# عطس (ع-ط-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ط - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والسين والطاء معهما
ع ط س - س ع ط - س ط ع - ط س ع - مستعملات ط ع س - ع س ط مهملان عطس: المَعْطِسُ:الأنف من يَعْطُسُ، والمعطِسُ من يَعْطِسُ. قال:
يا قومُ ما الحيلةُ في العَرَنْدَسِ
المخلفِ الوعدِ المطولِ المفلسِ
وهو على ذاك كريمُ المعطِس
أي: كريم الأنف. أخبر أنه حميّ الأنف منيع. وهذا رجل كان له عليه دين فجحد إياه.
يقال: عَطَسَ يَعْطُسُ عُطاساً وعَطِسَ يَعْطَسْ عَطَساً.
ويقال: كان سبب عطسة آدم عليه السلام أن الرّوح جرى في جسده، فتنفّس فخرج من خياشيمه فصارت عَطْسَة فقال: الحمد لله إلهاماً من الله فقال له ربّه: يرحمك الله، فسبقت رحمته غضبه، فصارت سنّة التّسميت للعاطس.
وعَطَسَ الصبح: انفلق، ولذلك سّمي الصبح عُطاساً. قال أبو ليلى: هو قبل أن ينتبه أحد فيعطس، وذلك بليل. قال امرؤ القيس:
وقد أغتدي قبل العُطاس بسابح		أقبّ كيعفور الفلاة محنّـب
وقال عرّام السُّلَميّ: لأن الإنسانَ يعطُسِ قرب الصباح، والعطاس للإنسان مثل الكُداس للبهائم.
سعط: أَسْعَطْتُهُ دواءً فاسْتَعَطَهُ. والسَّعُوطُ: اسمُ ذلك الدواء.
وطعنته فأسْعَطْته الرّمح، أي: جعلته في أنفه.
والمُسْعُط: الذي يجعل فيه الدّواء، على مُفْعُل، لأنّه أداة. والمَسْعَطُ أصل بنائه، وقال غيره بالكسر وليس بشيء.
أسعطته سعطة واحدة وإسعاطة واحدة، فهو مُسْعَطٌ وسَعيطٌ.
سطع: كل شيء ينتشر فينبسط نحو البرق والغبار والريح الطّيبة يقال: سَطَعَ سُطُوعا.
قال:
مشمولةٍ غُلِثَتْ بنابتِ عَرْفَج		كدُخانِ نارٍ ساطعٍ أَسْنامُها
وسَطَع الظليم، أي: رفع رأسَهُ، ومدّ عُنُقَّه. وظليم أسْطَعُ: طويل العنق، وقياس فعله: سَطَع سَطَعاً، والأنثى: سطعاء مثل حمراء هذا من النعت.
ومن رفع العنق فقد سَطَع يَسْطَعُ سَطْعاً.
وسِطاعُ الخباء: خشبة تنصب في وسطه ووسط الرواق ونحوهما.
وثلاثة أَسْطِعة وجمعه لأكثر العدد سُطُع. قال:
أليسوا بالأُلَى قسطوا قـديمـاً		على النُّعمان وابتدروا السِطاعا
وذلك أنّهم دخلوا عليه قبّته.
والسَّطْعُ أن تَسْطَعَ شيئاً براحتك أو أصابعك ضرباً. وتقول: سمعت لوقعه سَطَعاً شديداً، تعني صوت ضربة أو رمية، وإنما ثقلت سَطَعاً، لأنه حكاية، وليس بنعت ولا مصدر.
وتقول: أسطعته إسطاعة. قال عرّام: إذا قويت عليه، والاستطاعة تجري مجرى القدرة.
طسع: الطسع: الرجل الذي لا غيرة له. طسع طسعاً، أي: ذهبت غيرته. وطزع لغة.

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الطاء** onlarla birlikte

**ع ط س** - **س ع ط** - **س ط ع** - **ط س ع** - kullanılanlar: **ط ع س** - **ع س ط** ihmal edilmiş ikisidir. **عطس**: **المَعْطِسُ**: **يَعْطُسُ** olanın burnu; ve **المعطِسُ** **يَعْطُسُ** olan kimsedir. Dedi ki:
Ey kavim, ne çare var **العَرَنْدَسِ** hakkında,
vaadi bozan, uzatan, iflas etmiş,
ve o, buna rağmen **المعطِس**’i kerimdir
yani: burnu kerimdir. Onun, burnu hamî, menî‘ olduğunu haber verdi. Ve bu, üzerinde alacağı olan bir adamdı da onu inkâr etti.

Denir: **عَطَسَ** **يَعْطُسُ** **عُطاساً** ve **عَطِسَ** **يَعْطَسْ** **عَطَساً**.

Ve denir: Âdem aleyhisselâmın aksırmasının sebebi, ruhun onun bedeninde akması idi; böylece nefes aldı, burnunun deliklerinden çıktı da bir **عَطْسَة** oldu; “Allah’tan bir ilham olarak” **الحمد لله** dedi; Rabbi ona: “Allah sana rahmet etsin” dedi; böylece rahmeti gazabını geçti; böylece aksırana **التّسميت** sünnet oldu.

Ve **عَطَسَ** sabah: yarıldı; bundan dolayı sabaha **عُطاساً** adı verildi. Ebû Leylâ dedi: o, birinin uyanıp da aksırmasından öncedir; bu da gecededir. İmru’ul-Kays dedi ki:
Ve ben, **العُطاس**’tan önce, yüzen bir atla erkenden giderim;
çevik, çöl ceylanı gibi, yanları çekik.

Ve Arrâm es-Sülemî dedi: çünkü insan sabaha yakın aksırır; ve aksırma insan için, hayvanlar için **الكُداس** gibidir.

**سعط**: Ona bir ilaç **أَسْعَطْتُهُ** da o onu **فاسْتَعَطَهُ**. Ve **السَّعُوطُ**: o ilacın adıdır.

Ve onu mızrakla dürttüm de mızrak onu **فأسْعَطْته**; yani: onu burnuna koydum.

Ve **المُسْعُط**: içine ilacın konulduğu şeydir; **مُفْعُل** üzere, çünkü o bir alettir. Ve **المَسْعَطُ** onun bina aslındandır; başkası kesre ile söyledi, fakat bir şey değildir.

Ona bir tek **سعطة** ve bir tek **إسعاطة** **أسعطته**; böylece o **مُسْعَطٌ** ve **سَعيطٌ**dur.

**سطع**: Şimşek, toz ve hoş rüzgâr gibi yayılıp da açılan her şeye **سَطَعَ سُطُوعا** denir.

Dedi ki:
Bir **مشمولةٍ** ki **عَرْفَج**’in taze sürgünüyle kaplanmış,
tepeleri yükselen, parlayan bir ateş dumanı gibi.

Ve **سَطَع** devekuşu erkeği; yani: başını kaldırdı ve boynunu uzattı. Ve **ظليم أسْطَعُ**: uzun boyunludur; fiilinin kıyası: **سَطَع سَطَعاً**; dişisi: **سطعاء** tıpkı **حمراء** gibi; bu, sıfattandır.

Ve boynu kaldıran kimse **سَطَع يَسْطَعُ سَطْعاً** etmiştir.

Ve **سِطاعُ الخباء**: onun ortasına ve revakın ortasına ve benzerlerine dikilen bir ağaçtır.

Ve üç **أَسْطِعة**; ve daha çok sayı için cem‘i **سُطُع**dur. Dedi ki:
Onlar, eskiden **النُّعمان** üzerine adaletle hükmedenler değil miydi, ve **السِطاعا**’ya koştular.

Bu, onların onun kubbesine girmiş olmalarındandır.

Ve **السَّطْعُ**: avucunla veya parmaklarınla vurarak bir şeyi **تَسْطَعَ** etmendir. Ve dersin: onun düşüşünün **سَطَعاً** şiddetli olduğunu işittim; bir darbenin veya bir atışın sesini kastedersin. Ancak **سَطَعاً** ağırlaştırıldı; çünkü o bir taklittir; ne sıfattır ne de mastardır.

Ve dersin: Ona bir **إسطاعة** **أسطعته**. Arrâm dedi: ona karşı kuvvetli olduğun zaman; ve **الاستطاعة** kudretin yürüdüğü yol üzere yürür.

**طسع**: **الطسع**: kıskançlığı olmayan adamdır. **طسع طسعاً**; yani: kıskançlığı gitti. Ve **طزع** bir lehçedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العُطاسُ من العَطْسة. وقد عَطَسَ بالفتح يَعْطِسُ ويَعْطُسُ. وربما قالوا: عَطَسَ الصبحُ، إذا انفلقَ. وظبيٌ عاطِس: وهو الذي يستقبلك من أمامك. والمَعْطِسُ، مثال المَجْلِسِ: الأنفُ، وربَّما جاء بفتح الطاء.

