# عطف (ع-ط-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onun yanı

- Harfler: ع - ط - ف
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عِطْفِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/siga/%D8%B9%D9%90%D8%B7%D9%92%D9%81%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فِعْلِهِ | Onun yanı | 1 | 1 | [22:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/ayet/22:9.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Yanık demektir
2. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sena yaka demektir
3. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
4. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
5. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
6. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biribirini kesen yoldur
7. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
8. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su yosunudur
9. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
10. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عطف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md), [حنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%86.md), [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismi, nesneyi veya bedeni doğrultusundan bükmek, katlamak ve yönünü çevirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Kibir sebebiyle boynunu ve omuzunu eğerek haktan yüz çevirme hareketi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yönelişin veya bağın kırılmadan kavis çizerek bir hedefe meyledip bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca duygusal sevgi ve şefkat ile sınırlandırmak; ayetteki fiziksel bükülme ve kibirli yüz çevirme hareketini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عط | Bir şeyi germe, çekme, uzatma veya serbest bırakıp yönünü değiştirme potansiyeli; nitekim [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md) kökünde serbest ve boş bırakma, [عطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%88.md) kökünde ise eli uzatarak alma veya verme hareketi bulunur | ف | Çekirdek anlamdaki uzanma ve açılma hareketini bir uca, kenara veya dudak kıvrımına ulaştırarak bükme, ikiye katlama ve kavisli biçimde meyletme yönünde daraltmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Dikkatin, algının ve içsel yönelimin bir noktaya odaklanması |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Kavis çizerek dönme, eğrilme, sarılma ve çevreleme hareketi |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Bir cismin uç noktası, sınırı veya kenarından beliren yönelme |
| عطف | Gözün ve dikkatin odaklandığı istikamete doğru kavis çizerek bir ucun veya kenarın bükülmesi; bedenin veya nesnenin doğrusal hattını kırarak bir yana kıvrılması | Harflerin birleşimi, doğrusal duruşun kavisli bir eğilme ve uç noktadan katlanma hareketiyle yön değiştirmesini tasvir eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağaç dalının, yayın, giysinin veya yastığın ucunu büküp katlamak; insanın başı ile kalçası arasında kalan omuz, boyun ve yan tarafı; devenin yavrusuna kavis çizerek boynunu uzatıp eğilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa uykulu halde yastığı ikiye katlayıp yaslanan kişiyi tasvir ederken kökü fiziksel bükme anlamında kullanmıştır: ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى / عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde insanın kibirle yanını dönüp yüz çevirmesi ثنى عطفه deyimiyle; savaşta geri çekilenleri korumak için kavis çizip dönen kahraman ise عَطَّاف ismiyle ifade edilmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça عطف kökü, merkezi Sami dillerinde bir eksen etrafında dönme, eğilme, bükülme ve yön değiştirme semantik alanına aittir. İbranicede yer alan ve bükülmek, sarılmak, örtünmek veya zayıflayıp yere doğru meyil etmek anlamlarına gelen ע-ט-ף (ʿ-ṭ-p̄) kökü ile doğrudan fonetik ve anlamsal soydaşlık gösterir. Nitekim İbranice kullanımda elbisenin bedene sarılması ve bedenin halsizlikle ikiye katlanması anlamları, Arapçadaki elbisenin omuza sarılması (عِطَاف) ve yastığın ikiye bükülmesi (عَطْفُ الوِسَادَة) somut kullanımıyla tam bir semantik matris uyumu sergiler. Süryanicede de benzer şekilde örtünme ve katlanma yönü muhafaza edilmiştir. Arapçada kök bir yandan fiziksel kavis ve bükülmeyi korurken, diğer yandan yönelinen nesneye göre çift kutuplu bir anlam kazanmış; sevgiyle yönelmede şefkat, kibirle yönelmede ise yüz çevirme ve böbürlenme semantiğini geliştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عطف | Dalın, yayın veya boynun eğilmesi, kavis çizmesi; nesnenin bir tarafının diğerine katlanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ע-ט-ף (ʿ-ṭ-p̄), Süryanice ʿ-ṭ-p̄ | Bükülmek, sarınmak, örtüye bürünmek ve bir yana doğru meyledip düşmek | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış güvenilir bir kökteş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عطف | Anlamlı | Bükmek, meyletmek, katlamak | Bir nesnenin, bedenin veya tutumun yönünü kavisli biçimde değiştirmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عفط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%B7.md) | Anlamlı | Püskürtmek, anlamsız ses çıkarmak | Koyunun veya keçinin burnundan sesli nefes veya sıvı atması, saçma sapan konuşmak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ses ve dağılma ilgisi zayıftır |
| طعف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| طفع | Anlamlı | Taşmak, dolup dökülmek | Kabın ağzına kadar dolup dışarı taşması, doluluk | Kur'an'da geçmez; kavis yerine sınır aşımı bildirir |
| فعط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| فطع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عطف | Merkez | Bükülme, kavis çizerek yönelme | Doğrultuyu kavisli bir kıvrılmayla bozma; hem şefkatli yaklaşmayı hem kibirli yüz çevirmeyi kapsar | Bedenin yan tarafını dönmek veya nesneyi katlamak |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Doğrudan sapma | Bir tarafa doğru düz bir hat boyunca yatma; katlanma veya kavis şartı aranmaz | Denge çizgisinden uzaklaşıp bir yöne ağırlık verme |
| [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | İkiye katlama | Bir şeyi iki parçalı hale getirecek şekilde katlama veya tekrarlama | Kavis çizmekten ziyade iki kat etme ve geri çevirme |
| [حنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%86.md) | Komşu | İçsel şefkat | Varlıkta derin bir sızı ve özlemle yönelme; bedensel bükülmeden çok ruhsal çekim | Sesli inilti ve kalp titreşimiyle yönelme |
| [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) | Komşu | Kuşatıcı koruma | Zayıf olanı himaye altına alma ve bağışlama | Bükülme hareketinden bağımsız, varoluşsal merhamet |
| [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) | Zıt | Katılık ve bükülmezlik | Dış etkiye karşı eğrilmeyen, katlanmayan ve merhamet kabul etmeyen taşlaşma | Hiçbir tarafa meyletmeyen kuruluk ve duyarsızlık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عطف | Bükülme, meyletme, yan taraf | Hem cismin fiziksel bükülmesini hem insanın tutumsal yönelişini içerir | Kesin |
| Latince | flectere, inclinare | Bükmek, eğmek, meyletmek | Fiziksel kavis yapma hareketini tam karşılar; sevgi veya kibir nüansları bağlamla eklenir | Güçlü |
| İngilizce | to bend, to incline, affection | Bükmek, meyletmek, şefkat | Fiziksel bükülme eylemini karşılar; duygu aktarımında tekil kelime iki kutbu aynı anda taşıyamaz | Güçlü |
| Almanca | beugen, zuneigen, Zuneigung | Bükmek, eğilmek, sempati | Cismin eğrilmesi ile kalbin meyletmesi ayrışır; kökün çift kutuplu yapısı bölünür | Güçlü |
| Fransızca | fléchir, incliner, affection | Eğmek, yöneltmek, sevgi | Fiziksel kavis verme anlamını verir; kibirle yüz çevirme deyimsel kalıplarla aktarılır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثَانِيَ عِطْفِهِ | Kibirle boyun ve omuz büküp haktan yüz çevirme | İnkârcı önderlerin Allah'ın ayetleri karşısında gururla yan çizip insanları saptırması; Hac [22:9](https://lisan.digital/tr/ayet/22:9.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kibir, istikbar ve hidayetten sapma psikolojisi | İnkârcının delillere akli bir cevap vermek yerine bedensel ve psikolojik bir kibir tavrıyla haktan yüz çevirmesi | Hakkı kabul etmemek için bilinçli biçimde sergilenen bedensel ve zihni direnç |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhi bir terim veya hüküm kalıbı olarak müstakil bir norm oluşturmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | ثَانِيَ عِطْفِهِ terkibinin lügavî ve mecazi tahlili | İfadenin hakiki anlamda boynunu büküp böbürlenme mi yoksa yüz çevirmenin kinayeli bir tasviri mi olduğu | Gurur, tekebbür ve hakkı dinlemekten kaçınan yan çizme tavrı |
| Hadis | Merhamet, akrabalık bağları ve sosyal dayanışma | Müminlerin birbirine şefkatle eğilip kenetlenmesini ifade eden تعاطف kullanımı | Müminler arasındaki koruyucu eğilim, merhamet ve bağ |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy karşısındaki tutum | Haktan kavis çizerek kaçınma | İnkârı bedensel kibirle dışa vurma | İnsanın hakikati dinlemek yerine yanını dönerek temastan kaçması | Kesin |
| İlmi | Dilbilim ve mantık bağı | İki unsuru birbirine bağlayan atıf | Anlamsal süreklilik sağlama | Cümle unsurlarını koparmadan birbiri üzerine kavisleyip bağlama | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve tebaa ilişkisi | Güç zehirlenmesi ve tebaaya eğilme | Yönetenin tavır kırılması | Yöneticinin ya kibirle tebaadan yüz çevirmesi ya da adaletle onlara eğilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir iktisadi kurum veya kuralla bağı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Eğrilik yarıçapı ve bükülme momenti (curvature) | Bir doğrunun bir kuvvet etkisiyle eksenini terk edip kavis çizmesi; doğrusal akışın bükülme açısıyla sapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bedensel mesafe koyma ve kibir dili (nonverbal rejection) | Bireyin bir mesajı reddederken bedenin eksenini ve omuz hattını karşı taraftan uzağa kırması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca duygusal merhamet, acıma veya nahivdeki atıf edatlarına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün bedensel bir mimariyi, insanın kibir kaynaklı gövde ve boyun hareketini teşhir eden somut yüzünü kavramak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hac [22:9](https://lisan.digital/tr/ayet/22:9.md) ayetindeki ثَانِيَ عِطْفِهِ tasvirini soyut bir red zannedip inkârın fiziksel kibir, bedensel böbürlenme ve küstah duruş boyutunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın inkârcı psikolojisini sadece fikirsel bir ret olarak değil, bedene ve omza yansıyan somut bir kibir duruşu olarak nasıl modellediğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkâr önderlerinin hakka karşı takındığı kibirli, alaycı ve halkı saptırıcı tavırları anlatan ayet grubunda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın salt bir bilgi veya delil eksikliği olduğu yanılgısını düzeltir; asıl engelin boyun büküp yan çizen kibir olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi, dalı veya vücudun omuz ve boyun bölgesini doğrusal ekseninden kavis çizdirerek bükmek ve katlamak.
- Soyut anlam: Bir delil veya varlık karşısında zihnin ve iradenin doğrusal akışı terk ederek ya kibirle kaçınması ya da merhametle yönelmesi.
- Sistematik karşılık: Bir referans eksenine göre yönelme açısının kavisli bir kırılmayla yön değiştirmesi ve mesafeyi açması veya kapatması.
- LaTeX modeli: $$\theta = \oint_{S} \kappa \, ds \quad \implies \quad \vec{u} \cdot \vec{v} < 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ eğrisi boyunca oluşan $\kappa$ eğriliğinin toplam açsal sapması $\theta$ olarak gösterilmiştir; bu sapma sonucunda hakikatin doğrultusu olan $\vec{u}$ vektörü ile kişinin yönelim vektörü $\vec{v}$ arasındaki iç çarpım negatif olmakta, yani doğrusal temastan kavisli bir kopuş ve zıtlaşma gerçekleşmektedir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Hac 22:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/ayet/22:9.md) — عِطْفِهِ

ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Allah yolundan saptırmak için, kibirlenerek, yanını eğip büker. Dünyada rüsvaylık onadır. Ve kıyamet günü ona yakıcı azabı tattırırız.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والطّاء والفاء معهما
يستعمل ع ط ف، ع ف ط فقط
عطف:
عَطَفْتُ الشيءَ: أَمَلْتُه.
وانعطف الشيء: انعاج.
وعَطَفْتُ عليه: انصرفت.
وعَطَفْتُ رأسَ الخَشَبَةِ، أي: لَوَيْتُ. وقوله: "ثانيَ عِطْفِهِ" أي: لاوي عُنُقِه، وهُنَّ عواطفُ: أي: ثواني الأعناقِ.
وثَنَى فلانٌ على عِطْفِهِ إذا أعرضَ عنكَ وجفاك. وتَعْطِفُ على ذي رَحِمٍ، في الصّلة والبرّ. وعَطَفَ اللهُ فلاناً على فلانٍ عطفاً.
والعَطّافُ: الرّجل العطيف على غيره بفضله، الحسنُ الخُلُقِ، البارُّ اللَّيِّنُ الجانِب. وعِطْفا كلِّ شيءٍ جانباه وعِطْفا الإنسان من لدنْ رأسِه إلى وَرِكِهِ. قال:
فبينا الفَتَى يُعْجِبُ النّاظري		نَ مالَ على عِطْفِهِ فانعفر
وعطفتُ الوسادة، أي: ثنيتها وارتفقتها. قال:
عاطِف النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَل
ورجلٌ عَطُوفٌ إذا عَطَفَ على القوم في الحرب فَحَمَى دُبُرَهم إذا انهزموا.
وظبيٌ عاطِفٌ: تعطِفُ عُنُقَها إذا ربضت، وربما كان الذّئب عاطفاً في عَدْوِهِ وخَتَلِهِ.
وعطفتُ دابّتي، وبرأس الدّابّة إلى وجه آخر.
وهي ليّنة العِطْف، و العطف متن العنق.
وفلان يَتَعَاطَفُ في مَشْيِهِ إذا حرّك رأسه.
وناقة عَطُوفٌ تعطِفُ على بَوٍّ فترأمُه، ويجمع على عُطُف. وفلان يتعطّف؛ بثوبه شبه التّوسّخ.
والعَطُوفُ: مِصْيَدَة سُمّيت به لأنها خَشَبَةٌ مَعْطوفة، ويقال: عاطوف.
عفط:
العَفْطُ والعَفِيطُ: نثرةٌ الضأنِ بأُنُوفِها كَنَثْرِ الحمار، وفي المثل:ما لفلانٍ عافطة ولا نافطة، العافطة: النّعجة، والنّافطة: العَنْزُ والنّاقَةُ، لأنها تنفِط نفيطاً. وهذا كقولهم: ما له ثاغية ولا راغية، أي: لا شاة تثغو ولا ناقة ترغو.
والعافِطَةُ: الأمة، لأنّها تَعْفِطُ في كلامها، كما يَعْفِطُ الرّجُلُ الألكنُ، و النافطةُ: الشاةُ. و الرّجل العُفاطيُّ هو الألكَنُ الذي لا يُفْصِح، وهو العفّاط.
ويقال: يَعْفِطُ في كلامه عَفْطاً، ويعفِت كلامه عفتاً، وهو عفّاتٌ عفّاط، ولا يقال على وجه النسبة: الأعفطيّ. و العَفْطَةُ: ريح الجوف المصوّت.
قال موسى: العافط كلام الرّاعي للإِبل، و النفيط للشّاء ضائنها وما عزها.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الطّاء** ve **الفاء**’ın onlarla birlikte (bulunuşu) bölümü
Sadece **ع ط ف** ve **ع ف ط** kullanılır

**عطف**:
**عَطَفْتُ** şeyi: onu eğdim.
Şey **انعطف** etti: eğrildi.
Ona **عَطَفْتُ**: yüz çevirdim.
Ve **عَطَفْتُ** odun parçasının başını; yani: büktüm. Ve onun sözü: “**ثانيَ عِطْفِهِ**” yani: boynunu büken; ve onlar **عواطفُ**tur: yani: boyunların ikincileri (kıvrımları).
Falan, senden yüz çevirip sana kaba davrandığında **عِطْفِهِ** üzerine büktü (denir). Ve akrabalık sahibine, sıla ve iyilikte **تَعْطِفُ** edersin. Ve Allah falanı falana **عطفاً** ile **عَطَفَ** etti.
Ve **العَطّافُ**: faziletiyle başkasına şefkatli olan adam; güzel huylu, iyilik eden, yumuşak yanlı. Ve her şeyin **عِطْفا**’sı iki yanıdır; insanın **عِطْفا**’sı da başından kalçasına kadar (olan kısımdır). Dedi ki:
فبينا الفَتَى يُعْجِبُ النّاظري		نَ مالَ على عِطْفِهِ فانعفر
Ve yastığı **عطفتُ**; yani: onu katladım ve ona yaslandım. Dedi ki:
عاطِف النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَل
Ve savaşta kavme **عَطَفَ** edip onlar bozulup kaçtıklarında arkalarını koruduğunda, adam **عَطُوفٌ**tur.
Ve **ظبيٌ عاطِفٌ**: çöktüğünde boynunu **تعطِفُ** eder; bazen kurt da koşusunda ve hilesinde **عاطفاً** olur.
Ve binek hayvanımı **عطفتُ**; ve binek hayvanının başını başka bir yöne (çevirdim).
Ve o, **العِطْف**’u yumuşaktır; ve **العطف** boynun sırtıdır.
Ve falan yürüyüşünde başını hareket ettirdiğinde **يَتَعَاطَفُ** eder.
Ve **ناقة عَطُوفٌ**: bir **بَوٍّ** üzerine **تعطِفُ** eder de onu şefkatle besler; ve **عُطُف** üzerine çoğul yapılır. Ve falan **يتعطّف** eder; elbisesiyle, kirlenmeye benzer (bir hâl alır).
Ve **العَطُوفُ**: bir tuzaktır; onunla adlandırıldı, çünkü o bükülmüş bir ağaç parçasıdır; ve **عاطوف** denir.

**عفط**:
**العَفْطُ** ve **العَفِيطُ**: koyunun burunlarıyla hapşırmasıdır; eşeğin hapşırması gibi. Ve meselde: “Falanın ne **عافطة**’sı vardır ne **نافطة**’sı”; **العافطة**: dişi koyundur; **النّافطة**: keçi ve dişi devedir; çünkü **نفيطاً** ile **تنفِط** eder. Bu da onların şu sözü gibidir: “Onun ne **ثاغية**’si vardır ne **راغية**’si”; yani: meleyen bir koyun da yok, böğüren bir deve de yok.
Ve **العافِطَةُ**: cariyedir; çünkü konuşmasında **تَعْفِطُ** eder; tıpkı peltek adamın **يَعْفِطُ** etmesi gibi. Ve **النافطةُ**: koyundur. Ve **الرّجل العُفاطيُّ** açıkça söylemeyen peltek kimsedir; o da **العفّاط**tır.
Ve denir ki: konuşmasında **يَعْفِطُ** eder, **عَفْطاً**; ve sözünü **يعفِت** eder, **عفتاً**; ve o, **عفّاتٌ عفّاط**tır. Nisbet yoluyla: **الأعفطيّ** denmez. Ve **العَفْطَةُ**: ses çıkaran iç rüzgârıdır.
Mûsâ dedi ki: **العافط** develer için çobanın sözüdür; **النفيط** ise koyun için, onun koyunu ve keçisi olanıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَطَفْتُ، أي مِلتُ. وعَطَفْتُ العودَ فانْعَطَفَ. وعَطَفْتُ الوسادةَ: ثنيتها. وعَطَفْتُ عليه، أي أشفقت. يقال: ما تَثْنِيتي عليك عاطِفَةٌ من رَحِمٍ أو قرابةٍ. وعَطَفَ عليه، أي كرَّ. قال أبو وَجْزَةَ السعديّ:
العاطِفونَ تحينَ ما من عاطِفٍ		والمُطْعِمونَ زَمَان أينَ المُطْعِمُ
وظبيةٌ عاطِفٌ: تَعْطِف جيدَها إذا ربضت. والعَطْفَةُ: خَرَزَةٌ تُؤَخِّذُ بها النساءُ الرجالَ. والمِعْطَفُ بالسكر: الرداء، وكذلك العِطافُ. وقد تَعَطَّفْتُ بالعِطاف، أي ارتديت بالرداء. ومنه سمِّيَ السيفُ عِطافاً. وتَعَطَّفَ عليه: أشفقَ. وتعاطَفوا: عَطَفَ بعضهم على بعض. والناقةُ العَطوفُ: التي تَعْطِف على البوِّ فترأمُه. واسْتَعْطَفَهُ عليه فعَطَفَ. وعَطَّفتُ العيدان، شدِّد للكثرة. وقِسِيٌّ مُعَطَّفَةٌ، ولقاحٌ مُعَطَّفَةٌ. وربما عَطَفوا عِدَةَ ذَوْدٍ على فصيلٍ واحد فاحتلبوا ألبانهنّ ليدْرُرْنَ. والقوسُ المعطوفةُ، هي هذه العربيّة. وعِطْفا الرجل: جانباه من لدن رأسه إلى وركيه. وكذلك عِطفا كلِّ شيءٍ: جانباه. ويقال: ثَنى فلانٌ عنِّي عِطفَه، إذا أعرض عنك. ومُنْعَطَفُ الوادي: مُنْعرجه ومُنحناه.

##### Türkçe

**عَطَفْتُ**: yani eğildim. Ve **عَطَفْتُ العودَ** da, böylece o **فانْعَطَفَ** (eğildi). Ve **عَطَفْتُ الوسادةَ**: onu büktüm. Ve **عَطَفْتُ عليه**: yani acıdım. Denir ki: “Senin üzerinde, rahimden yahut akrabalıktan bir **عاطِفَةٌ** (şefkat) olarak benim **تَثْنِيتي** (yönelişim/bükülüşüm) yoktur.” Ve **عَطَفَ عليه**: yani geri döndü (tekrar hücum etti). Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:
العاطِفونَ تحينَ ما من عاطِفٍ		والمُطْعِمونَ زَمَان أينَ المُطْعِمُ

