# عطس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عطس

عطس يعطس، بالكسر، وهي اللغة الجيدة، ولذا وقع عليها الاقتصار في بعض النسخ، ويعطس، بالضم، عطسا وعطاسا، كغراب: أتته العطسة، قال في الاقتراح: وهو خاص بالإنسان، فلا يقال لغيره ولو للهرة، نقله شيخنا، وقيل: السام العطاس، وفي الحديث: كان يحب العطاس ويكره التثاؤب، قال ابن الأثير: لأن العطاس إنما يكون مع خفة البدن، وانفتاح المسام، وتيسير الحركات، والتثاؤب بخلافه، وسبب هذه الأوصاف تخفيف الغذاء والإقلال من الطعام والشراب. وعطسه غيره تعطيسا. ومن المجاز: عطس الصبح عطسا، إذا انفلق، وفي الأساس: تنفس. وعطس فلان: مات. والعطوس: ما يعطس منه، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. وقال ابن الأعرابي: العاطوس: دابة يتشاءم بها، وأنشد غيره لطرفة بن العبد:
  لعمري لقد مرت عواطيس جمة                      ومر قبيل الصبح ظبي مصمع وأنشد ابن خالويه لرؤبة:
  ولا أحب اللجم العاطوسا قال: وهي سمكة في البحر، والعرب تتشاءم منها. والمعطس، كمجلس ومقعد. الأخيرة عن الليث: الأنف، لأن العطاس منه يخرج، قال الأزهري: المعطس، بكسر الطاء لا غير، وهذا يدل على أن اللغة الجيدة يعطس بالكسر، ورد المفضل بن سلمة قول الليث: إنه بفتح الطاء، كذا في العباب، والجمع: المعاطس. ومن المجاز: العاطس: الصبح، كالعطاس، كغراب، الأخيرة عن الليث، كذا نقله الأزهري والصاغاني وذكره الزمخشري كذلك، فقال: وعطس الصبح: تنفس، ومنه قيل للصبح: العطاس، تقول: جاء فلان قبل طلوع العطاس، وقيل: قبل هبوب العطاس وتوقف الأول حين فسر قول الشاعر:
  وقد أغتدي قبل العطاس بسابح

  ونقل عن الأصمعي أن المراد: قبل أن أسمع عطاس عاطس فأتطير منه، قال: وما قاله الليث لم أسمعه لثقة يرجع إلى قوله. والعاطس: ما استقبلك من أمامك من الظباء، وهو الناطح، لكونه يتطير منه. والمعطس، كمعظم: المرغم الأنف، عن ابن عباد، يقال: رددته معطسا، أي مرغما. واللجم العطوس، كصرد: الموت، وكذلك اللجم العاطس، بفتح الجيم وضمها، وأصل اللجم: جمع لجمة ولجام، وهي الطيرة، لأنها تلجم عن الحاجة، أي تمنع، وذلك أنهم يتطيرون من العطاس، فإذا سافر رجل فسمع عطسة تطير ومنعته عن المضي، ثم استعمل واحدا، قاله الزمخشري. وقال أبو زيد: تقول العرب: عطست به اللجم، أي مات، وقال الزمخشري: أي أصابته بالشؤم وقال رؤبة:
  قالت لماض لم يزل حدوسـا                      ينضو السرى والسفر الدعوسا
  ألا تخاف اللجم العطـوسـا ويقال: هو عطسة فلان، أي يشبهه خلقا وخلقا، ويقولون: كأنه عطسة من أنفه، ويقولون: خلق السنور من عطسة الأسد. ومما يستدرك عليه: العطاس، ككتان: اسم فرس لبعض بني عبد المدان، قال: يخب بي العطاس رافع رأسه، وقال الصاغاني: هو يزيد بن عبد المدان الحارثي، وفي العباب: فيه يقول:
  يبوع به العطاس رافع أنفـه                      له ذمرات بالخميس العرمرم وبنو العطاس: بطين من اليمن، من العلويين. ورجل عطوس، كصبور، إذا كان يستقدم في الحروب والغمرات، كالدعوس. والعطاسة قرية من الكفور الشاسعة.

### Türkçe

**عطس** **يعطس**; kesre ile; ve o iyi dildir; bu yüzden bazı nüshalarda onun üzerine iktisar vuku bulmuştur. Ve **يعطس**, zamme ile; **عطسا** ve **عطاسا**, **غراب** gibi: ona **العطسة** geldi. **الاقتراح**’ta dedi: ve o insana mahsustur; bu sebeple başkası için, kedi için bile denilmez; şeyhimiz onu nakletti. Ve denildi: **السام** **العطاس**’tır. Ve hadiste: **العطاس**’ı severdi ve **التثاؤب**’u kerih görürdü. İbnü’l-Esîr dedi: çünkü **العطاس** ancak bedenin hafifliği ile, gözeneklerin açılması ile ve hareketlerin kolaylaşması ile olur; **التثاؤب** ise bunun aksinedir. Ve bu vasıfların sebebi, gıdayı hafifletmek ve yemek ile içmekten azaltmaktır. Ve başkası onu **تعطيسا** olarak **عطسه** etti.