##### Türkçe

**العُطاسُ**: **العَطْسة**’den (gelir). Ve (fiil) **عَطَسَ** (fetha ile) **يَعْطِسُ** ve **يَعْطُسُ** (şeklinde gelir). Ve bazen derler ki: **عَطَسَ الصبحُ**; yani yarıldığı zaman. Ve **ظبيٌ عاطِس**: o, önünden seni karşılayandır. Ve **المَعْطِسُ**, **المَجْلِسِ** misali: burun; ve bazen **الطاء**’ın fethasıyla gelmiştir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع الطاء
عسط ، عطس ، سطع ، سعط ، طسع : مستعملات .
عسط : أمَّا عسط فلم أجد فيه شيئاً غير عَسَطُوس ، وهي شجرة ليّنة الأغصان لا أُبَن لها ولا شوك يقال لها الخيزران ، وهو على بناء قَرَبُوس وقَرَقوس وحَلَكوك للشديد السواد . وقال الشاعر :
عصا عَسَطُوسٍ لينُها واعتدالُها
عطس : وأما عطس فيقال : عَطَس فلان
يَعْطِس عَطْساً وعَطْسة ، والاسم العُطَاس ، وقال الليث : يقال : يعطُس بضمّ الطاء أيضاً ، وهي لغة . ومَعْطِس الرجل أنْفه لأن العُطَاس منه يخرج ، وهو بكسر الطاء لا غير ، وهذا يدلّ على أن اللغة الجيّدة يعطِس . وقال الليث : الصبح يسمّى عُطَاساً وقد عَطَس الصبحُ إذا انفلق . وأمَّا قوله :
وقد أغتدي قبل العُطَاس بسابح
فإن الأصمعيّ زعم أنه أراد : قبل أن أسمع عُطَاس عاطس فأتطيّر منه ولا أمضي لحاجتي ، وكانت العرب أهل طِيَرة ، وكانوا يتطيّرون من العُطَاس فأبطل النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) طِيَرتهم . قلت : وإن صحّ ما قاله الليث : أن الصبح يقال له : العُطَاس فإنه أراد : قبل انفجار الصبح ، ولم أسمع الذي قاله لثقة يُرجَع إلى قوله . وقال أبو زيد : تقول العرب للرجل إذا مات : عَطَستْ به اللُجَمُ . قال : واللُّجَمة : كلّ ما تطيَّرتَ منه . وأنشد غيره :
إنا أُناس لا تزال جَزورُنا
لها لُجَم من المنيّة عاطس
ويقال للموت : لُجَم عَطُوسٌ ، وقال رؤبة :
ولا يخاف اللُجَم العَطُوسا
ويقال : فلان عَطْسة فلان إذا أشبهه في خَلْقه وخُلُقه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العاطوس : دابَّة يُتشاءم بها . وأنشد غيره لطَرَفة بن العبد :
لعمري لقد مرَّت عواطس جَمَّة
ومَرّ قُبيل الصبح ظبي مصمَّعُ
سطع : يقال للصبح إذا سطع ضوؤه في السماء : قد سَطَع يَسْطَع سُطُوعاً ، وكذلك البَرْق يَسْطَع في السماء وذلك إذا كان كذَنَب السرْحان مستطيلاً في السماء قبل أن ينتشر في الأُفُق . ومنه حديث ابن عبّاس حدّثناه ابن هاجَك عن علي بن حُجْر عن يزيد بن هارون عن هشام الدَّسْتَوائيّ عن يحيى بن أبي كَثِير قال : قال ابن عبّاس : ( كلوا واشربوا ما دام الضوء ساطعاً حتى تعترض الحمرة في الأُفُق ) ، ساطعاً أي مستطيلاً . وسطع السهم إذا رُمِي به فشخص في السماء يلمع . وقال الشمَّاخ :
أرِقت له في القوم والصبح ساطع
كما سَطَع المِرِّيخ شَمَّره الغالي
ويروى : سمّره ، ومعناهما : أرسله . ويقال : سطعتني رائحةُ المسك إذا طارت إلى أنفك . ثعلب عن ابن الأعرابي : سطعت الرائحة إذا فاحت . والسَّطْع : أن تسطع شيئاً براحتك أو بإصبعك ضرباً . وقال ابن المظفر : يقال : سمعت لضربته سَطَعاً ( مثقّلاً ) يعني صوت الضربة . قال : وإنما ثُقِّلت لأنه حكاية وليس بنعت ولا مصدر . قال : والحكايات يخالَف بينها وبين النعوت أحياناً . قال : ويقال للظليم إذا رفع رأسه ومَدّ عُنُقه : قد سَطَع . وقال ذو الرمَّة يصف الظليم :
يظلّ مختضِعاً يبدو فتنكره
طوراً ويَسْطَع أحياناً فينتسِبُ
قال : وظليم أسطع إذا كان عنقُه طَويلاً والأنثى سطعاء ، فيقال : سطِع سَطَعاً في
النعت ، ويقال في رفعه عُنُقه : سَطَع يَسْطَع . أبو عبيد عن أبي زيد : السِّطَاع : عمود من أعمدة البيت . وقال القُطَاميّ :
أليسوا بالألى قَسَطوا جميعاً
على النعمان وابتدروا السِّطَاعا
قلت : ويقال للبعير الطويل : سِطَاع تشبيهاً بسِطَاع البيت . وقال مُلَيح الهذَليّ :
وحتى دعا داعي الفراق وأُدْنيتْ
إلى الحيّ نُوقْ والسِّطَاعُ المُحَمْلَجُ
وقال أبو زيد : السِّطَاع من سمات الإبل في العُنق بالطول ، فإذا كان بالعَرْض فهو العِلاَط . وناقة مسطوعة وإبل مسطَّعة . وقال لَبيد :
مسطَّعَة الأعناق بُلْقَ القوادم
والسِّطاع : اسم جبل بعينه . وقال صخر الغيّ :
فذاك السِّطاع خلافَ النِجَاء تحسبه ذا طِلاء نتيفا
خلاف النِّجَاء أي بعد السحاب تحسبه جملاً أجرب نُتِف وهُنِىء . اللحياني : خطيب مِسْطع ومِصْقع . وأما قولك : لا أسطيع فالسين ليست بأصلية وقد خرّجته في باب أطاع . وفي حديث أم مَعْبد وصفتها المصطفى ( صلى الله عليه وسلم ) قالت : وكان في عُنُقه سَطَع أي طول ، يقال : عُنُق سَطْعاء . وقال أبو عبيدة : العُنُق السطعاء : التي طالت وانتصبت علابِيُّها . ذكره في صفات الخيل .
وفي حديث قيس بن طَلْق عن أبيه أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( كلوا واشربوا ولا يَهيدَنَّكم الساطع المصعد ، وكلوا واشربوا حتى يتبيّن لكم الأحمر ) ، وأشار بيده في هذا الموضع من نحو المشرق إلى المغرب عَرْضاً . قال الشيخ : وهذا دليل على أن الصبح الساطع هو المستطيل . ومنه عنق سطعاء إذا طالت وانتصبت علابِيُّها . قال ذاك أبو عبيدة . قال الشيخ : ولذلك قيل للعمود من أعمدة الْخِباء : سِطَاع ، وللبعير الطويل : سِطَاع . وظليم أسطع : طويل العنق .
سعط : السَّعُوط والنَّشُوع والنَشُوق في الأنف . ويقال للآنية التي يُسعط بها العليل : مُسْعُط بضمّ الميم وجاء نادراً مثل المُكْحُل والمُدُقّ والمُدْهُن والمُنْصُل : للسيف . ابن السكيت عن أبي عمرو : لخَيْتَه ولخوته وألخيته إذا سَعَطته . ويقال : أسعطته ، وكذلك وَجَرْته وأوجرته ، فيها لغتان . ويقال : نُشِعَ وأُنشِع . وأمّا النَّشُوق فيقال فيه : أنشقته إنشاقاً . وقال الليث : يقال : أسعطْته الرمحَ إذا طعنه في أنفه . وقال غيره : يقال : أسعطته عِلْماً إذا بالغت في إفهامه وتكرير ما تُعلِّمه عليه . أبو عبيد عن أبي عمرو : السَّعِيط : الريح من الخمر وغيرها من كل شيء . وقال ابن السكيت : ويكون من الخَرْدل . وقال ابن بُزُرْج يقال : سعطته وأسعطته .
الإياديُّ عن شمر : تقول : هو طيّب السَّعُوط والسُّعَاط والإسعاط . وأنشد يصف إبلاً وألبانها :
حَمْضيَّة طيّبة السُّعَاط
حدَّثنا السَّعْديّ عن الزعفرانيّ قال : حدّثنا
سفيان عن الزهريّ عن عبيد الله بن عبد الله بن عُتْبة بن مسعود عن أم قيس بنت مِحْصَن قالت : دخلت بابن لي على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وقد أعلقتُ من العُذْرة فقال : ( علام تدغَرْنَ أولادكن عليكنّ بهذا العُود الهنديّ فإن فيه سبعةَ أشفية ، يُسْعَط من العُذْرة ، ويُلَدّ من ذات الجَنْب ) .
طسع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : رجل طسِع وطزِع : لا غَيْرة له . وقال ابن المظفر مثله . وقد طسِع طَسَعاً وطَزِع طَزَعاً . عمرو عن أبيه : الطسِع والطزيع : الذي يَرَى مع أهله رجلاً فلا يغار له .

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ile **الطاء**

**عسط** ، **عطس** ، **سطع** ، **سعط** ، **طسع** : kullanımdadırlar.

**عسط** : **عسط**’a gelince, onda **عَسَطُوس**’tan başka bir şey bulmadım; o, dalları yumuşak bir ağaçtır; onda ne düğüm vardır ne de diken; ona **الخيزران** denilir. Ve o, **قَرَبُوس** ve **قَرَقوس** ve şiddetli siyahlık için **حَلَكوك** vezni üzerinedir. Şair dedi ki:
عصا **عَسَطُوسٍ** لينُها واعتدالُها

**عطس** : **عطس**’a gelince, denilir: falan **عَطَس** eder;
**يَعْطِس** **عَطْساً** ve **عَطْسة**; isim **العُطَاس**’tır. Leys dedi ki: **يعطُس** ( **الطاء**’ın zammesiyle) da denilir; o bir lehçedir. Ve erkeğin **مَعْطِس**’i burnudur; çünkü **العُطَاس** ondan çıkar; ve o, yalnızca **الطاء**’ın kesresi iledir. Bu, iyi lehçenin **يعطِس** olduğuna delâlet eder. Leys dedi ki: sabah **عُطَاساً** diye adlandırılır; sabah yarıldığında **عَطَس الصبحُ** olmuştur. Ama onun sözü:
وقد أغتدي قبل **العُطَاس** بسابح
Asmaî, onun murad ettiğini iddia etti: “Bir **عُطَاس** edenin **عُطَاس**’ını işitmeden önce; ondan uğursuzluk çıkarırım da ihtiyacıma gitmem”; Araplar uğursuzluk ehli idiler; **العُطَاس**’tan uğursuzluk çıkarırlardı; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onların uğursuzluğunu iptal etti. Dedim: Eğer Leys’in dediği sahih olursa: sabaha **العُطَاس** denilir; o hâlde muradı: sabahın yarılmasından önce (idi). Ve Leys’in dediğini, sözüne dönülecek güvenilir bir kimseden işitmedim. Ebû Zeyd dedi ki: Araplar, adam öldüğü zaman adama derler: **عَطَستْ به اللُجَمُ**. Dedi ki: **اللُّجَمة**: kendisinden uğursuzluk çıkardığın her şeydir. Başkası şu beyti okudu:
إنا أُناس لا تزال جَزورُنا
لها لُجَم من المنيّة عاطس
Ve ölüme denilir: **لُجَم عَطُوسٌ**. Rü’be dedi ki:
ولا يخاف **اللُجَم العَطُوسا**
Ve denilir: falan, yaratılışında ve huyunda ona benzediği zaman, falanın **عَطْسة**’sidir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **العاطوس**: kendisiyle uğursuzluk çıkarılan bir hayvandır. Başkası, Tarafe b. el-‘Abd için şu beyti okudu:
لعمري لقد مرَّت عواطس جَمَّة
ومَرّ قُبيل الصبح ظبي مصمَّعُ