Ve **وظبيةٌ عاطِفٌ**: yattığı zaman boynunu büker. Ve **العَطْفَةُ**: kadınların erkekleri kendisiyle elde ettiği bir boncuktur. Ve şekerle **المِعْطَفُ**: ridâdır (üstlük); **العِطافُ** da böyledir. Ve gerçekten ben **تَعَطَّفْتُ بالعِطاف**: yani ridâ ile giyindim. Bundan dolayı kılıca **عِطافاً** adı verildi. Ve **تَعَطَّفَ عليه**: acıdı. Ve **تعاطَفوا**: onların bazısı bazısına **عَطَفَ** (şefkat gösterdi). Ve **الناقةُ العَطوفُ**: yavru deveye yönelip ona acıyan (onu esirgeyen) dişi devedir. Ve **اسْتَعْطَفَهُ عليه** de, böylece o **فعَطَفَ** (acıdı). Ve **عَطَّفتُ العيدان**: çokluk için şeddeli (söylenir). Ve **قِسِيٌّ مُعَطَّفَةٌ**, ve **لقاحٌ مُعَطَّفَةٌ**. Ve bazen bir tek yavru üzerine birkaç deve sürüsünü **عَطَفوا** (toplayıp yöneltirler) de, sütlerini sağarlar; süt versinler diye. Ve **القوسُ المعطوفةُ**: işte bu Arap (yayı)dır. Ve erkeğin **عِطْفا**sı: başından kalçalarına kadar iki yanıdır. Ve aynı şekilde her şeyin **عِطفا**sı: onun iki yanıdır. Ve denir ki: “Falan, benden **عِطفَه**’ini büktü”; senden yüz çevirdiği zaman. Ve vadinin **مُنْعَطَفُ**u: onun kıvrımı ve bükümüdür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والطاء مع الفاء
عطف ، عفط
استعمل من وجوهه : عطف ، وعفط ، وأهمل باقي الوجوه .
عطف : قال الله جلّ وعزّ : ( ثَانِىَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ ) ( الحج : 9 ) جاء في التفسير أن معناه : لاوياً عُنُقه . وهذا يوصف به المتكبِّر . فالمعنى : ومن الناس من يجادل في الله بغير علم ثانياً عطفه . ونصب ) ثَانِىَ عِطْفِهِ ) ( الحج : 9 ) على الحال ومعناه التنوين ؛ كقوله جلّ وعزّ : ( هَدْياً بَالِغَ الْكَعْبَةِ ) ( المائدة : 95 ) معناه : بالغاً الكعبةَ . وعِطْفا الرجل : ناحيتاه عن يمين وشِمَال . ومَنْكِب الرجل : عِطْفه وإبطه عطفه ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( سبحان من تعطَّف العِزَّ وقال به ) ، معناه والله أعلم : سبحان منْ تَرَدَّى بالعِزّ ، والعطاف : الرِدَاء . والمراد منه بهاء الله وجلاله وجماله . والعرب تضع الرداء موضع البهجة والحسن ، وتضعه موضع النعْمة والبهاء . وسمّي الرداء عِطافاً لوقوعه على عِطْفَيِ الرجُل وهما ناحيتا عُنُقه . فهذا معنى تعطّفِه العِزَّ . ويجمع العِطَاف عُطُفاً وأعْطِفَةً . والمِعْطَف : الرداء وجمعه المعاطف . وهو مثل مئزر وإزار وَمِلْحَف ولِحَاف ومِسْرَد وسِراد . وقال أبو زيد : امرأة عَطِيف وهي التي لا كِبْر لها اللينة الذليلة المِطواع فإذا قلت : امرأة عَطوف فهي الحانية على ولدها . وكذلك رجلٌ عَطُوفٌ . ويقال : عَطَفَ فلان إلى ناحية كذا يَعْطِفُ عَطْفاً إذا مال إليه ، وانعطف نحوه . وعَطَفَ رأسَ بعيره إليه إذا عَاجَهُ عَطْفاً . وعَطَفَ الله بقلب السلطان على رعيّته إذا جعله عَاطِفاً رحيماً . ويقال عَطَف الرجل وِساده إذا ثَنَاه ليرتفق عليه ويتّكىء . وَقال لَبيد :
وَمَجُودٍ من صُبَابات الكَرَى
عَاطِف النمرق صَدْق المُبْتَذَلْ
ثعلب عن ابن الأعرابي : العُطُوف : الأردية . والعُطوف الآباط . وعِطْفا كل إنسانٍ ودابّةٍ : شِقَّاه من لدن رأسه إلى وركيه شمر عن ابن شميل : العِطَاف
تَردّيك بالثوب على منكبيك كالذي يفعل الناس في الحرّ وقد تعطف بردائه . قال : والعطاف الرداء والطيلسان وكل ثوب تَعَطَفُهُ أي تَردَّى به فهو عطاف .
وقال الليث : العَطاف : الرجل الحَسن الْخُلُق العَطُوف على الناس بفضله . وظبية عَاطِف إذا رَبضتْ فعَطفتْ عُنقها . وكذلك الحاقِف من الظباء . وناقةٌ عطوفٌ إذا عَطِفَتْ على بَوّ فرئمته . والجميع العُطُف . ويقال فلان يتعاطف في مِشيته بمنزلة يتهادى ويتمايل من الخُيَلاء والتبختُر . وَيقال : عَطَفْتُ رأس الخَشَبة فانعطف إذا حَنَيته فانحنى . والعَطُوف وبعضٌ يقول : العاطوف مِصْيدة ، سمّيتْ به لانعطاف خشبتها .
وقال غيره : العطائف : القِسيّ ، الواحدة عطِيفَة ، كما سمّوها حنِيَّةً وجمعها حَنيُّ . قال والعطف : عطف أطراف الذَيل من الظهارة على البِطانة . وقال ذو الرمة في العطائف القسِيّ :
وأصفر بلَّى وشيَه خفقانُه
عَلَى البِيض في أغمادها والعطائف
أصفر يعني بردا يظلّل به . والبيض السيوف والعطَّاف في صفة قِداح الميسر . ويقال : العَطُوف : وهو الذي يَعطف على القداح فيخرج فائزاً .
وقال الهذلي يصف ماء وَرده :
فخضخضتُ صُفْنِيَ في جَمَّهِ
خِيَاض الْمدَابر قِدحاً عطُوفاً
وقال القتيبي في كتاب ( الميسر ) : العَطوف : القِدْح الذي لا غُرْم فيه ولا غُنْم له ، وهو أحد الأغفال الثلاثة في قِداح الميسر ، سُمّي عطُوفاً لأنه يُكَرُّ في كل رَبَابه يضرب بها . قال وقوله : قِدحاً عطوفاً واحد في معنى جميع ، ومنه قوله :
حتى يخضخض بالصُفْن السبيخ كما
خاض القِدَاح قَمِيرٌ طامِعٌ خَصِلُ
السبيخ : ما نَسَل من ريش الطير التي ترد الماء . والقمير : المقمور . والطامِع : الذي يطمع أن يعود إليه ما قُمِرَ . ويقال : إنه ليس يكون أحد أطمع من مقمور ، خَصِل : كثير خِصَال قَمْرِهِ .
وأما قول ابن مقبل :
وأصفرَ عطَّاف إذا راح رَبُّهُ
غدا ابنا عِيانٍ بالشِوَاء المُضَهَّبِ
فإنه أراد بالعَطَّاف قِدْحاً يعطِف عن مآخذ القِداح وَينفرد .
وَقال ابن شميل : العَطَفة هي التي تَعَلَّقُ الْحَبَلَةُ بها من الشجر . وأنشد :
تَلَبَّسَ حُبُّها بدمِي ولحمِي
تَلَبُّسَ عطْفةٍ بفروع ضَالِ
قال النضر : إنما هي عطَفَة فخفّفها ليستقيم له الشِعْر . عمرو عن أبيه قال : مِن غريب شجر البَرّ العَطْفُ واحده عطَفَة .
وقال ابن الأعرابي : يقال تَنَحَّ عن عطْف الطريق وعطْفِه وعلَبِهِ ودَعسِهِ وقَرِيّه وَقَرِقِه وقَارِعته .
وروى بعضهم عن المؤرِّج أنه قال في حَلْبة الخيل إذا سوبق بينها وفي أساميها : هو السَّابق ، والمصَلّى ، والمسَلّى ، والمجلِّي ، وَالتالي والعاطف ، والحظيّ ، وَالمؤمَّل ، وَاللَطِيم ، وَالسُكَيْت .
وقال أبو عبيد : لا يعرف منها إلا السابق وَالمصَلّى ثم الثالث وَالرابع إلى العاشر وَآخرها السُكَيت وَالفِسْكِل . قلت : وَقد رأيت لبعض العراقيين هذا الذي رُوي عن المؤرج ، وَلم أجد الروَاية ثابتة عن المؤرج من جهة مَن يوثق به فإن صحَّت الروَاية عنه فهو ثقة ، وقد جاء به ابن الأنباري . وَالعطَفة من خرَز النساء تتعلّقها طلب محبة أزوَاجها . وَسميت بذلك تفاؤلاً بها . وقوسٌ عَطُفٌ : ليّنة الانعطاف . قال :
فظل يمطو عُطُفاً رُجُوماً
وقيل للقوس : عُطفٌ لأنها معطوفة ، فُعُل بمعنى مفعولة ، كما قيل : قوس عُطُلٌ أي مُعَطَّلَة لا وَتَر عليها ، وقلبٌ فُرُغٌ أي مفرَّغ من الحزن ، ونحو ذلك كثير . والعَطَفُ : وجع في العنق من تعادى الوسادة عِطف الرجل . وقوله في وصف النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وفي أشفاره عَطَفٌ أي انعطافٌ . وعطَّفتُه ثوبي أي جعلته عِطافاً له . وقال ابن كُرَاع :
وإذا الرِكَابُ تكلفتها عُطِّفَتْ
ثمرَ السياط قطوفها وسِيَاعَهَا
أي جُعِلَتِ السياطُ عُطفاً لها جُنُوبها ، وإنما تُضْرَبُ بالثمر لأنها لا تدرَك فتضربَ بِالسياط . وثمر السياط : أطرافها . وعِطاف من أسماء الكلب . قال :
فصَبَّحَهُ عند السروق عُدَيَّة
أخو قَنَصٍ يُشْلى عِطَافاً وأجذلاَ
عفط : قال الليث : العَفْطُ والعَفِيط نَثْر الشاة بأنوفها كما يَنْثِر الحمار ، والعرب تقول : ما لفلان عَافِطَة ولا نافِطة فقال الأصمعي : العَافِطَة : الضائنة ، والنافِطة : الماعزة . وقال ابن السكيت : قال غير الأصمعي من الأعراب : العافطَة : الماعزة إذا عَطَست . وقال الليث : قال أبو الدُقَيش العافِطة : النعجة ، والنافِطة : العَنْز ، وقال غيره : العافِطة : الأَمَة ، والنافِطة : الشاة ، لأن الأمَة تَعْفِط في كلامها ، كما يَعْفِط الرجلُ العِفْطِيّ وهو الألكن الذي لا يُفْصح وهو العَفَّاط ، وقد عَفَطَ في كلامه عَفْطاً وعَفَتَ عَفْتاً ، وهو عَفَّاتٌ عَفَّاط . ولا يقال على جهة النسبة إلاّ عِفْطِي . قلت : الأعْفَتُ والألْفَتُ : الأعسر الأخرق . وعَفَتَ الكلامَ إذا لواه عن وجهه . وكذلك لَفَته . والتاء تبدل طاءً لقرب مخرجيهما . وقال أبو عمرو : العَافِط الذي يصيح بالضأن لتأتِيَه . وقال بعض الرجّاز يصف غنماً :
يحار فيها سَالِىءٌ وآقِطُ
وحالبان ومَحَاحٌ عَافِطُ
ويقال حاحيت بالمِعْزَى حِيحاء ودعدعت بها دعدعة إذا دعوتها .
وقال أبو تراب : سمعت عَرّاماً يقول : عَفَق بها وعَفَط بها إذا ضَرَط .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَفْطُ الحُصَاص للشاة ، والنَفْطُ : عُطَاسُها .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الطاء** ile **الفاء**

**عطف** , **عفط**

Şu vecihlerinden kullanıldı: **عطف** , ve **عفط** , ve diğer vecihlerin geri kalanı ihmâl edildi.

**عطف**: Allah جلّ وعزّ dedi: ( **ثَانِىَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ** ) (الحج: 9). Tefsirde geldi ki onun mânâsı: boynunu bükücü (eğici)dir. Bu, kibirli ile vasıflandırılır. Öyleyse mânâ: İnsanlardan, ilimsiz olarak Allah hakkında cedelleşen vardır; **ثَانِىَ عِطْفِهِ**. Ve (الحج: 9) ( **ثَانِىَ عِطْفِهِ** )’nin nasbı hâl üzerinedir; ve mânâsı tenvîndir; O’nun جلّ وعزّ sözü gibi: ( **هَدْياً بَالِغَ الْكَعْبَةِ** ) (المائدة: 95); mânâsı: Kâbe’ye ulaşan. Ve erkeğin **عِطْفا**’sı: sağdan ve soldan iki yanıdır. Ve erkeğin **مَنْكِب**’i: onun **عِطْف**’u ve koltuk altıdır; koltuk altı onun **عطف**’udur. Ve Nebî’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet olundu ki dedi: ( **سبحان من تعطَّف العِزَّ وقال به** ); mânâsı—Allah daha iyi bilir—: عزّ ile bürünenin tesbîhidir; ve **العطاف**: ridâdır. Ve bununla murad: Allah’ın bahâsı, celâli ve cemâlidir. Ve Araplar ridâyı sevinç ve güzellik yerine koyarlar; ve onu nimet ve bahâ yerine koyarlar. Ve ridâ, erkeğin iki **عِطْف**’u üzerine düşmesinden dolayı **عِطافاً** diye adlandırıldı; ikisi de boynunun iki yanıdır. İşte bu, onun عزّ’i **تعطّف** etmesinin mânâsıdır. Ve **العِطَاف** **عُطُفاً** ve **أعْطِفَةً** olarak cem‘ edilir. Ve **المِعْطَف**: ridâdır; cem‘i **المعاطف**’tir. Ve o, **مئزر** ve **إزار** ve **مِلْحَف** ve **لِحَاف** ve **مِسْرَد** ve **سِراد** gibidir. Ebû Zeyd dedi: **امرأة عَطِيف**: kibri olmayan, yumuşak, zelil, itaatkâr olan kadındır. Eğer “**امرأة عَطوف**” dersen, o, çocuğuna şefkat eden kadındır. Aynı şekilde “**رجلٌ عَطُوفٌ**”. Ve denir: Falan, şöyle bir tarafa **عَطَفَ** eder, **يَعْطِفُ عَطْفاً**; ona meylettiğinde ve ona doğru **انعطف** ettiğinde. Ve devesinin başını kendine **عَطَفَ** etti; onu **عَاجَهُ** ettiğinde, **عَطْفاً**. Ve Allah, sultanın kalbini raiyyetine karşı **عَطَفَ** etti; onu şefkatli, merhametli kıldığında. Ve denir: Adam yastığını **عَطَف** etti; onu büküp üzerine dayanmak ve yaslanmak için. Lebîd dedi:
وَمَجُودٍ من صُبَابات الكَرَى
عَاطِف النمرق صَدْق المُبْتَذَلْ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العُطُوف**: ridâlardır. Ve **العُطوف**: koltuk altlarıdır. Ve her insanın ve her binenin **عِطْفا**’sı: başından kalçalarına kadar iki yanıdır. Şemr, İbn Şümeyl’den: **العِطَاف**: elbiseyle iki omzun üzerine bürünmendir; insanların sıcakta yaptığı gibi; ve ridâsıyla **تعطف** etmiştir. Dedi: **العطاف** ridâdır, ve **الطيلسان**’dır, ve büründüğün her elbisedir; yani onunla büründüğün her şey **عطاف**’tır.

Leys dedi: **العَطاف**: faziletiyle insanlara şefkat eden, güzel huylu adamdır. Ve **ظبية عَاطِف**: çöktüğünde ve boynunu büktüğünde. Aynı şekilde, ceylanlardan **الحاقِف**. Ve **ناقةٌ عطوفٌ**: yavrusuna **عَطَفَتْ** ettiğinde, ona ülfet edip şefkat gösterdiğinde. Ve hepsi **العُطُف**’tur. Ve denir: Falan yürüyüşünde **يتعاطف** eder; **يتهادى** ve **يتمايل** gibidir; kibir ve böbürlenmeden. Ve denir: Tahtanın başını **عَطَفْتُ**; o da **فانعطف**; onu büktüğümde, o da eğildiğinde. Ve **العَطُوف**—bazısı **العاطوف** der—bir tuzaktır; tahtasının eğilip bükülmesinden dolayı onunla adlandırıldı.

Başkası dedi: **العطائف**: yaylardır; teki **عطِيفَة**; onları **حنِيَّةً** diye adlandırdıkları gibi; cem‘i **حَنيُّ**’dur. Dedi: **العطف**: dış yüzün etek uçlarını iç astar üzerine kıvırmaktır. Zû’r-Rumme, yaylar olan **العطائف** hakkında dedi:
وأصفر بلَّى وشيَه خفقانُه
عَلَى البِيض في أغمادها والعطائف

**أصفر**: onunla gölgelendiği bir örtü demektir. Ve **البيض**: kılıçlardır. Ve **العطَّاف**: meysir oklarının sıfatında. Ve denir: **العَطُوف**: o, okların üzerine kıvırıp (döndürüp) kazanan olarak çıkan kimsedir.

Hüzeylî, vardığı suyu vasfederek dedi:
فخضخضتُ صُفْنِيَ في جَمَّهِ
خِيَاض الْمدَابر قِدحاً عطُوفاً

Kuteybî, ( **الميسر** ) kitabında dedi: **العَطوف**: onda ne zarar ne kazanç olan **قِدْح**’tır; meysir oklarındaki üç **الأغفال**’den biridir. Ona **عطُوفاً** denildi; çünkü onunla vurulan her **رَبَابه**’de tekrar döndürülür. Dedi: Ve onun sözü: **قِدحاً عطوفاً**; tekil, cem‘ mânâsındadır. Ondan, onun sözü:
حتى يخضخض بالصُفْن السبيخ كما
خاض القِدَاح قَمِيرٌ طامِعٌ خَصِلُ

**السبيخ**: suya gelen kuşların tüylerinden dökülen şeydir. Ve **القمير**: yenilmiş olandır. Ve **الطامِع**: kendisinden alınan şeyin kendisine dönmesini uman kimsedir. Ve denir: Yenilmiş olandan daha çok tamah eden kimse olmaz. **خَصِل**: onun kumarının çok **خِصَال**’ı olan.

İbn Mukbil’in sözüne gelince:
وأصفرَ عطَّاف إذا راح رَبُّهُ
غدا ابنا عِيانٍ بالشِوَاء المُضَهَّبِ

Şüphesiz o, **العَطَّاف** ile, okların alındığı yerlerden kıvrılıp ayrılan bir **قِدْح**’ı murad etti.

İbn Şümeyl dedi: **العَطَفة**: ağaçtan, ona **الْحَبَلَةُ**’nin takıldığı şeydir. Ve okudu:
تَلَبَّسَ حُبُّها بدمِي ولحمِي
تَلَبُّسَ عطْفةٍ بفروع ضَالِ

Nadr dedi: O ancak **عطَفَة**’dir; şiir ona düzgün gelsin diye onu hafifletti. Amr, babasından dedi: Çöl ağaçlarının garibinden **العَطْف** vardır; teki **عطَفَة**’dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Denir: Yolun **عطْف**’undan ve **عطْفِه**’inden ve **علَبِهِ**’inden ve **دَعسِهِ**’inden ve **قَرِيّه**’sinden ve **قَرِقِه**’inden ve **قَارِعته**’sinden uzak dur.

Bazıları, Müerric’ten rivayet etti ki dedi: Atların **حَلْبة**’sinde, aralarında yarış yapıldığında ve adlarında: O, **السَّابق**’tır, ve **المصَلّى**’dır, ve **المسَلّى**’dır, ve **المجلِّي**’dir, ve **التالي** ve **العاطف** ve **الحظيّ** ve **المؤمَّل** ve **اللَطِيم** ve **وَالسُكَيْت**.

Ebû Ubeyd dedi: Ondan ancak **السابق** ve **المصَلّى** bilinir; sonra üçüncü ve dördüncü, onuncuya kadar; ve sonuncusu **السُكَيت** ve **الفِسْكِل**’dir. Dedim: Iraklılardan bazısına ait, Müerric’ten rivayet olunan bu şeyi gördüm; ve güvenilecek kimse tarafından Müerric’ten sabit bir rivayet bulmadım. Eğer ondan rivayet sahih olursa, o güvenilirdir; ve onu İbnü’l-Enbârî getirmiştir. Ve **العطَفة**: kadınların boncuğundandır; kocalarının sevgisini istemek için onu takınırlar. Ve onunla **تفاؤلاً** olarak adlandırıldı. Ve **قوسٌ عَطُفٌ**: bükülmesi yumuşak olandır. Dedi:
فظل يمطو عُطُفاً رُجُوماً

Ve yaya **عُطفٌ** denildi; çünkü o bükülmüştür; **فُعُل** mânâca **مفعولة** demektir; “**قوس عُطُلٌ**” denildiği gibi; yani üzerinde kiriş olmayan **مُعَطَّلَة**; ve “**قلبٌ فُرُغٌ**” yani hüzünden boşaltılmış; ve bunun benzeri çoktur. Ve **العَطَفُ**: yastığın, erkeğin **عِطف**’una (yanına) aşırı temasından boyunda olan ağrıdır. Ve Nebî’nin (صلى الله عليه وسلم) vasfında: kirpiklerinde **عَطَفٌ**; yani kıvrımlılık. Ve “Onu elbisemle **عطَّفتُه**” yani onu onun için bir **عِطاف** kıldım. İbn Kurâ‘ dedi:
وإذا الرِكَابُ تكلفتها عُطِّفَتْ
ثمرَ السياط قطوفها وسِيَاعَهَا

Yani kamçılar, onun yanlarına **عُطفاً** kılındı. Ancak, kamçıyla vurulmaz diye, **ثمر** ile vurulur. Ve **ثمر السياط**: onların uçlarıdır. Ve **عِطاف** köpeğin adlarındandır. Dedi:
فصَبَّحَهُ عند السروق عُدَيَّة
أخو قَنَصٍ يُشْلى عِطَافاً وأجذلاَ

**عفط**: Leys dedi: **العَفْطُ** ve **العَفِيط**: eşeğin saçması gibi, koyunun burnuyla saçmasıdır. Ve Araplar der: Falanın ne **عَافِطَة**’si vardır ne **نافِطة**’sı. Asma‘î dedi: **العَافِطَة**: koyundur; ve **النافِطة**: keçidir. İbnü’s-Sikkît dedi: Asma‘î’den başka bedevilerden biri dedi: **العافطَة**: hapşırdığında keçidir. Leys dedi: Ebû’d-Dukayş dedi: **العافِطة**: koyundur; ve **النافِطة**: keçidir. Başkası dedi: **العافِطة**: câriyedir; ve **النافِطة**: koyundur; çünkü câriye konuşmasında **تَعْفِط** eder; tıpkı erkeğin **العِفْطِيّ**’nin **يَعْفِط** etmesi gibi; o, peltek olup açık konuşmayan kimsedir; o da **العَفَّاط**’tır. Ve konuşmasında **عَفَطَ** etti: **عَفْطاً**; ve **عَفَتَ** etti: **عَفْتاً**; ve o, **عَفَّاتٌ عَفَّاط**’tır. Nisbet yoluyla ancak **عِفْطِي** denir. Dedim: **الأعْفَتُ** ve **الألْفَتُ**: solak, beceriksizdir. Ve **عَفَتَ الكلامَ**: onu yönünden çevirdiğinde, büktüğünde. Aynı şekilde **لَفَته**. Ve **التاء**, mahreçlerinin yakınlığından dolayı **طاء**’ya بدل edilir. Ebû Amr dedi: **العَافِط**: koyuna bağırıp da ona gelmesini isteyen kimsedir. Ve bazı recez söyleyen, koyunları vasfederek dedi:
يحار فيها سَالِىءٌ وآقِطُ
وحالبان ومَحَاحٌ عَافِطُ

Ve denir: Keçiye çağırdığında **حاحيت بالمِعْزَى حِيحاء**; ve onu çağırdığında **دعدعت بها دعدعة**.

Ebû Turâb dedi: Arrâm’ı işittim, diyordu: **عَفَق بها** ve **عَفَط بها**; yellenip gaz çıkardığında.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **العَفْطُ**: koyun için **الحُصَاص**’tır; ve **النَفْطُ**: onun hapşırmasıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والطاء وما يثلثهما)
(عطف) العين والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على انثناء وعِياجٍ. يقال: عَطَفْتُ الشّيء، إذا أمَلْتَه. وانعَطَف، إذا انعاج. ومصدر عطف العُطُوف. وتعطّفَ بالرَّحمة تعطُّفاً. وعَطَف الله تعالى فلاناً على فلانٍ عَطْفاً. والرَّجُل يَعْطِف الوِسادةَ: يثنيها، عطفاً، إذا ارتفَقَ بها. قال لبيد:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى  *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
ويقال للجانبَين العِطفانِ، سمِّيا بذلك لأنَّ الإنسان يَميل عليهما. ألاَ ترى أنَّهم يقولون: ثنَىعِطْفَه، إذا أعْرضَ عنك وجَفَاك. ويقال: رجلٌ عَطوفٌ في الحرب والخير، وعَطَّافٌ. وظبيةٌ عاطِف، إذا رَبَضت وعطفَتْ عُنقَها. وفلانٌ يَتَعَاطَفُ في مِشيته، إذا تمايَلَ. والإنسان يتعطَّف بثوبه، وهو شبه التوشُّح. والرِّداء نفسُه عِطَافٌ، لأنّه يُعْطَفُ. ثم يتَّسعون في ذلك فيسمُّون السيفَ عِطافاً لأنّه يكونُ موضعَ الرداء.
(عطل) العين والطاء واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على خلوٍّ وفَراغ. يقول: عُطِّلت الدارُ، ودارٌ معَطَّلة ومتى تُركت الإبلُ بلا راعٍ فقد عُطِّلت، وكذلك البئر إذا لم تُورَدْ ولم يُستَقَ([2]) [منها]. قال الله تبارك وتعالى: ﴿وبِئرٍ مُعَطَّلةٍ﴾  [الحج 45]، وقال تعالى:﴿وَإذا العِشَارُ عُطِّلَتْ﴾ [التكوير 4]. وكل شيءٍ خلا من حافظٍ فقد عُطِّل. من ذلك تعطيلُ الثُّغورِ وما أشبهَهَا. ومن هذا الباب: العَطَل وهو العُطُول، يقال امرأةٌ عاطل، إذا كانت لا حَلْيَ لها، والجمع عواطلُ. قال:
يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة  *** وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا([3])
وقوس عُطُلٌ: لا وَتَر عليها. وخيلٌ أعْطَالٌ: لا قلائد لها.
وشذّت عن هذا الأصل كلمةٌ، وهي الناقة العَيْطَل، وهي الطَّويلةُ في حُسن. وربَّما وُصِفَتْ بذلك المرأةُ، قال ذو الرُّمَّة في النّاقة:
نَصَبَتْ له ظَهرِي على متن عِرمِسٍ  *** رُوَاع الفُؤادِ حُرَّةِ الوجه عَيْطلِ([4])
(عطن) العين والطاء والنون أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على إقامةٍ وثبات. من ذلك العَطَن والمَعْطِن، وهو مَبْرَك الإبل. ويقال إنّ إعطانها أن تُحبَس عِندَ الماء بعدَ الوِرْد. قال لبيد:
عافَتَا الماءَ فلم نُعْطِنْهُما  *** إنَّما يُعْطِن من يرجو العَلَل([5])
ويقال: كلُّ منْزلٍ يكون مَألَفاً للإبل [فهو عَطَنٌ([6]) ]، والمَعْطِن: ذلك الموضع. قال:
ولا تكلِّفُني نَفْسِي ولا هَلَعِي  *** حِرصاً أُقيم به في مَعْطِن الهُونِ([7])
وقال آخرون: لا يكون أعطانُ الإبل إلاّ على الماء، فأمَّا مَبارِكها في البرِّيَّة وعند الحيِّ فهو المأوَى، وهو المُرَاح أيضاً. وهذا البيتُ الذي ذكرناه "في معطِن الهُون"، يدلُّ على أنَّ المَعْطِن يكون حيث تُحبَس الإبل في مباركها أين كانت. وبيتُ لَبيد يدلُّ على القول الآخَر، والأمرُ *قريب.
ومن الباب عَطْنُ الجِلد، وهو أن يوضَع في الدِّباغ.
(عطو) العين والطاء والحرف المعتلُّ أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على أخْذٍ ومُناوَلة، لا يخرج البابُ عنهما. فالعَطْوُ: التَّناوُل باليد. قال امرؤ القيس:
وتعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنّه  *** أساريعُ ظبيٍ أو مساويك إسحِلِ([8])

يصف المرأة أنها تُسُوك. والظَّبيُ يعطو، وذلك إذا رَفَعَ يديه متطاوِلاً إلى الشَّجرةِ ليتناوَلَ الورَق. وقال:
تَخُلّ بقرنَيْها بَريرَ أراكَةٍ  *** وتَعطُو بظِلفيها إذا الغصنُ طالها
قال الخليل: ومنه اشتُقَّ الإعطاء. والمعاطاة: المُناولة. ويقال: عاطَى الصبيُّ أهله، إذا عَمِل وناوَلَ ما أرادوا. والعَطاء: اسمٌ لما يُعطَى، وهي العطيّة، والجمع عطايا، وجمع العطايا أعطِيَة. قال:
تعاطِيه أحياناً إذا جِيد جَوْدَةً  *** رُضاباً كطَعم الزَّنجبيل المعسَّلِ([9])
ويقولون: إنّ التعاطي: تناوُل ما ليس لـه بحقٍّ، يقال فلانٌ يتعاطَى ظُلْمَ فلان. وفي كتاب الله تعالى:﴿فَتَعَاطَى فَعَقَرَ﴾ [القمر 29]. ومِن أمثالِ العرب: "عاطٍ بغَيْرِ أنْوَاط"، أي إنّه يسمو إلى [الأمر] ولا آلةَ لـه عنده، كالذي يتعلَّق ولا متعلَّق له.
(عطب) العين والطاء والباء كلمتانِ لا تتقاربان في المعنى.
فالأولى: العَطَب، وهو الهلاك، يقال عَطِب، وأعْطَبه غيرهُ.
والكلمة الأُخرى: العُطْب، وهو القُطْن.
(عطد) العين والطاء والدال ذُكِرت فيه كلمةٌ والقياس لا يسوِّغها، لكنَّهم يقولون: العَطوَّد: السيَّر السَّريع الشاقّ. ويُنشدون:
* إليك أشكو عَنَقاً عَطَوَّدَا([10]) *
(عطر) العين والطاء والراء أصلٌ واحدٌ لعلّه أنْ يكون صحيحاً، وهو العِطْر للأشياء المعالجَة بالطِّيب([11]) ، وفاعله العَطَّار. وامرأةٌ عَطِرة ومِعطِيرٌ. وقال:
* يَتْبَعْنَ جَأباً كَمُدُقِّ المِعْطيرْ([12]) *
(عطس) العين والطاء والسين كلمةٌ واحدة ثم تستعار، وهي العُطاس، يقال: عَطَس يَعْطُِس. ويقال للأنفِ مَعْطَس، بالكسر والفتح في الطاء ويستعار ذلك فيقال: عَطَسَ الصُّبح، إذا انفَلَق. وقد قالوا إنَّ العُطَاسَ: الصُّبح في قوله:
* وقد أغتدي قبل العطاسِ بهَيكلٍ([13]) *
(عطش) العين والطاء والشين أصلٌ واحد صحيح، وهو العَطَش، يقال له: عَطِش يَعْطَش عَطَشاً. ويقال إنّ المَعاطِشَ: مَواقِيتُ الظَّمأ. قال ذو الرُّمَّة:
لا تشتكي سقطةً منها وقد رقصت *** بها المعاطشُ حتى ظَهرُها حَدِبُ([14])
---------------------
([1])ديوان لبيد 13 واللسان (عطف).
([2]) في الأصل: "ولم تسق".
([3]) البيت للبيد في ديوانه 22 طبع 1881 واللسانت (حجج)، وقد سبق في (حج).
([4]) ديوان ذي الرمة 510 برواية: "رفعت لـه رحلي على ظهر عرمس". ورواية اللسان (روع):  * رفعت لها رحلي على ظهر عرمس *
([5]) ديوان لبيد 13 طبع 1881 واللسان (عطن). وانفرد اللسان برواية: "أصحاب العلل".
([6]) التكملة من اللسان (عطن).
([7]) في الأصل: "نفسي ولا تقلعي"، صوابه في اللسان (عطن).
([8]) البيت من معلقته المشهورة.
([9]) البيت لذي الرمة في ديوانه 508 واللسان (عطا). وأنشده في اللسان (عسل) بدون نسبة:
إذا أخذت مسواكها منحت به  *** رضاباً كطعم الزنجبيل المعسل
([10]) أنشده في اللسان (عطد) والمخصص (3: 107).
([11]) في الأصل: "للطيب".
([12]) للعجاج في ملحقات ديوانه 77 واللسان (عطر، دقق).
([13]) نسب إلى امرئ القيس في حواشي الجمهرة (3: 25). وأنشد هذا الصدر في اللسان (عطس)، وعجزه في الجمهرة:
* أقب كيعفور الفلاة محنب *
([14]) ديوان ذي الرمة 9 برواية: "وقد رقصت بها المفاوز".

