كمية  وعزلها وتفريقها عن باقي الكمية"، وهي:
عَطَا - يَعْطُوْ، عَضَا - يَعْضُوْ، بَضَعَ- يَبْضَعُ، صَاع َ- يَصُوْعُ، غَرَفَ - يَغْرِفُ (غَرَفَ - يََعْرُفُ)، ثَلَّ - يَثُلُّ
عضين
 	﴿كما أنزلنا على المقتسمين(90)الذين جعلوا القرآن عضين(91)فوربك لنسألنهم أجمعين(92)عما كانوا يعملون(93)﴾ الحجر
 	﴿وقال الرسول يارب إن قومي اتخذوا هذا القرآن مهجورا(30)﴾ الفرقان
جاء في التفسير: عضين: فرقوه وجعلوه أعضاء فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه
مختار الصحاح:
● [عضه] ع ض ه: العِضاةُ كل شجر يعظم وله شوك واحدها عِضَاهةٌ و عِضَهةٌ و عِضَةٌ بحذف الهاء الأصلية كما حُذفت من الشفة ثم قيل نقصانها الهاء وقيل الواو وقال الكسائي العِضة الكذب والبُهتان وجمعها عِضُونَ مثل عِزَة وعِزون قال الله تعالى ﴿الذين جعلوا القرآن عِضين﴾ قيل نقصانه الواو وهو من عَضَوته أي فرقتهلأن المشركين فرَّقوا أقاويلهم فيه فجعلوه كذبا وسحرا وكِهانة وشِعرا وقيل نُقصانه الهاء وأصله عِضَهةٌ لأن العِضَة والعِضين في لغة قريش السِحر يقولون للساحر عاضِةٌ
● [عضا] ع ض ا: العُضْوُ بضم العين وكسرها واحد الأَعْضاءِ و عَضَّى الشاة تَعْضِيةً جزأها أعْضاءً و عَضَّى الشيء أيضا فرَّقه وفي الحديث ﴿لا تعضية في ميراث إلا فيما حمل القَسْم﴾ يعني أن ما لا يحتمل القسم كالحبة من الجوهر ونحوها لا يُفرَّق وإن طلب بعض الورثة القسم فيه لأن فيه ضررا عليهم أو على بعضهم ولكنه يُباع ثم يُقسم الثمن بينهم وقوله تعالى ﴿الذين جعلوا القرآن عِضِين﴾ واحدتها عِضة ونقصانها الواو والهاء وقد ذكرناه في ع ض ه
معجم الفرائد القرآنية:
ع ض هـ
"عِضِينَ" فـي قولـه تعالـى:" الَّذِينَ جَعَلُـوا الْقُرْآنَ عِضِينَ " (91) الحجر   .
العِضَة : الفرقة، والجمع عضين أي الفرق، والمعنى أنهم قسموا القرآن، فقال بعضهم سحر، وقال بعضهم شعر، وقال بعضهم كذب، وقال بعضهم أساطير الأولين.
الراغب:
عضه
- قال تعالى: }جعلوا القرآن عضين﴿[الحجر/91]، أي: مفرقا، فقالوا: كهانة، وقالوا أساطير الأولين إلى غير ذلك مما وصفوه به. وقيل: معنى:﴾عضين﴿ما قال تعالى:﴾أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض﴿[البقرة/ 85]، خلاف من قال فيه:﴾وتؤمنون بالكتاب كله﴿[آل عمران/119]. وعضون جمع، كقولهم: ثبون وظبون، في جمع ثبة وظبة ومن هذا الأصل العضو والعضو، والتعضية: تجزئة الأعضاء، وقد عضيته. قال الكسائي: هو من العضو أو من العضه، وهي شجر، وأصل عضة في لغة عضهة (قال الأزهري: من جعل تفسير﴾عضين{ السحر، جعل واحدتها عضة، قال: وهي في الأصل عضهة. انظر: اللسان (عضا) ؛ وتهذيب اللغة 1/131)، لقولهم: عضيهة، وعضوة في لغة (قال ابن منظور: والعضة من الأسماء الناقصة، وأصلها عضوة، فنقصت الواو، كما قالوا: عزة، وأصلها عزوة، وثبة، وأصلها: ثبوة. انظر: اللسان (عضا) )، لقولهم: عضوان وروي: (لا تعضيه في الميراث) (الحديث في النهاية 3/256؛ وأخرجه أبو عبيد في غريب الحديث 2/7؛ ورواه عن أبي بكر محمد بن عمرو بن حزم مرسلا؛ وذكره في كنز العمال 11/9) أي: لا يفرق ما يكون تفريقه ضررا على الورثة كسيف يكسر بنصفين، ونحو ذلك.