Ve mecazdan: **عطس الصبح عطسا**, yarıldığı zaman. Ve **الأساس**’ta: nefes aldı. Ve **عطس** falan: öldü. Ve **العطوس**: kendisinden **يعطس** olunan şey; Sîbeveyh onunla misal getirdi; Sîrâfî onu tefsir etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاطوس**: kendisiyle uğursuzluk sayılan bir binek. Ve başkası, Tarafe b. el-‘Abd için inşad etti:
  Ömrüme yemin olsun, gerçekten pek çok **عواطيس** geçti                      ve sabahın kablinden önce boynuzsuz bir ceylan geçti

Ve İbn Hâlaveyh, Ru’be için inşad etti:
  Ve **اللجم العاطوسا**’yı sevmem

Dedi: ve o denizde bir balıktır; Araplar ondan uğursuzluk sayarlar. Ve **المعطس**, **كمجلس ومقعد**. Sonuncusu Leys’tendir: burun; çünkü **العطاس** ondan çıkar. Ezherî dedi: **المعطس**, **الطاء**’ın kesresi ile, başka değil. Ve bu, iyi dilin kesre ile **يعطس** olduğunu gösterir. Mufaddal b. Seleme, Leys’in sözünü reddetti: onun **الطاء**’ın fethası ile olduğu (sözü); **العباب**’da böyle. Ve cem‘i: **المعاطس**.

Ve mecazdan: **العاطس**: sabah; **كالعطاس**, **كغراب**; sonuncusu Leys’tendir; Ezherî ve Sâgânî onu böyle nakletti; Zemahşerî de onu böyle zikretti; şöyle dedi: ve **عطس الصبح**: nefes aldı. Ve ondan, sabaha **العطاس** denildi; dersin ki: falan, **العطاس**’ın doğuşundan önce geldi. Ve denildi: **العطاس**’ın esmesinden önce. Birincisi, şairin sözünü tefsir ettiğinde durdu:
  Ve gerçekten ben, **العطاس**’tan önce, yüzen bir (at) ile sabahlarım

Ve Asma‘î’den nakledildi ki murad: bir **عاطس**’ın **عطاس**’ını işitmeden önce; böylece ondan uğursuzluk sayarım. Dedi: Leys’in dediğini, sözüne dönülecek güvenilir bir kimseden işitmedim. Ve **العاطس**: ceylanlardan, önünden sana yönelen şeydir; ve o, boynuz vuran (dır); ondan uğursuzluk sayılması sebebiyle. Ve **المعطس**, **كمعظم**: burnu yere sürtülen; İbn Abbâd’dan. Denilir: onu **معطسا** olarak geri çevirdim; yani burnu sürtülmüş olarak. Ve **اللجم العطوس**, **كصرد**: ölüm; ve كذلك **اللجم العاطس**; **الجيم**’in fethası ve zammı ile. Ve **اللجم**’ın aslı: **لجمة** ve **لجام**’ın cem‘idir; ve o, uğursuz saymadır; çünkü o, ihtiyaçtan alıkoyar; yani men eder. Bu, onların **العطاس**’tan uğursuzluk saymaları sebebiyledir: bir adam yolculuk ettiğinde bir **عطسة** işitse uğursuzluk sayar ve onu gitmekten men ederdi; sonra onu tekil olarak kullandı. Zemahşerî onu söyledi. Ebû Zeyd dedi: Araplar der: **عطست به اللجم**, yani öldü. Zemahşerî dedi: yani ona uğursuzlukla isabet etti. Ve Ru’be dedi:
  Dedi ki: azimliye; o, hep sezgili olmaktan geri kalmadı                      gece yürüyüşünü ve çetin yolculuğu soyunur
  **اللجم العطوسا**’dan korkmaz mısın

Ve denilir: o, falanın **عطسة**’sidir; yani yaratılış ve huyca ona benzer. Ve derler: sanki onun burnundan bir **عطسة**’dir. Ve derler: kedi, aslanın **عطسة**’sinden yaratıldı.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **العطاس**, **ككتان**: Abdü’l-Medân oğullarından bazısına ait bir atın adıdır. Dedi: başını kaldırmış olarak **العطاس** beni hızlı yürütür. Sâgânî dedi: o, Hârisî Yezîd b. Abdü’l-Medân’dır. Ve **العباب**’da: onun hakkında der:
  **العطاس** onunla, burnunu kaldırmış olarak hızlı yürür                      onun için, büyük orduda homurtular vardır

Ve **بنو العطاس**: Yemen’den bir batın; Alevîlerdendir. Ve bir adam **عطوس**, **كصبور**; savaşlarda ve boğucu işlerde öne atılan olduğu zaman; **كالدعوس**. Ve **العطاسة**: uzak köylerden bir köydür.