ـ

##### Türkçe

(**باب العين والطاء وما يثلثهما**)
(**عطف**) **العين** ve **الطاء** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; bükülme ve eğrilmeye delâlet eder. Denir: **عَطَفْتُ الشّيء**, onu eğdiğin zaman. Ve **انعَطَف**, eğrildiği zaman. Ve **عطف**’ın masdarı **العُطُوف**’tur. Ve merhamet ile **تعطّفَ**; **تعطُّفاً** (merhametle yumuşadı/şefkat gösterdi). Ve Allah Teâlâ falancayı falancaya **عَطْفاً** (meylettirme/çevirmeyle) meylettirdi. Ve adam **الوِسادةَ**’yı **يَعْطِف**: onu büker; **عطفاً**; onunla yaslandığı zaman. Lebîd dedi:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى  *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
Ve iki yana **العِطفانِ** denir; bununla adlandırıldılar, çünkü insan onlara meyleder. Görmüyor musun ki onlar derler: **ثنَىعِطْفَه**; senden yüz çevirdiği ve sana katı davrandığı zaman. Ve denir: savaşta ve hayırda **رجلٌ عَطوفٌ** ve **عَطَّافٌ**. Ve **ظبيةٌ عاطِف**: çöktüğü ve boynunu büktüğü zaman. Ve falanca yürüyüşünde **يَتَعَاطَفُ**: sallanıp meylettiği zaman. Ve insan elbisesiyle **يتعطَّف**; bu, kuşanma benzeridir. Ve **الرِّداء**’nın kendisi **عِطَافٌ**’tır; çünkü o **يُعْطَفُ** (bükülür/katlanır). Sonra bunda genişlerler de kılıca **عِطافاً** adını verirler; çünkü o, ridânın yeri olur.

(**عطل**) **العين** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; boşluk ve ferahlığa delâlet eder. Der ki: **عُطِّلت الدارُ**; ve **دارٌ معَطَّلة** (boş bırakılmış ev). Develer çobansız bırakıldığı vakit **عُطِّلت** olmuştur; aynı şekilde kuyu da, ona varılmadığı ve ondan su çekilmediği zaman([2]) [ondan]. Allah Tebâreke ve Teâlâ dedi: ﴿وبِئرٍ مُعَطَّلةٍ﴾  [Hac 45], ve Teâlâ dedi:﴿وَإذا العِشَارُ عُطِّلَتْ﴾ [Tekvîr 4]. Ve her şey bir koruyucudan boş kalırsa **عُطِّل** olmuştur. Bundan: sınırların (**الثُّغورِ**) ve benzerlerinin **تعطيلُ**’i. Ve bu bâbdandır: **العَطَل** ki o **العُطُول**’dür; denir: **امرأةٌ عاطل**; süsü olmadığı zaman; çoğulu **عواطلُ**. Dedi:
يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة  *** وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا([3])
Ve **قوس عُطُلٌ**: üzerinde kiriş yoktur. Ve **خيلٌ أعْطَالٌ**: onların gerdanlıkları yoktur.
Ve bu asıldan bir kelime şâz oldu; o da **الناقة العَيْطَل**’dır; o, güzellikte uzun olandır. Bazen kadın da bununla vasfedilir. Zû’r-Rumme deve hakkında dedi:
نَصَبَتْ له ظَهرِي على متن عِرمِسٍ  *** رُوَاع الفُؤادِ حُرَّةِ الوجه عَيْطلِ([4])

(**عطن**) **العين** ve **الطاء** ve **النون** tek bir sahih asıldır; ikamet ve sebat etmeye delâlet eder. Bundan: **العَطَن** ve **المَعْطِن**; o, develerin çöktüğü yerdir. Ve denir ki onların **إعطانها**’sı, suya varıştan (**الوِرْد**) sonra su yanında hapsedilmeleridir. Lebîd dedi:
عافَتَا الماءَ فلم نُعْطِنْهُما  *** إنَّما يُعْطِن من يرجو العَلَل([5])
Ve denir: develer için ülfet yeri olan her menzil [**عَطَنٌ**’dur([6])]; ve **المَعْطِن**: o yerdir. Dedi:
ولا تكلِّفُني نَفْسِي ولا هَلَعِي  *** حِرصاً أُقيم به في مَعْطِن الهُونِ([7])
Ve başkaları dedi: develerin **أعطانُ**’ı ancak su üzerinde olur; ama onların kırda ve obanın yanında çöktükleri yerler ise **المأوَى**’dır; o, **المُرَاح** da olur. Ve zikrettiğimiz bu beyit “**في معطِن الهُون**”, **المَعْطِن**’in, develerin çöktükleri yerlerde nerede olursa olsun hapsedildikleri yerde olduğunu gösterir. Lebîd’in beyti ise öteki söze delâlet eder; iş *yakındır.
Ve bâbdandır: **عَطْنُ الجِلد**; o, tabaklamada onun konulmasıdır.

(**عطو**) **العين** ve **الطاء** ve illetli harf (**الحرف المعتلُّ**) tek bir sahih asıldır; alma ve elden ele vermeye delâlet eder; bâb onlardan dışarı çıkmaz. O hâlde **العَطْوُ**: elle alma/uzanıp alma. İmru’ul-Kays dedi:
وتعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنّه  *** أساريعُ ظبيٍ أو مساويك إسحِلِ([8])

Kadını, misvak kullandığını vasfeder. Ve ceylan **يعطو**; bu, yaprağı almak için ağaca doğru uzanarak iki elini kaldırdığı zamandır. Ve dedi:
تَخُلّ بقرنَيْها بَريرَ أراكَةٍ  *** وتَعطُو بظِلفيها إذا الغصنُ طالها
Halîl dedi: bundan **الإعطاء** türetildi. Ve **المعاطاة**: elden ele verme. Ve denir: çocuk ailesiyle **عاطَى**; çalıştığı ve onların istediklerini elden ele verdiği zaman. Ve **العَطاء**: verilen şeye isimdir; o **العطيّة**’dir; çoğulu **عطايا**; **العطايا**’nın çoğulu **أعطِيَة**. Dedi:
تعاطِيه أحياناً إذا جِيد جَوْدَةً  *** رُضاباً كطَعم الزَّنجبيل المعسَّلِ([9])
Ve derler: **التعاطي**; hakkı olmaksızın olanı almaktır; denir: falanca, falancanın zulmünü **يتعاطَى**. Ve Allah Teâlâ’nın kitabında: ﴿فَتَعَاطَى فَعَقَرَ﴾ [Kamer 29]. Ve Arapların mesellerindendir: “**عاطٍ بغَيْرِ أنْوَاط**”; yani o, [işe] yükselir de yanında aleti yoktur; tutunan fakat tutunacak şeyi olmayan kimse gibi.

(**عطب**) **العين** ve **الطاء** ve **الباء** iki kelimedir; manada birbirine yaklaşmazlar.
Birincisi: **العَطَب**; o helâktir. Denir: **عَطِب**; ve başkası onu **أعْطَبه**.
Öteki kelime: **العُطْب**; o pamuktur (**القُطْن**).

(**عطد**) **العين** ve **الطاء** ve **الدال** hakkında bir kelime zikredildi; kıyas onu câiz kılmaz, fakat onlar derler: **العَطوَّد**: hızlı, meşakkatli yürüyüş/koşu (**السيَّر السَّريع الشاقّ**). Ve şöyle inşâd ederler:
* إليك أشكو عَنَقاً عَطَوَّدَا([10]) *

(**عطر**) **العين** ve **الطاء** ve **الراء** tek bir asıldır; belki sahih olur; o da, güzel koku ile işlenmiş şeyler için **العِطْر**’dır([11]); ve onun faili **العَطَّار**’dır. Ve **امرأةٌ عَطِرة** ve **مِعطِيرٌ**. Ve dedi:
* يَتْبَعْنَ جَأباً كَمُدُقِّ المِعْطيرْ([12]) *

(**عطس**) **العين** ve **الطاء** ve **السين** tek bir kelimedir, sonra ödünç alınır; o **العُطاس**’tır. Denir: **عَطَس يَعْطُِس**. Ve buruna **مَعْطَس** denir; **الطاء**’da kesre ve fetha ile. Ve bu ödünç alınır da denir: **عَطَسَ الصُّبح**; yarıldığı zaman. Ve demişlerdir ki **العُطَاسَ**: şu sözde sabahdır:
* وقد أغتدي قبل العطاسِ بهَيكلٍ([13]) *

(**عطش**) **العين** ve **الطاء** ve **الشين** tek bir sahih asıldır; o **العَطَش**’tır. Denir: **عَطِش يَعْطَش عَطَشاً**. Ve denir ki **المَعاطِشَ**: susuzluk vakitleridir (**مَواقِيتُ الظَّمأ**). Zû’r-Rumme dedi:
لا تشتكي سقطةً منها وقد رقصت *** بها المعاطشُ حتى ظَهرُها حَدِبُ([14])
---------------------
([1]) Lebîd divanı 13 ve Lisân (**عطف**).
([2]) Asılda: “ولم تسق”.
([3]) Beyit Lebîd’indir; divanında 22, 1881 baskısı; ve Lisân (حجج); daha önce (حج)’de geçti.
([4]) Zû’r-Rumme divanı 510, “رفعت لـه رحلي على ظهر عرمس” rivayetiyle. Lisân (روع) rivayeti:  * رفعت لها رحلي على ظهر عرمس *
([5]) Lebîd divanı 13, 1881 baskısı; ve Lisân (**عطن**). Lisân, “أصحاب العلل” rivayetiyle tek kaldı.
([6]) Tekmile Lisân (**عطن**)’dandır.
([7]) Asılda: “نفسي ولا تقلعي”; doğrusu Lisân (**عطن**)’dadır.
([8]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([9]) Beyit Zû’r-Rumme’nindir; divanında 508; ve Lisân (**عطا**). Lisân (عسل)’de nisbesiz inşâd etti:
إذا أخذت مسواكها منحت به  *** رضاباً كطعم الزنجبيل المعسل
([10]) Lisân (**عطد**) ve el-Muḫaṣṣaṣ (3: 107)’de inşâd etti.
([11]) Asılda: “للطيب”.
([12]) el-‘Accâc’ındır; divan eklerinde 77; ve Lisân (**عطر**، دقق).
([13]) Cumhara haşiyelerinde (3: 25) İmru’ul-Kays’a nisbet edildi. Lisân (**عطس**)’ta bu mısraın صدر’ını inşâd etti; Cumhara’da عجز’i:
* أقب كيعفور الفلاة محنب *
([14]) Zû’r-Rumme divanı 9, “وقد رقصت بها المفاوز” rivayetiyle.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العطف يقال في الشيء إذا ثني أحد طرفيه إلى الآخر، كعطف الغصن والوسادة والحبل، ومنه قيل للرداء المثني: عطاف، وعطفا الإنسان: جانباه من لدن رأسه إلى وركه، وهو الذي يمكنه أن يلقيه من بدنه. ويقال: ثنى عطفه: إذا أعرض وجفا، نحو: ﴿نأى بجانبه﴾ [الإسراء/83]، وصعر بخده، ونحو ذلك من الألفاظ (يقال: نأى بجانبه، وطوى كشحه، وثنى عطفه، وصعر خده، وزوى طرفه، وشمخ أنفه، وازور جانبه، واكفهر حاجبه. انظر: جواهر الألفاظ ص 399)، ويستعار للميل والشفقة إذا عدي بعلى، يقال: عطف عليه وثناه، عاطفة رحم، وظبية عاطفة على ولدها، وناقة عطوف على بوها (البو: ولد الناقة، ويسمى الحوار. انظر: اللسان (بوا) )، وإذا عدي بعن يكون على الضد، نحو: عطفت عن فلان.

##### Türkçe

- **العطف**: Bir şeyde, iki ucundan birinin ötekine doğru bükülmesi denir; **عطف الغصن** ve **الوسادة** ve **الحبل** gibi. Bundan dolayı, bükülmüş ridâya: **عطاف** denilmiştir. İnsanın **عطفا**’sı: başından kalçasına kadar olan iki yanıdır; o, onu bedeninden atabileceği şeydir. Ve denir ki: **ثنى عطفه**; yüz çevirdiği ve katılaştığı zaman; şu söz gibi: ﴿نأى بجانبه﴾ [الإسراء/83] ve **صعر بخده** ve bunun gibi lafızlar (denir ki: **نأى بجانبه** ve **طوى كشحه** ve **ثنى عطفه** ve **صعر خده** ve **زوى طرفه** ve **شمخ أنفه** ve **ازور جانبه** ve **اكفهر حاجبه**. Bak: **جواهر الألفاظ** s. 399). Ve **بعلى** ile geçişli kılındığında, meyil ve şefkat için ödünç alınır; denir ki: **عطف عليه** ve **ثناه**; **عاطفة رحم**; ve yavrusuna karşı **عاطفة** bir ceylan; ve **بوها**’sına karşı **عطوف** bir deve ( **البو**: devenin yavrusudur; ve **الحوار** diye adlandırılır. Bak: **اللسان** (**بوا**) ). Ve **عن** ile geçişli kılındığında, zıddı üzere olur; şu söz gibi: **عطفت عن فلان**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ط ف
عطفت عليه عطوفاً وعطفهه تعالى عليه عطفاً وفلان أهل أن يعطف عليه ويتعطّف وخير الناس العطّاف عليهم‏:‏ العطوف على صغيرهم وكبيرهم‏.‏
والرجل يعطف الوسادة‏:‏ يثنيها فيرتفقها‏.‏
وظبية عاطف‏:‏ تعطف جيدها إذا ربضت وظباء عواطف‏.‏
وهزّ عطفيه فرحاً وثنى عني عطفه‏:‏ أعرض وما تثنيني عليهم عاطفة رحم‏.‏
وناقة عطوف‏:‏ تعطف على البوّ فترأمه‏.‏
ووتّروا العطائف‏:‏ القسيّ الواحدة‏:‏ عطيفة‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وأشقر بليّ وشيّه خفقانه على البيض في أغمادها والعطائف الأشقر‏:‏ البرد المستظل به‏.‏
وتعطّفت عليك الأملاك إذا كانت أطرافه ملوكاً‏.‏
وفلان يتعاطف في مشيه إذا حرك رأسه‏.‏
وامرأة ليّنة المعاطف‏.‏
وتقول‏:‏ رزقك الله عيشاً تلين لك مثانيه ومعاطفه وتدنو عليك مجانيه ومقاطفه‏.‏
وتعطّف بالعطاف والمعطف واعتطف وعطّفته إيّاه‏.‏
قال الأشعث بن قيس‏:‏ وقال ابن مقبل‏:‏ شمّ مخاميص ينسيهم معاطفهم صك القداح وتأريب على اليسر وقال ابن كراع‏:‏ وإذا الركاب تكلّفتها عطّفت ثمر السياط قطوفها ووساعها ولا تركب مثفاراً ولا معطافاً أي مقدّماً للسرج ولا مؤخّراً له‏.‏

##### Türkçe

ع ط ف
**عطفت عليه** **عطوفاً** ve Yüce Allah’ın ona **عطفاً** ile **عطفهه**; ve falan kimse, kendisine **يعطف عليه** ve **يتعطّف** edilmesine ehildir; ve insanların en hayırlısı, onlara karşı **العطّاف** olandır: onların küçüklerine ve büyüklerine karşı **العطوف** olan.

Ve adam **يعطف الوسادة**: onu ikiye katlar da onu yastık edinir.

Ve **ظبية عاطف**: çöktüğü zaman boynunu **تعطف** eder; ve **ظباء عواطف**.

Ve sevincinden iki yanını **هزّ عطفيه**; ve benden onun **عطفه**’unu **ثنى** etti: yüz çevirdi; ve onları benden, bir merhamet **عاطفة**’si çevirmiyor.

Ve **ناقة عطوف**: yavru deveye **تعطف** eder de onu emzirir.

Ve **ووتّروا العطائف**: tek yaylar; bir tanesi: **عطيفة**.

Zû’r-Rumme dedi: Ve sarışın, eskimiş; onun süsü, beyazların üzerinde, kınlarında, ve **العطائف**. **الأشقر**: gölgelenilen örtü.

Ve uçları hükümdarlar olduğu zaman, melekler sana **تعطّفت**.

Ve falan kimse yürüyüşünde **يتعاطف** eder; başını hareket ettirdiği zaman.

Ve **امرأة ليّنة المعاطف**.

Ve dersin: Allah sana, kıvrımları ve yanları sana yumuşayan; ve sığınakları ve kesimleri sana yaklaşan bir yaşayış rızık etsin.

Ve **تعطّف** etti **بالعطاف** ve **المعطف** ile; ve **اعتطف** etti; ve onu ona **عطّفته**.