**سطع** : Sabah için, ışığı gökte yükseldiği zaman denilir: **سَطَع**; **يَسْطَع** **سُطُوعاً**. Ve şimşek de gökte **يَسْطَع**; bu, ufukta yayılmadan önce gökte kurt kuyruğu gibi uzamış olduğu zamandır. Ondandır: İbn Abbâs hadisi; onu bize İbn Hâcek, Ali b. Hucr’dan; o, Yezîd b. Hârûn’dan; o, Hişâm ed-Destuvâî’den; o, Yahyâ b. Ebî Kesîr’den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs dedi ki: “(Işık **ساطعاً** olduğu müddetçe yiyin ve için; ta ki ufukta kızıllık enlemesine belirsin)”; **ساطعاً** yani uzamış. Ve ok, onunla atıldığı zaman gökte dikilip parıldarsa **سطع السهم**. Şemmâh dedi ki:
أرِقت له في القوم والصبح ساطع
كما سَطَع المِرِّيخ شَمَّره الغالي
Ve “**سمّره**” diye de rivayet olunur; ikisinin manası: onu salıverdi. Ve denilir: misk kokusu burnuna uçtuğu zaman **سطعتني رائحةُ المسك**. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: koku yayıldığı zaman **سطعت الرائحة**. Ve **السَّطْع**: avucunla yahut parmağınla bir şeyi vurarak **تسطع** etmendir. İbnü’l-Muzaffer dedi ki: denilir: “Onun darbesi için **سَطَعاً** (ağırlaştırılmış) işittim”; yani darbenin sesi. Dedi ki: ancak ağırlaştırıldı; çünkü o bir taklittir; ne sıfattır ne de mastardır. Dedi ki: taklitler ile sıfatlar arasında bazen muhalefet edilir. Dedi ki: devekuşu erkeği başını kaldırıp boynunu uzattığı zaman ona denilir: **قد سَطَع**. Zü’r-Rumme, devekuşu erkeğini vasfederek dedi ki:
يظلّ مختضِعاً يبدو فتنكره
طوراً ويَسْطَع أحياناً فينتسِبُ
Dedi ki: Boynu uzun olduğu zaman devekuşu erkeği **أسطع**’dır; dişisi **سطعاء**’dır. Sıfat olarak: **سطِع سَطَعاً** denilir; boynunu kaldırmasında ise: **سَطَع يَسْطَع** denilir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **السِّطَاع**: evin direklerinden bir direkte. Kutâmî dedi ki:
أليسوا بالألى قَسَطوا جميعاً
على النعمان وابتدروا **السِّطَاعا**
Dedim: Uzun deveye de, evin **سِطَاع**’ına benzetilerek **سِطَاع** denilir. Müleyh el-Hüzelî dedi ki:
وحتى دعا داعي الفراق وأُدْنيتْ
إلى الحيّ نُوقْ و**السِّطَاعُ** المُحَمْلَجُ
Ebû Zeyd dedi ki: **السِّطَاع** develerin boynunda uzunlamasına olan damgalardandır; enlemesine olursa o **العِلاَط**’tır. Ve **ناقة مسطوعة** ve **إبل مسطَّعة**. Lebîd dedi ki:
مسطَّعَة الأعناق بُلْقَ القوادم
Ve **السِّطاع**: bizzat bir dağın adıdır. Sahr el-Gayy dedi ki:
فذاك **السِّطاع** خلافَ النِجَاء تحسبه ذا طِلاء نتيفا
**خلاف النِّجَاء** yani buluttan uzak; onu, yolunmuş ve uyuz bir deve sanırsın; yolunmuş ve tedavi edilmiş. Lihyânî: **خطيب مِسْطع** ve **مِصْقع**. Ama senin sözün: **لا أسطيع**; **السين** aslî değildir; onu **أطاع** babında çıkardım. Ve Ümmü Ma‘bed hadîsinde, onun ( صلى الله عليه وسلم ) seçilmişi vasfetti; dedi ki: boynunda **سَطَع** vardı; yani uzunluk; denilir: **عُنُق سَطْعاء**. Ebû Ubeyde dedi ki: **العُنُق السطعاء**: uzayan ve **علابِيُّها** dikilen (boyun). Onu atların sıfatlarında zikretti.

Ve Kays b. Talk hadîsinde, babasından: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: “(Yiyin ve için; ve **الساطع المصعد** sizi aldatmasın; ve yiyin ve için; ta ki size kırmızı belirginleşsin)”; ve bu yerde elini, doğu tarafından batıya doğru enlemesine işaret etti. Şeyh dedi ki: Bu, **الصبح الساطع**’ın uzamış olduğuna delildir. Ondandır: **عنق سطعاء**; **علابِيُّها** uzayıp dikildiği zaman. Bunu Ebû Ubeyde söyledi. Şeyh dedi ki: Bunun için, çadırın direklerinden direğe **سِطَاع** denildi; uzun deveye **سِطَاع** denildi. Ve devekuşu erkeği **أسطع**: uzun boyunlu.

**سعط** : **السَّعُوط** ve **النَّشُوع** ve **النَشُوق** burundadır. Ve hastaya **يُسعط** edilen kap için denilir: **مُسْعُط** ( **الميم**’in zammesiyle); ve nadir olarak geldi: **المُكْحُل** ve **المُدُقّ** ve **المُدْهُن** ve **المُنْصُل**: kılıç için. İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: Onu **سَعَطته** ettiğin zaman **لخَيْتَه** ve **لخوته** ve **ألخيته**. Ve denilir: **أسعطته**; ve aynı şekilde **وَجَرْته** ve **أوجرته**; onda iki lehçe vardır. Ve denilir: **نُشِعَ** ve **أُنشِع**. Ama **النَّشُوق**’ta denilir: **أنشقته إنشاقاً**. Leys dedi ki: Mızrağı onun burnuna sapladığın zaman **أسعطْته الرمحَ** denilir. Başkası dedi ki: Bir ilmi ona iyice anlatıp ona öğrettiğini tekrar ettiğin zaman **أسعطته عِلْماً** denilir. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السَّعِيط**: şaraptan ve her şeyden olan rüzgâr (koku). İbnü’s-Sikkît dedi ki: hardaldan da olur. İbn Büzurc dedi ki: **سعطته** ve **أسعطته** denilir.

İyâdî, Şemmer’den: dersin: o, **السَّعُوط** ve **السُّعَاط** ve **الإسعاط** bakımından hoştur. Develeri ve sütlerini vasfederek şu beyti okudu:
حَمْضيَّة طيّبة **السُّعَاط**
Bize Sa‘dî, Za‘ferânî’den rivayet etti; dedi ki: bize Süfyân, Zührî’den; o, Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes‘ûd’dan; o, Ümmü Kays bint Mihsan’dan rivayet etti; dedi ki: Oğlumla Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) yanına girdim; ve ben **العُذْرة**’dan dolayı (ona) asmıştım; dedi ki: “(Bu **العُود الهنديّ** ile çocuklarınızı niçin size karşı **تدغَرْنَ** ediyorsunuz? Zira onda yedi şifa vardır: **العُذْرة**’dan dolayı **يُسْعَط** edilir; ve **ذات الجَنْب**’den dolayı **يُلَدّ** edilir.)”

**طسع** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **رجل طسِع** ve **طزِع**: onda kıskançlık yoktur. İbnü’l-Muzaffer de onun benzerini söyledi. Ve **طسِع طَسَعاً** ve **طَزِع طَزَعاً** olmuştur. Amr, babasından: **الطسِع** ve **الطزيع**: ehliyle birlikte bir adamı görür de ona kıskanmaz olan kimsedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والطاء وما يثلثهما)
(عطف) العين والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على انثناء وعِياجٍ. يقال: عَطَفْتُ الشّيء، إذا أمَلْتَه. وانعَطَف، إذا انعاج. ومصدر عطف العُطُوف. وتعطّفَ بالرَّحمة تعطُّفاً. وعَطَف الله تعالى فلاناً على فلانٍ عَطْفاً. والرَّجُل يَعْطِف الوِسادةَ: يثنيها، عطفاً، إذا ارتفَقَ بها. قال لبيد:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى  *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
ويقال للجانبَين العِطفانِ، سمِّيا بذلك لأنَّ الإنسان يَميل عليهما. ألاَ ترى أنَّهم يقولون: ثنَىعِطْفَه، إذا أعْرضَ عنك وجَفَاك. ويقال: رجلٌ عَطوفٌ في الحرب والخير، وعَطَّافٌ. وظبيةٌ عاطِف، إذا رَبَضت وعطفَتْ عُنقَها. وفلانٌ يَتَعَاطَفُ في مِشيته، إذا تمايَلَ. والإنسان يتعطَّف بثوبه، وهو شبه التوشُّح. والرِّداء نفسُه عِطَافٌ، لأنّه يُعْطَفُ. ثم يتَّسعون في ذلك فيسمُّون السيفَ عِطافاً لأنّه يكونُ موضعَ الرداء.
(عطل) العين والطاء واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على خلوٍّ وفَراغ. يقول: عُطِّلت الدارُ، ودارٌ معَطَّلة ومتى تُركت الإبلُ بلا راعٍ فقد عُطِّلت، وكذلك البئر إذا لم تُورَدْ ولم يُستَقَ([2]) [منها]. قال الله تبارك وتعالى: ﴿وبِئرٍ مُعَطَّلةٍ﴾  [الحج 45]، وقال تعالى:﴿وَإذا العِشَارُ عُطِّلَتْ﴾ [التكوير 4]. وكل شيءٍ خلا من حافظٍ فقد عُطِّل. من ذلك تعطيلُ الثُّغورِ وما أشبهَهَا. ومن هذا الباب: العَطَل وهو العُطُول، يقال امرأةٌ عاطل، إذا كانت لا حَلْيَ لها، والجمع عواطلُ. قال:
يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة  *** وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا([3])
وقوس عُطُلٌ: لا وَتَر عليها. وخيلٌ أعْطَالٌ: لا قلائد لها.
وشذّت عن هذا الأصل كلمةٌ، وهي الناقة العَيْطَل، وهي الطَّويلةُ في حُسن. وربَّما وُصِفَتْ بذلك المرأةُ، قال ذو الرُّمَّة في النّاقة:
نَصَبَتْ له ظَهرِي على متن عِرمِسٍ  *** رُوَاع الفُؤادِ حُرَّةِ الوجه عَيْطلِ([4])
(عطن) العين والطاء والنون أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على إقامةٍ وثبات. من ذلك العَطَن والمَعْطِن، وهو مَبْرَك الإبل. ويقال إنّ إعطانها أن تُحبَس عِندَ الماء بعدَ الوِرْد. قال لبيد:
عافَتَا الماءَ فلم نُعْطِنْهُما  *** إنَّما يُعْطِن من يرجو العَلَل([5])
ويقال: كلُّ منْزلٍ يكون مَألَفاً للإبل [فهو عَطَنٌ([6]) ]، والمَعْطِن: ذلك الموضع. قال:
ولا تكلِّفُني نَفْسِي ولا هَلَعِي  *** حِرصاً أُقيم به في مَعْطِن الهُونِ([7])
وقال آخرون: لا يكون أعطانُ الإبل إلاّ على الماء، فأمَّا مَبارِكها في البرِّيَّة وعند الحيِّ فهو المأوَى، وهو المُرَاح أيضاً. وهذا البيتُ الذي ذكرناه "في معطِن الهُون"، يدلُّ على أنَّ المَعْطِن يكون حيث تُحبَس الإبل في مباركها أين كانت. وبيتُ لَبيد يدلُّ على القول الآخَر، والأمرُ *قريب.
ومن الباب عَطْنُ الجِلد، وهو أن يوضَع في الدِّباغ.
(عطو) العين والطاء والحرف المعتلُّ أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على أخْذٍ ومُناوَلة، لا يخرج البابُ عنهما. فالعَطْوُ: التَّناوُل باليد. قال امرؤ القيس:
وتعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنّه  *** أساريعُ ظبيٍ أو مساويك إسحِلِ([8])

