# عطس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عطس

باب العين والسين والطاء معهما
ع ط س - س ع ط - س ط ع - ط س ع - مستعملات ط ع س - ع س ط مهملان عطس: المَعْطِسُ:الأنف من يَعْطُسُ، والمعطِسُ من يَعْطِسُ. قال:
يا قومُ ما الحيلةُ في العَرَنْدَسِ
المخلفِ الوعدِ المطولِ المفلسِ
وهو على ذاك كريمُ المعطِس
أي: كريم الأنف. أخبر أنه حميّ الأنف منيع. وهذا رجل كان له عليه دين فجحد إياه.
يقال: عَطَسَ يَعْطُسُ عُطاساً وعَطِسَ يَعْطَسْ عَطَساً.
ويقال: كان سبب عطسة آدم عليه السلام أن الرّوح جرى في جسده، فتنفّس فخرج من خياشيمه فصارت عَطْسَة فقال: الحمد لله إلهاماً من الله فقال له ربّه: يرحمك الله، فسبقت رحمته غضبه، فصارت سنّة التّسميت للعاطس.
وعَطَسَ الصبح: انفلق، ولذلك سّمي الصبح عُطاساً. قال أبو ليلى: هو قبل أن ينتبه أحد فيعطس، وذلك بليل. قال امرؤ القيس:
وقد أغتدي قبل العُطاس بسابح		أقبّ كيعفور الفلاة محنّـب
وقال عرّام السُّلَميّ: لأن الإنسانَ يعطُسِ قرب الصباح، والعطاس للإنسان مثل الكُداس للبهائم.
سعط: أَسْعَطْتُهُ دواءً فاسْتَعَطَهُ. والسَّعُوطُ: اسمُ ذلك الدواء.
وطعنته فأسْعَطْته الرّمح، أي: جعلته في أنفه.
والمُسْعُط: الذي يجعل فيه الدّواء، على مُفْعُل، لأنّه أداة. والمَسْعَطُ أصل بنائه، وقال غيره بالكسر وليس بشيء.
أسعطته سعطة واحدة وإسعاطة واحدة، فهو مُسْعَطٌ وسَعيطٌ.
سطع: كل شيء ينتشر فينبسط نحو البرق والغبار والريح الطّيبة يقال: سَطَعَ سُطُوعا.
قال:
مشمولةٍ غُلِثَتْ بنابتِ عَرْفَج		كدُخانِ نارٍ ساطعٍ أَسْنامُها
وسَطَع الظليم، أي: رفع رأسَهُ، ومدّ عُنُقَّه. وظليم أسْطَعُ: طويل العنق، وقياس فعله: سَطَع سَطَعاً، والأنثى: سطعاء مثل حمراء هذا من النعت.
ومن رفع العنق فقد سَطَع يَسْطَعُ سَطْعاً.
وسِطاعُ الخباء: خشبة تنصب في وسطه ووسط الرواق ونحوهما.
وثلاثة أَسْطِعة وجمعه لأكثر العدد سُطُع. قال:
أليسوا بالأُلَى قسطوا قـديمـاً		على النُّعمان وابتدروا السِطاعا
وذلك أنّهم دخلوا عليه قبّته.
والسَّطْعُ أن تَسْطَعَ شيئاً براحتك أو أصابعك ضرباً. وتقول: سمعت لوقعه سَطَعاً شديداً، تعني صوت ضربة أو رمية، وإنما ثقلت سَطَعاً، لأنه حكاية، وليس بنعت ولا مصدر.
وتقول: أسطعته إسطاعة. قال عرّام: إذا قويت عليه، والاستطاعة تجري مجرى القدرة.
طسع: الطسع: الرجل الذي لا غيرة له. طسع طسعاً، أي: ذهبت غيرته. وطزع لغة.

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الطاء** onlarla birlikte

**ع ط س** - **س ع ط** - **س ط ع** - **ط س ع** - kullanılanlar: **ط ع س** - **ع س ط** ihmal edilmiş ikisidir. **عطس**: **المَعْطِسُ**: **يَعْطُسُ** olanın burnu; ve **المعطِسُ** **يَعْطُسُ** olan kimsedir. Dedi ki:
Ey kavim, ne çare var **العَرَنْدَسِ** hakkında,
vaadi bozan, uzatan, iflas etmiş,
ve o, buna rağmen **المعطِس**’i kerimdir
yani: burnu kerimdir. Onun, burnu hamî, menî‘ olduğunu haber verdi. Ve bu, üzerinde alacağı olan bir adamdı da onu inkâr etti.