El-Eş‘as b. Kays dedi: Ve İbn Mukbil dedi: Zayıf karınlılar; okların vurması ve kolaylık üzerine bir ustalık, onlara **معاطفهم**’ı unutturur. Ve İbn Kurâ‘ dedi: Ve binekler onu yüklenince, kamçıların meyvesini, onun salkımlarını ve genişliğini **عطّفت**. Ve ne **مثفاراً** ne de **معطافاً** bin; yani eyere ne ön taraftan ne de arka taraftan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَطَفَ يَعْطِفُ عَطْفاً: انصرفَ. ورجل عَطوف وعَطَّاف: يَحْمِي المُنْهَزِمين. وعطَف عليه يَعْطِفُ عَطفاً: رجع عليه بما يكره أَو له بما يريد. وتعطَّف عليه: وصَلَه وبرَّه. وتعطَّف على رَحِمه: رَقَّ لها. والعاطِفةُ: الرَّحِم، صفة غالبة. ورجل عاطِف وعَطُوف: عائد بفضله حَسَنُ الخُلُق. قال الليث: العطَّاف الرجل الحسَن الخُلُق العطوف على الناس بفضله؛ وقول مُزاحم العُقَيْلي أَنشده ابن الأَعرابي:
وجْدِي به وجْد المُضِلِّ قَلُوصَه
بنَخَلةَ، لم تَعْطِفْ عليه العواطِفُ
لم يفسر العواطف، وعندي أَنه يريد الأَقْدار العَواطِفَ على الإنسان بما يُحِبُّ. وعَطَفْت عليه: أَشْفَقْت. يقال: ما يَثْنيني عليك عاطِفةٌ من رَحِم ولا قَرابة. وتعطَّف عليه: أَشْفَقَ. وتعاطَفُوا أَي عطَف بعضهم على بعض. واسْتَعطَفَه فعطَف. وعَطف الشيءَ يَعْطِفُه عَطْفاً وعُطُوفاً فانعطَفَ وعطَّفه فتعطَّف: حَناه وأَمالَه، شدِّد للكثرة. ويقال: عطفْت رأْس الخشَبة فانْعطفَ أَي حَنَيْتُه فانْحنى. وعطفْت أَي مِلْت. والعَطائف: القِسِيُّ، واحدتها عَطِيفةٌ كما سَمَّوْها حَنِيّة. وجمعها حَنيٌّ. وقوس عَطوفٌ ومُعطَّفةٌ: مَعْطوفةُ إحدى السِّيَتَين على الأُخرى. والعطيفةُ والعِطافةُ: القوس؛ قال ذو الرمة في العَطائف: وأَشْقَرَ بَلَّى وَشْيَه خَفَقانُه،
على البِيضِ في أَغمادِها والعَطائِفِ
يعني بُرْداً يُظَلَّل به، والبيضُ: السُّيوف، وقد عَطَفَها يَعْطِفُها. وقوس عَطْفَى: مَعْطوفة؛ قال أُسامةُ الهذلي:
فَمَدَّ ذِراعَيْه وأَجْنَأَ صُلْبَه،
وفَرَّجَها عَطْفَى مَرِيرٌ مُلاكِمدُ
(* قوله «مرير إلخ» أنشده المؤلف في مادة لكد ممرّ وضبطناه وما بعده هناك بالجر والصواب رفعهما.)
وكل ذلك لتَعَطُّفِها وانحِنائها، وقِسِيٌّ مُعطَّفة ولفاح مُعطَّفة، وربما عَطَفُوا عِدَّة ذود على فصيل واحد فاحْتَلَبُوا أَلْبانهن على ذلك ليَدْرِرْن. قال الجوهري: والقوس المعْطوفة هي هذه العربية. ومُنْعَطَفُ الوادي: مُنْعَرَجُه ومُنْحَناه؛ وقول ساعدة بن جؤية: من كلِّ مُعْنِقةٍ وكلِّ عِطافةٍ
مِنها، يُصَدِّقُها ثَوابٌ يَزْعَب
يعني بعِطافة هنا مُنْحَنًى، يصف صخرة طويلة فيها نحْل. وشاة عاطفة بيِّنةُ العُطوف والعَطْف: تَثني عُنقها لغير علة. وفي حديث الزكاة: ليس فيها عَطْفاء أَي مُلْتَوِيةُ القرن وهي نحو العَقْصاء. وظَبْية عاطِفٌ: تَعْطِفُ عنقها إذا رَبَضَت، وكذلك الحاقِفُ من الظِّباء. وتعاطَف في مَشْيه: تَثنَّى. يقال: فلان يتَعاطفُ في مِشْيته بمنزلة يتَهادى ويَتمايلُ من الخُيلاء والتبَخْتُر.
والعَطَفُ: انثِناء الأَشْفار؛ عن كراع، والغين المعجمة أَعلى. وفي حديث أُمّ مَعْبَد: وفي أَشفاره عَطَفٌ أَي طول كأَنه طال وانعطَف، وروي الحديث أَيضاً بالغين المعجمة. وعطَف الناقةَ على الحُوار والبوّ: ظأَرَها. وناقة عطوفٌ: عاطِفةٌ، والجمع عُطُفٌ. قال الأَزهري: ناقة عَطُوف إذا عُطِفَت على بَوٍّ فرَئمَتْه. والعَطُوف: المُحِبَّة لزوجها. وامرأَة عَطِيفٌ: هَيِّنة ليّنة ذَلول مِطْواع لا كِبر لها، وإذا قلت امرأَة عَطُوف، فهي الحانيةُ على ولدها، وكذلك رجل عَطوف. ويقال: عَطَفَ فلان إلى ناحية كذا يَعْطِفُ عَطْفاً إذا مال إليه وانعطف نحوه. وعَطف رأْسَ بعيره إليه إذا عاجَه عَطْفاً. وعَطفَ اللّه تعالى بقلب السلطان على رَعِيّته إذا جعله عاطفاً رَحِيماً. وعطَف الرجل وِساده إذا ثناه ليرْتَفِقَ عليه ويَتّكِئ؛ قال لبيد:
ومَجُودٍ من صُباباتِ الكَرَى،
عاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ
والعَطُوفُ والعاطُوفُ وبعض يقول العأْطُوف: مِصْيَدةٌ فيها خشبة مَعطوفة الرأْس، سميت بذلك لانعطاف خشبتها. والعَطْفةُ: خَرَزَة يُعَطِّفُ بها النساء الرجالَ، وأَرى اللحياني حكى العِطْفة، بالكسر. والعِطْفُ: المَنْكِب. قال الأَزهري: مَنكِب الرجل عِطْفه، وإبْطُه عِطْفُه. والعُطوف: الآباطُ. وعِطْفا الرجل والدابة: جانباه عن يمين وشمال وشِقَّاه من لَدُنْ رأْسه وَرِكه، والجمع أَعْطاف وعِطاف وعُطُوف. وعِطْفا كل شيء: جانباه. وعطَف عليه أَي كَرَّ؛ وأَنشد الجوهري لأَبي وجزة:
العاطِفُون، تَحِينَ ما من عاطِفٍ،
والمُطْعِمُون، زَمان أََيْنَ المُطْعِمُ؟
قال ابن بري: ترتيب إنشاد هذا الشعر:
العاطفون، تَحِينَ ما من عاطِفٍ،
والمُنْعِمُون يداً، إذا ما أَنْعَمُوا
واللاَّحِقُون جِفانَهم قَمعَ الذُّرَى،
والمُطْعِمُون، زمان أَينَ المُطعِمُ؟
وثنَى عِطْفَه: أَعْرض. ومرَّ ثاني عِطْفِه أَي رَخيَّ البالِ. وفي التنزيل: ثاني عِطْفِه ليُضِلَّ عن سبيل اللّه؛ قال الأَزهري: جاء في التفسير أَن معناه لاوِياً عُنقَه، وهذا يوصف به المتكبِّر، فالمعنى ومِن الناس من يُجادِل في اللّه بغير علم ثانياً عِطفَه أَي متكبراً، ونَصْبُ ثانيَ عطفه على الحال، ومعناه التنوين كقوله تعالى: هَدْياً بالِغَ الكعْبةِ؛ أَي بالِغاً الكعبةَ؛ وقال أَبو سهم الهذلي يصف حِماراً:
يُعالِج بالعِطْفَينِ شَأْواً كأَنه
حَريقٌ، أُّشِيعَتْه الأَباءَةُ حاصِدُ
أَراد أُشِيعَ في الأَباءة فحذف الحرف وقلَب. وحاصِدٌ أَي يَحْصُِدُ الأَباءة بإِحْراقه إياها. ومرَّ ينظُر في عِطفَيْه إذا مرَّ مُعجَباً. والعِطافُ: الإزار. والعِطافُ: الرِّداء، والجمع عُطُفٌ وأَعْطِفة، وكذلك المِعْطَفُ وهو مثل مئْزر وإزار وملِحَف ولِحاف ومِسْرَد وسِرادٍ، وكذلك مِعْطف وعِطافٌ، وقيل: المَعاطِفُ الأَرْدِيةُ لا واحد لها، واعْتَطَفَ بها وتعطَّف: ارْتدى. وسمي الرِّداء عِطافاً لوقُوعه على عِطْفَي الرّجل، وهما ناحيتا عنقه. وفي الحديث: سُبحان مَن تعطَّف بالعِزِّ وقال به، ومعناه سبحان من تَرَدَّى بالعز؛ والتعطُّف في حقِّ اللّه مَجازٌ يُراد به الاتّصاف كأَنَّ العز شَمِله شُمولَ الرِّداء؛ هذا قول ابن الأَثير، ولا يعجبني قوله كأَنّ العز شَمله شمولَ الرِّداء، واللّه تعالى يشمل كل شيء؛ وقال الأَزهري: المراد به عز اللّه وجَماله وجَلاله، والعرب تضع الرِّداء موضع البَهْجة والحُسن وتَضَعُه موضع النَّعْمة والبهاء. والعُطوفُ: الأَرْدِيةُ. وفي حديث الاستسقاء: حَوَّل رِداءه وجعل عِطافَه الأَيمنَ على عاتقه الأَيسر؛ قال ابن الأَثير: إنما أَضاف العِطاف إلى الرِّداء لأنه أَراد أَحد شِقّي العِطاف، فالهاء ضمير الرداء، ويجوز أَن يكون للرجل، ويريد بالعِطافِ جانبَ ردائه الأَيمن؛ ومنه حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما: خرج مُتَلَفِّعاً بعِطاف. وفي حديث عائشة: فناولتها عِطافاً كان عليَّ فرأَت فيه تَصْلِيباً فقالت: نَحِّيه عنّي. والعِطاف: السيف لأَن العرب تسميه رداء؛ قال:
ولا مالَ لي إلا عِطافٌ ومِدْرَعٌ،
لكم طَرَفٌ منه حَديدٌ، ولي طَرَفْ
الطَّرَفْ الأَوَّلُ: حَدُّه الذي يُضرب به، والطرَف الثاني: مَقْبِضُه؛ وقال آخر:
لا مالَ إلا العِطافُ، تُؤْزِرهُ
أُمُّ ثلاثين وابنةُ الجَبَلِ
لا يَرْتَقي النَّزُّ في ذَلاذِلِه،
ولا يُعَدِّي نَعْلَيْه مِنْ بَلَلِ
عُصْرَتُه نُطْفةٌ، تَضَمَّنَها
لِصْبٌ تَلَقَّى مَواقِعَ السَّبَلِ
أَو وَجْبةٌ مِن جَناةِ أَشْكَلةٍ،
إن لم يُرِعْها بالماء لم تُنَلِ
قال ثعلب: هذا وصَف صُعْلوكاً فقال لا مالَ له إلا العِطافُ، وهو السيف، وأُم ثلاثين: كنانة فيها ثلاثون سهماً، وابنةُ الجبل: قَوسُ نَبْعةٍ في جبل وهو أَصْلَبُ لعُودها ولا يناله نزٌّ لأَنه يأْوي الجبال، والعُصرة: المَلْجأُ، والنُّطفة: الماء، واللِّصْب: شَقُّ الجبل، والوَجْبة: الأَكْلة في اليوم، والأَشْكَلة: شجرة. واعْتَطَفَ الرِّداءَ والسيفَ والقوس؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ومَن يَعْتَطِفْه على مِئْزرِ،
فنِعْم الرِّداء على المئْزرِ
وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
لَبِسْتَ عليكَ عِطافَ الحَياء،
وجَلَّلَكَ المَجْدُ ثِنْيَ العَلاء
إنما عنى به رداء الحَياء أَو حُلَّته استِعارةً. ابن شميل: العِطاف تَرَدِّيك بالثوب على مَنكِبيك كالذي يفعل الناس في الحرِّ، وقد تعطَّف بردائه. والعِطافُ: الرِّداء والطَّيْلَسان؛ وكل ثوب تعَطَّفَه أَي تَردَّى به، فهو عِطاف.
والعَطْفُ: عَطْفُ أَطراف الذَّيْل من الظِّهارة على البطانة. والعَطَّاف: في صفة قِداح المَيْسِر، ويقال العَطوف، وهو الذي يَعْطِفُ على القداح فيخرج فائزاً؛ قال الهذلي:
فَخَضْخَضْتُ صُفْنيَ في جَمِّه،
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفا
وقال القُتيبي في كتاب المَيْسِر: العَطوف القِدْح الذي لا غُرْم فيه ولا غُنْم له، وهو واحد الأَغْفال الثلاثة في قِداح الميسر، سمي عَطُوفاً لأنه في كل رِبابة يُضرب بها، قال: وقوله قِدحاً واحد في معنى جميع؛ ومنه قَوله:
حتى تَخَضْخَض بالصُّفْنِ السَّبيخ، كما
خاضَ القِداحَ قَمِيرٌ طامِع خَصِلُ
السَّبِيخُ: ما نَسَل من ريش الطير التي ترد الماء، والقَمِيرُ: المَقْمُور، والطامِعُ: الذي يطمع أَن يَعُود إليه ما قُمِر. ويقال: إنه ليس يكون أَحد أَطمع من مَقْمُور، وخَصِلٌ: كثر خِصال قَمْرِه؛ وأَما قول ابن مقبل:
وأَصْفَرَ عطَّافٍ إذا راحَ رَبُّه،
غدا ابْنا عِيانٍ بالشِّواء المُضَهَّبِ
فإنه أَراد بالعَطَّاف قِدْحاً يَعْطِف عن مآخِذِ القِداح وينفرد، وروي عن المؤرّج أَنه قال في حَلْبة الخيل إذا سُوبق بينها، وفي أَساميها: هو السابِقُ والمُصَلِّي والمُسَلِّي والمُجَلِّي والتالي والعاطِفُ والحَظِيُّ والمؤَمَّلُّ واللَّطِيمُ والسِّكِّيتُ. قال أَبو عبيد: لا يُعرف منها إلا السابق والمصلِّي ثم الثالث والرابع إلى العاشر، وآخرها السكِّيت والفُِسْكل؛ قال الأَزهري: ولم أَجد الرواية ثابتة عن المؤرّج من جهة من يوثق به، قال: فإن صحت الرواية عنه فهو ثقة.
والعِطْفة: شجرة يقال لها العَصْبةُ وقد ذكرت؛ قال الشاعر: تَلَبَّسَ حُبُّها بدَمي ولَحْمِي،
تَلَبُّسَ عِطْفة بفُروع ضالِ
وقال مرة: العَطَف، بفتح العين والطاء، نبت يَتَلَوَّى على الشجر لا ورق له ولا أَفنان، ترعاه البقر خاصة، وهو مُضِرّ بها، ويزعمون أَن بعض عروقه يؤخذ ويُلْوى ويُرْقى ويُطْرَح على المرأَة الفارك فتُِحب زوجها. قال ابن بري: العَطَفةُ اللبلاب، سمي بذلك لتلويه على الشجر. قال الأَزهري: العِطْفَةُ والعَطْفَة هي التي تَعَلَّقُ الحَبَلَةُ بها من الشجر، وأَنشد البيت المذكور وقال: قال النضر إنما هي عَطَفةٌ فخففها ليستقيم له الشعر. أَبو عمرو: من غريب شجر البر العَطَف، واحدتها عَطَفة.
ابن الأَعرابي: يقال تَنَحَّ عن عِطْفِ الطَّريق وعَطْفِه وعَلْبِه ودَعْسِه وقَرْيِه وقارِعَتِه:
وعَطَّافٌ وعُطَيْفٌ: اسمان، والأَعرف غُطَيْف، بالغين المعجمة؛ عن ابن سيده.

##### Türkçe

**عَطَفَ** **يَعْطِفُ** **عَطْفاً**: döndü (yön değiştirdi). Ve **عَطوف** ve **عَطَّاف** bir adam: bozguna uğrayanları korur.

Ve ona **عطَف عليه يَعْطِفُ عَطفاً**: ona, hoşlanmadığı şeyle geri döndü yahut ona, istediği şeyle (geri döndü). Ve ona **تعطَّف عليه**: ona ulaştı ve ona iyilik etti. Ve rahmine **تعطَّف على رَحِمه**: ona acıdı. Ve **العاطِفةُ**: rahimdir; baskın bir sıfat. Ve **عاطِف** ve **عَطُوف** bir adam: faziletiyle dönen, ahlâkı güzel (kimsedir). Leys dedi: **العطَّاف**; ahlâkı güzel, faziletiyle insanlara karşı şefkatli adamdır; ve Müzâhim el-Ukaylî’nin sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okudu:

وجْدِي به وجْد المُضِلِّ قَلُوصَه
بنَخَلةَ، لم تَعْطِفْ عليه العواطِفُ

**العواطف**’u açıklamadı; ve benim yanımda o, insan üzerine sevdiği şeyle dönen **الأَقْدار العَواطِفَ**’ı kasteder. Ve ona **عَطَفْت عليه**: acıdım. Denir: “Seni (yapmaktan) beni alıkoyan, rahimden yahut akrabalıktan bir **عاطِفةٌ** yoktur.” Ve ona **تعطَّف عليه**: acıdı. Ve **تعاطَفُوا**: yani onların bazısı bazısına **عطَف** etti. Ve onu **اسْتَعطَفَه**; o da **عطَف** etti. Ve şeyi **عَطف الشيءَ يَعْطِفُه عَطْفاً وعُطُوفاً**; derken **فانعطَفَ**; ve onu **عطَّفه**; derken **فتعطَّف**: onu büktü ve eğdi; çokluk için şeddelendi. Ve denir: “Tahtanın başını **عطفْت**; derken **انْعطفَ**”; yani onu büktüm; derken eğildi. Ve **عطفْت**: yani meylettim.

Ve **العَطائف**: yaylardır; tekili **عَطِيفةٌ**’dir; tıpkı ona **حَنِيّة** adını verdikleri gibi. Ve onun çoğulu **حَنيٌّ**’dir. Ve **عَطوفٌ** ve **مُعطَّفةٌ** bir yay: iki yay ucundan birinin ötekine doğru bükülmüş olanıdır. Ve **العطيفةُ** ve **العِطافةُ**: yaydır; Zû’r-Rumme **العَطائف** hakkında dedi:

وأَشْقَرَ بَلَّى وَشْيَه خَفَقانُه،
على البِيضِ في أَغمادِها والعَطائِفِ

Bununla, onunla gölgelenilen bir **بُرْد**’u kasteder; ve **البيضُ**: kılıçlardır; ve onu **عَطَفَها يَعْطِفُها**.

Ve **عَطْفَى** bir yay: bükülmüş (yay); Üsâme el-Hüzelî dedi:

فَمَدَّ ذِراعَيْه وأَجْنَأَ صُلْبَه،
وفَرَّجَها عَطْفَى مَرِيرٌ مُلاكِمدُ

(* “مرير إلخ” sözü: müellif onu **لكد** maddesinde okudu; “ممرّ” diye rivayet edildi; biz onu ve ondan sonrasını orada cer ile ضبط ettik; doğrusu ikisini de ref‘ etmektir.)

Bütün bunlar, onun **تَعَطُّفِ**’u ve eğilmesi sebebiyledir. Ve **مُعطَّفة** yaylar ve **مُعطَّفة** **لفاح**; ve bazen bir tek yavru üzerine birkaç deve sürüsünün sayısını **عَطَفُوا** da onların sütlerini bunun üzerine sağdılar ki süt versinler. Cevherî dedi: ve **القوس المعْطوفة** işte bu Arap (yayı)dır.

Ve **مُنْعَطَفُ الوادي**: onun kıvrımı ve bükümüdür; ve Sâ‘ide b. Cüeyye’nin sözü:

من كلِّ مُعْنِقةٍ وكلِّ عِطافةٍ
مِنها، يُصَدِّقُها ثَوابٌ يَزْعَب

Burada **عِطافة** ile bir bükümü kasteder; içinde ince (damarlı) bir uzun kaya tasvir eder. Ve **عاطفة** bir koyun: **العُطوف** ve **العَطْف**’ı açık (olan); bir sebep olmaksızın boynunu büker. Zekât hadîsinde: onda **عَطْفاء** yoktur; yani boynuzu bükülmüş olan; o, **العَقْصاء** gibidir. Ve **عاطِفٌ** bir ceylan: yattığında boynunu büker; ve ceylanlardan **الحاقِفُ** da böyledir. Ve yürüyüşünde **تعاطَف** etti: salındı. Denir: “Falanca, yürüyüşünde **يتَعاطفُ** eder”; **يتَهادى** ve **يَتمايلُ** gibidir; kibir ve böbürlenmeden.

Ve **العَطَفُ**: kirpiklerin bükülmesidir; Kurâ‘dan; ve noktalı **الغين** daha üstündür. Ümmü Ma‘bed hadîsinde: “Ve kirpiklerinde **عَطَفٌ** vardır”; yani uzunluk; sanki uzadı ve büküldü. Hadîs, noktalı **الغين** ile de rivayet edilmiştir. Ve deveyi yavruya ve **البوّ**’ya **عطَف** etti: onu alıştırdı (süt anne yaptı). Ve **عطوفٌ** bir deve: **عاطِفةٌ** (deve); çoğulu **عُطُفٌ**. Ezherî dedi: bir deve, bir **بوٍّ** üzerine **عُطِفَت** de onu benimsediği zaman **عَطُوف**tur. Ve **العَطُوف**: kocasını seven (kadın)dır. Ve **عَطِيفٌ** bir kadın: yumuşak, uysal, itaatkâr; onda kibir yoktur. Ve “**عَطُوف** bir kadın” dediğinde, o, çocuğuna şefkatle eğilendir; **عَطوف** bir adam da böyledir. Ve denir: “Falanca, şu tarafa **عَطَفَ** eder; **يَعْطِفُ عَطْفاً**”; ona meylettiği ve ona doğru döndüğü zaman. Ve devesinin başını kendine doğru **عَطف** etti; onu **عاجَه** (çevirdiği) zaman; **عَطْفاً**. Ve Allah Teâlâ, sultanın kalbini raiyyetine karşı **عَطَفَ** etti; onu şefkatli, merhametli kıldığı zaman. Ve adam yastığını **عطَف** etti; üzerine dayanmak ve yaslanmak için onu ikiye katladığı zaman; Lebîd dedi:

ومَجُودٍ من صُباباتِ الكَرَى،
عاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ

Ve **العَطُوفُ** ve **العاطُوفُ**; bazıları **العأْطُوف** der: başı bükülmüş bir tahta bulunan bir tuzaktır; tahtasının bükülmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Ve **العَطْفةُ**: kadınların erkekleri kendisiyle kendilerine meylettirdikleri bir boncuktur; Lihyânî’nin **العِطْفة**’yi, kesre ile, naklettiğini görüyorum. Ve **العِطْفُ**: omuzdur. Ezherî dedi: erkeğin omzu onun **عِطْف**’udur; koltuk altı da onun **عِطْف**’udur. Ve **العُطوف**: koltuk altlarıdır. Ve erkeğin ve binek hayvanının iki **عِطْف**’u: sağ ve soldan iki yanı ve başından kalçasına kadar iki tarafıdır; çoğulu **أَعْطاف** ve **عِطاف** ve **عُطُوف**. Ve her şeyin iki **عِطْف**’u: iki yanıdır.

Ve ona **عطَف عليه**: yani geri döndü (tekrar saldırdı); Cevherî, Ebû Vecze’den okudu:

العاطِفُون، تَحِينَ ما من عاطِفٍ،
والمُطْعِمُون، زَمان أََيْنَ المُطْعِمُ؟

İbn Berrî dedi: bu şiirin okunuş sırası:

العاطفون، تَحِينَ ما من عاطِفٍ،
والمُنْعِمُون يداً، إذا ما أَنْعَمُوا
واللاَّحِقُون جِفانَهم قَمعَ الذُّرَى،
والمُطْعِمُون، زمان أَينَ المُطعِمُ؟

Ve onun **عِطْف**’unu büktü: yüz çevirdi. Ve onun **ثاني عِطْفِه** olarak geçti: yani gönlü rahat. Tenzîlde: “**ثاني عِطْفِه** li-yudille ‘an sebîli’llâh”; Ezherî dedi: tefsirde, manası boynunu bükerek gelmiştir; bu, kibirliye nispet edilir; mana: “İnsanlardan kimi, ilimsiz olarak Allah hakkında mücadele eder; **ثانياً عِطفَه**”; yani kibirli olarak. **ثانيَ عطفه**’nin nasbı hâl üzerinedir; ve manası tenvîn (takdîri)dir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “**هَدْياً بالِغَ الكعْبةِ**”; yani “**بالِغاً الكعبةَ**”. Ebû Sehm el-Hüzelî, bir eşeği vasfederek dedi:

يُعالِج بالعِطْفَينِ شَأْواً كأَنه
حَريقٌ، أُّشِيعَتْه الأَباءَةُ حاصِدُ

“**أُشِيعَ** fi’l-**الأَباءة**”yı kastetti; harfi hazfetti ve çevirdi. Ve **حاصِدٌ**: yani **يَحْصُِدُ**; **الأَباءة**’yi onu yakmasıyla biçer. Ve iki **عِطف**’unda bakarak geçti; kendini beğenmiş olarak geçtiği zaman.

Ve **العِطافُ**: izardır. Ve **العِطافُ**: ridâdır; çoğulu **عُطُفٌ** ve **أَعْطِفة**’dir. Ve **المِعْطَفُ** da böyledir; o, **مئْزر** ve **إزار** ve **ملِحَف** ve **لِحاف** ve **مِسْرَد** ve **سِرادٍ** gibidir. Ve **مِعْطف** ve **عِطافٌ** da böyledir. Ve denildi: **المَعاطِفُ** ridâlardır; onun tekili yoktur. Ve onunla **اعْتَطَفَ** ve **تعطَّف**: ridâ giydi. Ridâya **عِطاف** adı verildi; çünkü erkeğin iki **عِطْف**’u üzerine düşer; onlar da boynunun iki yanıdır. Hadîste: “**سُبحان مَن تعطَّف بالعِزِّ وقال به**”; manası: “İzzetle bürünenin tesbihi”; ve Allah hakkında **التعطُّف** mecazdır; onunla vasıflanma kastedilir; sanki izzet, ridânın kuşatması gibi onu kuşatmıştır; bu, İbnü’l-Esîr’in sözüdür. Ve onun “sanki izzet onu ridânın kuşatması gibi kuşattı” sözünü beğenmiyorum; Allah Teâlâ her şeyi kuşatır. Ezherî dedi: bununla kastedilen Allah’ın izzeti, cemâli ve celâlidir; Araplar ridâyı sevinç ve güzellik yerine koyar; onu nimet ve ihtişam yerine koyar. Ve **العُطوفُ**: ridâlardır. İstiskâ hadîsinde: ridâsını çevirdi ve onun sağ **عِطاف**’ını sol omzu üzerine koydu. İbnü’l-Esîr dedi: **العِطاف**’ı ridâya ancak, **العِطاف**’ın iki tarafından birini kastettiği için izafe etti; **الهاء** ridânın zamiridir; ve erkeğe de olabilir; **العِطاف** ile ridâsının sağ yanını kasteder. Bundan: İbn Ömer hadîsi, Allah onlardan razı olsun: **عِطاف** ile bürünmüş olarak çıktı. Âişe hadîsinde: “Bana, üzerimde olan bir **عِطاف** uzattı; onda bir **تَصْلِيب** gördü; dedi ki: ‘Onu benden uzaklaştır.’” Ve **العِطاف**: kılıçtır; çünkü Araplar ona ridâ der; (şair) dedi:

ولا مالَ لي إلا عِطافٌ ومِدْرَعٌ،
لكم طَرَفٌ منه حَديدٌ، ولي طَرَفْ

Birinci **الطَّرَفْ**: onun vurulan keskin ağzıdır; ikinci **الطرَف**: kabzasıdır. Ve bir başkası dedi:

لا مالَ إلا العِطافُ، تُؤْزِرهُ
أُمُّ ثلاثين وابنةُ الجَبَلِ
لا يَرْتَقي النَّزُّ في ذَلاذِلِه،
ولا يُعَدِّي نَعْلَيْه مِنْ بَلَلِ
عُصْرَتُه نُطْفةٌ، تَضَمَّنَها
لِصْبٌ تَلَقَّى مَواقِعَ السَّبَلِ
أَو وَجْبةٌ مِن جَناةِ أَشْكَلةٍ،
إن لم يُرِعْها بالماء لم تُنَلِ

Sa‘leb dedi: bu, bir **صُعْلوك**’u vasfetti; “Onun malı ancak **العِطاف**’tır” dedi; o da kılıçtır. Ve **أُم ثلاثين**: içinde otuz ok bulunan bir sadaktır. Ve **ابنةُ الجبل**: dağda (yetişen) bir **نَبْعة** yayıdır; odunu daha serttir; ve ona **نزٌّ** erişmez; çünkü o dağlara sığınır. Ve **العُصرة**: sığınaktır. Ve **النُّطفة**: sudur. Ve **اللِّصْب**: dağın yarığıdır. Ve **الوَجْبة**: günde bir öğündür. Ve **الأَشْكَلة**: bir ağaçtır.

Ve ridâyı, kılıcı ve yayı **اعْتَطَفَ**; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; ve (şu beyti) okudu:

ومَن يَعْتَطِفْه على مِئْزرِ،
فنِعْم الرِّداء على المئْزرِ

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:

لَبِسْتَ عليكَ عِطافَ الحَياء،
وجَلَّلَكَ المَجْدُ ثِنْيَ العَلاء

Bununla ancak, istiare olarak hayânın ridâsını yahut hüllesini kastetti. İbn Şümeyl: **العِطاف**; sıcakta insanların yaptığı gibi, iki omzun üzerine elbiseyle bürünmendir; ve ridâsıyla **تعطَّف** etmiştir. Ve **العِطافُ**: ridâ ve **الطَّيْلَسان**’dır; ve kendisiyle **تعَطَّفَه** ettiğin her elbise; yani onunla büründüğün; o, **عِطاف**tır.

Ve **العَطْفُ**: dış örtünün etek uçlarını iç astar üzerine bükmektir.

Ve **العَطَّاف**: **قِداح المَيْسِر**’in vasfında; ve **العَطوف** da denir; o, oklar üzerine **يَعْطِفُ** eden (dönen)dir; böylece kazanan olarak çıkar; Hüzelî dedi:

فَخَضْخَضْتُ صُفْنيَ في جَمِّه،
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفا

Kuteybî, **المَيْسِر** kitabında dedi: **العَطوف**; onda ne zarar (ödemesi) ne kazanç olan **قِدْح**tır; o, **قِداح الميسر**’deki üç **الأَغْفال**’dan biridir. Her **رِبابة**’da onunla vurulduğu için **عَطُوفاً** adlandırıldı. Dedi: ve “**قِدحاً**” sözü, hepsi manasında bir tekildir. Ondan, onun sözü:

حتى تَخَضْخَض بالصُّفْنِ السَّبيخ، كما
خاضَ القِداحَ قَمِيرٌ طامِع خَصِلُ

**السَّبِيخُ**: suya gelen kuşların tüylerinden dökülen şeydir. Ve **القَمِيرُ**: **المَقْمُور** (yenilmiş) olandır. Ve **الطامِعُ**: yenildiği şeyin kendisine geri dönmesini uman kimsedir. Ve denir: yenilmiş kimseden daha çok umut eden kimse olmaz. Ve **خَصِلٌ**: onun yenilgi huyları çok oldu. İbn Mukbil’in sözüne gelince:

وأَصْفَرَ عطَّافٍ إذا راحَ رَبُّه،
غدا ابْنا عِيانٍ بالشِّواء المُضَهَّبِ

O, **العَطَّاف** ile, okların alındığı yerlerden dönen ve tek başına kalan bir **قِدْح**ı kastetti. Ve Müerric’ten rivayet edildi ki, o, atların koşusunda, aralarında yarış yapıldığı zaman, onların adları içinde dedi: **السابِقُ** ve **المُصَلِّي** ve **المُسَلِّي** ve **المُجَلِّي** ve **التالي** ve **العاطِفُ** ve **الحَظِيُّ** ve **المؤَمَّلُّ** ve **اللَّطِيمُ** ve **السِّكِّيتُ**. Ebû Ubeyd dedi: bunlardan ancak **السابق** ve **المصلِّي** bilinir; sonra üçüncü ve dördüncüden onuncuya kadar; ve sonuncusu **السكِّيت** ve **الفُِسْكل**’dir. Ezherî dedi: Müerric’ten, kendisine güvenilen kimse tarafından sabit bir rivayet bulmadım. Dedi: eğer ondan rivayet sahihse, o güvenilirdir.