يصف المرأة أنها تُسُوك. والظَّبيُ يعطو، وذلك إذا رَفَعَ يديه متطاوِلاً إلى الشَّجرةِ ليتناوَلَ الورَق. وقال:
تَخُلّ بقرنَيْها بَريرَ أراكَةٍ  *** وتَعطُو بظِلفيها إذا الغصنُ طالها
قال الخليل: ومنه اشتُقَّ الإعطاء. والمعاطاة: المُناولة. ويقال: عاطَى الصبيُّ أهله، إذا عَمِل وناوَلَ ما أرادوا. والعَطاء: اسمٌ لما يُعطَى، وهي العطيّة، والجمع عطايا، وجمع العطايا أعطِيَة. قال:
تعاطِيه أحياناً إذا جِيد جَوْدَةً  *** رُضاباً كطَعم الزَّنجبيل المعسَّلِ([9])
ويقولون: إنّ التعاطي: تناوُل ما ليس لـه بحقٍّ، يقال فلانٌ يتعاطَى ظُلْمَ فلان. وفي كتاب الله تعالى:﴿فَتَعَاطَى فَعَقَرَ﴾ [القمر 29]. ومِن أمثالِ العرب: "عاطٍ بغَيْرِ أنْوَاط"، أي إنّه يسمو إلى [الأمر] ولا آلةَ لـه عنده، كالذي يتعلَّق ولا متعلَّق له.
(عطب) العين والطاء والباء كلمتانِ لا تتقاربان في المعنى.
فالأولى: العَطَب، وهو الهلاك، يقال عَطِب، وأعْطَبه غيرهُ.
والكلمة الأُخرى: العُطْب، وهو القُطْن.
(عطد) العين والطاء والدال ذُكِرت فيه كلمةٌ والقياس لا يسوِّغها، لكنَّهم يقولون: العَطوَّد: السيَّر السَّريع الشاقّ. ويُنشدون:
* إليك أشكو عَنَقاً عَطَوَّدَا([10]) *
(عطر) العين والطاء والراء أصلٌ واحدٌ لعلّه أنْ يكون صحيحاً، وهو العِطْر للأشياء المعالجَة بالطِّيب([11]) ، وفاعله العَطَّار. وامرأةٌ عَطِرة ومِعطِيرٌ. وقال:
* يَتْبَعْنَ جَأباً كَمُدُقِّ المِعْطيرْ([12]) *
(عطس) العين والطاء والسين كلمةٌ واحدة ثم تستعار، وهي العُطاس، يقال: عَطَس يَعْطُِس. ويقال للأنفِ مَعْطَس، بالكسر والفتح في الطاء ويستعار ذلك فيقال: عَطَسَ الصُّبح، إذا انفَلَق. وقد قالوا إنَّ العُطَاسَ: الصُّبح في قوله:
* وقد أغتدي قبل العطاسِ بهَيكلٍ([13]) *
(عطش) العين والطاء والشين أصلٌ واحد صحيح، وهو العَطَش، يقال له: عَطِش يَعْطَش عَطَشاً. ويقال إنّ المَعاطِشَ: مَواقِيتُ الظَّمأ. قال ذو الرُّمَّة:
لا تشتكي سقطةً منها وقد رقصت *** بها المعاطشُ حتى ظَهرُها حَدِبُ([14])
---------------------
([1])ديوان لبيد 13 واللسان (عطف).
([2]) في الأصل: "ولم تسق".
([3]) البيت للبيد في ديوانه 22 طبع 1881 واللسانت (حجج)، وقد سبق في (حج).
([4]) ديوان ذي الرمة 510 برواية: "رفعت لـه رحلي على ظهر عرمس". ورواية اللسان (روع):  * رفعت لها رحلي على ظهر عرمس *
([5]) ديوان لبيد 13 طبع 1881 واللسان (عطن). وانفرد اللسان برواية: "أصحاب العلل".
([6]) التكملة من اللسان (عطن).
([7]) في الأصل: "نفسي ولا تقلعي"، صوابه في اللسان (عطن).
([8]) البيت من معلقته المشهورة.
([9]) البيت لذي الرمة في ديوانه 508 واللسان (عطا). وأنشده في اللسان (عسل) بدون نسبة:
إذا أخذت مسواكها منحت به  *** رضاباً كطعم الزنجبيل المعسل
([10]) أنشده في اللسان (عطد) والمخصص (3: 107).
([11]) في الأصل: "للطيب".
([12]) للعجاج في ملحقات ديوانه 77 واللسان (عطر، دقق).
([13]) نسب إلى امرئ القيس في حواشي الجمهرة (3: 25). وأنشد هذا الصدر في اللسان (عطس)، وعجزه في الجمهرة:
* أقب كيعفور الفلاة محنب *
([14]) ديوان ذي الرمة 9 برواية: "وقد رقصت بها المفاوز".

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** و**الطاء** وما يثلثهما)
(**عطف**) **العين** ve**الطاء** ve**الفاء** tek bir sahih asıldır; bükülmeye ve eğriliğe delâlet eder. Denir: **عَطَفْتُ** şeyi, onu eğdiğin zaman. Ve **انعَطَف**; eğrildiği zaman. Ve **عطف**’un masdarı **العُطُوف**’tur. Ve rahmet ile **تعطّفَ**; **تعطُّفاً** (şefkat gösterdi). Ve Allah Teâlâ falancayı falancaya **عَطْفاً** (meylettirdi). Ve adam yastığı **يَعْطِف**: onu büker; **عطفاً**; onunla yaslandığı zaman. Lebîd dedi:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى  *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
Ve iki yana **العِطفانِ** denir; bununla adlandırıldılar, çünkü insan onlara meyleder. Görmüyor musun ki onlar derler: **ثنَىعِطْفَه**; senden yüz çevirdiği ve sana cefa ettiği zaman. Ve denir: savaşta ve hayırda **عَطوفٌ** bir adam, ve **عَطَّافٌ**. Ve **عاطِف** bir ceylan; çöktüğü ve boynunu büktüğü zaman. Ve falanca yürüyüşünde **يَتَعَاطَفُ**; sallanarak yürüdüğü zaman. Ve insan elbisesiyle **يتعطَّف**; bu, kuşanma gibidir. Ve ridânın kendisi **عِطَافٌ**’tır; çünkü o bükülür. Sonra bunda genişlerler de kılıca **عِطافاً** derler; çünkü o, ridânın yeri olur.

(**عطل**) **العين** ve**الطاء** ve**اللام** tek bir sahih asıldır; boşluğa ve ferâğa delâlet eder. Der ki: ev **عُطِّلت** (boş bırakıldı); ve **دارٌ معَطَّلة** (boş bırakılmış ev). Ne zaman develer çobansız bırakılırsa, muhakkak **عُطِّلت**; ve kuyu da, eğer ona varılmadı ve [ondan] su çekilmedi ise böyledir([2]). Allah Tebâreke ve Teâlâ dedi: ﴿وبِئرٍ مُعَطَّلةٍ﴾  [Hac 45], ve Teâlâ dedi:﴿وَإذا العِشَارُ عُطِّلَتْ﴾ [Tekvîr 4]. Ve her şey bir koruyucudan boş kalırsa, muhakkak **عُطِّل** edilmiştir. Bundan: sınırların (**الثُّغورِ**) ve benzerlerinin tatili. Ve bu bâbdan: **العَطَل** ki o **العُطُول**’dür; denir: **امرأةٌ عاطل**; süsü olmadığı zaman; ve cem‘i **عواطلُ**. Dedi:
يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة  *** وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا([3])
Ve **قوس عُطُلٌ**: üzerinde kiriş yoktur. Ve **خيلٌ أعْطَالٌ**: gerdanlıkları yoktur.
Ve bu asıldan bir kelime şâz oldu; o da **الناقة العَيْطَل**’dır; güzellikte uzun olandır. Ve bazen kadın da bununla vasfedilir. Zü’r-Rumme deve hakkında dedi:
نَصَبَتْ له ظَهرِي على متن عِرمِسٍ  *** رُوَاع الفُؤادِ حُرَّةِ الوجه عَيْطلِ([4])

(**عطن**) **العين** ve**الطاء** ve**النون** tek bir sahih asıldır; ikamete ve sebat etmeye delâlet eder. Bundan: **العَطَن** ve **المَعْطِن**; o, develerin çöktüğü yerdir. Ve denir ki onların **إعطانها**’sı, suya varıştan sonra su yanında hapsedilmeleridir. Lebîd dedi:
عافَتَا الماءَ فلم نُعْطِنْهُما  *** إنَّما يُعْطِن من يرجو العَلَل([5])
Ve denir: develer için ülfet yeri olan her menzil [**عَطَنٌ**’dır([6])]; ve **المَعْطِن**: o yerdir. Dedi:
ولا تكلِّفُني نَفْسِي ولا هَلَعِي  *** حِرصاً أُقيم به في مَعْطِن الهُونِ([7])
Ve başkaları dedi: develerin **أعطانُ**’ı ancak su üzerinde olur; ama onların kırda ve obanın yanında çöktükleri yerler ise **المأوَى**’dır; o, **المُرَاح** da olur. Ve zikrettiğimiz bu beyit “**في معطِن الهُون**”, **المَعْطِن**’in, develerin çöktükleri yerlerde nerede olursa olsun hapsedildikleri yerde olduğunu gösterir. Ve Lebîd’in beyti diğer söze delâlet eder; iş yakındır.
Ve bâbdan: derinin **عَطْنُ**’u; o da tabaklamada onun konulmasıdır.