ملخص اللسان:
1.     عضا: العُضْوُ والعِضْوُ: الواحدُ من أَعضاءِ الشاةِ وغيرها، وقيل: هو  كلُّ عَظْمٍ وافِرٍ بلَحْمه، وجمْعُهما أَعضاءٌ. وعَضَّى الذَّبيحة:  قطَّعها أَعْضاءً. وعَضَّيْتُ الشاةَ والجَزُور تَعْضِيةً إِذا جعَلْتها  أَعضاءً وقَسَمْتَها.
2.     والتَّعْضِية: التَّفْرِيقُ، وهو مأْخُوذٌ من  الأَعْضاءِ
3.     والعِضَة: القِطْعَة والفِرْقة.وفي التنزيل: جعَلُوا القرآن عِضِينَ؛  واحدَتها عضة ونقصانها الواو أَو جَعَلوا القرآن عِضِين: أَي  جَزَّؤُوه أَجْزاءً،
4.     وقال الليث: أَي جَعَلُوا القرآن عِضَةً عِضَة فتفَرَّقوا  فيه أَي آمَنوا ببَعْضِه وكفَروا ببَعضه، وكلُّ قِطعة عِضَةٌ؛
لسان العرب:
● - عضا: العُضْوُ والعِضْوُ: الواحدُ من أَعضاءِ الشاةِ وغيرها، وقيل: هو  كلُّ عَظْمٍ وافِرٍ بلَحْمه، وجمْعُهما أَعضاءٌ. وعَضَّى الذَّبيحة:  قطَّعها أَعْضاءً. وعَضَّيْتُ الشاةَ والجَزُور تَعْضِيةً إِذا جعَلْتها  أَعضاءً وقَسَمْتَها. وفي حديث جابر في وقت صلاة العصر: ما لوْ أَنَّ رجُلاً  نَحَرَ جَزُوراً وعَضَّاها قبل غُروبِ الشمسِ أَي قَطَّعَها وفَصَّلَ  أَعضاءَها. وعَضَّى الشيءَ: وزَّعَه وفرّقه؛ قال:  وليس دينُ اللهِ بالمُعَضَّى  ابن الأَعرابي: وعَضا مالاً يَعْضُوه إِذا فرَّقَه  وفي الحديث: لا تَعْضِيةَ في مِيراثٍ إِلاَّ فيما حَمَلَ القَسْمَ؛  معناه أن يموتَ المَيِّت ويَدَعَ شيئاً إِن قُسِمَ بينَ ورَثَته كان في ذلك  ضَرَرٌ على بعضهم أَو على جَميعِهم، يقول فلا يُقْسَم. وعَضَّيت الشيءَ  تَعْضِية إِذا فَرَّقْته. والتَّعْضِية: التَّفْرِيقُ، وهو مأْخُوذٌ من  الأَعْضاءِ. قال: والشيءُ اليَسِير الذي لا يَحْتَمِل القَسْمَ مثلُ  الحَبَّة من الجَوهر، لأَنها إِن فُرِّقَتْ لم يُنْتَفع بها، وكذلك الطَّيْلَسان  من الثياب والحَمَّام وما أَشْبهَه، وإِذا أَراد بعضُ الوَرَثَة  القَسْمَ لم يُجَبْ إِليه ولكن يُباعُ ثم يُقسم ثمنُه بينَهم.  والعِضَة: القِطْعَة والفِرْقة.