Ve **العِطْفة**: **العَصْبةُ** denilen bir ağaçtır; zikredilmiştir; şair dedi:

تَلَبَّسَ حُبُّها بدَمي ولَحْمِي،
تَلَبُّسَ عِطْفة بفُروع ضالِ

Ve bir defa: **العَطَف** (ayn ve tı’nın fethiyle): yaprağı ve dalları olmayan, ağaç üzerine dolanan bir bitkidir; onu özellikle sığırlar otlar; o, onlara zararlıdır. Ve zannederler ki onun bazı kökleri alınır, bükülür, okunur (rukye yapılır) ve kocasından nefret eden kadının üzerine atılır da kocasını sever. İbn Berrî dedi: **العَطَفةُ** sarmaşıktır; ağaç üzerine dolanmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ezherî dedi: **العِطْفَةُ** ve **العَطْفَة**; ağaçtan **الحَبَلَةُ**’nin kendisine tutunduğu şeydir. Zikredilen beyti okudu ve dedi: Nadr dedi ki: o ancak **عَطَفةٌ**’dir; şiir ona düzgün gelsin diye onu hafifletti. Ebû Amr: kır bitkilerinin garibinden **العَطَف**; tekili **عَطَفة**’dir.

İbnü’l-A‘râbî: denir: “Yolun **عِطْف**’undan ve **عَطْف**’ından ve **عَلْب**’inden ve **دَعْس**’ından ve **قَرْي**’inden ve **قارِعَتِه**’sinden uzak dur”:

Ve **عَطَّافٌ** ve **عُطَيْفٌ**: iki isimdir; daha bilinen **غُطَيْف**’tir; noktalı **الغين** ile; İbn Sîde’den.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ط ف * * عَطَف * مال وعطف العود * فانْعَطَفَ * و * عَطَفَ * الوسادة ثناها وعطف عليه أشفق وباب الكل ضرب و * المِعْطَفُ * بكسر الميم الرداء وكذا * العِطَافُ * و * تَعَطَّفَ * عليه أشفق و * تَعاطَفُوا * عطف بعضهم على بعض و * اسْتَعْطَفَهُ * عليه * فعَطَف * و * عِطْفَا * الرجل جانباه من لدن رأسه إلى وركيه وكذا عِطفا كل شيء جانباه وثنى * عِطْفَهُ * عنه أي أعرض عنه و * مُنْعَطُ * الوادي بفتح الطاء مُنعرجه ومُنحناه

##### Türkçe

* ع ط ف * **عَطَفَ**: eğdi; ve **عَطَفَ** **العودَ**: onu eğdi; böylece **فَانْعَطَفَ**: o da eğildi. Ve **عَطَفَ** **الوسادةَ**: onu ikiye katladı. Ve **عَطَفَ** عليه: ona acıdı. Hepsinin bâbı “ضرب”dır. Ve **المِعْطَفُ** (mîm’in kesresiyle): ridâdır; bunun gibi **العِطَافُ** da. Ve **تَعَطَّفَ** عليه: ona acıdı. Ve **تَعاطَفُوا**: birbirlerinin üzerine acıdılar; bazısı bazısının üzerine **عطف** etti. Ve **اسْتَعْطَفَهُ** عليه: onun üzerine ondan acıma istedi; böylece **فعَطَفَ**: o da acıdı. Ve **عِطْفَا** الرجل: erkeğin iki yanı; başının yanından kalçalarına kadar. Bunun gibi her şeyin **عِطفا**’sı: onun iki yanı. Ve **ثنى عِطْفَهُ عنه**: yani ondan yüz çevirdi. Ve **مُنْعَطُ** الوادي (tâ’nın fethasıyla): onun kıvrımı ve onun bükümü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عطف يعطف عطفا: مال نقله الجوهري، ومنه الحديث:  فوالله لكأن عطفتهم حين سمعوا صوتي عطفة البقر على أولادها. وعطف عليه: أشفق كتعطف قال شيخنا: صرحوا بأن العطف بمعنى الشفقة مجاز من العطف بمعنى الانثناء ثم استعير للميل والشفقة إذا عدي بعلى، وإذا عدى بعن كان على الضد. وعطف الوسادة: ثناها، كعطفها تعطيفا. وعطف عليه: أي حمل وكر وفي اللسان: رجع عليه بما يكره، أو له بما يريد. ويتوجه قول أبي وجزة السعدي: العاطفون تحين ما من عاطف والمسبغون يدا إذا ما أنعموا على العاطفة، وعلى الحملة. والعطفة: خرزة للتأخيذ تؤخذ بها النساء الرجال، كما في الصحاح. والعطفة: شجرة تتعلق الحبلة بها وهي التي يقال لها: العصبة، كما سيأتي ويكسر فيهما في الأولى حكى اللحياني، وفي الثانية أبو حنيفة، وأنشد الأزهري قول الشاعر:
  تلبس حبها بدمي ولحمـي                      تلبس عطفة بفروع ضال وقال ابن بري: العطفة: اللبلاب، سمي بذلك لتلويه على الشجر. والعطفة بالكسر: أطراف الكرم المتعلقة منه، وشجرة العصبة وهي التي تقدم فيها أن الحبلة تتعلق بها. وبالتحريك: نبت يتلوى على الشجر لا ورق له، ولا أفنان، تراه البقر خاصة، وهو مضر بها، ويزعمون أنه يؤخذ بعض عروقه ويلوى، ويرقى، ويطرح على الفارك فتحب زوجها قال الأزهري: وقال النضر: إنما هي العطفة فخففها الشاعر ضرورة؛ ليستقيم له الشعر، وقال أبو عمرو في غريب شجر البر: العطف، واحدها عطفة. وظبية عاطف: تعطف جيدها إذا ربضت وكذلك الحاقف من الظباء. والعطاف ككتاب، والمعطف كمنبر: الرداء والطيلسان، وكل ثوب يتردى به، جمع الأخير: معاطف، قال ابن مقبل:
  شم العرانين ينسيهم معاطـفـهـم                      ضرب القداح وتاريب على الخطر وقل الأصمعي: لم أسمع للمعاطف بواحد، وفي حديث ابن عمر: خرج متلفعا بعطاف وفي حديث عائشة:  فناولتها عطافا كان علي  وجمع العطاف: عطف، وأعطفة، وعطوف، والمعطف والعطاف، مثل مئزر وإزار، وملحف ولحاف، ومسرد وسراد. وقيل: سمي الرداء عطافا لوقوعه على عطفى الرجل، وهما ناحيتا عنقه. والعطاف: السيف لأن العرب تسميه رداء، قال:
  ولا مال لي إلا عطاف ومـدرع                      لكم طرف منه حديد ولي طرف الطرف الأول: حده الذي يضرب به، والطرف الثاني: مقبضه، وقال آخر:
  لا مال إلا العطاف تؤزره                      أم ثلاثين وابنة الجـبـل وقال ابن عباد: العطاف ككتاب: اسم كلب. والعطوف: الناقة التي تعطف على البو فترأمه نقله الجوهري، والجمع عطف. والعطوف: مصيدة سميت لأن فيها خشبة منعطفة الرأس كالعاطوف. والعطوف في قداح الميسر: القدح الذي يعطف على القداح فيخرج فائزا قال صخر الغي الهذلي:
  فخضخضت صفني في جمه                      خياض المدابر قدحا عطوفا

  أو هو: القدح الذي لا غرم فيه ولا غنم وهو أحد الأغفال الثلاثة من قداح الميسر، سمي عطوفا لأنه في كل ربابة يضرب، قاله القتيبي في كتاب الميسر كالعطاف، كشداد فيهما. أو العطوف: الذي يرد مرة بعد مرة. أو الذي كرر مرة بعد مرة قاله السكري في شرح ديوان الهذليين. أو العطاف كشداد: قدح يعطف على مآخذ القداح، وينفرد وبه فسر قول ابن مقبل:
  وأصفر عـطـاف إذا راح ربـه                      غدا ابنها عيان في الشواء المضهب والعطاف: فرس عمرو بن معدي كرب رضي الله عنه. وعطاف بن خالد: محدث مخزومي مدني، يروى عن نافع، قال أحمد: ثقة، وقال ابن معين: ليس به بأس. والعطف، محركة: طول الاشفار وانعطافها، ومنه حديث أم معبد: وفي أشفاره عطف، نقله كراع، ويروى بالغين، وهو أعلى. وعطيف كزبير: علم والأعرف عغطيف، بالمعجمة، عن ابن سيده. والمعطوفة: قوس عربية تعطف سيتها عليها عطفا شديدا وهي التي تتخذ للأهداف قاله ابن دريد والجوهري.

  وفي الصحاح: عطفا الرجل: جانباه من لدن رأسه إلى وركيه، وكذل: عطفا كل شيء بالكسر: جانباه. وقال ابن الأعرابي: يقال: تنح عن عطف الطريق، ويفتح: أي قارعته وكذا عن علبه، ودعسه، وقريه، وقارعته. وعطف القوس بالكسر: سيتها ولها عطفان، قال ابن عباد. ويقال: هو ينظر في عطفيه: أي معجب بنفسه. قال ابن دريد: وجاء فلان ثاني عطفه: أي جاء رخي البال ومنه قوله تعالى  ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله  أو معناه: لا ويا عنقه قال الأزهري: وهذا يوصف به المتكبر أو المعنى متكبرا معرضا عن الإسلام، ولا يخفى أن التكبر والإعراض من نتائج العنق، فالمآل واحد ويقال: ثنى عنه فلان عطفه: أي أعرض عنه، نقله الجوهري. وتعوج الفرس هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب وتعوج القوس في عطفيه: إذا تثنى يمنة ويسرة كما هو نص العباب. والعطف أيضا أي: بالكسر: الإبط وقيل: المنكب، وقال الأزهري: منكب الرجل عطفه، وإبطه عطفه، والجمع العطوف. والعطف بالفتح: الانصراف وقد عطف يعطف عطفا. والعطف بالضم: جمع العاطف والعطوف وهما العائد بالفضل، الحسن الخلق. والعطاف بالكسر، وهذه للإزار وفي عبارة المصنف قلاقة ظاهرة. وقال أبو زيد: امرأة عطيف، كأمير: أي لينة مطواع وهي التي لا كبر لها. ويقال: عطفته ثوبي تعطيفا: إذا جعلته عطافا له أي رداء على منكبيه كالذي يفعله الناس في الحر. وقسي معطفة: معطوفة إحدى السيتين على الأخرى وكذلك لقاح معطفة، شدد فيهما للكثرة قال الجوهري: وربما عطفوا عدة ذود على فصيل واحد، واحتلبوا ألبانهن على ذلك ليدررن. وانعطف الغصن وغيره: انثنى وهو مطاوع عطفه. قال الجوهري: ومنعطف الوادي: منعرجه، ومنحناه. قال: وتعاطفوا: أي عطف بعضهم على لعض. قال: وتعطف به أي بالعطاف: إذا ارتدى بالرداء، ومنه الحديث:  سبحان من تعطف بالعز وقال به  معناه: سبحان من تردى بالعز، والتعطف في حق الله سبحانه مجاز، يراد به الاتصاف، كأن العز شمله شمول الرداء، هذا قول ابن الأثير، قال صاحب اللسان: ولا يعجبني قوله: كأن العز شمله شمول الرداء، والله تعالى يشمل كل شيء، وقال الأزهري: المراد به عز الله وجماله وجلاله، والعرب تضع الرداء موضع النعمة والبهاء كاعتطف به اعتطافا، كما في المحيط واللسان، ومنه قول ابن هرمة:
  علقها قـلـبـه جـويرية                      تلعب بين الولدان معتطفه وقال الليث: يقال للإنسان: يتعاطف في مشيته: إذا حرك رأسه، وقال غيره: هو بمنزلة تهادى وتمايل أو تبختر وهما واحد. واستعطفه استعطافا: سأله أن يعطف عليه فعطف.
 ومما يستدرك عليه: رجل عطوف وعطاف: يحمي المنهزمين. وتعطف عليه: وصله وبره. وتعطف على رحمه: رق لها. والعاطفة: الرحم، صفة غالبة. وقال الليث: العطاف: الرجل الحسن الخلق، العطوف على الناس بفضله. ويقال: ماتثنيني عليك عاطفة من رحم ولا قرابة. وعطف الشيء عطوفا، وعطفه تعطيفا: حناه وأماله، فانعطف وتعطف. ويقال: عطفت رأس الخشبة، شدد للكثرة. وقوس عطوف، ومعطفة: معطوفة إحدى السيتين على الأخرى. والعطيفة والعطافة: القوس، قال ذو الرمة في العطائف:

  وأشقر بلـى وشـيه خـفـقـانـه                      على البيض في أغمادها والعطائف وقوس عطفى: أي معطوفة، قال أسامة الهذلي:
  فمد ذراعيه وأجنأ صلـبـه                      وفرجها عطفى مرير ملاكد والعطافة بالكسر: المنحنى، قال ساعدة بن جؤية يصف صخرة طويلة فيها نحل:
  من كل معنقة وكل عطافة                      منها يصدقها ثواب يزعب وشاة عاطفة بينة العطوف والعطف: تثني عنقها لغير علة. وفي حديث الزكاة:  ليس فيها عطفاء  أي: ملتوية القرن، وهي نحو العقصاء. والعطوف: المحبة لزوجها، والحانية على ولدها. وانعطف نحوه: مال إليه. وعطف رأس بعيره إليه: إذا عاجه عطفا. وعطف الله تعالى بقلب السلطان على رعيته: إذا جعله عاطفا رحيما. وجمع عطف الرجل: أعطاف، وعطاف، وعطوف. ومر ينظر في عطفيه: إذا مر معجبا. واعتطف السيف والقوس: ارتدى بهما، الأخيرة عن ابن الأعرابي وأنشد:
  ومن يعتطفه على مئزر                      فنعم الرداء على المئزر والعطف: عطف أطراف الذيل من الظهارة على البطانة. وفي حلبة الخيل: العاطف، وهو السادس، روي ذلك عن المؤرج، قال الأزهري: ولم أجد الرواية ثابتة عن المؤرج من جهة من يوثق به، قال: فإن صحت عنه الرواية فهو ثقة. وسموا عاطفا، وعطيفة، كجهينة. وفي الأساس: يقال: لا تركب مثفارا ولا معطافا: أي مقدما للسرج، ولا مؤخرا.

##### Türkçe

**عطف** **يعطف** **عطفا**: eğdi; bunu el-Cevherî nakletti. Ondan da hadis: “Vallahi, sanki sesimi işittiklerinde onların dönüşleri, sığırın yavrularına dönüşü gibi bir dönüş idi.”

Ve **عطف عليه**: acıdı; **تعطف** gibi. Şeyhimiz dedi ki: **العطف**’ın “acıma” mânasında oluşunun, “bükülme” mânasındaki **العطف**’tan mecaz olduğunu açıkça söylediler; sonra **على** ile geçişli kılındığında meyil ve acıma için ödünç alındı; **عن** ile geçişli kılındığında ise zıddı üzere olur.

Ve **عطف الوسادة**: onu ikiye katladı; **عطفها**’yı **تعطيفا** (yapmak) gibi.

Ve **عطف عليه**: yani yüklendi ve (onu) taşıdı. Ve Lisân’da: hoşlanmadığı şeyle ona döndü; yahut istediği şeyle onun lehine (döndü).

Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözü yönelir:
**العاطفون** (yokken) bir **عاطف** bulunmadığı vakit; ve **المسبغون** (nimet verdiklerinde) eli bol olanlar; **على العاطفة**’ye ve **على الحملة**’ye.

Ve **العطفة**: kadınların erkekleri kendisiyle elde ettikleri, elde etme için bir boncuk; Sıhâh’ta olduğu gibi.

Ve **العطفة**: **الحبلة**’nin kendisine tutunduğu bir ağaçtır; o, kendisine: **العصبة** denilen şeydir; ileride geleceği üzere. Ve ikisinde de kesrelenir: birincisinde el-Lihyânî nakletti, ikincisinde Ebû Hanîfe. Ve el-Ezherî şairin sözünü okudu:

  “Sevgisini kanım ve etimle giyinir;
  **عطفة**’yi sapmış dallarla giyinir.”

İbn Berrî dedi ki: **العطفة**: sarmaşık; ağaç üzerine dolanmasından dolayı böyle adlandırıldı.

Ve **العطفة** (kesre ile): asmanın ondan sarkan uçları; ve **العصبة** ağacı; ki onda, **الحبلة**’nin kendisine tutunduğu daha önce geçti.

Ve (hareke ile): yaprağı ve dalları olmayan, ağaç üzerine dolanan bir bitki; onu özellikle sığır görür; o, onlara zararlıdır. Ve zannederler ki onun bazı kökleri alınır, bükülür, rukye yapılır ve **الفارك** üzerine atılır da (kadın) kocasını sever.

el-Ezherî dedi ki: en-Nadr dedi ki: o ancak **العطفة**’dir; şair onu zaruret olarak hafifletti ki şiir ona düzgün gelsin.

Ebû ‘Amr, “Garîbu Şecer el-Berr”de dedi ki: **العطف**; onun teki **عطفة**’dir.

Ve **ظبية عاطف**: çöktüğünde boynunu büker; ceylanlardan **الحاقف** da böyledir.

Ve **العطاف** (kitap gibi), ve **المعطف** (minber gibi): rida ve taylasan; ve üzerine bürünülen her elbise. Sonuncunun çoğulu: **معاطف**. İbn Mukbil dedi ki:

  “Burunları yüksek olanlar, **معاطف**’lerini onlara unutturur;
  okların vuruluşu ve tehlike üzerine (atılan) paylar.”

el-Asma‘î dedi ki: **المعاطف** için bir tekil işitmedim.

Ve İbn Ömer hadîsinde: **عطاف** ile bürünmüş olarak çıktı.

Ve Âişe hadîsinde: “Ona, üzerimde olan bir **عطاف** uzattım.”

Ve **العطاف**’ın çoğulu: **عطف** ve **أعطفة** ve **عطوف**.

Ve **المعطف** ve **العطاف**; **مئزر** ve **إزار**, ve **ملحف** ve **لحاف**, ve **مسرد** ve **سراد** misali.

Ve denildi ki: rida’ya **عطاف** denilmesi, onun erkeğin iki **عطفى**’sı üzerine düşmesindendir; ikisi de boynunun iki yanıdır.

Ve **العطاف**: kılıçtır; çünkü Araplar ona “rida” adını verir. (Şair) dedi ki:

  “Benim malım yoktur; ancak bir **عطاف** ve bir zırh (vardır);
  onun bir ucu size keskindir, benim için de bir ucu (vardır).”

Birinci uç: onunla vurulan keskin tarafı; ikinci uç: kabzası.

Ve bir başkası dedi ki:

  “Mal yok; ancak beline sardığın **العطاف** (vardır);
  otuzun anası ve dağın kızı (vardır).”

İbn ‘Abbâd dedi ki: **العطاف** (kitap gibi): bir köpeğin adıdır.

Ve **العطوف**: yavruya meyledip onu emziren deve; el-Cevherî nakletti. Çoğulu: **عطف**.

Ve **العطوف**: bir tuzaktır; içinde başı bükük bir tahta bulunduğu için böyle adlandırıldı; **العاطوف** gibi.

Ve **العطوف** maysir oklarında: okların üzerine binen (eklenen) ve kazanan olarak çıkan oktur. Sahr el-Gayy el-Huzelî dedi ki:

  “Onun kalabalığında iki yanımı çalkaladım;
  arka tarafların çalkalanışı gibi, bir **عطوف** ok (ile).”

Veya o: ne zarar ne kazanç bulunan oktur; maysir oklarının üç **الأغفال**’inden biridir. **عطوف** diye adlandırıldı; çünkü her **ربابة**’da vurulur; bunu Kuteybî “Kitâbu’l-Maysir”de söyledi; **العطاف** gibi; ikisinde de **شداد** gibi.

Veya **العطوف**: bir defa sonra bir defa daha geri dönen.

Veya bir defa sonra bir defa daha tekrar edilen; bunu es-Sukkerî “Şerhu Dîvâni’l-Huzeliyyîn”de söyledi.

Veya **العطاف** (شداد gibi): okların tutacaklarına eklenen bir oktur; tek başına kalır. Bununla İbn Mukbil’in sözü tefsir edildi:

  “Ve sarı bir **عطاف**; sahibi akşamleyin gittiğinde,
  oğlu sabahleyin altın yaldızlı kızartmada apaçık (olur).”

Ve **العطاف**: ‘Amr b. Ma‘dî Kerib’in (Allah ondan razı olsun) atıdır.

Ve **عطاف بن خالد**: Mahzûmî Medîneli bir muhaddis; Nâfi‘den rivayet eder. Ahmed dedi ki: güvenilir. İbn Ma‘în dedi ki: onda bir beis yoktur.

Ve **العطف** (harekeli): kirpiklerin uzunluğu ve bükülmesi. Ondan Ümm Ma‘bed hadîsi: “Ve kirpiklerinde **عطف** vardı.” Bunu Kurâ‘ nakletti. Ve **بالغين** ile de rivayet edilir; o daha yüksektir.

Ve **عطيف** (Zübeyr gibi): bir özel addır; daha bilinen **عغطيف**’tir; mu‘ceme ile; İbn Sîde’den.

Ve **المعطوفة**: Arap yayıdır; **سيتها**’sını onun üzerine şiddetli bir **عطف** ile büker; o, hedefler için yapılan yaydır; bunu İbn Düreyd ve el-Cevherî söyledi.

Ve Sıhâh’ta: erkeğin iki **عطفا**’sı: başından kalçalarına kadar iki yanıdır. Ve böylece: her şeyin iki **عطفا**’sı (kesre ile): iki yanıdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: denilir: “Yolun **عطف**’undan uzak dur”; ve fetha ile: yani onun kenarı. Ve böylece: onun **علبه**’sinden, ve **دعسه**’sinden, ve **قريه**’sinden, ve **قارعته**’sinden.

Ve **عطف القوس** (kesre ile): onun **سيتها**’sıdır; onun iki **عطفان**’ı vardır; İbn ‘Abbâd dedi.

Ve denilir: “O, iki **عطفيه**’inde bakıyor”: yani kendini beğenmiş.

İbn Düreyd dedi ki: “Falan, **ثاني عطفه** olarak geldi”: yani gönlü rahat olarak geldi. Ondan Yüce Allah’ın sözü: **ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله**.

Veya mânası: boynunu eğerek. el-Ezherî dedi ki: bu, kibirliye sıfat olur; yahut mânası: kibirlenerek, İslâm’dan yüz çevirerek. Ve gizli değildir ki kibir ve yüz çevirme boynun sonuçlarındandır; sonuç bir olur.

Ve denilir: “Falan, ondan **عطفه**’ni büktü”: yani ondan yüz çevirdi; el-Cevherî nakletti.

Ve “**تعوج الفرس**” böylece nüshalarda (geçer); o yanlıştır. Doğrusu: “**تعوج القوس في عطفيه**”: sağa ve sola büküldüğünde; bu, el-‘Ubâb’ın nassı olduğu gibidir.

Ve **العطف** ayrıca, yani: (kesre ile): koltuk altı; ve denildi: omuz. el-Ezherî dedi ki: erkeğin omzu onun **عطف**’udur; koltuk altı da onun **عطف**’udur. Çoğulu: **العطوف**.

Ve **العطف** (fetha ile): dönüp gitme; ve **عطف** **يعطف** **عطفا**.

Ve **العطف** (damme ile): **العاطف** ve **العطوف**’un çoğuludur; ikisi de faziletle dönen, güzel huylu (kimsedir).

Ve **العطاف** (kesre ile); bu, izar içindir; musannifin ibaresinde açık bir karışıklık vardır.

Ebû Zeyd dedi ki: **امرأة عطيف** (emîr gibi): yani yumuşak, itaatkâr; onda kibir yoktur.

Ve denilir: “Elbisemi **عطفته** **تعطيفا**”: onu kendisi için bir **عطاف** yaptığımda; yani iki omzu üzerinde bir rida; insanların sıcakta yaptığı gibi.

Ve **قسي معطفة**: iki **سيت**’ten birinin ötekine bükülmüş olması. Ve böylece **لقاح معطفة**. İkisinde de çokluk için şeddelendi. el-Cevherî dedi ki: bazen bir tek yavru üzerine birkaç **ذود** bükerler; ve sütlerini bunun üzerine sağarlar ki süt versinler.

Ve **انعطف** dal ve başkası: büküldü; o, **عطفه**’nin mutâvi‘idir.

el-Cevherî dedi ki: vadinin **منعطف**’ı: onun kıvrımı ve dönüş yeridir.

Dedi ki: **تعاطفوا**: yani onların bazısı bazısına meyletti.

Dedi ki: “Onunla **تعطف** etti”, yani **بالعطاف** ile: rida’ya büründüğünde. Ondan hadis: “**سبحان من تعطف بالعز**.”