(**عطو**) **العين** ve**الطاء** ve illetli harf tek bir sahih asıldır; almaya ve uzatıp vermeye delâlet eder; bâb onlardan çıkmaz. Öyleyse **العَطْوُ**: el ile alma. İmru’ul-Kays dedi:
وتعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنّه  *** أساريعُ ظبيٍ أو مساويك إسحِلِ([8])

Kadını, misvak kullandığını vasfeder. Ve ceylan **يعطو** eder; bu, yaprağı almak için ağaca doğru uzanarak iki elini kaldırdığı zamandır. Ve dedi:
تَخُلّ بقرنَيْها بَريرَ أراكَةٍ  *** وتَعطُو بظِلفيها إذا الغصنُ طالها
Halîl dedi: bundan **الإعطاء** türetildi. Ve **المعاطاة**: uzatıp vermedir. Ve denir: çocuk ailesine **عاطَى**; çalıştığı ve istediklerini uzatıp verdiği zaman. Ve **العَطاء**: verilen şeye isimdir; o **العطيّة**’dir; cem‘i **عطايا**; ve **العطايا**’nın cem‘i **أعطِيَة**. Dedi:
تعاطِيه أحياناً إذا جِيد جَوْدَةً  *** رُضاباً كطَعم الزَّنجبيل المعسَّلِ([9])
Ve derler: **التعاطي**; hakkı olmaksızın olanı almaktır; denir: falanca, falancanın zulmünü **يتعاطَى** eder. Ve Allah’ın kitabında: ﴿فَتَعَاطَى فَعَقَرَ﴾ [Kamer 29]. Ve Arapların mesellerinden: “**عاطٍ بغَيْرِ أنْوَاط**”; yani o, [işe] yükselir de yanında aleti yoktur; tutunan fakat tutunacağı olmayan kimse gibi.

(**عطب**) **العين** ve**الطاء** ve**الباء** iki kelimedir; manada birbirine yaklaşmazlar.
Birincisi: **العَطَب**; o helâktir. Denir: **عَطِب**; ve başkası onu **أعْطَبه** etti.
Diğer kelime: **العُطْب**; o pamuktur.

(**عطد**) **العين** ve**الطاء** ve**الدال** hakkında bir kelime zikredildi; kıyas onu câiz kılmaz, lâkin onlar derler: **العَطوَّد**: hızlı, meşakkatli yürüyüştür. Ve şöyle inşâd ederler:
* إليك أشكو عَنَقاً عَطَوَّدَا([10]) *

(**عطر**) **العين** ve**الطاء** ve**الراء** tek bir asıldır; belki sahih olur; o da **العِطْر**’dür: güzel koku ile işlenmiş şeyler için([11]); ve onun faili **العَطَّار**’dır. Ve **امرأةٌ عَطِرة** ve **مِعطِيرٌ**. Ve dedi:
* يَتْبَعْنَ جَأباً كَمُدُقِّ المِعْطيرْ([12]) *

(**عطس**) **العين** ve**الطاء** ve**السين** tek bir kelimedir, sonra ödünç alınır; o **العُطاس**’tır. Denir: **عَطَس يَعْطُِس**. Ve buruna **مَعْطَس** denir; **الطاء**’da kesre ve fetha ile; ve bu ödünç alınır da denir: **عَطَسَ الصُّبح**; yarıldığı zaman. Ve demişlerdir ki **العُطَاسَ**: şu sözde sabahdır:
* وقد أغتدي قبل العطاسِ بهَيكلٍ([13]) *

(**عطش**) **العين** ve**الطاء** ve**الشين** tek bir sahih asıldır; o **العَطَش**’tır. Denir: **عَطِش يَعْطَش عَطَشاً**. Ve denir ki **المَعاطِشَ**: susuzluk vakitleridir. Zü’r-Rumme dedi:
لا تشتكي سقطةً منها وقد رقصت *** بها المعاطشُ حتى ظَهرُها حَدِبُ([14])
---------------------
([1]) Lebîd divanı 13 ve Lisân (**عطف**).
([2]) Asılda: “ولم تسق”.
([3]) Beyit Lebîd’indir; divanında 22, 1881 baskı; ve Lisân (حجج); ve daha önce (حج)’de geçti.
([4]) Zü’r-Rumme divanı 510; rivayetle: “رفعت لـه رحلي على ظهر عرمس”. Lisân (روع) rivayeti:  * رفعت لها رحلي على ظهر عرمس *
([5]) Lebîd divanı 13, 1881 baskı; ve Lisân (**عطن**). Lisân, “أصحاب العلل” rivayetiyle tek kaldı.
([6]) Tekmile Lisân (**عطن**)’dandır.
([7]) Asılda: “نفسي ولا تقلعي”; doğrusu Lisân (**عطن**)’dadır.
([8]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([9]) Beyit Zü’r-Rumme’nindir; divanında 508; ve Lisân (**عطا**). Lisân’da (عسل) nisbesiz inşâd etti:
إذا أخذت مسواكها منحت به  *** رضاباً كطعم الزنجبيل المعسل
([10]) Lisân (**عطد**) ve el-Muḫaṣṣaṣ (3: 107)’de inşâd etti.
([11]) Asılda: “للطيب”.
([12]) ‘Accâc’ındır; divanının mülhaklarında 77; ve Lisân (**عطر**، دقق).
([13]) Haşiyelerü’l-Cumhara (3: 25)’te İmru’ul-Kays’a nisbet edildi. Lisân (**عطس**)’ta bu sadrı inşâd etti; ve onun aczı Cumhara’da:
* أقب كيعفور الفلاة محنب *
([14]) Zü’r-Rumme divanı 9; rivayetle: “وقد رقصت بها المفاوز”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ط س
عطس عطسةً أتبعها صرخةً تخلع القلب وخلق السنور من عطسة الأسد وتقول‏:‏ فلان عطسة فلان أي يشبهه في خلقه وخلقه‏.‏
وأخذه العطاس‏.‏
وتقول‏:‏ فلان يعطس بأنف أصيد شامخ ويكشر عن أنياب أسود سالخ‏.‏
وهو أشمّ المعطس من قوم شمّ المعاطس‏.‏
ورددته معطّساً‏:‏ مرغماً‏.‏
قال منظور بن فروة‏:‏ أبريء ذا الصاد وأكوى الأشوسا حتى يردّ خاسئاً معطّساً ويقال للهالك‏:‏ عطست به اللجم أي أصابته بالشؤم بفتح الجيم وضمّها جمع‏:‏ لجمة ولجام وهي الطّيرة لأنها تلجم عن الحاجة أي تمنع وذلك أنهم كانوا يتطيرون من العطاس فإذا غدا الرجل لسفره فسمع بعاطس يعطس تطيّر ومنعه ذلك من المضيّ‏.‏
ويقال‏:‏ أصابه اللجم العطوس والعاطس فيجعل واحداً كالصّرد‏.‏
قال‏:‏ وقال رؤبة‏:‏ ألا تخاف اللجم العطوسا ومنه قيل للظبي الناطح‏:‏ العاطس وهو الذي يستقبلك لكونه متطيراً منه‏.‏
ومن المستعار‏:‏ عطس الصبح إذا تنفس ومنه قيل للصبح‏:‏ العطاس تقول‏:‏ جاءنا فلان قبل طلوع العطاس وهبوب العطّاس‏.‏