وفي التنزيل: جعَلُوا القرآن عِضِينَ؛  واحدَتها عضة ونقصانها الواو أَو الهاء، وقد ذكره في باب الهاء. والعِضَةُ:  من الأسماء الناقِصة، وأَصلُها عِضْوَة، فنُقِصَت الواوُ، كما قالوا  عِزَة وأَصْلُها عِزْوَةُ، وثُبَة وأَصلُها ثُبْوَة من ثَبَّيت الشيء إِذا  جمَعْته؛ وفي حديث ابن عباس في تفسير جَعَلوا القرآن عِضِين: أَي  جَزَّؤُوه أَجْزاءً، وقال الليث: أَي جَعَلُوا القرآن عِضَةً عِضَة فتفَرَّقوا  فيه أَي آمَنوا ببَعْضِه وكفَروا ببَعضه، وكلُّ قِطعة عِضَةٌ؛ وقال ابن  الأَعرابي: جَعَلُوا القرآن عِضِين فرَّقوا فيه القَوْل فقالوا شِعْر وسِحْر  وكَهانة، قال المشركون: أَساطِيرُ الأَوَّلِين، وقالوا سِحْرٌ، وقالوا  شِعْرٌ، وقالوا كَهانة فقسّمُوه هذه الأَقْسام وعَضَّوْه أَعْضاءً، وقيل:  إِنَّ أَهلَ الكِتابِ آمَنُوا ببعضٍ وكفَرُوا ببعضٍ كما فعل المشركون أَي  فرَّقوه كما تُعَضَّى الشاةُ؛ قال الأَزهري: من جَعَل تفسير عِضِين  السِّحْرَ جعل واحدتها عِضَةً، قال: وهي في الأَصل عِضَهَة، وقال ابن عباس:  كما أَنزلنا على المُقْتَسِمين؛ المُقْسمون اليَهودُ والنصارَى، والعِضةُ  الكَذِبُ منه، والجمع كالجمع. ورجل عاضٍ بيِّن العُضُوِّ: طَعِمٌ كاسٍ  مَكْفِيٌّ. قال الأَصمعي: في الدار فِرَقٌ من الناس وعِزُون وعِضُونَ  وأَصْناف بمعنى واحدٍ.
مقاييس اللغة:
(عضو) العين والضاد والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجزئةِ الشَّيء. من ذلك العِضْو والعُضْو. والتَّعضية: أن يُعَضِّيَ الذّبيحة أعضاء. والعِضَةُ: القِطعة من الشيء، تقول: عَضّيْتُ الشيء أي وزَّعته. قال رؤبة:
* وليس دينُ الله بالمُعَضّى([6]) *
أي بالمفرَّق. قال الخليل: وقوله تعالى: ﴿الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ﴾  [الحجر 91]، أي عِضَة عِضة، ففرَّقوه، آمنوا ببعضه وكَفَرُوا ببعضه. والاسم منه التَّعضية. ومنه الحديث: "لا تَعْضِيَةَ في ميراث" أي لا تَقسِموا ما [لا] يحتمل القَسْم كالسَّيف والدّرَّة وما أشبَهَ ذلك.
القاموس المحيط:
و العُِضْو، بالضم والكسر كلُّ لَحْمٍ وافِرٍ بِعَظْمِهِ. والتَّعْضِيَةُ التَّجْزِئَةُ، والتَّفْرِيقُ،
كالعَضْوِ. والعِضةُ، كعِدَةٍ: الفِرْقَةُ، والقِطْعَةُ، والكَذِب ج: عِضُونَ. والعِضُونَ: السِحْرُ، جَمْعُ عِضَهٍ، بالهاءِ، وذُكِرَ. ورَجُلٌ عاضٍ، بَيِّنُ العُضُوِّ، كسُمُوٍّ: كاسٍ طَعِمٌ مَكْفِيٌّ.