Mânası: “İzzetle bürüneni tenzih ederim.” Allah Teâlâ hakkında **التعطف** mecazdır; onunla vasıflanma kastedilir; sanki izzet onu rida’nın kuşatması gibi kuşatmıştır. Bu, İbnü’l-Esîr’in sözüdür. Lisân sahibi dedi ki: “Sanki izzet onu rida’nın kuşatması gibi kuşattı” sözü hoşuma gitmez; Allah Teâlâ her şeyi kuşatır.

el-Ezherî dedi ki: bununla murad, Allah’ın izzeti, cemali ve celalidir. Araplar rida’yı nimet ve ihtişam yerine koyarlar; **اعتطف به اعتطافا** gibi; Muhît ve Lisân’da olduğu üzere. Ondan İbn Hirme’nin sözü:

  “Kalbi onu bir küçük kızcağıza bağladı;
  çocuklar arasında oynar, **معتطفه**.”

el-Leys dedi ki: insana denilir: “Yürüyüşünde **يتعاطف** eder”: başını hareket ettirdiğinde. Başkası dedi ki: o, **تهادى** ve **تمايل** yahut **تبختر** menzilesindedir; ikisi birdir.

Ve **استعطفه استعطافا**: ondan kendisine meyletmesini istedi; o da meyletti.

Ve kendisine eklenenlerdendir: **رجل عطوف وعطاف**: bozulanları (kaçanları) korur.

Ve **تعطف عليه**: ona ulaştı ve ona iyilik etti.

Ve **تعطف على رحمه**: ona acıdı.

Ve **العاطفة**: rahim; galip sıfat.

el-Leys dedi ki: **العطاف**: güzel huylu adam; faziletiyle insanlara **العطوف** olan.

Ve denilir: “Seni(n üzerine) beni, rahimden ve akrabalıktan bir **عاطفة** bükmez.”

Ve **عطف الشيء عطوفا** ve **عطفه تعطيفا**: onu büktü ve eğdi; o da **انعطف** etti ve **تعطف** etti.

Ve denilir: “Tahtanın başını **عطفت**”: çokluk için şeddelendi.

Ve **قوس عطوف** ve **معطفة**: iki **سيت**’ten biri ötekine bükülmüş.

Ve **العطيفة** ve **العطافة**: yaydır. Zü’r-Rumme **العطائف** hakkında dedi ki:

  “Ve kızıl (bir yay); süsü yıpranmış; titremesi,
  kınlarındaki beyazların üzerinde; ve **العطائف**.”

Ve **قوس عطفى**: yani bükülmüş. Üsâme el-Huzelî dedi ki:

  “İki kolunu uzattı ve belini eğdi;
  ve onu, sert bir **عطفى** (yay) olarak açtı; sağlam, bükümlü.”

Ve **العطافة** (kesre ile): eğri, kıvrım. Sâ‘ide b. Cüeyye, içinde arı bulunan uzun bir kayayı vasfederek dedi ki:

  “Her yüksek çıkıntıdan ve her **عطافة**’dan,
  ondan, uğultulu bir karşılık onu doğrular.”

Ve **شاة عاطفة**: **العطوف** ve **العطف**’u açık olan (koyun): bir illet olmaksızın boynunu büker.

Ve zekât hadîsinde: “**ليس فيها عطفاء**”: yani boynuzu kıvrık; o, **العقصاء** gibidir.

Ve **العطوف**: kocasına sevgi duyan; çocuğuna şefkat eden.

Ve **انعطف نحوه**: ona meyletti.

Ve “Devesinin başını ona doğru **عطف** etti”: onu **عطفا** ile çevirdiğinde.

Ve “Allah Teâlâ, sultanın kalbini raiyyetine **عطف** etti”: onu şefkatli, merhametli kıldığında.

Ve erkeğin **عطف**’unun çoğulu: **أعطاف** ve **عطاف** ve **عطوف**.

Ve “İki **عطفيه**’inde bakarak geçti”: kendini beğenmiş olarak geçtiğinde.

Ve “Kılıcı ve yayı **اعتطف** etti”: onlarla büründü; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve okudu:

  “Kim onu bir **مئزر** üzerine **يعتطف** ederse,
  ne güzel ridâdır **مئزر** üzerine.”

Ve **العطف**: dış etekten etek uçlarını iç astara bükmektir.

Ve at yarışında: **العاطف**; o altıncıdır. Bu, el-Muerric’ten rivayet edildi. el-Ezherî dedi ki: el-Muerric’ten, kendisine güvenilen bir kimse tarafından sabit bir rivayet bulmadım. Dedi ki: eğer ondan rivayet sahih olursa, o güvenilirdir.

Ve **عاطف** ve **عطيفة** diye adlandırdılar; Cüheyne gibi.

Ve Esâs’ta: denilir: “Ne **مثفارا**’ya bin ne **معطافا**’ya”: yani eyerin önü olan şeye de, arkası olan şeye de (binme).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَطَفَ
1 عَطَفَ ذ , (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. عَطِفَ , (O, K,) inf. n. عُطُوفٌ, (Mgh, Msb,) or عَطْفٌ, (O, TA,) He, or it, (a man, S, O, or a thing, Msb,) inclined; (S, Mgh, O, Msb, K;) or bent: (MF, TA:) and ↓ انعطف also has the former meaning, (Mgh, Msb, * TA,) as in the saying انعطف نَحْوَهُ i. e. he, or it, inclined towards him, or it; (TA;) [or the latter meaning;] or it became inclined, (Msb,) or became bent, (S, * O, Msb, K,) or both, (TA,) as quasi-pass. of عَطَفَهُ; (S, O, Msb, TA;) and ↓ تعطّف likewise has both of these meanings, as quasi-pass. of عطّفهُ, or [signifies it became much inclined and bent, for] عطّف is with teshdeed to denote muchness. (TA.) ― -b2- Hence, (MF, TA,) عَطَفَ عَلَيْهِ, (S, Mgh, MA, O, K,) [aor. as above,] inf. n. عَطْفٌ; (MA, MF, TA;) and عليه ↓ تعطّف; (S, MA, O, K;) [and ↓ انعطف عليه;] (tropical:) He was, or became, favourably inclined towards him; or affectionate, or kind, to him; (MA, PS;) he regarded him, or treated him, with mercy or pity or compassion; (MA, Mgh;) because in mercy, or pity, or compassion, is an inclining towards its object; (Mgh;) i. q. أَشْفَقَ عَلَيْهِ; (S, O, K;) and وَصَلَهُ, and بَرَّهُ. (TA in explanation of the second.) And عَطَفَتْ عَلَى وَلَدِهَا, aor. as above, inf. n. عَطْفٌ, said of a she camel, (assumed tropical:) She became favourably inclined, or compassionate, towards her young one, and yielded her milk; (Msb;) and عَلَيْهِ ↓ تعطّفت [signifies the same, or she was made to incline to him, or to affect him]. (M in art. رأم, &c) ― -b3- عَطَفَ عَلَيْهِ also signifies He turned, or returned, against him: (S:) or he charged, or made an assault or attack, upon him, [in battle,] and turned, or returned, against him: (O, K:) or he returned against him with that which he disliked, or hated: and to him with that which he desired. (L, referring to a verse of Aboo-Wejzeh Es-Saadee cited in art. حين, q. v.) ― -b4- And عَطَفَ, aor. as above, (TA,) inf. n. عَطْفٌ, (K, TA,) signifies also He turned away, or back. (K, * TA.) ― -b5- And [hence,] عَطَفَ عَنْهُ signifies (tropical:) the contr. of عَطَفَ عَلَيْهِ in the first of the senses assigned to this latter above [i. e. it signifies (tropical:) He was, or became, averse from him; or disaffected, or unkind, to him; or unmerciful, unpitying, or uncompassionate, to him]. (MF, TA.) ― -b6- عُطُوفٌ and عَطْفٌ [as intrans. inf. ns.] also signify A sheep's, or goat's, bending the neck, not by reason of an ailment. (TA.) ― -b7- And عَطْفٌ [app. likewise as an intrans. inf. n.] also signifies The folding of the extremities of the skirt, of the facing, or outer side, upon, or against, the lining, or inner side. (TA.) -A2- عَطَفَهُ, (Mgh, Msb, TA,) [aor. as above,] inf. n. عَطْفٌ, (Mgh, Msb,) He inclined it; (Mgh, Msb, TA;) namely, a thing; (Msb, TA;) as also ↓ استعطفهُ: (Mgh:) or he bent it, or doubled it, or folded it: (Msb:) or it signifies also he bent it: and ↓ عطّفهُ likewise, inf. n. تَعْطِيفٌ, has both of these meanings: (TA:) or this latter verb is with teshdeed to denote muchness [of the action], or multiplicity [of the objects]: (S, O, TA:) you say, عَطَفْتُ العُودَ (S) I bent [or inclined] the stick, or piece of wood: (MA, PS:) and العِيدَانَ ↓ عَطَّفْتُ [I bent, or inclined, the sticks, or pieces of wood]: (S, O:) and زَأْسَ الخَشَبَةِ ↓ عَطَّفْتُ [I bent, or inclined, much, the head of the piece of wood]. (TA.) One says of a she-gazelle, تَعْطِفُ جِيدَهَا اـِذَا رَبَضَتْ [She inclines, or bends, her neck when she lies down on her breast]. (O, K.) And one says, عَطَفَ رَأْسَ بَعِيرِهِ اـِلَيْهِ He inclined, or bent, or turned aside, the head of his camel towards him; inf. n. عَطْفٌ: (TA:) and نَاقَتَهُ ↓ استعطف He turned aside his she-camel (عَطَفَهَا) by pulling her nose-rein in order that she should incline her head. (Mgh.) And عَطَفَ الوِسَادَةَ, (S, O, K,) aor. and inf. n. as above; (O;) and ↓ عَطَّفَهَا; (K;) He bent, or doubled, or folded, the pillow, or cushion, (S, O, K,) when leaning with his elbow upon it. (O.) ― -b2- And [hence] one says, عَطَفَ اللّٰهُ بِقَلْبِ السُّلْطَانِ عَلى رِعَيَّتهِ (assumed tropical:) God made the heart of the Sultلn, or ruling power, to be favourably inclined towards his subjects; to regard them, or treat them, with mercy. (TA.) And عَطَفَتْكَ عَلَيْهِمُ الرَّحِمُ (assumed tropical:) [The feeling of relationship, or consanguinity, or the sympathy of blood, caused, or hath caused, thee to be favourably inclined towards them; &c.]. (Ham p. 765.) And عَطَفَ النَّاقَةَ عَلَى وَلَدِهَا (assumed tropical:) [He made the she-camel to incline to, or affect, her young one]. (M in art. رأم; &c.: see also لِقَاحٌ مُعَطَّفَةٌ in this art.) And تُعْطَفُ عَلَى البَوِّ (assumed tropical:) [She (a camel) is made to incline to, or affect, the stuffed skin of a young unweaned camel in order that she may yield her milk, when her young one has died]. (S, O, [See عَطُوفٌ.]) ― -b3- And عَطَفْتُهُ عَنْ حَاجَتِهِ (assumed tropical:) I turned him away, or back, from his object of want. (Msb.) ― -b4- And عَطْفُ المُدْمَجِ i. e. القِدْحِ means The turning round about, or shuffling, of the gaming-arrow. (S voce مُدْمَجٌ: see a verse there cited.)

2 عَطَّفَ see 1, latter half, in four places. -A2- عَطَّفْتُهُ, ثَوْبِى, inf. n. تَعْطِيفٌ, I made my garment to be to him an عِطَاف, (O, K, TA,) i. e. a رِدَآء, [by putting it] upon his shoulders, as men do in the [season of] heat. (TA.)

5 تَعَطَّفَ see 1, former half, in three places. ― -b2- [تعطّف also signifies He (a man) affected a bending of his body; like تَثَنَّى, with which it is coupled in the S and O and K in art. غوج.] -A2- تعطّف بِالعِطَافِ He clad himself (S, O, K *) with the عِطَاف (O) [i. e.] with the رِدَآء; (S;) as also بِهِ ↓ اعتطف. (Ibn-'Abbلd, O, K. *) ― -b2- Hence, in a trad., (TA,) in a prayer of the Prophet, (O,) سُبْحَانَ مَنْ تَعَطَّفَ بِالْعِزِّ وَقَالَ بِهِ, (O, TA,) meaning (tropical:) [I declare, or celebrate, or extol, the absolute perfection] of Him who hath clad Himself with might as with a رِدَآء [and (as expl. in the K in art. قول and by Sgh) hath predominated thereby]. (IAth, TA.)

تعاطفوا
6 تعاطفوا ذ means عَطَفَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ [i. e. (assumed tropical:) They were, or became, favourably inclined, one towards another; or affectionate, or kind, one to another; &c.: see 1]. (S, O, K.) ― -b2- And تعاطف فِى مِشْيَتِهِ He (a man, Lth, O) shook, or moved about, his head, in his gait: (Lth, O, K:) or he inclined from side to side, therein: or he walked with an elegant and a proud and self-conceited gait. (O, * K.)

7 اـِنْعَطَفَ see 1, first quarter, in two places.

8 اـِعْتَطَفَ see 5. ― -b2- [Hence,] اعتطف القَوْسَ He hung upon himself the bow, putting its suspensory belt or cord upon his neck or shoulder; (IAar, TA;) and so السَّيْفَ the sword. (TA.)

استعطفهُ
10 استعطفهُ ذ , (O, K,) or استعطفهُ عَلَيْهِ, (S, [in which the meaning is indicated by the addition of فَعَطَفَ,]) signifies سَأَلَهُ أَنْ يَعْطِفَ عَلَيْهِ [He asked him to become favourably inclined towards him; to be affectionate, or kind, to him; or to regard him, or treat him, with mercy or pity or compassion]: (O, K:) [or he sought, or endeavoured, to conciliate to him his affection, or good will:] or اِسْتَعْطَفْتُهُ signifies سَأَلْتُهُ أَنْ يَنْعَطِفَ [I asked him to incline, or bend: but perhaps ينعطف is a mistranscription for يَعْطِفَ]. (Msb.) ― -b2- See also 1, latter half, in two places.

عَطْفٌ
عَطْفٌ ذ : see the next paragraph, last sentence, in two places. ― -b2- [It is used in grammar as meaning Adjunction to an antecedent: this is of two kinds; عَطْفُ البَيَانِ the explicative adjunction, as in جَآءَ أَخُوكَ زَيْدٌ; and عَطْفُ النَّسَقِ the ordinal adjunction, as in جَآءَ زَيْدٌ وَعَمْرٌو: (in each of which instances the latter noun is termed ↓ مَعْطُوفٌ; and the former noun عَلَيْهِ ↓ مَعْطُوفٌ:) and hence, حَرْفُ عَطْفٍ, meaning a particle of adjunction; or what we commonly call a conjunction; (as وَ and ثُمَّ, &c.;) also termed ↓ حَرْفٌ عَاطِفٌ an adjunctive particle.]

عِطْفٌ
عِطْفٌ ذ The side of a human being, from the head to the hip, or to the foot: (Mgh:) and the side of a thing: (Msb:) or the dual signifies the two sides of a man, from the part next the head to the hips: (S, O:) and the two sides of the neck of a man: (TA:) and the two sides of anything: (S, O, K:) as relating to a man, (TA,) or a thing. (Msb,) the pl. is أَعْطَافٌ, [properly a pl. of pane.,] (Msb, TA,) and, as relating to a man, عِطَافٌ also, and عُطُوفٌ. (TA.) Hence the phrase, هُمْ أَلْيَنُ عِطْفًا [They are more pliant, or pliable; properly as meaning flexible, supple, lithe, or limber; but app. here used tropically, as meaning compliant: compare لَيِّنُ الجَانِبِ]. (Mgh.) And لَيِّنُ الأَعْطَافِ [Pliant, or pliable, &c.], applied to a horse: (En-Nadr, TA voce غُوْجٌ: [see also عَاجٌ, in art. عوج:]) and ↓ سَهْلُ المَعْطِفِ [and ↓ المَعَاطِفِ and الأَعْطَافِ, which signify the same,] so applied. (S and O and TA voce غَوْجٌ.) And [hence, also,] one says, ثَنَى عَنِّى عِطْفَهُ [lit. He bent from me his side], meaning he turned away from me. (S, O, K.) And جَآءَ ثَانِىَ عِطْفِهِ He came in an unstraitened, or an easy, or a pleasant and plentiful, state, or condition: (O, K:) or (K) ثَانِىَ عِطْفِهِ in the Kur [xxii. 9] means (O) twisting, or bending, his neck: (O, K:) or (K) magnifying himself, or behaving proudly, and turning away (O, K) from El-Islلm. (O.) And فُلَانٌ يَنْظُرُ فِى عِطْفَيْهِ [lit. Such a one looks at his sides], meaning, is self-conceited. (IDrd, O, K. *) ― -b2- Also The armpit (Az, O, K, TA) of a man: and his shoulder: pl. عُطُوفٌ. (Az, TA.) ― -b3- And The curved part of each of the two extremities of the bow; (O, K, TA;) the two being called its عِطْفَانِ. (TA.) One says, تَعَوَّجَ القَوْسُ فِى عِطْفَيْهِ, (O, TA,) in the copies of the K, تَعَرَّجَ الفَرَسُ فِى عِطْفَيْهِ, but the former is the right, (TA,) meaning [The bow] bent to the right and left [in the two curved parts of its extremities]. (O, K, TA.) ― -b4- One says also, تَنَحَّ عَنْ عِطْفِ الطَّرِيقِ [i. e. Go thou aside from] the beaten track of the road; as also ↓ عَطْفِهِ: (IAar, O, K:) or ↓ عَطْفٌ signifies a bending (Mgh, Msb) in a street (Mgh) or road, (Msb,) being an inf. n. used as a simple subst.; but the عِطْف in a street [or road] is [a bent part, being] of the measure فِعْلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ. (Mgh. [See similar instances voce ذِبْحٌ.])

عَطَفٌ
عَطَفٌ ذ : see عَطَفَةٌ. -A2- Also Length of the edges of the eyelids, (O, K, TA,) and a bending [app. upwards] thereof: (TA:) occurring in a trad.: or the word, as some relate it, is غَطَفٌ [q. v.]; (O, TA;) which is of higher authority. (TA.)

عَطْفَةٌ
عَطْفَةٌ ذ [as an inf. n. un.] An inclining: hence, in a trad., كَأَنَّ عَطْفَتَهُمْ حِينَ سَمِعُوا صَوْتِى عَطْفَةُ البَقَرِ عَلَى أَوْلَادِهَا [As though their inclining, when they heard my voice, were the inclining of the cows (app. meaning wild cows) towards their young ones]. (O, TA.) -A2- And A certain bead by means of which women captivate men; (S, O, K;) as also ↓ عِطْفَةٌ. (K.) -A3- Also, (K,) or ↓ عَطَفَةٌ, for which عَطْفَة is used by poetic license, (ISh and O, [referring to a verse which will be found at the close of this paragraph, in which verse, however, it is certainly not used as applied to what here immediately follows,]) A tree to which the حَبْلَة [i. e. grape-vine, or branch of a grapevine,] clings; (ISh, O, K;) and so ↓ عِطْفَةٌ, (K,) or thus as written in the “ Book of Plants ” by AHn, who says that it is thus called because of its bending and twining upon trees: (O: [but this remark seems evidently to show that he means thereby one of the plants mentioned below voce عِطْفَةٌ or voce عَطَفَةٌ, or perhaps what here follows:]) IB says that the عَطْفَة is the لَبْلَاب [dolichos lablab of Linn.]; so called because of its twining upon trees: (TA:) [and this, or what will be found mentioned voce عَطَفَةٌ below, may be meant in the following verse:] a poet says,
تَلَبَّسَ حُبُّهَا بِدَمِى وَلَحْمِى
تَلَبُّسَ عَطْفَةٍ بِفُرُوعِ ضَالِ
[The love of her mingled with, and clung to, my blood and my flesh, like the mingling and clinging of an عطفة with, and to, the branches of a wild lote-tree]. (ISh, O, TA.)

عِطْفَةٌ
عِطْفَةٌ ذ : see عَطْفَةٌ, in two places. ― -b2- Also The extremities [or tendrils] of the vine, that hang therefrom. (K.) ― -b3- And The tree [or plant] called عُصْبَة [n. un. of عُصْبٌ, q. v., said by some to signify the لَيْلَاب, mentioned in the next preceding paragraph]. (K.)

عَطَفَةٌ
عَطَفَةٌ ذ A certain plant which twines upon trees and has no leaves nor branches, fed upon by the oxen [app. meaning the wild oxen,] (K, TA,) but injurious to them: (TA:) some of its عُرُوق [app. here meaning root-like stalks] are taken, and twisted, and charmed [by some invocation or otherwise], and cast upon the woman that hates her husband, and she consequently loves him: (K, TA:) so they assert: (TA:) accord. to AA, ↓ عَطَفٌ signifies one of the strange kinds of trees of the desert: (O, TA:) عَطَفَةٌ is the n. un. thereof. (TA.) See also عَطْفَةٌ.

قَوْسٌ عَطْفَى
قَوْسٌ عَطْفَى ذ : see مَعْطُوفٌ.

عَطْفَآءُ
عَطْفَآءُ ذ [as an epithet applied to a شَاة, i. e. sheep or goat,] Having the horn twisted; like عَقْصَآءُ: occurring in a trad. relating to the poor-rate. (TA. [The masc., أَعْطَفُ, I do not find mentioned.])

عِطَافٌ
عِطَافٌ ذ and ↓ مِعْطَفٌ [A garment of either of the kinds called] a رِدَآء (S, O, K) and a طَيْلَسَان, and any garment that is worn like as is the رِدَآء, (TA,) and the former also signifies an اـِزَار: (K:) the two words are like اـِزَارٌ and مِئْزَرٌ, &c.: and the ردآء is said to be called عطاف because it falls against the two sides of the man's neck, which are termed his عِطْفَانِ: the pl. [of pauc.] of عِطَافٌ is أَعْطِفَةٌ and [of mult.] عُطُفٌ and عُطُوفٌ; (TA;) and عُطْفٌ [also] is a pl. of عِطَافٌ as meaning an اـِزَار: (K, TA:) the pl. of ↓ مِعْطَفٌ is مَعَاطِفُ; but As says that he had not heard any sing. of this pl. (O, TA.) ― -b2- Hence, (S, O, TA,) عِطَافٌ signifies also A sword; (S, O, K, TA;) because the Arabs called it [in like manner] رِدَآءٌ [q. v.]; (TA;) and so ↓ مِعْطَفٌ. (K.) ― -b3- And one says, السَّيْفُ عِطَافِى وَاـِبَاطِى, meaning I put, or place, the sword upon my side, and beneath my armpit. (TA in art. ابط.)

عَطُوفٌ
عَطُوفٌ ذ , applied to a bow: see مُعَطَّفَةٌ. ― -b2- Applied to a gaming-arrow, (O, K,) of those used in the game called المَيْسِر, (O,) as also ↓ عَطَّافٌ, That inclines towards, or upon, the other arrows [in the receptacle called the رِبَابَة], and comes forth winning, or before the others: [app. because it is the first upon which the hand falls:] (O, K:) an ex. of the former occurs in a verse of Sakhr-el-Gheي cited in art. خض: (O, TA:) [in the TA, in art. خوض, it is expl. as meaning, in that verse, a borrowed arrow, in the luck of which one has confidence:] or the former, accord. to El-Kutabee, (O,) or each, (K,) signifies the arrow to which is assigned no fine and no gain; (O, K;) it is one of the three أَغْفَال; and is called عطوف because it returns into every رِبَابَة with which one plays; and El-Kutabee says that قِدْحًا عَطُوفَا in the verse of Sakhr is a sing. in a pl. sense: (O:) or, (O, K,) accord. to Skr, (O,) عَطُوفٌ signifies that comes [forth] (يَرِدُ, so in the O, in the copies of the K يُرَدُّ, [which would make this explanation virtually the same as the one immediately following it,]) time after time: or that is repeated, [i. e. repeatedly put into the رِبَابَة and drawn forth from it,] time after time: and ↓ عَطَّافٌ signifies a gaming arrow that turns aside from the places whence the [other] arrows are taken (عَنْ مَآخِذِ القِدَاحِ [for which the CK has على مأخَذِ القِداحِ]), and becomes alone, by itself. (O, K.) ― -b3- Also عَطُوفٌ, (assumed tropical:) One much inclined to favour; or to be affectionate, or kind; and to show mercy or pity or compassion. (O.) (assumed tropical:) A bestower of favour, or bounty; good in disposition; as also ↓ عَاطِفٌ; (TA;) of both of which عُطْفٌ is pl.; (K, TA;) and ↓ عَطَّافٌ also has this meaning, applied to a man: (Lth, TA:) and also this last, and عَطُوفٌ, (assumed tropical:) a man who protects, or defends, those who are defeated, or put to flight. (TA.) And (assumed tropical:) A woman loving to her husband, affectionate to her child or children. (TA.) And (assumed tropical:) A she-camel that is made to incline to, or affect, (S, O,) or that inclines to, or affects, (so in the copies of the K,) the stuffed skin of a young unweaned camel, [when her young one has died,] and that keeps, or cleaves, to it: (S, O, K:) pl. عُطُفٌ. (TA. [See 1, near the end.]) -A2- Also, and ↓ عَاطُوفٌ, A مِصْيَدَة [or snare, trap, gin, or net], (O, K, TA,) so called because (O, TA) having in it a piece of wood that bends, or inclines, (O, K, TA,) in its head: (TA:) also called غَاطُوفٌ. (TA in art. غطف.)

عَطِيفٌ
عَطِيفٌ ذ (assumed tropical:) A woman having no pride; gentle; very submissive or obedient. (AZ, O, K.)

عِطَافَةٌ
عِطَافَةٌ ذ : see مُنْعَطَفٌ: ― -b2- and see what here follows.

عَطِيفَةٌ
عَطِيفَةٌ ذ and ↓ عِطَافَةٌ A bow: pl. عَطَائِفُ. (TA.)

عَطَّافٌ
عَطَّافٌ ذ : see عَطُوفٌ, in three places. ― -b2- العَطَّافُونَ is like العَكَّارُونَ, meaning (assumed tropical:) They who return to the fight [after fleeing, or wheeling away]. (TA in art. عكر.)