##### Türkçe

ع ط س
**عطس** bir **عطسةً** ile (hapşırdı); onu, kalbi yerinden söken bir çığlık izledi; ve **السنور** (kedi) **الأسد**’in (aslanın) bir **عطسة**’sinden yaratıldı. Ve dersin ki: **فلان عطسة فلان**; yani yaratılışında ve huyunda ona benzer.
Ve onu **العطاس** aldı (hapşırık tuttu).
Ve dersin ki: Falan, yüksek, dik bir burunla **يعطس**; ve soyucu aslanların dişleri gibi köpekdişlerini gösterir.
Ve o, **شمّ المعطس** (hapşırığı koklayan) bir kavmin **شمّ المعاطس**’inden (hapşırıkları koklayanlarından) en **أشمّ**’dır (en koku alanıdır).
Ve onu **معطّساً** olarak geri çevirdim: **مرغماً** (burnu sürtülmüş/zelil kılınmış olarak).
منظور بن فروة dedi ki: **ذا الصاد**’ı iyileştiririm ve **الأشوسا**’yı dağlarım; ta ki **خاسئاً معطّساً** (horlanmış, burnu sürtülmüş olarak) geri dönsün. Ve helâk olana denir ki: **عطست به اللجم**; yani ona uğursuzlukla isabet etti; **الجيم**’in fethiyle ve zammıyla. Çoğulu: **لجمة** ve **لجام**; ve o, **الطّيرة**’dir; çünkü ihtiyaçtan **تلجم** eder, yani men eder. Bu, onların **العطاس**’tan uğursuzluk çıkarmaları sebebiyledir: adam yolculuk için sabahladığında, bir **عاطس**’in **يعطس** ettiğini işitse uğursuz sayar ve bu onu gitmekten alıkoyardı.
Ve denir ki: Ona **اللجم** isabet etti; **العطوس** ve **العاطس**; böylece onu **الصّرد** gibi tek (bir) yapar.
Dedi ki: Ve رؤبة dedi ki: **اللجم العطوسا**’dan korkmaz mısın? Ve ondan dolayı, boynuz vuran ceylana denildi: **العاطس**; ve o, ondan uğursuzluk sayıldığı için seni karşılayandır.
Ve mecazdan: **عطس الصبح**; yani nefes aldı. Ve ondan dolayı sabaha denildi: **العطاس**. Dersin ki: Falan, **طلوع العطاس**’tan ve **هبوب العطّاس**’tan önce bize geldi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَطَسَ الرجل يَعْطِس، بالكسر، ويَعْطُس، بالضم، عَطْساً وعُطاساً وعَطْسة، والاسم العُطاس. وفي الحديث: كان يُحِب العُطاس ويكره التَّثاؤب. قال ابن الأَثير: إِنما أَحبَّ العُطاس لأَنه إِنما يكون مع خفة البدن وانفتاح المسامِّ وتيسير الحركات، والتثاؤب بخلافه، وسبب هذه الأَوصاف تخفيفُ الغذاء والإِقلال من الطعام والشراب.
والمَعْطِس والمَعْطس: الأَنف لأَن العُطاس منه يخرج. قال الأَزهري: المَعْطِسُ، بكسر الطاء لا غير، وهذا يدل على أَن اللغة الجيّدة يَعْطِسُ، بالكسر. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه: لا يُرْغِم اللَّهُ إِلا هذه المَعاطس؛ هي الأُنوف.
والعاطُوس: ما يُعْطَسُ منه، مثَّل به سيبويه وفسره السيرافي. وعَطَسَ الصُّبح: انفلق. والعاطِس: الصبح لذلك، صفةٌ غالبة، وقال الليث: الصبح يسمى عُطاساً. وظبي عاطِس إِذا استقبلك من أَمامِك. وعَطَسَ الرجل: مات. قال أَبو زيد: تقول العرب للرجل إِذا مات: عَطَسَتْ به اللُّجَمُ؛ قال: واللُّجْمة ما تطيَّرْت منه، وأَنشد غيره:
إِنَّا أُناس لا تزالُ جَزُورُنا
لَها لُجَمٌ، مِن المنيَّة، عاطِسُ
ويقال للموت: لُجَمٌ عَطُوس؛ قال رؤبة:
ولا تَخافُ اللُّجَمَ العَطُوسا
ابن الأَعرابي: العاطُوس دابة يُتَشاءَم بها؛ وأَنشد غيره لطرفة بن العبد:
لَعَمْري لقد مَرَّتْ عَواطِيسُ جَمَّةٌ،
ومرّ قُبيلَ الصُّبح ظَبي مُصَمَّعُ
والعَطَّاس: اسم فرس لبعض بني المَدان؛ قال:
يَخُبُّ بيَ العَطَّاسُ رافِعَ رَأْسِهِ
وأَما قوله:
وقد أَغْتَدي قبلَ العُطاسِ بِسابِحٍ
فإِن الأَصمعي زعم أَنه أَراد: قبل أن أَسمع عُطاس عاطِس فأَتطيّر منه ولا أَمضي لحاجتي، وكانت العرب أَهل طِيَرَة، وكانوا يتطيَّرُون من العُطاس فأَبطل النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، طِيَرَتَهم. قال الأَزهري: وإِن صح ما قاله الليث إِن الصبح يقال له العُطاس فإِنه أَراد قبل انفجار الصبح، قال: ولم أَسمع الذي قاله لثقة يُرجع إِلى قوله.
ويقال: فلان عَطْسَة فلان إِذا أَشبهه في خَلْقه وخُلُقه.

##### Türkçe

**عَطَسَ** adam **يَعْطِس**; kesre ile; ve **يَعْطُس**; damme ile; **عَطْساً** ve **عُطاساً**
ve **عَطْسة**; isim ise **العُطاس**’tır. Hadiste: **العُطاس**’ı severdi ve
**التَّثاؤب**’u kerih görürdü. İbnü’l-Esîr dedi: **العُطاس**’ı ancak sevdi; çünkü o ancak bedenin hafifliği ile,
gözeneklerin açılması ve hareketlerin kolaylaşması ile olur; **التثاؤب** ise bunun tersinedir; bu vasıfların sebebi
gıdanın hafifletilmesi ve yemek ve içmekten azaltmadır.

Ve **المَعْطِس** ve **المَعْطس**: burundur; çünkü **العُطاس** ondan çıkar. Ezherî dedi:
**المَعْطِسُ**, طاء’nın kesresiyle, başka değil; bu da iyi dilin **يَعْطِسُ**,
kesre ile, olduğuna delâlet eder. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Allah ancak şu
**المَعاطس**’ı sürtsün; onlar burunlardır.

Ve **العاطُوس**: kendisinden **يُعْطَسُ** olunan şeydir; Sîbeveyh onunla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Ve **عَطَسَ**
**الصُّبح**: yarıldı. Ve **العاطِس**: bunun için sabah; galip bir sıfattır. Leys dedi: sabah
**عُطاساً** diye adlandırılır. Ve **ظبي عاطِس**: eğer önünden sana karşı gelirse. Ve **عَطَسَ** adam: öldü. Dedi
Ebû Zeyd: Araplar adama öldüğü zaman derler: **عَطَسَتْ به اللُّجَمُ**; dedi:
ve **اللُّجْمة** kendisinden uğursuzluk saydığın şeydir; ve başkası inşad etti:

إِنَّا أُناس لا تزالُ جَزُورُنا
لَها لُجَمٌ، مِن المنيَّة، عاطِسُ

Ve ölüme denir: **لُجَمٌ عَطُوس**; Ru’be dedi:

ولا تَخافُ اللُّجَمَ العَطُوسا

İbnü’l-A‘râbî: **العاطُوس** uğursuzluk sayılan bir binek hayvandır; ve başkası Tarafe b.
el-‘Abd için inşad etti:

لَعَمْري لقد مَرَّتْ عَواطِيسُ جَمَّةٌ،
ومرّ قُبيلَ الصُّبح ظَبي مُصَمَّعُ

Ve **العَطَّاس**: Medân oğullarından bazısına ait bir atın adıdır; dedi:

يَخُبُّ بيَ العَطَّاسُ رافِعَ رَأْسِهِ

Ve onun sözüne gelince:

وقد أَغْتَدي قبلَ العُطاسِ بِسابِحٍ

şüphesiz Asma‘î zannetti ki o şunu murad etti: bir **عاطِس**’in **عُطاس**’ını işitmeden önce; ondan uğursuzluk sayarım da
ihtiyacıma gitmem; Araplar uğursuzluk ehli idiler; ve **العُطاس**’tan uğursuzluk sayarlardı; bunun üzerine Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onların
uğursuzluğunu iptal etti. Ezherî dedi: ve eğer Leys’in dediği sahih olursa, şüphesiz sabaha **العُطاس** denir; o hâlde o, sabahın yarılmasından önceyi murad etti; dedi: ve Leys’in dediğini, sözüne dönülecek bir güvenilenden işitmedim.

Ve denir: falan, falanın **عَطْسَة**’sidir; eğer yaratılışında ve huyunda ona benzerse.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ط س * * العُطاسُ * بالضم من * العَطْسَةِ * وقد * عَطَسَ * يعْطُسُ بضم الطاء وكسرها وربما قالوا عطس الصبح إذا انفلق و * المَعْطِسُ * بوزن المجلس الأنف وربما جاء بفتح الطاء

##### Türkçe

* ع ط س * * **العُطاسُ** * (ضمme ile) **العَطْسَةِ**’den (gelir). Ve (fiil olarak) **عَطَسَ** — **يعْطُسُ**; **الطاء**’ın dammesiyle ve kesresiyle. Ve bazen “**عطس الصبح**” dediler; yani (sabah) yarıldığında. Ve **المَعْطِسُ**; **المجلس** vezninde (olan) burundur. Ve bazen **الطاء**’ın fethasıyla gelmiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عطس يعطس، بالكسر، وهي اللغة الجيدة، ولذا وقع عليها الاقتصار في بعض النسخ، ويعطس، بالضم، عطسا وعطاسا، كغراب: أتته العطسة، قال في الاقتراح: وهو خاص بالإنسان، فلا يقال لغيره ولو للهرة، نقله شيخنا، وقيل: السام العطاس، وفي الحديث: كان يحب العطاس ويكره التثاؤب، قال ابن الأثير: لأن العطاس إنما يكون مع خفة البدن، وانفتاح المسام، وتيسير الحركات، والتثاؤب بخلافه، وسبب هذه الأوصاف تخفيف الغذاء والإقلال من الطعام والشراب. وعطسه غيره تعطيسا. ومن المجاز: عطس الصبح عطسا، إذا انفلق، وفي الأساس: تنفس. وعطس فلان: مات. والعطوس: ما يعطس منه، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. وقال ابن الأعرابي: العاطوس: دابة يتشاءم بها، وأنشد غيره لطرفة بن العبد:
  لعمري لقد مرت عواطيس جمة                      ومر قبيل الصبح ظبي مصمع وأنشد ابن خالويه لرؤبة:
  ولا أحب اللجم العاطوسا قال: وهي سمكة في البحر، والعرب تتشاءم منها. والمعطس، كمجلس ومقعد. الأخيرة عن الليث: الأنف، لأن العطاس منه يخرج، قال الأزهري: المعطس، بكسر الطاء لا غير، وهذا يدل على أن اللغة الجيدة يعطس بالكسر، ورد المفضل بن سلمة قول الليث: إنه بفتح الطاء، كذا في العباب، والجمع: المعاطس. ومن المجاز: العاطس: الصبح، كالعطاس، كغراب، الأخيرة عن الليث، كذا نقله الأزهري والصاغاني وذكره الزمخشري كذلك، فقال: وعطس الصبح: تنفس، ومنه قيل للصبح: العطاس، تقول: جاء فلان قبل طلوع العطاس، وقيل: قبل هبوب العطاس وتوقف الأول حين فسر قول الشاعر:
  وقد أغتدي قبل العطاس بسابح

  ونقل عن الأصمعي أن المراد: قبل أن أسمع عطاس عاطس فأتطير منه، قال: وما قاله الليث لم أسمعه لثقة يرجع إلى قوله. والعاطس: ما استقبلك من أمامك من الظباء، وهو الناطح، لكونه يتطير منه. والمعطس، كمعظم: المرغم الأنف، عن ابن عباد، يقال: رددته معطسا، أي مرغما. واللجم العطوس، كصرد: الموت، وكذلك اللجم العاطس، بفتح الجيم وضمها، وأصل اللجم: جمع لجمة ولجام، وهي الطيرة، لأنها تلجم عن الحاجة، أي تمنع، وذلك أنهم يتطيرون من العطاس، فإذا سافر رجل فسمع عطسة تطير ومنعته عن المضي، ثم استعمل واحدا، قاله الزمخشري. وقال أبو زيد: تقول العرب: عطست به اللجم، أي مات، وقال الزمخشري: أي أصابته بالشؤم وقال رؤبة:
  قالت لماض لم يزل حدوسـا                      ينضو السرى والسفر الدعوسا
  ألا تخاف اللجم العطـوسـا ويقال: هو عطسة فلان، أي يشبهه خلقا وخلقا، ويقولون: كأنه عطسة من أنفه، ويقولون: خلق السنور من عطسة الأسد. ومما يستدرك عليه: العطاس، ككتان: اسم فرس لبعض بني عبد المدان، قال: يخب بي العطاس رافع رأسه، وقال الصاغاني: هو يزيد بن عبد المدان الحارثي، وفي العباب: فيه يقول:
  يبوع به العطاس رافع أنفـه                      له ذمرات بالخميس العرمرم وبنو العطاس: بطين من اليمن، من العلويين. ورجل عطوس، كصبور، إذا كان يستقدم في الحروب والغمرات، كالدعوس. والعطاسة قرية من الكفور الشاسعة.