تاج العروس:
( والعضو بالضم والكسر ) واحد الاعضاء كقفل واقفال وقدح وأقداح وفى المصباح ضم العين أشهر من كسرها وهو ( كل لحم وافر بعظمه ) وفى المحكم كل عظم وافر اللحم ( والتعضية التجزئة ) يقال عضيت الشاة إذا جزيتها اجزاء ( و ) أيضا ( التفريق ) والتوزيع ومنه الحديث لا تعضية في ميراث الا فيما حمل القسم يعنى أن ما لا يحتمل القسم كالحبة من الجوهر
ونحوها لا يفرق وان طلب بعضا الورثة القسم لان فيه ضررا عليهم أو على بعضهم ولكنه يباع ثم يقسم ثمنه بينهم بالفريضة كما في الصحاح والنهاية ( كالعضو ) يقال عضاه يعضو عضوا إذا فرقه ( والعضة كعدة الفرقة ) من الناس ( و ) أيضا ( القطعة ) من الشئ ( و ) أيضا ( الكذب ج عضون ) بكسر فضم ومنه قوله تعالى الذين جعلوا القرآن عضين قال الجوهرى واحدهما عضة ونقصانها الواو والهاء أي هما لغتان فمن قال أصلها الواو استدل بان جمعه عضوات ومن قال الهاء استدل بقولهم عضيهة وقال الكسائي في الدار فرق من الناس وعزون وعضون وأصناف بمعنى واحد وقال الراغب جعلوا القرآن عضين أي مفرقا فقالوا كهانة وقالوا أساطير الاولين الى غير ذلك مما وصفوه به وقيل معنى عضين ما قال تعالى أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض خلاف من قال فيه وتؤمنون بالكتاب كله ( والعضون السحر جمع عضه بالهاء و ) قد ( ذكر ) في الهاء والعاضه الساحر من ذلك ( ورجل عاض بين العضو كسمو ) أي ( كأس طعم مكفى ) نقله ابن سيده * ومما يستدرك عليه العضو السحر في كلام العرب والعاضى هو البصير بالجراح وبه سمى العاضى بن ثعلبة بن سليم الدوسى جد الطفيل بن عمرو والدوسى الصحابي قاله الوزير المغربي وضبطه هكذا كالقاضي وفى الاغانى لابي الفرج في ترجمة الطفيل أن الطفيل كان يعضو الجراح قال والعاضى هو البصير بها فذكر قصته قال الحافظ وضبط ابن ما كولا جدا الطفيل العاض بتشديد الضاد

##### Türkçe

**عضو**
**عَضَا - يَعْضُوْ - عِضة- عِضِيْن**
**عَضَا - يَعْضُو** + bir canlı + bir şeyi: onu, birbirinden farklı, çok sayıda ayrı parçalar veya uzuvlar hâlinde keser; özellikle onları dağıtmak için: koyunu boğazladıktan sonra onu, dağıtmak için birbirinden farklı parçalara kesip ayırmak gibi.
**عِضَة**: aslı “ **عِضوة** ”dır; “ **فـِعلة** ” vezninde, “ **عَضَا - يَعْضُو** ” fiilinden: mef‘ûl mânasında fiil ismi: bölüm yahut ayrı bir parça.
**عِضين**: “ **عِضة** ”nin çoğulu: kabul ve kalite bakımından birbirinden farklı parçalar, kesitler ve uzuvlar.
﴿(Nitekim) paylaştıranların üzerine indirdiğimiz gibi(90) ki onlar Kur’an’ı **عضين** yaptılar﴾: onu, kabul ve kalite bakımından birbirinden farklı parçalar, kesitler ve uzuvlar hâline getirdiler: nesh edilmiş ve edilmemiş, kayıtlı yahut mutlak, genel yahut özel, kabul edilmiş yahut zahirinden çevrilmiş, ve benzeri.
Ve lafız, “bir grup yahut bir miktarı birleştirip almak ve koparıp ayırmak ve onu kalan miktardan tecrit edip dağıtmak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَطَا - يَعْطُوْ**، **عَضَا - يَعْضُوْ**، **بَضَعَ- يَبْضَعُ**، **صَاع َ- يَصُوْعُ**، **غَرَفَ - يَغْرِفُ** (**غَرَفَ - يََعْرُفُ**)، **ثَلَّ - يَثُلُّ**

**عضين**
﴿(Nitekim) paylaştıranların üzerine indirdiğimiz gibi(90) ki onlar Kur’an’ı **عضين** yaptılar(91) Rabbine yemin olsun ki elbette onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz(92) yapmakta oldukları şeyden(93)﴾ **الحجر**
﴿Ve Resûl dedi: “Ey Rabbim, kavmim şu Kur’an’ı terk edilmiş edindiler”(30)﴾ **الفرقان**
Tefsirde geldi: **عضين**: onu ayırdılar ve onu uzuvlar yaptılar; böylece onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler.

