# عطا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عطا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عطا

العَطْوُ: التَّناوُلُ، يقال منه: عَطَوْت أَعْطُو. وفي حديث أَبي هريرة: أَرْبَى الرِّبا عَطْوُ الرجُلِ عِرْضَ أَخِيه بغَير حَقٍّ أَي تَناوُلُه بالذَّمِّ ونحوه. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: لا تَعْطُوهُ الأَيْدِي أَي لا تَبْلُغُه فتَتناوَلَه. وعَطا الشيءَ وعَطا إِليه عَطْواً: تَناوَله؛ قال الشاعر يصف ظبية:
وتَعْطُو البَرِيرَ، إِذا فاتَها،
بِجِيدٍ تَرَى الخَدِّ منه أَسِيلاَ
وظَبيٌ عَطُوٌّ: يَتطاوَلُ إِلى الشَّجَر ليَتناولَ منه، وكذلك الجَدْي، ورواه كُراع ظَبْيٌ عَطْوٌ وجَدْي عَطْوٌ، كأَنه وصفَهُما بالصدر. وعَطا بيدِه إِلى الإِناء: تَناوَله وهو محمولٌ قَبل أَن يُوضَع على الأَرض؛ وقول بشر بن أَبي خازم:
أَو الأُدْم المُوَشَّحةَ العَواطِي
بأَيْدِيهِنَّ مِنْ سَلَمِ النِّعافِ
يعني الظِّباء وهي تَتطاوَلُ إِذا رَفَعت أَيْدِيها لتَتَناوَل الشَّجَر، والإِعْطاءُ مأْخوذٌ من هذا.
قال الأَزهري: وسَمِعتُ غير واحدٍ من العَرَب يقول لراحِلَته إِذا انْفَسَحَ خَطْمُه عن مِخْطَمِه أَعْطِ فيَعُوجُ رأْسه إِلى راكبه فيُعِيدُ الخَطْمَ على مَخْطِمِه. ويقال: أَعْطَى البعِيرُ إِذا انْقادَ ولم يَسْتَصْعِبْ. والعَطاء: نَوْلٌ للرجُلِ السَّمْحِ.والعَطاءُ والعَطِيَّة: اسمٌ لما يُعْطَى، والجمع عَطايا وأَعْطِيَة، وأَعْطِياتٌ جمعُ الجَمع؛ سيبويه: لم يُكَسَّر على فُعُل كراهية الإِعْلالِ، ومن قال أُزْرٌ لم يقل عُطْيٌ لأَن الأَصل عندَهم الحركة. ويقال: إِنَّه لَجَزيلُ العَطاء، وهو اسمٌ جامِعٌ، فإذا أُفرِد قيلَ العَطيَّة، وجمعُها العَطايا، وأَمَّا الأَعطية فهو جَمْع العَطاء. يقال: ثلاثةُ أَعْطِيةٍ، ثم أَعْطِياتٌ جمعُ الجمعِ. وأَعطاه مالاً، والاسمُ العَطاء، وأَصله عَطارُ، بالواو، لأَنه من عَطَوْت، إِلا أَنَّ العرب تَهْمِزُ الواوَ والياء إِذا جاءتا بعد الأَلف لأَنَّ الهمزة أَحْمَل للحركة منهما، ولأَنهم يستثقلون الوقف على الواو، وكذلك الياءُ مثل الرداءِ وأَصله رِدايٌ، فإِذا أَلْحقوا فيها الهاء فمنهم من يهمزها بناءً على الواحد فيقول عَطاءَةٌ ورِداءَةٌ، ومنهم من يَرُدُّها إِلى الأَصل فيقول عَطاوة ورداية، وكذلك في التثنية عطاءَان وعطاوان ورداءَان وردايان، قال ابن بري في قول الجوهري: إِلا أَن العرب تهمز الواوَ والياء إذا جاءَتا بعد الأَلف لأنّ الهمزة أَحْمل للحركة منهما، قال: هذا ليس سبَب قَلْبِها، وإِنما ذلك لكَوْنها متَطَرِّفة بعد أَلِفٍ زائدة، وقال في قوله في تثنية رداء ردايان، قال: هذا وهَمٌ منه، وإنما هو رِداوانِ بالواو، فليست الهمزةُ تُرَدُّ إِلى أضصْلِها كما ذَكَر، وإِنما تُبْدل منها واوٌ في التثنية والنسَب والجمعِ بالأَلف والتاءِ. ورجلٌ مِعْطاءٌ: كثيرُ العَطاءِ، والجمعُ مَعاطٍ، وأَصلُّه معاطِييُ، اسْتَثْقلُوا الياءَيْن وإِن لم يكونا بعد أَلِفٍ يَلِيانِها، ولا يمتَنع مَعاطِيّ كأَثافيّ؛ هذا قول سيبويه. وقومٌ مَعاطِيُّ ومَعاطٍ؛ قال الأَخفش: هذا مثلُ قولِهِم مَفاتِيح ومَفاتِح وأَمانيّ وأَمانٍ. وقولهم: ما أَعْطاهُ للمال كما قالوا ما أَولاه للمَعْروف وما أَكْرَمَه لي وهذا شاذّ لا يَطرّد لأَن التعجّب لا يدخل على أَفْعَلَ، وإنما يجوز من ذلك ما سُمِع من العرب ولا يقاسُ عليه: قال الجوهري: ورجلٌ مِعطاءٌ كثير العَطاء، وامرأة مِعْطاءٌ كذلك، ومِفْعالٌ يَسْتَوِي فيه المذكَّر والمؤنَّث. والإِعْطاء والمُعاطاةُ جميعاً: المُناوَلة، وقد أَعْطاهُ الشيءَ. وعَطَوْتُ الشيءَ: تَناوَلْته باليَدِ. والمُعاطاة: المُناوَلة. وفي المَثل: عاطٍ بغَيرِ أَنْواط أَي يَتَناوَلُ ما لا مَطْمَع فيه ولا مُتَناوَل، وقيل: يُضْرَب مثلاً لمن يَنْتَحِلُ عِلْماً لا يقومُ به؛ وقول القُطامي:
أَكُفْراً بعدَ رَدِّ المَوْتِ عَنِّي،
وبعدَ عَطائِكَ المِاثَةَ الرِّتاعَا؟