Denir: **عَطَسَ** **يَعْطُسُ** **عُطاساً** ve **عَطِسَ** **يَعْطَسْ** **عَطَساً**.

Ve denir: Âdem aleyhisselâmın aksırmasının sebebi, ruhun onun bedeninde akması idi; böylece nefes aldı, burnunun deliklerinden çıktı da bir **عَطْسَة** oldu; “Allah’tan bir ilham olarak” **الحمد لله** dedi; Rabbi ona: “Allah sana rahmet etsin” dedi; böylece rahmeti gazabını geçti; böylece aksırana **التّسميت** sünnet oldu.

Ve **عَطَسَ** sabah: yarıldı; bundan dolayı sabaha **عُطاساً** adı verildi. Ebû Leylâ dedi: o, birinin uyanıp da aksırmasından öncedir; bu da gecededir. İmru’ul-Kays dedi ki:
Ve ben, **العُطاس**’tan önce, yüzen bir atla erkenden giderim;
çevik, çöl ceylanı gibi, yanları çekik.

Ve Arrâm es-Sülemî dedi: çünkü insan sabaha yakın aksırır; ve aksırma insan için, hayvanlar için **الكُداس** gibidir.

**سعط**: Ona bir ilaç **أَسْعَطْتُهُ** da o onu **فاسْتَعَطَهُ**. Ve **السَّعُوطُ**: o ilacın adıdır.

Ve onu mızrakla dürttüm de mızrak onu **فأسْعَطْته**; yani: onu burnuna koydum.

Ve **المُسْعُط**: içine ilacın konulduğu şeydir; **مُفْعُل** üzere, çünkü o bir alettir. Ve **المَسْعَطُ** onun bina aslındandır; başkası kesre ile söyledi, fakat bir şey değildir.

Ona bir tek **سعطة** ve bir tek **إسعاطة** **أسعطته**; böylece o **مُسْعَطٌ** ve **سَعيطٌ**dur.

**سطع**: Şimşek, toz ve hoş rüzgâr gibi yayılıp da açılan her şeye **سَطَعَ سُطُوعا** denir.

Dedi ki:
Bir **مشمولةٍ** ki **عَرْفَج**’in taze sürgünüyle kaplanmış,
tepeleri yükselen, parlayan bir ateş dumanı gibi.

Ve **سَطَع** devekuşu erkeği; yani: başını kaldırdı ve boynunu uzattı. Ve **ظليم أسْطَعُ**: uzun boyunludur; fiilinin kıyası: **سَطَع سَطَعاً**; dişisi: **سطعاء** tıpkı **حمراء** gibi; bu, sıfattandır.

Ve boynu kaldıran kimse **سَطَع يَسْطَعُ سَطْعاً** etmiştir.

Ve **سِطاعُ الخباء**: onun ortasına ve revakın ortasına ve benzerlerine dikilen bir ağaçtır.

Ve üç **أَسْطِعة**; ve daha çok sayı için cem‘i **سُطُع**dur. Dedi ki:
Onlar, eskiden **النُّعمان** üzerine adaletle hükmedenler değil miydi, ve **السِطاعا**’ya koştular.

Bu, onların onun kubbesine girmiş olmalarındandır.

Ve **السَّطْعُ**: avucunla veya parmaklarınla vurarak bir şeyi **تَسْطَعَ** etmendir. Ve dersin: onun düşüşünün **سَطَعاً** şiddetli olduğunu işittim; bir darbenin veya bir atışın sesini kastedersin. Ancak **سَطَعاً** ağırlaştırıldı; çünkü o bir taklittir; ne sıfattır ne de mastardır.

Ve dersin: Ona bir **إسطاعة** **أسطعته**. Arrâm dedi: ona karşı kuvvetli olduğun zaman; ve **الاستطاعة** kudretin yürüdüğü yol üzere yürür.

**طسع**: **الطسع**: kıskançlığı olmayan adamdır. **طسع طسعاً**; yani: kıskançlığı gitti. Ve **طزع** bir lehçedir.