مختار الصحاح:
● [**عضه**] ع ض ه: **العِضاةُ** her büyük ağaçtır; onda diken vardır; tekili **عِضَاهةٌ** ve **عِضَهةٌ** ve **عِضَةٌ**dur; aslî **الهاء**’nın hazfiyle; tıpkı **الشفة**’den (aslî harfin) hazfedilmesi gibi; sonra onun eksiltileninin **الهاء** olduğu söylendi, **الواو** olduğu da söylendi. Ve **الكسائي** dedi: **العِضة** yalan ve iftiradır; çoğulu **عِضُونَ**dur; **عِزَة** ve **عِزون** gibi. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Kur’an’ı **عِضين** yapanlar﴾; denildi ki: eksiltilen **الواو**dur; ve bu, **عَضَوته** yani “onu ayırdım”dandır; çünkü müşrikler onun hakkında sözlerini ayırdılar; böylece onu yalan, sihir, kâhinlik ve şiir yaptılar. Ve denildi ki: eksiltilen **الهاء**dır; aslı **عِضَهةٌ**dır; çünkü **العِضَة** ve **العِضين** Kureyş dilinde sihirdir; sihirbaza **عاضِةٌ** derler.
● [**عضا**] ع ض ا: **العُضْوُ** ( **العين**’in zammı ve kesriyle) **الأَعْضاءِ**’nın tekilidir. Ve **عَضَّى** koyunu **تَعْضِيةً**: onu uzuvlar hâlinde parçaladı. Ve **عَضَّى** şeyi de: onu ayırdı. Ve hadiste: ﴿Miras hakkında, ancak taksimi taşıyan şeyde **تعضية** vardır﴾ yani taksimi taşımayan şey—cevherden bir tane ve benzeri gibi—ayrılmaz; bazı varisler onda taksim istese bile; çünkü onda onlara yahut bazısına zarar vardır; fakat o satılır, sonra bedel aralarında taksim edilir. Ve O’nun sözü: ﴿Kur’an’ı **عِضِين** yapanlar﴾: tekili **عِضة**dır; eksiltilen **الواو** ve **الهاء**dır; bunu **ع ض ه**’de zikrettik.

معجم الفرائد القرآنية:
ع ض هـ
“ **عِضِينَ** ”, Yüce sözünde: “ **الَّذِينَ جَعَلُـوا الْقُرْآنَ عِضِينَ** ” (91) **الحجر**.
**العِضَة**: ayrılık; çoğul **عضين** yani ayrılıklar; mânâ: onların Kur’an’ı bölümlere ayırmış olmalarıdır; böylece bazısı “sihirdir” dedi, bazısı “şiirdir” dedi, bazısı “yalandır” dedi, bazısı “öncekilerin masallarıdır” dedi.