### Türkçe

**العَطْوُ**: alma; ondan denilir: **عَطَوْت** **أَعْطُو**. Ebû Hureyre hadîsinde: “Ribânın en çoğu, kişinin kardeşinin ırzını haksız yere **عَطْوُ** etmesidir” yani onu yerme ve benzeriyle almasıdır. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ona elleri **لا تَعْطُوهُ الأَيْدِي**” yani ona ulaşmasın da onu alıp tutmasın. Ve **عَطا** şeyi ve ona **عَطا** **عَطْواً**: onu aldı; şair, bir ceylanı vasfederek dedi ki:

وتَعْطُو البَرِيرَ، إِذا فاتَها،
بِجِيدٍ تَرَى الخَدِّ منه أَسِيلاَ

Ve **ظَبيٌ عَطُوٌّ**: ağaçtan almak için ağaca uzanır; aynı şekilde oğlak; Kurâ‘ “**ظَبْيٌ عَطْوٌ** ve **جَدْي عَطْوٌ**” diye rivayet etti; sanki ikisini göğüsle vasfetmiş gibidir. Ve eliyle kaba doğru **عَطا**: onu aldı; o, yere konulmadan önce taşınmış hâlde iken; Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:

أَو الأُدْم المُوَشَّحةَ العَواطِي
بأَيْدِيهِنَّ مِنْ سَلَمِ النِّعافِ

Ceylanları kastediyor; o, ellerini kaldırıp ağacı almak için uzandığında. Ve **الإِعْطاءُ** bundan alınmıştır.