عَاطِفٌ
عَاطِفٌ ذ A she-gazelle (ظَبْيَةٌ) inclining, or bending, her neck when she lies down on her breast. (S, O, K.) And عَاطِفَةٌ A sheep or goat (شَاة) bending its neck, not by reason of an ailment. (TA.) ― -b2- See also عَطُوفٌ, latter half. ― -b3- And see the explanations of the verse of Aboo-Wejzeh Es-Saadee cited in art. حين. ― -b4- العَاطِفُ is applied to The sixth [in arriving at the goal] of the horses that are started together for a race; (MA, TA, and Ham p. 46;) related as on the authority of El-Muنrrij; but Az did not find that those who related this as from him were trustworthy persons, though he was himself trustworthy: (TA:) or the fourth thereof. (Har p. 270.) ― -b5- See also عَطْفٌ.

عَاطِفَةٌ
عَاطِفَةٌ ذ [(assumed tropical:) A bias, or cause of inclining: pl. عَوَاطِفُ]. One says, مَا يَثْنِينِى عَلَيْكَ عَاطِفَةٌ مِنْ رَحِمٍ and قَرَابَةٍ [(assumed tropical:) A bias of relationship does not incline me towards thee; or no bias of relationship inclines me towards thee]. (S, O, TA.) ― -b2- [And hence, as being a cause of inclining,] العَاطِفَةُ signifies [also] Relationship [itself]; or the tie, or ties, thereof; syn. الرَّحِمُ: and epithet in which the quality of a substantive predominates. (TA.) ― -b3- [And] (assumed tropical:) Affection, or kindness; mercy, pity, or compassion. (MA.)

عَاطُوفٌ
عَاطُوفٌ ذ : see عَطُوفٌ, last sentence.

مَعْطِفٌ
مَعْطِفٌ ذ ; and its pl. مَعَاطِفُ: see مُنْعَطَفٌ. [A place of inclining, or bending, of the body; whence,] سَهْلُ المَعْطِفِ and المَعَاطِفِ: see عِطْفٌ: [and a place of flexure, or creasing, of the skin; whence it is said that the pl.] مَعَاطِفُ signifies the places, of the body, that sweat. (TA in art. عرض.) [And A place of doubling, or folding; or a duplicature, or fold, of a garment, or piece of cloth.]

مِعْطَفٌ
مِعْطَفٌ ذ : see عِطَافٌ, in three places.

مُعَطَّفَةٌ
مُعَطَّفَةٌ ذ , applied to bows (قِسِىٌّ), is with teshdeed to denote muchness or multiplicity; (S, O, K, TA;) [so that it may signify either Much bent, or, as applied to a number of bows, simply bent: but it is said that] the meaning is, having one of the curved extremities bent towards the other; and so applied to a single bow (قَوْسٌ); as also ↓ عَطُوفٌ. (TA.) ― -b2- And in like manner applied to milch camels (لِقَاحٌ); [meaning (tropical:) Made to incline to, or affect, a young one: for] sometimes, or often, they made a number of she-camels to incline to, or affect, a single young one, (عِدَّةَ ذَوْدٍ ↓ عَطَفُوا عَلَى فَصِيلٍ وَاحِدٍ,) and drew their milk while they were in the condition of doing thus, in order that they might yield it copiously. (S, O, K, TA.)

مَعْطُوفٌ
مَعْطُوفٌ ذ [Inclined, or bent: &c.]. ― -b2- قَوْسٌ مَعْطُوفَةٌ An Arabian bow, (IDrd, S, O, K, *) of which the curved extremity is much bent towards it, and which is used for [shooting at] the butts: (IDrd, O, K:) and ↓ قَوْسٌ عَطْفَى signifies the same. (TA.) ― -b3- See also عَطْفٌ, in two places.

مُنْعَطَفٌ
مُنْعَطَفٌ ذ A place of inclining, or bending; (S, O, Msb, K;) [as also ↓ مَعْطِفٌ, pl. مَعَاطِفُ;] and so ↓ عِطَافَةٌ: (TA:) you say مُنْعَطَفُ الوَادِى the place of inclining, or bending, of the valley: (S, O, Msb, K:) and الأَوْدِيَةِ ↓ مَعَاطِفُ [the places of inclining, or bending, of the valleys]. (K voce كُسُورٌ.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَطَفَ
عَطَفَ I ( n. ac. عَطْف 1 ,  عُطُوْف 27 )
a.  [ Ila ], Inclined, leant, bent, turned towards, to.

b.  [ 'Ala ], Was well-inclined, kindly-disposed to.

c.  [ acc. &  'Ala ], Joined to, by a copula.

d.  [ 'An ], Turned away from; was disinclined, averse to.

e.  [ acc. &  'An ], Turned, diverted from.

f.  Bent, bowed, curved; folded, doubled up.

g.  Handled, guided ( the reins ).

عَطِفَ
عَطِفَ A ( n. ac. عَطَف 4 ),
a.  Had long eye-lashes.

عَطَّفَ
عَطَّفَ II
a.  [ acc. &  'Ala ], Made to lean, incline towards; made to be favourably disposed towards, made to favour.

b.  Wrapped round ( garment ).

c.  see I (f) .

تَعَطَّفَ
تَعَطَّفَ V ,
a.  see I (b) & VIII.

تَعَاْطَفَ
تَعَاْطَفَ VI ,
a.  Were well-disposed to each other.

b.  [ Fī ], Swaggered, swayed about in ( walking ).

اِنْعَطَفَ
اِنْعَطَفَ VII ,
a.  Turned back, retraced his steps.

b.  Was bent, inclined; was folded, doubled up.

اِعْتَطَفَ
اِعْتَطَفَ VIII
a.  [ Bi ], Wrapped himself up in.

اِسْتَعْطَفَ
اِسْتَعْطَفَ X ,
a.  Conciliated, propitiated; paid court to, courted.

عَطْف
عَطْف 1 ,
a.  Inclination; bend, turn; fold.

b.  Attraction.

c.  Adjunction: explicative adjunction; ordinal adjunction.

عَطْفَة
عَطْفَة 1t ,
a.  Turn, bend; détour; roundabout way.

b.  Vine-prop.

عِطْف
عِطْف 2 , ( pl. أَعْطَاْف 38 ),
a.  Side; curve, outline.

عِطْفَة
عِطْفَة 2t ,
a.  Vine-tendrils.

عَطَفَة
عَطَفَة 4t ,
a.  A certain creeping plant.

مَعْطِف
مَعْطِف 18 , ( pl. مَعَاْطِفُ 44 ),
a.  Neck.

مِعْطَف
مِعْطَف 20 , ( pl. مَعَاْطِفُ 44 ),
a.  see 23 (a) , ( b ).

عَاْطِف
عَاْطِف 21 , ( pl. عُطُف 10 ),
a.  Bending, inclining &c.; kindly-disposed, kind, sympathetic.

b.  Mantle, wrapper.

c.  Conjunctive particle.

عَاْطِفَة
عَاْطِفَة 21t , ( pl. عَوَاْطِفُ 41 &  reg. ),
a.  fem. of عَاْطِف 21 ( a ).

b.  Kindness, affection, sympathy, favour; inclination, bias; relationship.

عِطَاْف
عِطَاْف 23 , ( pl. عُطْف 3 ,  عُطُف 10 ,  أَعْطِفَة 15t ,  عُطُوْف 27 ),
a.  Cloak, mantle; large veil, muffler, shawl.

b.  Sword, sabre.

c.  see 25t .

عَطِيْفَة
عَطِيْفَة 25t , ( pl. عَطَاْئِفُ 46 ),
a.  Bow.

عَطُوْف
عَطُوْف 26 , ( pl. عُطُف 10 ),
a.  Kind, affectionate, sympathizing, sympathetic.

b.  see 40 .

عَاْطُوْف
عَاْطُوْف 40 , ( pl. عَوَاْطِيْفُ 66 ),
a.  Snare, noose, net, gin, springe.

عَطڤفَ
N. P. عَطڤفَ I ,
a.  Inclined, bent.

b.  The latter of two nouns joined by a conjunction.

c.  see 1 (a) .

اِنْعَطَفَ
N. Ag. اِنْعَطَفَ VII ,
a.  Bend, curve ( of a valley ).

مَعْطُوَف عَلَيْهِ
مَعْطُوَف عَلَيْهِ
a.  The first of two nouns joined by a conjunction.

حَرْف العَطْف
حَرْف العَطْف
a.  Conjunctive, adjunctive particle; conjunction.

يَنْظُرُ اِلَى عِطْفَيْهِ
يَنْظُرُ اِلَى عِطْفَيْهِ
a.  He admires himself.

##### Türkçe

**عَطَفَ**
**عَطَفَ** I ( n. ac. **عَطْف** 1 ,  **عُطُوْف** 27 )
a.  [ Ila ], -e doğru meyletti, eğildi, büküldü, -e doğru döndü.

b.  [ 'Ala ], -e karşı iyi meyilli oldu, iyi niyetli oldu.

c.  [ acc. &  'Ala ], bir bağlaç ile -e bitiştirdi/ekledi.

d.  [ 'An ], -den yüz çevirdi; isteksiz oldu, nefret eden oldu.

e.  [ acc. &  'An ], -den çevirdi, -den saptırdı.

f.  eğdi, büktü, kıvırdı; katladı, ikiye katladı.

g.  (dizginleri) tuttu, sevk etti.

**عَطِفَ**
**عَطِفَ** A ( n. ac. **عَطَف** 4 ),
a.  uzun kirpikleri vardı.

**عَطَّفَ**
**عَطَّفَ** II
a.  [ acc. &  'Ala ], -e doğru eğdirdi, -e doğru meylettirdi; -e karşı iyi meyilli kıldı, -e iltifat ettirdi.

b.  (elbise) doladı/sardı.

c.  I (f)’ye bak.

**تَعَطَّفَ**
**تَعَطَّفَ** V ,
a.  I (b) ve VIII’e bak.

**تَعَاْطَفَ**
**تَعَاْطَفَ** VI ,
a.  birbirlerine karşı iyi niyetli oldular.

b.  [ Fī ], (yürüyüşte) içinde salındı, sallanarak yürüdü.

**اِنْعَطَفَ**
**اِنْعَطَفَ** VII ,
a.  geri döndü, adımlarını geri aldı.

b.  eğildi, meyletti; katlandı, ikiye katlandı.

**اِعْتَطَفَ**
**اِعْتَطَفَ** VIII
a.  [ Bi ], kendini -e bürüdü/sardı.

**اِسْتَعْطَفَ**
**اِسْتَعْطَفَ** X ,
a.  gönlünü aldı, hoşnut etti; kur yaptı, gönlünü almaya çalıştı.

**عَطْف**
**عَطْف** 1 ,
a.  meyil; bükülme, dönüş; kat.

b.  çekim.

c.  atıf: açıklayıcı atıf; sıralama atfı.

**عَطْفَة**
**عَطْفَة** 1t ,
a.  dönüş, bükülme; dolambaç; dolambaçlı yol.

b.  asma dayanağı.

**عِطْف**
**عِطْف** 2 , ( pl. **أَعْطَاْف** 38 ),
a.  yan; kıvrım, hat/çizgi.

**عِطْفَة**
**عِطْفَة** 2t ,
a.  asma sülükleri.

**عَطَفَة**
**عَطَفَة** 4t ,
a.  belli bir sürünücü bitki.

**مَعْطِف**
**مَعْطِف** 18 , ( pl. **مَعَاْطِفُ** 44 ),
a.  boyun.

**مِعْطَف**
**مِعْطَف** 20 , ( pl. **مَعَاْطِفُ** 44 ),
a.  23 (a), (b)’ye bak.

**عَاْطِف**
**عَاْطِف** 21 , ( pl. **عُطُف** 10 ),
a.  eğen, meylettiren vb.; iyi niyetli, nazik, şefkatli.

b.  manto, örtü.

c.  atıf edatı.

**عَاْطِفَة**
**عَاْطِفَة** 21t , ( pl. **عَوَاْطِفُ** 41 &  reg. ),
a.  **عَاْطِف** 21 (a)’nın müennesi.

b.  iyilik, sevgi, şefkat, lütuf; meyil, tarafgirlik; akrabalık.

**عِطَاْف**
**عِطَاْف** 23 , ( pl. **عُطْف** 3 ,  **عُطُف** 10 ,  **أَعْطِفَة** 15t ,  **عُطُوْف** 27 ),
a.  pelerin, manto; büyük peçe, atkı, şal.

b.  kılıç, pala.

c.  25t’ye bak.

**عَطِيْفَة**
**عَطِيْفَة** 25t , ( pl. **عَطَاْئِفُ** 46 ),
a.  yay.

**عَطُوْف**
**عَطُوْف** 26 , ( pl. **عُطُف** 10 ),
a.  iyi, sevecen, şefkat gösteren, şefkatli.

b.  40’a bak.

**عَاْطُوْف**
**عَاْطُوْف** 40 , ( pl. **عَوَاْطِيْفُ** 66 ),
a.  tuzak, ilmik, ağ, kapan, kuş kapanı.

**عَطڤفَ**
N. P. **عَطڤفَ** I ,
a.  meyletti, eğildi.

b.  bir bağlaçla birleştirilen iki isimden ikincisi.

c.  1 (a)’ya bak.