الراغب:
**عضه**
- Allah Teâlâ dedi: }Kur’an’ı **عضين** yaptılar﴿[**الحجر**/91], yani: ayrılmış; böylece “kâhinlik” dediler, “öncekilerin masalları” dediler; onu bunun dışındaki şeylerle de vasfettiler. Ve denildi ki:﴾**عضين**﴿mânâsı, Allah Teâlâ’nın şu sözüdür:﴾Kitabın bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz﴿[**البقرة**/85];﴾Kitabın hepsine iman ediyorsunuz﴿[**آل عمران**/119] diyenin hilâfına. Ve **عضون** bir çoğuldur; onların “**ثبون** ve **ظبون**” demeleri gibi; **ثبة** ve **ظبة**’nin çoğulunda. Ve bu asıldan **العضو** ve **العضو** (gelir). Ve **التعضية**: uzuvları parçalara ayırmadır; ve ben onu **عضيته**. **الكسائي** dedi: o, **العضو**dan yahut **العضه**dendir; o da ağaçtır. Ve **عِضة**’nin aslı, **عضهة** dilindedir. (**الأزهري** dedi:﴾**عضين**{ tefsirini “sihir” yapan, tekilini **عِضة** yaptı; dedi ki: o aslında **عضهة**dir. Bak: **اللسان** (**عضا**) ; ve **تهذيب اللغة** 1/131). “**عضيهة**” demeleri ve “**عضوة**” (dilinde) demeleri sebebiyle. (**ابن منظور** dedi: **العضة** eksik isimlerdendir; aslı **عضوة**dir; böylece **الواو** eksiltildi; tıpkı “**عزة**” demeleri gibi; aslı **عزوة**dir; ve “**ثبة**”; aslı: **ثبوة**. Bak: **اللسان** (**عضا**) ) “**عضوان**” demeleri sebebiyle. Ve rivayet edildi: (Miras hakkında onu **تعضيه** etme) (hadis **النهاية** 3/256’dadır; ve onu **أبو عبيد** **غريب الحديث** 2/7’de tahriç etti; ve onu **أبي بكر محمد بن عمرو بن حزم**’dan mürsel olarak rivayet etti; ve onu **كنز العمال** 11/9’da zikretti) yani: varislere zarar olan şey ayrılmaz; ikiye kırılan bir kılıç gibi ve bunun benzeri.

ملخص اللسان:
1. **عضا**: **العُضْوُ** ve **العِضْوُ**: koyunun ve başkasının uzuvlarından bir tanesi; ve denildi ki: o, eti bol olan her kemiktir; ikisinin çoğulu **أَعضاءٌ**dur. Ve **عَضَّى** kurbanı: onu uzuvlar hâlinde parçaladı. Ve ben koyunu ve deveyi **تَعْضِيةً** ile **عَضَّيْتُ**: onu uzuvlar yaptığında ve onu böldüğünde.
2. Ve **التَّعْضِية**: ayırmadır; o, **الأَعْضاءِ**’dan alınmıştır.
3. Ve **العِضَة**: parça ve ayrılık. Ve tenzilde: Kur’an’ı **عِضِينَ** yaptılar; tekili **عِضة**dır; eksiltilen **الواو**dur; yahut Kur’an’ı **عِضِين** yaptılar: yani onu parçalara böldüler.
4. Ve **الليث** dedi: yani Kur’an’ı **عِضَةً** **عِضَة** yaptılar; böylece onda ayrıldılar; yani onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler; ve her parça **عِضَةٌ**dır.

لسان العرب:
● - **عضا**: **العُضْوُ** ve **العِضْوُ**: koyunun ve başkasının uzuvlarından bir tanesi; ve denildi ki: o, eti bol olan her kemiktir; ikisinin çoğulu **أَعضاءٌ**dur. Ve **عَضَّى** kurbanı: onu uzuvlar hâlinde parçaladı. Ve ben koyunu ve deveyi **تَعْضِيةً** ile **عَضَّيْتُ**: onu uzuvlar yaptığında ve onu böldüğünde. Ve Câbir’in ikindi namazı vaktine dair hadisinde: “Şayet bir adam bir deve kesse ve onu güneş batmadan önce **عَضَّاها** etseydi” yani onu kesti ve uzuvlarını ayırıp parçaladı. Ve **عَضَّى** şeyi: onu dağıttı ve ayırdı; dedi ki:
“Ve Allah’ın dini **بالمُعَضَّى** değildir”