Ezherî dedi: Araplardan birden fazlasını, bineğine, yuları ağızlığından genişleyip ayrıldığında “**أَعْطِ**” derken işittim; o da başını binicisine doğru eğer ve yuları tekrar ağızlığı üzerine iade eder. Ve denilir: Deve **أَعْطَى** etti; boyun eğdiğinde ve inatçılık göstermediğinde. Ve **العَطاء**: cömert adam için bir ihsandır. Ve **العَطاءُ** ve **العَطِيَّة**: verilen şeye isimdir; çoğulu **عَطايا** ve **أَعْطِيَة**; ve **أَعْطِياتٌ** çoğulun çoğuludur; Sîbeveyh: **فُعُل** üzerine kırılmadı, i‘lâlden hoşlanmama sebebiyle; ve kim **أُزْرٌ** derse **عُطْيٌ** demez; çünkü asıl onlara göre harekettir. Ve denilir: O, **لَجَزيلُ العَطاء**dır; o, toplayıcı bir isimdir; tekil kılındığında **العَطيَّة** denir; onun çoğulu **العَطايا**dır; **الأَعطية** ise **العَطاء**ın çoğuludur. Denilir: “üç **أَعْطِيةٍ**”, sonra **أَعْطِياتٌ** çoğulun çoğuludur. Ve ona mal verdi; isim **العَطاء**dır; aslı **عَطارُ**dur, vâv ile; çünkü **عَطَوْت**’tandır; ancak Araplar, vâv ve yâ’yı, eliften sonra geldiklerinde hemzelerler; çünkü hemze, harekete onlardan daha elverişlidir; ve çünkü vâv üzerinde vakfı ağır bulurlar; yâ da böyledir; **الرِّداءِ** gibi; aslı **رِدايٌ**dir; onda hâ’yı ilhak ettiklerinde, onlardan kimi tekile binaen onu hemzeler de **عَطاءَةٌ** ve **رِداءَةٌ** der; onlardan kimi de onu asla döndürür de **عَطاوة** ve **رداية** der; ikilemede de böyledir: **عطاءَان** ve **عطاوان**; **رداءَان** ve **ردايان**. İbn Berrî, Cevherî’nin “Ancak Araplar vâv ve yâ’yı, eliften sonra geldiklerinde hemzelerler; çünkü hemze harekete onlardan daha elverişlidir” sözü hakkında dedi: Bu, onu çevirmesinin sebebi değildir; ancak bu, onun, زائد bir eliften sonra uçta bulunması sebebiyledir. Ve onun, **رداء**’ın ikilemesinde **ردايان** sözü hakkında dedi: Bu, ondan bir vehimdir; ancak o, vâv ile **رِداوانِ**dır; hemze, zikrettiği gibi aslına döndürülmez; ancak ondan, ikilemede ve nisbet ve elif ve tâ ile cem‘de bir vâv bedel kılınır. Ve **رجلٌ مِعْطاءٌ**: çok **العَطاء** sahibi; çoğulu **مَعاطٍ**; aslı **معاطِييُ**dur; iki yâ’yı ağır buldular; her ne kadar bir eliften sonra olup onu takip etmeseler de; ve **مَعاطِيّ** engellenmez, **أَثافيّ** gibi; bu, Sîbeveyh’in sözüdür. Ve bir kavim **مَعاطِيُّ** ve **مَعاطٍ**; Ahfeş dedi: Bu, onların “**مَفاتِيح** ve **مَفاتِح**; **أَمانيّ** ve **أَمانٍ**” sözleri gibidir. Ve onların “Mala karşı onu ne çok verdi! **ما أَعْطاهُ للمال**” sözleri, “İyiliğe karşı onu ne çok yöneltti! **ما أَولاه للمَعْروف**” ve “Bana karşı onu ne cömert kıldı! **ما أَكْرَمَه لي**” dedikleri gibi; bu şâzdır, düzenli olmaz; çünkü taaccüb **أَفْعَلَ** üzerine girmez; bundan ancak Araplardan işitilen câiz olur ve ona kıyas edilmez. Cevherî dedi: Ve **رجلٌ مِعطاءٌ** çok **العَطاء** sahibi; kadın da **مِعْطاءٌ** böyledir; ve **مِفْعالٌ**da müzekker ve müennes eşit olur. Ve **الإِعْطاء** ve **المُعاطاةُ** ikisi birlikte: karşılıklı uzatıp verme; ve ona şeyi verdi. Ve **عَطَوْتُ** şeyi: onu elle aldım. Ve **المُعاطاة**: karşılıklı uzatıp verme. Ve meselde: “**عاطٍ بغَيرِ أَنْواط**” yani ümit olmayan ve alınır olmayan şeyi almaya uzanır; ve denildi: kendisinde duramayacağı bir ilmi üstlenen kimse için mesel olarak vurulur; Kutâmî’nin sözü:

أَكُفْراً بعدَ رَدِّ المَوْتِ عَنِّي،
وبعدَ عَطائِكَ المِاثَةَ الرِّتاعَا؟