##### Türkçe

**عطس** **يعطس**; kesre ile; ve o iyi dildir; bu yüzden bazı nüshalarda onun üzerine iktisar vuku bulmuştur. Ve **يعطس**, zamme ile; **عطسا** ve **عطاسا**, **غراب** gibi: ona **العطسة** geldi. **الاقتراح**’ta dedi: ve o insana mahsustur; bu sebeple başkası için, kedi için bile denilmez; şeyhimiz onu nakletti. Ve denildi: **السام** **العطاس**’tır. Ve hadiste: **العطاس**’ı severdi ve **التثاؤب**’u kerih görürdü. İbnü’l-Esîr dedi: çünkü **العطاس** ancak bedenin hafifliği ile, gözeneklerin açılması ile ve hareketlerin kolaylaşması ile olur; **التثاؤب** ise bunun aksinedir. Ve bu vasıfların sebebi, gıdayı hafifletmek ve yemek ile içmekten azaltmaktır. Ve başkası onu **تعطيسا** olarak **عطسه** etti.

Ve mecazdan: **عطس الصبح عطسا**, yarıldığı zaman. Ve **الأساس**’ta: nefes aldı. Ve **عطس** falan: öldü. Ve **العطوس**: kendisinden **يعطس** olunan şey; Sîbeveyh onunla misal getirdi; Sîrâfî onu tefsir etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاطوس**: kendisiyle uğursuzluk sayılan bir binek. Ve başkası, Tarafe b. el-‘Abd için inşad etti:
  Ömrüme yemin olsun, gerçekten pek çok **عواطيس** geçti                      ve sabahın kablinden önce boynuzsuz bir ceylan geçti

Ve İbn Hâlaveyh, Ru’be için inşad etti:
  Ve **اللجم العاطوسا**’yı sevmem

Dedi: ve o denizde bir balıktır; Araplar ondan uğursuzluk sayarlar. Ve **المعطس**, **كمجلس ومقعد**. Sonuncusu Leys’tendir: burun; çünkü **العطاس** ondan çıkar. Ezherî dedi: **المعطس**, **الطاء**’ın kesresi ile, başka değil. Ve bu, iyi dilin kesre ile **يعطس** olduğunu gösterir. Mufaddal b. Seleme, Leys’in sözünü reddetti: onun **الطاء**’ın fethası ile olduğu (sözü); **العباب**’da böyle. Ve cem‘i: **المعاطس**.

Ve mecazdan: **العاطس**: sabah; **كالعطاس**, **كغراب**; sonuncusu Leys’tendir; Ezherî ve Sâgânî onu böyle nakletti; Zemahşerî de onu böyle zikretti; şöyle dedi: ve **عطس الصبح**: nefes aldı. Ve ondan, sabaha **العطاس** denildi; dersin ki: falan, **العطاس**’ın doğuşundan önce geldi. Ve denildi: **العطاس**’ın esmesinden önce. Birincisi, şairin sözünü tefsir ettiğinde durdu:
  Ve gerçekten ben, **العطاس**’tan önce, yüzen bir (at) ile sabahlarım

Ve Asma‘î’den nakledildi ki murad: bir **عاطس**’ın **عطاس**’ını işitmeden önce; böylece ondan uğursuzluk sayarım. Dedi: Leys’in dediğini, sözüne dönülecek güvenilir bir kimseden işitmedim. Ve **العاطس**: ceylanlardan, önünden sana yönelen şeydir; ve o, boynuz vuran (dır); ondan uğursuzluk sayılması sebebiyle. Ve **المعطس**, **كمعظم**: burnu yere sürtülen; İbn Abbâd’dan. Denilir: onu **معطسا** olarak geri çevirdim; yani burnu sürtülmüş olarak. Ve **اللجم العطوس**, **كصرد**: ölüm; ve كذلك **اللجم العاطس**; **الجيم**’in fethası ve zammı ile. Ve **اللجم**’ın aslı: **لجمة** ve **لجام**’ın cem‘idir; ve o, uğursuz saymadır; çünkü o, ihtiyaçtan alıkoyar; yani men eder. Bu, onların **العطاس**’tan uğursuzluk saymaları sebebiyledir: bir adam yolculuk ettiğinde bir **عطسة** işitse uğursuzluk sayar ve onu gitmekten men ederdi; sonra onu tekil olarak kullandı. Zemahşerî onu söyledi. Ebû Zeyd dedi: Araplar der: **عطست به اللجم**, yani öldü. Zemahşerî dedi: yani ona uğursuzlukla isabet etti. Ve Ru’be dedi:
  Dedi ki: azimliye; o, hep sezgili olmaktan geri kalmadı                      gece yürüyüşünü ve çetin yolculuğu soyunur
  **اللجم العطوسا**’dan korkmaz mısın

Ve denilir: o, falanın **عطسة**’sidir; yani yaratılış ve huyca ona benzer. Ve derler: sanki onun burnundan bir **عطسة**’dir. Ve derler: kedi, aslanın **عطسة**’sinden yaratıldı.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **العطاس**, **ككتان**: Abdü’l-Medân oğullarından bazısına ait bir atın adıdır. Dedi: başını kaldırmış olarak **العطاس** beni hızlı yürütür. Sâgânî dedi: o, Hârisî Yezîd b. Abdü’l-Medân’dır. Ve **العباب**’da: onun hakkında der:
  **العطاس** onunla, burnunu kaldırmış olarak hızlı yürür                      onun için, büyük orduda homurtular vardır

Ve **بنو العطاس**: Yemen’den bir batın; Alevîlerdendir. Ve bir adam **عطوس**, **كصبور**; savaşlarda ve boğucu işlerde öne atılan olduğu zaman; **كالدعوس**. Ve **العطاسة**: uzak köylerden bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَطَسَ
1 عَطَسَ ذ , aor. عَطِسَ (S, A, O, Msb, K) and عَطُسَ , (S, O, Msb, K,) the former of which is the more approved, and therefore it alone is mentioned in some copies [of the K], (TA,) inf. n. عَطْسٌ, (Msb,) or عُطَاسٌ, (S, * A,) or both, (O, K,) or the latter is a simple subst., (TA,) He sneezed; expl. by أَتَتْهُ العَطْسَةُ: (A, K:) [properly] said only of a man. (MF, from the “ Iktirلh. ”) It is said in a trad., كَانَ يُحِبُّ العُطَاسَ وَيَكْرَهُ التَّثَاؤُبَ [He (Mohammad) used to like sneezing, and dislike yawning]: (O, TA:) because the former is accompanied by lightness of the body, and openness of the pores, and facilitation of movements; whereas, in yawning, the contrary is the case; and these properties are caused by taking light nourishment and little food and drink: (TA:) but the Arabs used to augur evil from sneezing; (A, O;) so that if a man were journeying and heard a sneeze, it prevented him from going on. (A.) ― -b2- عَطَسَ الصُّبْحُ, (S, O, K,) inf. n. عَطْسٌ, (TA,) (tropical:) The dawn broke: (S, K:) or shone forth. (A, Msb.) ― -b3- عَطَسَتْ بِهِ اللُّجَمُ, (A, O, K,) and اللُّجُمُ, (A,) Evil omens brought ill luck upon him: (A, O: *) لُجَمٌ and لُجُمٌ are pls. of لُجْمَةٌ and لِجَامٌ, which are syn. with طِيَرَةٌ, because the طيرة refrains one from a thing that he wants: for they used to augur evil from sneezing [as remarked above]: (A:) or he died; (A, O, K;) as also عَطَسَ, alone. (K.) [See also غَطَسَ.]

عطّسهُ
2 عطّسهُ ذ , inf. n. تَعْطِيسٌ, He [or it] made him to sneeze. (K.)

عَطْسَةٌ
عَطْسَةٌ ذ (S, A, O, K) and ↓ عُطَاسٌ (Msb, TA) [A sneeze, or a sneezing: or, accord. to the A and O and K, the latter is an inf. n.: see 1]. It is said, خُلِقَ السِّنَّوْرُ مِنْ عَطْسَةِ الأَسَدِ [The cat was created from the sneeze of the lion]: (A:) [app. because it resembles the lion in make and disposition: for] one says also, فُلَانٌ عَطْسَةُ فُلَانٍ, meaning Such a one resembles such a one in make and disposition; (A, O, K, TA;) and [in the same sense] they say, كَأَنَّهُ عَطْسَةٌ مِنْ أَنْفِهِ. (TA.)

عُطَاسٌ
عُطَاسٌ ذ : see عَطْسَةٌ. ― -b2- العُطَاسُ (tropical:) The dawn, or daybreak; (Lth, Az, A, O, K;) as also ↓ العَاطِسُ. (K.) You say, جَآءَ فُلَانٌ قَبْلَ طُلُوعِ العُطَاسِ and هُبُوبِ العُطَاسِ (tropical:) [Such a one came before the rising of the dawn]. (A.) And a poet says,
وَقَدْ أَغْتَدِى قَبْلَ العُطَاسِ بِسَابِحِ
(assumed tropical:) [And sometimes I go early in the morning, before dawn, with a horse that runs stretching out his fore legs gracefully as if swimming]: but As relates that the meaning is said to be, before I hear the sneeze of a sneezer and augur evil from it; and that he had not heard any authority worthy of reliance for the meaning assigned by Lth. (TA.)

عَطُوسٌ
عَطُوسٌ ذ is [said to be] applied to a man as meaning Bold in wars and rigours, (TA in this art.,) [and to be] thus correctly, as written by Az and others, but in the O and K with غ. (TA in art. غطس.) ― -b2- And one says, أَصَابَتْهُ اللُّجَمُ العَطُوسُ, (A, O, * K, *) and ↓ العَاطِسُ, (A, TA,) and اللُّجُمُ, (TA,) [accord. to the A, app. meaning A portentous event bringing ill luck befell him: (see 1, last sentence:) or] meaning death [befell him]: (O, K:) اللُّجَمُ being here made sing.; (A, TA;) and so اللُّجُمُ. (TA.)