**ابن الأَعرابي**: **عَضا** bir malı **يَعْضُوه**: onu ayırdığında.
Ve hadiste: “Bir mirasta, ancak taksimi taşıyan şeyde **تَعْضِية** vardır”; mânâsı: ölü ölür ve bir şey bırakır; eğer o, varisleri arasında taksim edilirse bunda bazısına yahut hepsine zarar olur; der ki: o taksim edilmez. Ve ben şeyi **تَعْضِية** ile **عَضَّيتُ**: onu ayırdığımda. Ve **التَّعْضِية**: ayırmadır; o, **الأَعْضاءِ**’dan alınmıştır. Dedi ki: taksimi taşımayan az şey—cevherden bir tane gibi—çünkü o ayrılırsa ondan faydalanılmaz; aynı şekilde elbiselerden **الطَّيْلَسان** ve **الحَمَّام** ve benzeri; ve varislerden bazısı taksimi istediğinde ona icabet edilmez; fakat o satılır, sonra bedeli aralarında taksim edilir. Ve **العِضَة**: parça ve ayrılık. Ve tenzilde: Kur’an’ı **عِضِينَ** yaptılar; tekili **عِضة**dır; eksiltilen **الواو** yahut **الهاء**dır; onu **الهاء** babında zikretti. Ve **العِضَةُ**: eksik isimlerdendir; aslı **عِضْوَة**dır; böylece **الواو** eksiltildi; tıpkı “**عِزَة**” demeleri gibi; aslı **عِزْوَةُ**dur; ve “**ثُبَة**”; aslı **ثُبْوَة**dur; “şeyi topladım” mânasında **ثَبَّيت**’ten. Ve İbn Abbas’ın “Kur’an’ı **عِضِين** yaptılar” tefsirinde: yani onu parçalara böldüler. Ve **الليث** dedi: yani Kur’an’ı **عِضَةً** **عِضَة** yaptılar; böylece onda ayrıldılar; yani onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler; ve her parça **عِضَةٌ**dır. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: Kur’an’ı **عِضِين** yaptılar: onda sözü ayırdılar; böylece “şiir” dediler, “sihir” dediler, “kâhinlik” dediler. Müşrikler dedi: “öncekilerin masalları”; ve “sihirdir” dediler; ve “şiirdir” dediler; ve “kâhinliktir” dediler; böylece onu bu kısımlara böldüler ve onu uzuvlar hâlinde **عَضَّوْه** ettiler. Ve denildi ki: Ehl-i kitap, müşriklerin yaptığı gibi, bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr etti; yani onu, koyunun **تُعَضَّى** edilmesi gibi ayırdı. **الأَزهري** dedi: **عِضِين** tefsirini “sihir” yapan, tekilini **عِضَةً** yaptı; dedi ki: o aslında **عِضَهَة**dir. Ve İbn Abbas dedi: “**المُقْتَسِمين** üzerine indirdiğimiz gibi”; **المُقْسمون** Yahudiler ve Hristiyanlardır; ve **العِضة** ondan “yalan”dır; çoğul, çoğul gibidir. Ve bir adam **عاضٍ**; **بيِّن العُضُوِّ**: tok, giyimli, yeterli. **الأَصمعي** dedi: evde insanlardan **فِرَقٌ** vardır; ve **عِزُون** ve **عِضُونَ** ve **أَصْناف**; mânâ bakımından bir tek şeydir.

مقاييس اللغة:
(**عضو**) **العين** ve **الضاد** ve illetli harf, tek bir asıldır; şeyin parçalanmasına delâlet eder. Bundan: **العِضْو** ve **العُضْو**. Ve **التَّعضية**: kurbanı uzuvlar hâlinde **يُعَضِّيَ** etmektir. Ve **العِضَةُ**: şeyden bir parçadır; dersin ki: şeyi **عَضّيْتُ** yani onu dağıttım. **رؤبة** dedi:
* Ve Allah’ın dini **بالمُعَضّى** değildir([6]) *
yani ayrılmış değildir. **الخليل** dedi: ve O’nun sözü: ﴿**الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ**﴾ [**الحجر** 91], yani **عِضَة** **عِضَة**; böylece onu ayırdılar; onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler. Ve isim ondan **التَّعضية**dir. Ve ondan hadis: “Miras hakkında **تَعْضِيَة** yoktur” yani taksimi taşımayan şeyi—kılıç ve inci ve bunun benzeri gibi—taksim etmeyin.

القاموس المحيط:
Ve **العُِضْو** (zamm ve kesr ile): kemiğiyle bol olan her ettir. Ve **التَّعْضِيَةُ**: parçalama ve ayırmadır; **العَضْوِ** gibi. Ve **العِضةُ**, **عِدَةٍ** gibi: ayrılık, parça, ve yalan; çoğulu: **عِضُونَ**. Ve **العِضُونَ**: sihirdir; **عِضَهٍ**’nin ( **الهاء** ile) çoğuludur; ve zikredildi. Ve bir adam **عاضٍ**, **بَيِّنُ العُضُوِّ**, **سُمُوٍّ** gibi: giyimli, tok, yeterli.

تاج العروس:
( **والعضو بالضم والكسر** ) **الاعضاء**’nın tekilidir; **قفل** ve **اقفال** gibi; ve **قدح** ve **أقداح** gibi. Ve **المصباح**’ta: **العين**’in zammı, kesrinden daha meşhurdur. Ve o ( **كل لحم وافر بعظمه** )dir. Ve **المحكم**’de: eti bol olan her kemik. (Ve **التعضية** parçalamadır) denir: koyunu **عضيت** ettiğinde, onu parçalara böldün. (Ve) ayrıca (ayırmadır) ve dağıtmadır. Ve ondan hadis: “Bir mirasta, ancak taksimi taşıyan şeyde **تعضية** vardır”; yani taksimi taşımayan şey—cevherden bir tane gibi ve benzeri—ayrılmaz; bazı varisler onda taksim istese bile; çünkü onda onlara yahut bazısına zarar vardır; fakat o satılır, sonra bedeli aralarında farîza ile taksim edilir; **الصحاح** ve **النهاية**’de olduğu gibi. ( **كالعضو** ) denir: onu **عضاه** etti; **يعضو**; **عضوا**: onu ayırdığında. (Ve **العضة** **كعدة**: ayrılıktır) insanlardan. (Ve) ayrıca (parçadır) şeyden. (Ve) ayrıca (yalandır; çoğulu **عضون**dur) kesr sonra zamm ile. Ve ondan O’nun sözü: Kur’an’ı **عضين** yapanlar. **الجوهرى** dedi: ikisinin tekili **عِضة**dır; eksiltilen **الواو** ve **الهاء**dır; yani ikisi iki dildir: kim aslı **الواو**dur derse, çoğulunun **عضوات** olmasıyla delil getirir; kim **الهاء** derse, “**عضيهة**” demeleriyle delil getirir. Ve **الكسائي** dedi: evde insanlardan **فرق** vardır; ve **عزون** ve **عضون** ve **أصناف**; mânâ bakımından bir tek şeydir. Ve **الراغب** dedi: Kur’an’ı **عضين** yaptılar; yani ayrılmış; böylece “kâhinlik” dediler, “öncekilerin masalları” dediler; onu bunun dışındaki şeylerle de vasfettiler. Ve denildi ki: **عضين** mânâsı, Allah Teâlâ’nın “Kitabın bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz” sözüdür; “Kitabın hepsine iman ediyorsunuz” diyenin hilâfına. (Ve **العضون** sihirdir; **عضه**’nin **الهاء** ile çoğuludur) ve (zikredildi) **الهاء**’da. Ve **العاضه** sihirbazdır; bundan. (Ve bir adam **عاض**; **بين العضو**; **كسمو**): yani (giyimli, tok, yeterli); bunu **ابن سيده** nakletti. *Ve buna ilâve olarak: **العضو** Arapların sözünde sihirdir. Ve **العاضى** yaraları bilen kimsedir; ve onunla **العاضى بن ثعلبة بن سليم الدوسى** adlandırıldı; **الطفيل بن عمرو والدوسى** sahabînin dedesidir; bunu **الوزير المغربي** söyledi; ve onu böyle ضبط etti; **القاضي** gibi. Ve **الأغانى**’de, **أبي الفرج**’in **الطفيل** tercümesinde: **الطفيل** yaraları **يعضو** ederdi; dedi ki: **العاضى** onları bilen kimsedir; böylece onun kıssasını zikretti. **الحافظ** dedi: ve **ابن ما كولا** **الطفيل**’in dedesini **العاض** ( **الضاد**’ın şeddelenmesiyle) ضبط etti.