عَاطِسٌ
عَاطِسٌ ذ : see عُطَاسٌ: -A2- and see also عَطُوسٌ. -A3- Also A gazelle coming towards one from before his face; (A, O, K;) i. q. نَاطِحٌ: because one augurs evil from it. (A, TA.)

عَاطُوسٌ
عَاطُوسٌ ذ A thing by which one is made to sneeze. (Seer, K.) ― -b2- A certain beast, from which one augurs evil: (IAar, O, K:) or a certain fish in the sea, from which the Arabs augur evil. (IKh.)

المَعْطِسُ
المَعْطِسُ ذ (S, O, Msb, K) and المَعْطَسُ, (Lth, S, O, K,) the latter being sometimes used, (S,) or only the former, (Az,) The nose: (Lth, S, O, Msb, K:) pl. مَعَاطِسُ. (TA.)

مُعَطَّسٌ
مُعَطَّسٌ ذ Abased. (Ibn-'Abbلd, A, O, K.) You say, رَدَدْتُهُ مُعَطَّسًا I repelled him abased. (A.)

##### Türkçe

عَطَسَ
1 **عَطَسَ** ذ , muzâri‘i **عَطِسَ** (S, A, O, Msb, K) ve **عَطُسَ** , (S, O, Msb, K,) bunların ilki daha çok onaylanmış olandır; bu sebeple bazı nüshalarda [K’nin] yalnız o zikredilmiştir, (TA,) mastar **عَطْسٌ**, (Msb,) yahut **عُطَاسٌ**, (S, * A,) yahut ikisi birden, (O, K,) yahut ikincisi basit bir isimdir, (TA,) O hapşırdı; **أَتَتْهُ العَطْسَةُ** ile açıklanır: (A, K:) [aslında] yalnız bir adam hakkında söylenir. (MF, “Iktirلh.”dan.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **كَانَ يُحِبُّ العُطَاسَ وَيَكْرَهُ التَّثَاؤُبَ** [O (Muhammed) hapşırmayı sever, esnemeyi kerih görürdü]: (O, TA:) çünkü birincisine bedenin hafifliği, gözeneklerin açılması ve hareketlerin kolaylaşması eşlik eder; hâlbuki esnemede durum bunun tersidir; ve bu nitelikler hafif gıda almak ve az yiyip içmekten doğar: (TA:) fakat Araplar hapşırmadan uğursuzluk çıkarırlardı; (A, O;) öyle ki bir adam yolculuk ediyor olsa ve bir hapşırma işitse, bu onu devam etmekten alıkoyardı. (A.) ― -b2- **عَطَسَ الصُّبْحُ**, (S, O, K,) mastar **عَطْسٌ**, (TA,) (mecaz:) Tan vakti yarıldı: (S, K:) yahut parladı. (A, Msb.) ― -b3- **عَطَسَتْ بِهِ اللُّجَمُ**, (A, O, K,) ve **اللُّجُمُ**, (A,) uğursuz alametler ona kötü talih getirdi: (A, O: *) **لُجَمٌ** ve **لُجُمٌ**, **لُجْمَةٌ** ve **لِجَامٌ**’ın çoğullarıdır; bunlar **طِيَرَةٌ** ile eşanlamlıdır; çünkü **طيرة** insanı istediği bir şeyden alıkoyar: zira onlar hapşırmadan uğursuzluk çıkarırlardı [yukarıda geçtiği üzere]: (A:) yahut o öldü; (A, O, K;) yalnız başına **عَطَسَ** da böyledir. (K.) [Ayrıca **غَطَسَ**’a da bak.]

عطّسهُ
2 **عطّسهُ** ذ , mastar **تَعْطِيسٌ**, O, onu hapşırtı. (K.)

عَطْسَةٌ
**عَطْسَةٌ** ذ (S, A, O, K) ve ↓ **عُطَاسٌ** (Msb, TA) [bir hapşırma yahut hapşırış: yahut A ve O ve K’ye göre ikincisi bir mastardır: 1’e bak]. Şöyle denilir: **خُلِقَ السِّنَّوْرُ مِنْ عَطْسَةِ الأَسَدِ** [Kedi, aslanın hapşırmasından yaratıldı]: (A:) [görünüşe göre, yaratılış ve huyda aslana benzediği için: zira] ayrıca şöyle de denir: **فُلَانٌ عَطْسَةُ فُلَانٍ**, yani falan kimse yaratılış ve huyda falan kimseye benzer; (A, O, K, TA;) ve [aynı manada] şöyle derler: **كَأَنَّهُ عَطْسَةٌ مِنْ أَنْفِهِ**. (TA.)

عُطَاسٌ
**عُطَاسٌ** ذ : **عَطْسَةٌ**’ye bak. ― -b2- **العُطَاسُ** (mecaz:) tan vakti, yahut gün doğumu; (Lth, Az, A, O, K;) ve ayrıca ↓ **العَاطِسُ**. (K.) Şöyle dersin: **جَآءَ فُلَانٌ قَبْلَ طُلُوعِ العُطَاسِ** ve **هُبُوبِ العُطَاسِ** (mecaz:) [falan kimse tanın doğuşundan önce geldi]. (A.) Ve bir şair der ki,
**وَقَدْ أَغْتَدِى قَبْلَ العُطَاسِ بِسَابِحِ**
(üstü kapalı mecaz:) [Ve bazen sabah erken, tan vaktinden önce, ön ayaklarını sanki yüzer gibi zarifçe uzatarak koşan bir at ile erkenden giderim]: fakat As, mananın, hapşıranın hapşırmasını işitmeden ve ondan uğursuzluk çıkarmadan önce, diye söylendiğini nakleder; ve Lth’nin verdiği manaya dair güvenilir sayılacak bir otorite işitmediğini (de nakleder). (TA.)

عَطُوسٌ
**عَطُوسٌ** ذ [denildiğine göre] bir adama, savaşlarda ve şiddetlerde cesur manasında uygulanır, (TA bu maddede,) [ve] Az ve başkalarının yazdığı üzere doğru olan da böyledir; fakat O ve K’de **غ** ile [yazılmıştır]. (TA, **غطس** maddesinde.) ― -b2- Ve şöyle denir: **أَصَابَتْهُ اللُّجَمُ العَطُوسُ**, (A, O, * K, *) ve ↓ **العَاطِسُ**, (A, TA,) ve **اللُّجُمُ**, (TA,) [A’ya göre, görünüşe göre manası: ona kötü talih getiren uğursuz bir olay isabet etti: (1’in son cümlesine bak:) yahut] manası: ona ölüm isabet etti: (O, K:) burada **اللُّجَمُ** tekil yapılmıştır; (A, TA;) **اللُّجُمُ** da böyledir. (TA.)

عَاطِسٌ
**عَاطِسٌ** ذ : **عُطَاسٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca **عَطُوسٌ**’a da bak. -A3- Ayrıca, yüzünün ön tarafından birine doğru gelen bir ceylan; (A, O, K;) **نَاطِحٌ** ile aynı: çünkü ondan uğursuzluk çıkarılır. (A, TA.)

عَاطُوسٌ
**عَاطُوسٌ** ذ Bir kimsenin hapşırtıldığı şey. (Seer, K.) ― -b2- Uğursuzluk çıkarılan belirli bir hayvan: (IAar, O, K:) yahut denizde belirli bir balık; Arapların ondan uğursuzluk çıkardıkları. (IKh.)

المَعْطِسُ
**المَعْطِسُ** ذ (S, O, Msb, K) ve **المَعْطَسُ**, (Lth, S, O, K,) ikincisi bazen kullanılır, (S,) yahut yalnız birincisi, (Az,) Burun: (Lth, S, O, Msb, K:) çoğulu **مَعَاطِسُ**. (TA.)

مُعَطَّسٌ
**مُعَطَّسٌ** ذ Alçaltılmış. (Ibn-'Abbلd, A, O, K.) Şöyle dersin: **رَدَدْتُهُ مُعَطَّسًا** Onu alçaltılmış olarak geri çevirdim. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَطَسَ
عَطَسَ I ,  U ( n. ac. عَطْس 1 ,  عُطَاْس 24 ),
a.  Sneezed.

b.  Broke, appeared, peeped forth ( dawn ).

عَطَّسَ
عَطَّسَ II ,
a.  Made to sneeze, set sneezing.

عَطْسَة
عَطْسَة 1t ,
a.  Sneeze, sneezing.

b.  Like, counterpart.

مَعْطَس
مَعْطَس 17 ,  مَعْطِس 18 , ( pl. مَعَاْطِسُ 44 ),
a.  Nose.

عَاْطِس
عَاْطِس 21 ,
a.  Sneezer.

b.  Dawn, daybreak.

عُطَاْس
عُطَاْس 24 ,
a.  see 1t (a) .

عَطُوْس
عَطُوْس 26 ,
a.  Bold.

b.  Portentous.

c.  [ coll. ],  see 40 .

عَاْطُوْس
عَاْطُوْس 40 ,
a.  Snuff; sternutatory powder.

b.  Bad omen.

اللُجَم العَطُوْس
اللُجَم العَطُوْس
a.  Death.

##### Türkçe

**عَطَسَ**
**عَطَسَ** I, U (n. ac. **عَطْس** 1, **عُطَاْس** 24),
a. Hapşırdı.

b. Kırdı, göründü, dışarı uzandı (tan).

**عَطَّسَ**
**عَطَّسَ** II,
a. Hapşırtı, hapşırmayı başlattı.

**عَطْسَة**
**عَطْسَة** 1t,
a. Hapşırma, hapşırış.

b. Benzer, karşılık.

**مَعْطَس**
**مَعْطَس** 17, **مَعْطِس** 18, (pl. **مَعَاْطِسُ** 44),
a. Burun.

**عَاْطِس**
**عَاْطِس** 21,
a. Hapşıran.

b. Tan, şafak.

**عُطَاْس**
**عُطَاْس** 24,
a. bk. 1t (a).

**عَطُوْس**
**عَطُوْس** 26,
a. Cesur.

b. Uğursuzluk belirten.

c. [topl.], bk. 40.

**عَاْطُوْس**
**عَاْطُوْس** 40,
a. Enfiye; hapşırtıcı toz.

b. Kötü alamet.

**اللُجَم العَطُوْس**
**اللُجَم العَطُوْس**
a. Ölüm.