**اِنْعَطَفَ**
N. Ag. **اِنْعَطَفَ** VII ,
a.  (vadi için) bükülme, kıvrılma.

**مَعْطُوَف عَلَيْهِ**
**مَعْطُوَف عَلَيْهِ**
a.  bir bağlaçla birleştirilen iki isimden birincisi.

**حَرْف العَطْف**
**حَرْف العَطْف**
a.  atıf edatı; bağlaç.

**يَنْظُرُ اِلَى عِطْفَيْهِ**
**يَنْظُرُ اِلَى عِطْفَيْهِ**
a.  kendini beğenir.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عطف
عَطَفَ - يَعْطِفُ - عَطْف
عَطَفَ - يَعْطِفُ + كائن + شيئاً: يحنيه بجعله شبه قوس: يثنيه بلويه وحنيه بشكل نصف دائري أو شبه قوس
عَطْف: اسم فعل " عَطَفَ - يَعْطِفُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " عَطَفَ - يَعْطِفُ ": الجزء المنحنى بشكل قوس: وهو في الجسم جانب الجسم من الرأس وحتى الورك الذي يُثْنَى ويُعْطَف عند الخصر، للجانب الأيمن والأيسر، أو الأمام والخلف
﴿ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله﴾: ثنى عطفه : ثنى جانب الجسم  بشكل قوس: وهي حركة تد ل على الكبر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الثني والعطف والطوي"، وهي:
طَوَى - يَطْوِيْ، ثَنَى - يَثْنِي، كَفَّ - يَكُفُّ، لَوَى - يَلْوِي، عَطَفَ - يَعْطِفُ، قَوِسَ - يَقْْوَس (قاسَ - يَقِيسُ)
عطف
 	﴿ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق(9)﴾ الحج
معجم الفرائد القرآنية:
ع ط ف
"عِطْفِهِ" في قوله تعالـى:" ثَانِـيَ عِطْفِهِ لِيُضـِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّه " (9) الحج  .
العَطْفُ : ثني الشيء ورّد أحد طرفيه على الآخر، وعطفا الإنسان : جانباه يميناً ويساراً من عند رأسه إلى وركه، وثاني عطفه كناية عن التكبر .
مختار الصحاح
● [عطف] ع ط ف: عَطَف مال وعطف العود فانْعَطَفَ و عَطَفَ الوسادة ثناها وعطف عليه أشفقوباب الكل ضرب و المِعْطَفُ بكسر الميم الرداء وكذا العِطَافُ و تَعَطَّفَ عليه أشفق و تَعاطَفُوا عطف بعضهم على بعض و اسْتَعْطَفَهُ عليه فعَطَف و عِطْفَا الرجل جانباه من لدن رأسه إلى وركيه وكذا عِطفا كل شيء جانباه وثنى عِطْفَهُ عنه أي أعرض عنه و مُنْعَطُ الوادي بفتح الطاء مُنعرجه ومُنحناه
الراغب
عطف
- العطف يقال في الشيء إذا ثني أحد طرفيه إلى الآخر، كعطف الغصن والوسادة والحبل، ومنه قيل للرداء المثني: عطاف، وعطفا الإنسان: جانباه من لدن رأسه إلى وركه، وهو الذي يمكنه أن يلقيه من بدنه. ويقال: ثنى عطفه: إذا أعرض وجفا، نحو: }نأى بجانبه{ [الإسراء/83]، وصعر بخده، ونحو ذلك من الألفاظ (يقال: نأى بجانبه، وطوى كشحه، وثنى عطفه، وصعر خده، وزوى طرفه، وشمخ أنفه، وازور جانبه، واكفهر حاجبه. انظر: جواهر الألفاظ ص 399)، ويستعار للميل والشفقة إذا عدي بعلى، يقال: عطف عليه وثناه، عاطفة رحم، وظبية عاطفة على ولدها، وناقة عطوف على بوها (البو: ولد الناقة، ويسمى الحوار. انظر: اللسان (بوا) )، وإذا عدي بعن يكون على الضد، نحو: عطفت عن فلان.
ملخص اللسان
1.     عَطَفَ يَعْطِفُ عَطْفاً: انصرفَ
2.     وعطَف عليه يَعْطِفُ عَطفاً: رجع عليه بما يكره أَو له بما   يريد.
3.    وتعطَّف عليه: وصَلَه وبرَّه. -  وتعطَّف على رَحِمه: رَقَّ لها. - والعاطِفةُ: الرَّحِم - ورجل عاطِف وعَطُوف: عائد بفضله حَسَنُ   الخُلُق.
4.     والعِطْفُ:   المَنْكِب.: مَنكِب الرجل عِطْفه، وإبْطُه عِطْفُه. والعُطوف: الآباطُ.
5.     وعِطْفا الرجل والدابة: جانباه عن يمين وشمال وشِقَّاه من لَدُنْ   رأْسه وَرِكه، والجمع أَعْطاف وعِطاف وعُطُوف.
6.     وعِطْفا كل شيء: جانباه.
7.     ثاني عِطْفِه ليُضِلَّ عن سبيل اللّه؛ :أَن معناه لاوِياً عُنقَه، وهذا يوصف به المتكبِّر،
8. وعَطف الشيءَ يَعْطِفُه عَطْفاً وعُطُوفاً   فانعطَفَ وعطَّفه فتعطَّف: حَناه وأَمالَه
9.     وتعاطَف في مَشْيه:   تَثنَّى. يقال: فلان يتَعاطفُ في مِشْيته بمنزلة يتَهادى ويَتمايلُ من   الخُيلاء والتبَخْتُر
10.                       والعِطافُ: الإزار. والعِطافُ: الرِّداء، والجمع عُطُفٌ وأَعْطِفة،   وكذلك المِعْطَفُ
لسان العرب
● - عطف: عَطَفَ يَعْطِفُ عَطْفاً: انصرفَ. ورجل عَطوف وعَطَّاف: يَحْمِي   المُنْهَزِمين. وعطَف عليه يَعْطِفُ عَطفاً: رجع عليه بما يكره أَو له بما   يريد. وتعطَّف عليه: وصَلَه وبرَّه. وتعطَّف على رَحِمه: رَقَّ لها.   والعاطِفةُ: الرَّحِم، صفة غالبة. ورجل عاطِف وعَطُوف: عائد بفضله حَسَنُ   الخُلُق. قال الليث: العطَّاف الرجل الحسَن الخُلُق العطوف على الناس بفضله؛   وقول مُزاحم العُقَيْلي أَنشده ابن الأَعرابي:   وجْدِي به وجْد المُضِلِّ قَلُوصَه   بنَخَلةَ، لم تَعْطِفْ عليه العواطِفُ   لم يفسر العواطف، وعندي أَنه يريد الأَقْدار العَواطِفَ على الإنسان بما   يُحِبُّ. وعَطَفْت عليه: أَشْفَقْت. يقال: ما يَثْنيني عليك عاطِفةٌ من   رَحِم ولا قَرابة. وتعطَّف عليه: أَشْفَقَ. وتعاطَفُوا أَي عطَف بعضهم   على بعض. واسْتَعطَفَه فعطَف. وعَطف الشيءَ يَعْطِفُه عَطْفاً وعُطُوفاً   فانعطَفَ وعطَّفه فتعطَّف: حَناه وأَمالَه، شدِّد للكثرة. ويقال: عطفْت   رأْس الخشَبة فانْعطفَ أَي حَنَيْتُه فانْحنى. وعطفْت أَي مِلْت.   والعَطائف: القِسِيُّ، واحدتها عَطِيفةٌ كما سَمَّوْها حَنِيّة. وجمعها   حَنيٌّ. وقوس عَطوفٌ ومُعطَّفةٌ: مَعْطوفةُ إحدى السِّيَتَين على   الأُخرى. والعطيفةُ والعِطافةُ: القوس؛ قال ذو الرمة في العَطائف:   وأَشْقَرَ بَلَّى وَشْيَه خَفَقانُه،   على البِيضِ في أَغمادِها والعَطائِفِ   يعني بُرْداً يُظَلَّل به، والبيضُ: السُّيوف، وقد عَطَفَها يَعْطِفُها.   وقوس عَطْفَى: مَعْطوفة؛ قال أُسامةُ الهذلي:   فَمَدَّ ذِراعَيْه وأَجْنَأَ صُلْبَه،   وفَرَّجَها عَطْفَى مَرِيرٌ مُلاكِمدُ   (* قوله «مرير إلخ» أنشده المؤلف في مادة لكد ممرّ وضبطناه وما بعده   هناك بالجر والصواب رفعهما.)   وكل ذلك لتَعَطُّفِها وانحِنائها، وقِسِيٌّ مُعطَّفة ولفاح مُعطَّفة،   وربما عَطَفُوا عِدَّة ذود على فصيل واحد فاحْتَلَبُوا أَلْبانهن على ذلك   ليَدْرِرْن. قال الجوهري: والقوس المعْطوفة هي هذه العربية.   ومُنْعَطَفُ الوادي: مُنْعَرَجُه ومُنْحَناه؛ وقول ساعدة بن جؤية:   من كلِّ مُعْنِقةٍ وكلِّ عِطافةٍ   مِنها، يُصَدِّقُها ثَوابٌ يَزْعَب   يعني بعِطافة هنا مُنْحَنًى، يصف صخرة طويلة فيها نحْل. وشاة عاطفة   بيِّنةُ العُطوف والعَطْف: تَثني عُنقها لغير علة. وفي حديث الزكاة: ليس فيها   عَطْفاء أَي مُلْتَوِيةُ القرن وهي نحو العَقْصاء. وظَبْية عاطِفٌ:   تَعْطِفُ عنقها إذا رَبَضَت، وكذلك الحاقِفُ من الظِّباء. وتعاطَف في مَشْيه:   تَثنَّى. يقال: فلان يتَعاطفُ في مِشْيته بمنزلة يتَهادى ويَتمايلُ من   الخُيلاء والتبَخْتُر.   والعَطَفُ: انثِناء الأَشْفار؛ عن كراع، والغين المعجمة أَعلى. وفي حديث   أُمّ مَعْبَد: وفي أَشفاره عَطَفٌ أَي طول كأَنه طال وانعطَف، وروي   الحديث أَيضاً بالغين المعجمة. وعطَف الناقةَ على الحُوار والبوّ: ظأَرَها.   وناقة عطوفٌ: عاطِفةٌ، والجمع عُطُفٌ. قال الأَزهري: ناقة عَطُوف إذا   عُطِفَت على بَوٍّ فرَئمَتْه. والعَطُوف: المُحِبَّة لزوجها. وامرأَة   عَطِيفٌ: هَيِّنة ليّنة ذَلول مِطْواع لا كِبر لها، وإذا قلت امرأَة عَطُوف، فهي   الحانيةُ على ولدها، وكذلك رجل عَطوف. ويقال: عَطَفَ فلان إلى ناحية كذا   يَعْطِفُ عَطْفاً إذا مال إليه وانعطف نحوه. وعَطف رأْسَ بعيره إليه إذا   عاجَه عَطْفاً. وعَطفَ اللّه تعالى بقلب السلطان على رَعِيّته إذا جعله   عاطفاً رَحِيماً. وعطَف الرجل وِساده إذا ثناه ليرْتَفِقَ عليه   ويَتّكِئ؛ قال لبيد:   ومَجُودٍ من صُباباتِ الكَرَى،   عاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ   والعَطُوفُ والعاطُوفُ وبعض يقول العأْطُوف: مِصْيَدةٌ فيها خشبة   مَعطوفة الرأْس، سميت بذلك لانعطاف خشبتها. والعَطْفةُ: خَرَزَة يُعَطِّفُ بها   النساء الرجالَ، وأَرى اللحياني حكى العِطْفة، بالكسر. والعِطْفُ:   المَنْكِب. قال الأَزهري: مَنكِب الرجل عِطْفه، وإبْطُه عِطْفُه. والعُطوف:   الآباطُ. وعِطْفا الرجل والدابة: جانباه عن يمين وشمال وشِقَّاه من لَدُنْ   رأْسه وَرِكه، والجمع أَعْطاف وعِطاف وعُطُوف. وعِطْفا كل شيء: جانباه.   وعطَف عليه أَي كَرَّ؛ وأَنشد الجوهري لأَبي وجزة:   العاطِفُون، تَحِينَ ما من عاطِفٍ،   والمُطْعِمُون، زَمان أََيْنَ المُطْعِمُ؟   قال ابن بري: ترتيب إنشاد هذا الشعر:   العاطفون، تَحِينَ ما من عاطِفٍ،   والمُنْعِمُون يداً، إذا ما أَنْعَمُوا   واللاَّحِقُون جِفانَهم قَمعَ الذُّرَى،   والمُطْعِمُون، زمان أَينَ المُطعِمُ؟   وثنَى عِطْفَه: أَعْرض. ومرَّ ثاني عِطْفِه أَي رَخيَّ البالِ. وفي   التنزيل: ثاني عِطْفِه ليُضِلَّ عن سبيل اللّه؛ قال الأَزهري: جاء في التفسير   أَن معناه لاوِياً عُنقَه، وهذا يوصف به المتكبِّر، فالمعنى ومِن الناس   من يُجادِل في اللّه بغير علم ثانياً عِطفَه أَي متكبراً، ونَصْبُ ثانيَ   عطفه على الحال، ومعناه التنوين كقوله تعالى: هَدْياً بالِغَ الكعْبةِ؛   أَي بالِغاً الكعبةَ؛ وقال أَبو سهم الهذلي يصف حِماراً:   يُعالِج بالعِطْفَينِ شَأْواً كأَنه   حَريقٌ، أُّشِيعَتْه الأَباءَةُ حاصِدُ   أَراد أُشِيعَ في الأَباءة فحذف الحرف وقلَب. وحاصِدٌ أَي يَحْصُِدُ   الأَباءة بإِحْراقه إياها. ومرَّ ينظُر في عِطفَيْه إذا مرَّ مُعجَباً.   والعِطافُ: الإزار. والعِطافُ: الرِّداء، والجمع عُطُفٌ وأَعْطِفة،   وكذلك المِعْطَفُ وهو مثل مئْزر وإزار وملِحَف ولِحاف ومِسْرَد وسِرادٍ،   وكذلك مِعْطف وعِطافٌ، وقيل: المَعاطِفُ الأَرْدِيةُ لا واحد لها، واعْتَطَفَ   بها وتعطَّف: ارْتدى. وسمي الرِّداء عِطافاً لوقُوعه على عِطْفَي   الرّجل، وهما ناحيتا عنقه. وفي الحديث: سُبحان مَن تعطَّف بالعِزِّ وقال به،   ومعناه سبحان من تَرَدَّى بالعز؛ والتعطُّف في حقِّ اللّه مَجازٌ يُراد به   الاتّصاف كأَنَّ العز شَمِله شُمولَ الرِّداء؛ هذا قول ابن الأَثير، ولا   يعجبني قوله كأَنّ العز شَمله شمولَ الرِّداء، واللّه تعالى يشمل كل شيء؛   وقال الأَزهري: المراد به عز اللّه وجَماله وجَلاله، والعرب تضع   الرِّداء موضع البَهْجة والحُسن وتَضَعُه موضع النَّعْمة والبهاء. والعُطوفُ:   الأَرْدِيةُ. وفي حديث الاستسقاء: حَوَّل رِداءه وجعل عِطافَه الأَيمنَ على   عاتقه الأَيسر؛ قال ابن الأَثير: إنما أَضاف العِطاف إلى الرِّداء لأنه   أَراد أَحد شِقّي العِطاف، فالهاء ضمير الرداء، ويجوز أَن يكون للرجل،   ويريد بالعِطافِ جانبَ ردائه الأَيمن؛ ومنه حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما:   خرج مُتَلَفِّعاً بعِطاف. وفي حديث عائشة: فناولتها عِطافاً كان عليَّ   فرأَت فيه تَصْلِيباً فقالت: نَحِّيه عنّي. والعِطاف: السيف لأَن العرب   تسميه رداء؛ قال:   ولا مالَ لي إلا عِطافٌ ومِدْرَعٌ،   لكم طَرَفٌ منه حَديدٌ، ولي طَرَفْ   الطَّرَفْ الأَوَّلُ: حَدُّه الذي يُضرب به، والطرَف الثاني: مَقْبِضُه؛   وقال آخر:   لا مالَ إلا العِطافُ، تُؤْزِرهُ   أُمُّ ثلاثين وابنةُ الجَبَلِ   لا يَرْتَقي النَّزُّ في ذَلاذِلِه،   ولا يُعَدِّي نَعْلَيْه مِنْ بَلَلِ   عُصْرَتُه نُطْفةٌ، تَضَمَّنَها   لِصْبٌ تَلَقَّى مَواقِعَ السَّبَلِ   أَو وَجْبةٌ مِن جَناةِ أَشْكَلةٍ،   إن لم يُرِعْها بالماء لم تُنَلِ   قال ثعلب: هذا وصَف صُعْلوكاً فقال لا مالَ له إلا العِطافُ، وهو السيف،   وأُم ثلاثين: كنانة فيها ثلاثون سهماً، وابنةُ الجبل: قَوسُ نَبْعةٍ في   جبل وهو أَصْلَبُ لعُودها ولا يناله نزٌّ لأَنه يأْوي الجبال، والعُصرة:   المَلْجأُ، والنُّطفة: الماء، واللِّصْب: شَقُّ الجبل، والوَجْبة:   الأَكْلة في اليوم، والأَشْكَلة: شجرة. واعْتَطَفَ الرِّداءَ والسيفَ والقوس؛   الأَخيرة عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:   ومَن يَعْتَطِفْه على مِئْزرِ،   فنِعْم الرِّداء على المئْزرِ   وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:   لَبِسْتَ عليكَ عِطافَ الحَياء،   وجَلَّلَكَ المَجْدُ ثِنْيَ العَلاء   إنما عنى به رداء الحَياء أَو حُلَّته استِعارةً. ابن شميل: العِطاف   تَرَدِّيك بالثوب على مَنكِبيك كالذي يفعل الناس في الحرِّ، وقد تعطَّف   بردائه. والعِطافُ: الرِّداء والطَّيْلَسان؛ وكل ثوب تعَطَّفَه أَي تَردَّى   به، فهو عِطاف.   والعَطْفُ: عَطْفُ أَطراف الذَّيْل من الظِّهارة على البطانة.   والعَطَّاف: في صفة قِداح المَيْسِر، ويقال العَطوف، وهو الذي يَعْطِفُ   على القداح فيخرج فائزاً؛ قال الهذلي:   فَخَضْخَضْتُ صُفْنيَ في جَمِّه،   خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفا   وقال القُتيبي في كتاب المَيْسِر: العَطوف القِدْح الذي لا غُرْم فيه   ولا غُنْم له، وهو واحد الأَغْفال الثلاثة في قِداح الميسر، سمي عَطُوفاً   لأنه في كل رِبابة يُضرب بها، قال: وقوله قِدحاً واحد في معنى جميع؛ ومنه   قَوله:   حتى تَخَضْخَض بالصُّفْنِ السَّبيخ، كما   خاضَ القِداحَ قَمِيرٌ طامِع خَصِلُ   السَّبِيخُ: ما نَسَل من ريش الطير التي ترد الماء، والقَمِيرُ:   المَقْمُور، والطامِعُ: الذي يطمع أَن يَعُود إليه ما قُمِر. ويقال: إنه ليس   يكون أَحد أَطمع من مَقْمُور، وخَصِلٌ: كثر خِصال قَمْرِه؛ وأَما قول ابن   مقبل:   وأَصْفَرَ عطَّافٍ إذا راحَ رَبُّه،   غدا ابْنا عِيانٍ بالشِّواء المُضَهَّبِ   فإنه أَراد بالعَطَّاف قِدْحاً يَعْطِف عن مآخِذِ القِداح وينفرد، وروي   عن المؤرّج أَنه قال في حَلْبة الخيل إذا سُوبق بينها، وفي أَساميها: هو   السابِقُ والمُصَلِّي والمُسَلِّي والمُجَلِّي والتالي والعاطِفُ   والحَظِيُّ والمؤَمَّلُّ واللَّطِيمُ والسِّكِّيتُ. قال أَبو عبيد: لا يُعرف   منها إلا السابق والمصلِّي ثم الثالث والرابع إلى العاشر، وآخرها السكِّيت   والفُِسْكل؛ قال الأَزهري: ولم أَجد الرواية ثابتة عن المؤرّج من جهة من   يوثق به، قال: فإن صحت الرواية عنه فهو ثقة.   والعِطْفة: شجرة يقال لها العَصْبةُ وقد ذكرت؛ قال الشاعر:   تَلَبَّسَ حُبُّها بدَمي ولَحْمِي،   تَلَبُّسَ عِطْفة بفُروع ضالِ   وقال مرة: العَطَف، بفتح العين والطاء، نبت يَتَلَوَّى على الشجر لا ورق   له ولا أَفنان، ترعاه البقر خاصة، وهو مُضِرّ بها، ويزعمون أَن بعض   عروقه يؤخذ ويُلْوى ويُرْقى ويُطْرَح على المرأَة الفارك فتُِحب زوجها. قال   ابن بري: العَطَفةُ اللبلاب، سمي بذلك لتلويه على الشجر. قال الأَزهري:   العِطْفَةُ والعَطْفَة هي التي تَعَلَّقُ الحَبَلَةُ بها من الشجر، وأَنشد   البيت المذكور وقال: قال النضر إنما هي عَطَفةٌ فخففها ليستقيم له الشعر.   أَبو عمرو: من غريب شجر البر العَطَف، واحدتها عَطَفة.   ابن الأَعرابي: يقال تَنَحَّ عن عِطْفِ الطَّريق وعَطْفِه وعَلْبِه   ودَعْسِه وقَرْيِه وقارِعَتِه:   وعَطَّافٌ وعُطَيْفٌ: اسمان، والأَعرف غُطَيْف، بالغين المعجمة؛ عن ابن   سيده.
مقاييس اللغة:
(عطف) العين والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على انثناء وعِياجٍ. يقال: عَطَفْتُ الشّيء، إذا أمَلْتَه. وانعَطَف، إذا انعاج. ومصدر عطف العُطُوف. وتعطّفَ بالرَّحمة تعطُّفاً. وعَطَف الله تعالى فلاناً على فلانٍ عَطْفاً. والرَّجُل يَعْطِف الوِسادةَ: يثنيها، عطفاً، إذا ارتفَقَ بها. قال لبيد:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى  *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
ويقال للجانبَين العِطفانِ، سمِّيا بذلك لأنَّ الإنسان يَميل عليهما. ألاَ ترى أنَّهم يقولون: ثنَىعِطْفَه، إذا أعْرضَ عنك وجَفَاك. ويقال: رجلٌ عَطوفٌ في الحرب والخير، وعَطَّافٌ. وظبيةٌ عاطِف، إذا رَبَضت وعطفَتْ عُنقَها. وفلانٌ يَتَعَاطَفُ في مِشيته، إذا تمايَلَ. والإنسان يتعطَّف بثوبه، وهو شبه التوشُّح. والرِّداء نفسُه عِطَافٌ، لأنّه يُعْطَفُ. ثم يتَّسعون في ذلك فيسمُّون السيفَ عِطافاً لأنّه يكونُ موضعَ الرداء.
القاموس المحيط:
عَطَفَ يَعْطِفُ مالَ، و عليه أَشْفَقَ، كتَعَطَّفَ، و الوِسادَةَ ثَناها، كعَطَّفَهَا، و عليه حَمَلَ وكَرَّ. والعَطْفَةُ خَرَزَة للتأخيذِ، وشَجَرَةٌ تَتَعَلَّقُ الحَبَلَةُ بها، ويُكْسَرُ فيهما، وبالكسرِ أطْرافُ الكَرْمِ المُتَعَلِّقَةُ منه، وشَجَرَةُ العَصْبَةِ، وبالتحريكِ نَبْتٌ يَتَلَوَّى على الشَّجَرِ، لا وَرَقَ له ولا أفْنانَ تَرْعَاهُ البَقَرُ، يُؤْخَذُ بَعْضُ عُروقِهِ ويُلْوَى ويُرْقَى، ويُطْرَحُ على الفارِكِ فَتُحِبُّ زَوْجَهَا. وظَبْيَةٌ عاطِفٌ تَعْطِفُ جيدَها إذا رَبَضَتْ. وككِتابٍ، وكمِنْبَرٍ الرِّداءُ، والسَّيْفُ. وككِتابٍ اسْمُ كَلْبٍ.والعَطوفُ الناقةُ تُعْطفُ على البَوِّ فَتَرْأمُهُ، ومَصْيَدَةٌ فيها خَشَبَةٌ مُنْعَطِفَةٌ، كالعاطُوفِ، والقِدْحُ الذي يَعْطِفُ على القِدَاحِ فَيَخرُجُ فائِزاً، أو القِدْحُ لا غُرْمَ فيه ولا غُنْمَ، كالعَطَّافِ، كشَدَّادٍ فيهما، أو الذي يُرَدُّ مَرَّةً بعدَ مَرَّةٍ، أو كُرِّرَ مَرَّةً بعدَ مَرَّةٍ، أو كشَدَّادٍ قِدْحٌ يَعْطِفُ على مآخِذِ القِدَاحِ ويَنْفَرِدُ، وفَرَسُ عَمْرِو بنِ مَعْد يكَرِبَ، و ابنُ خالِدٍ مُحَدِّثٌ. والعَطَفُ، مُحرَّكةً طولُ الأَشْفارِ. وكزُبَيْرٍ عَلَمٌ.
والمَعْطُوفَةُ: قَوْسٌ عَرَبِيَّةٌ، تُعْطَفُ سِيَتُهَا عليها عَطْفاً شديداً، تُتَّخَذُ للأَهْدَافِ.
وعِطْفا كلِّ شيءٍ، بالكسر: جانِباهُ. وتَنَحَّ عن عِطْفِ الطريقِ، ويُفْتَحُ، أي: قارِعَتِهِ. وعِطْفُ القَوْسِ: سِيَتُها. وهو يَنْظُرُ في عِطْفَيْهِ، أي: مُعْجَبٌ. وجاءَ ثانِيَ عِطْفِه، أي: رَخِيَّ البالِ، أو لاوِياً عُنُقَهُ، أو مُتَكَبِّراً مُعرضاً. وثَنَى عَنِّي عِطْفَهُ، أي: أعْرَضَ. وتَعَوَّجَ الفرسُ في عِطْفَيْهِ: تَثَنَّى يَمْنَةً ويَسْرَةً. والعِطْفُ أيضاً: الإِبْطُ، وبالفتح: الانْصِرافُ، وبالضم: جمعُ العاطِفِ والعَطوفِ، والعِطافِ: للإِزارِ. وامرأةٌ عَطيفٌ، كأميرٍ: لَيِّنَةٌ مِطْواعٌ، لا كِبْرَ لها. وعَطَّفْتُهُ ثَوْبِي تَعْطِيفاً: جَعَلْتُهُ عِطافاً له. وقِسِيٌّ مُعَطَّفَةٌ، ولِقاحٌ مُعَطَّفَةٌ: شُدِّدَ للكَثْرَةِ، ورُبَّما عَطَفوا عِدَّةَ ذَوْدٍ على فَصيلٍ واحدٍ، واحْتَلَبُوا ألْبانَهُنَّ على ذلك، ليَدْرُرْنَ. وانْعَطَفَ: انْثَنَى. ومُنْعَطَفُ الوادي: مُنْحَنَاهُ. وتَعاطَفوا: عَطَفَ بعضُهم على بعضٍ. وتَعَطَّفَ به: ارْتَدَى، كاعْتَطَفَ. ويَتَعاطَفُ في مِشْيَتِهِ: إذا حَرَّكَ رأسَه وتَهادَى أو تَبَخْتَرَ. واسْتَعْطَفَهُ: سألَهُ أن يَعْطِفَ عليه.
تاج العروس:
ع - ط - ف
عَطَفَ يَعْطِفُ عَطْفاً : مالَ نَقَله الجَوْهَرِيُّ ومنه الحَدِيثُ : " فواللهِ لكأَنَّ عَطْفَتَهُم حِينَ سَمِعُوا صَوْتِي عَطْفَةُ البَقَرِ على أَوْلادِها . وعَطَفَ عليهِ : أَشْفَقَ كَتَعَطَّفَ قالَ شيخُنا : صَرَّحُوا بأَنّ العَطْفَ بمَعْنى الشَّفَقَة مَجازٌ من العَطْفِ بمعنَى الانْثِناءِ ثم اسْتُعِيرَ للمَيْلِ والشَّفَقَةِ إِذا عُدِّيَ بَعَلى وإِذا عُدِّىَ بعَنْ كان عَلَى الضِّدِّ . وعَطَفَ الوِسادَةَ : ثَناها كعَطَّفَها تَعْطِيفاً . وعَطَفَ عليهِ : أَي حَمَلَ وكَرَّ وفي اللِّسان : رَجَع عليه بما يَكْرَهُ أَو لَهُ بما يُرِيدُ . ويَتَوَجَّهُ قولُ أَبِي وَجْزَةَ السَّعْدِيُّ : العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ والمُسْبِغُونَ يداً إِذا ما أَنْعَمُوا على العاطِفَةِ وعلى الحَمْلَةِ . والعَطْفَةُ : خَرَزَةٌ للتَّأْخِيذِ تُؤَخِّذُ بها النِّساءُ الرِّجالَ كما في الصِّحاحِ . والعَطْفَةُ : شَجَرةٌ تَتَعَلّقُ الحَبَلَةُ بِها وهي التي يُقالُ لها : العَصْبَة كما سَيَأْتِي ويُكْسَرُ فِيهِما في الأُولى حَكَى اللِّحْيانِي وفي الثانية أَبو حَنِيْفَةَ وأَنْشَدَ الأَزْهَرِيُّ قولَ الشاعر :
تَلَبَّسَ حُبُّها بدَمِي ولَحْمِي ... تَلَبُّسَ عَطْفَةٍ بفُرُوعِ ضالِ وقال ابنُ بَرِّيّ : العَطْفَةُ : اللَّبْلابُ سُمِّي بذلِكَ لتَلَوِّيهِ على الشَّجَرِ . والعِطْفَةُ بالكَسْرِ : أَطْرافُ الكَرْمِ المُتَعَلِّقَةُ منه وشَجَرَةُ العَصْبَةِ وهي التي تقدم فيها أَنَّ الحَبَلَة تَتَعلقُ بها . وبالتحرِيكِ : نَبْتٌ يَتَلوَّى على الشَّجَرِ لا وَرَقَ له ولا أَفْنانَ ترْاهُ البَقَرُ خاصةً وهو مُضِرٌّ بِها ويَزعْمُونَ أَنَّه يُؤْخَذُ بعضُ عُرُوقِه ويُلْوَى ويُرْقَى ويُطْرَحُ على الفارِكِ فتُحِبُّ زَوْجَها قالَ الأَزْهَرِيُّ : وقالَ النَّضْرُ : إِنَّما هي العَطَفَةً فخَفَّفَها الشاعر ضرورةً ؛ ليَسْتَقِيمَ له الشّعْرُ وقال أَبو عَمْرٍو في غَرِيبِ شَجَرِ البَرِّ : العطَفُ واحِدُها عَطَفَةٌ . وظَبْيَةٌ عاطِفٌ : تَعْطِفُ جِيدَها إِذا رَبَضَتْ وكذلِك الحاقِفُ من الظِّباءِ . والعِطافُ ككِتابٍ والمِعْطَفُ كمِنْبَرٍ : الرِّداءُ والطَّيْلَسانُ وكُلُّ ثَوْبٍ يُتَرَدَّى به جمعُ الأَخِيرِ : مَعاطِفُ قالَ ابنُ مُقْبِلٍ :
شُمُّ العَرانِينِ يُنْسِيهِم مَعاطِفَهُم ... ضَرْبُ القِداحِ وتَاْرِيبٌ على الخَطَرِ وقل الأَصْمَعِيُّ : لم أَسْمَعْ للمَعاطِفِ بواحدٍ وفي حَدِيثِ ابن عُمَرَ : خَرَج مُتَلَفِّعاً بعِطافٍ وفي حديث عائشة : " فناوَلْتُها عِطافاً كانَ عليَّ " وجمع العِطافِ : عُطُفٌ وأَعْطِفَةٌ وعُطُوفٌ والمِعْطَفُ والعِطافُ مثل مِئْزَرٍ وإِزارٍ ومِلْحَف ولِحافٍ ومِسْرَدٍ وسِرادٍ . وقِيلَ : سُمِّيَ الرِّداءُ عِطافاً لوُقُوعِه على عِطْفَى الرَّجُلِ وهُما ناحِيتَا عُنُقِه . والعِطافُ : السَّيْفُ لأَنَّ العَربَ تُسَمِّيهِ رِداءً قال :
ولا مالَ لِي إِلاّ عِطافٌ ومِدْرَعٌ ... لَكُم طَرَفٌ منه حَدِيدٌ ولِي طَرَفْ الطَّرَفُ الأَول : حَدُّه الذي يُضرَبُ به والطَرفُ الثانِي : مَقْبِضهُ وقال آخر :
لا مالَ إِلا العِطَافُ تُؤْزِرُه ... أُمُّ ثَلاثِينَ وابْنَةُ الجَبَلِ وقال ابنُ عَبّادٍ : العِطافُ ككِتابِ : اسمُ كَلْبٍ . والعَطُوفُ : النّاقَةً التي تُعْطفُ على البَوِّ فتَرْأَمُه نقله الجوهَرِيُّ والجمع عُطُفٌ . والعَطُوفُ : مَصْيَدةٌ سُمِّيَتْ لأَنَّ فيها خَشَبَةٌ مُنْعَطِفَة الرأْسِ كالعاطُوفِ . والعَطُوفُ في قِداحِ المَيْسِرِ : القِدْحُ الذي يَعْطِفُ على القِداحِ فيَخْرُجُ فائِزاً قال صَخْرُ الغَيِّ الهُذَلِيُّ :
فخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ ... خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
أَو هو : القِدْحُ الذي لا غُرْمَ فيهِ ولا غُنْمَ وهو أَحَدُ الأَغْفالِ الثلاثَةِ من قِداحِ المَيْسِرِ سُمِّي عَطُوفاً لأَنّه في كُلِّ رِبابَةٍ يُضْرَب قاله القُتَيْبِيُّ في كِتابِ المَيْسِرِ كالعَطّافِ كشَدّادٍ فِيهِما . أَو العَطُوفُ : الَّذِي يُرَدُّ مَرَّةً بعد مَرَّةٍ . أَو الذي كُرِّرَ مَرَّةً بعدَ مَرَّةٍ قاله السُّكَّرِيُّ في شرحِ ديوانِ الهُذَلِيِّينَ . أَو العَطّافُ كشَدّادٍ : قِدْحٌ يُعْطَفُ على مَآخِذِ القِداحِ ويَنْفَرِدُ وبه فُسِّرَ قولُ ابنِ مُقْبِلٍ :
وأَصْفَرَ عَطّافٍ إِذا راحَ رَبُّهُ ... غَدا ابْنهَا عِيانٍ في الشِّواءِ المُضَهَّبِ والعَطّافُ : فَرَسُ عَمْرِو بنِ مَعْدِي كَرِبَ رضي اللهُ عنه . وعَطّافُ بن خالِدٍ : مُحَدِّثٌ مَخزُومِيٌّ مَدَنِيٌّ يروِى عن نافعٍ قال أَحمدُ : ثِقةٌ وقال ابنُ مَعِينٍ : ليس به بَأْس . والعَطَفُ مُحَرَّكةً : طولُ الاَشْفارِ وانْعطافُها ومنه حديثُ أُمِّ مَعْبَدٍ : وفِي أَشْفارِهِ عَطَفٌ نقله كُراعٌ ويُرْوَى بالغَيْن وهو أَعْلى . وعُطَيْفٌ كزُبَيرٍ : عَلَم والأَعْرَفُ عغُطَيْفٌ بالمعجمة عن ابنِ سِيدَه . والمعْطُوفَةُ : قَوْسٌ عَرَبِيَّةٌ تُعْطَفُ سِيَتُها عَلَيْها عَطْفاً شَدِيداً وهي التي تُتَّخَذُ للأَهْدافِ قاله ابنُ دُرَيْدٍ والجوهريُّ
وفي الصحاح : عِطْفا الرَّجُلِ : جانِباهُ من لدُنْ رَأْسِه إلى ورِكيْهِ وكذلِ : عِطْفَا كُلِّ شَيءٍ بالكَسْرِ : جانِباهُ . وقال ابنُ الأَعرابِيّ : يُقال : تَنَحَّ عن عِطْفِ الطَّرِيق ويُفْتَحُ : أَي قارِعَتِه وكذا عن عَلْبِه ودَعْسِه وقَرْيِهِ وقارِعَتِه . وعِطْفُ القَوْسِ بالكسرِ : سِيَتُها ولَها عِطْفانِ قال ابنُ عَبّادٍ . ويقال : هو يَنْظَرُ فِي عِطْفَيْهِ : أَي مُعْجِبٌ بنفسه . قالَ ابن دُريدٍ : وجاءَ فُلانٌ ثانِيَ عِطْفِه : أَي جاءَ رخِيَّ البالِ ومنه قوله تعالى " ثانِيَ عِطْفِه لِيُضِلَّ عنْ سَبِيلِ الله " أَو مَعْناه : لا وِياً عُنْقَه قال الأزهريُّ : وهذا يُوصفُ به المتكَبرُ أَو المعْنَى مُتَكَبِّراً مُعْرِضاً عن الإِسلامِ ولا يخْفَى أَنّ التّكَبُّرَ والإِعْراضَ من نتائِجِ العُنُقِ فالمَآلُ واحدٌ ويُقالُ : ثَنَى عنهُ فلانٌ عِطْفَه : أَي أَعْرَضَ عنه نَقَله الجوهريُّ . وتَعوَّج الفَرَسُ هكذا في النُّسَخِ وهو غلطٌ والصوابُ وتَعَوَّجَ القَوْسُ فِي عِطْفَيْهِ : إِذا تَثَنَّى يَمْنَةً ويَسْرَةً كما هُوَ نَصُّ العُبابِ . والعِطْفُ أَيْضاً أَي : بالكسرِ : الإِبِطُ وقِيلَ : المَنْكِبُ وقال الأَزْهريّ : مَنْكِبُ الرَّجُلِ عِطْفُه وإِبِطُه عِطْفُه والجَمْعُ العُطُوفِ . والعَطْفُ بالفتحِ : الانْصِرافُ وقد عَطَفَ يَعْطِفُ عَطْفاً . والعُطْفُ بالضّمِّ : جمْعُ العاطِفِ والعَطُوفِ وهُما العائِدُ بالفَضْلِ الحَسَنُ الخُلُقِ . والعِطافُ بالكسرِ وهذه لِلإِزارِ وفي عِبارةِ المصنِّف قَلاقَةٌ ظاهِرَةٌ . وقال أَبو زَيْدٍ : امْرأَةٌ عَطِيفٌ كأَمِيرٍ : أَي لَيِّنَةٌ مِطْواعٌ وهي التي لا كِبْرَ لَها . ويُقال : عَطَّفْتُه ثَوْبِي تَعْطِيفاً : إِذا جَعَلْتهُ عِطافاً لَهُ أَي رِداءً على مَنْكِبَيْه كالَّذِي يفعَلُه الناسُ في الحَرِّ . وقِسِيٌّ مُعَطَّفَةٌ : معْطُوفَةُ إِحْدَى السِّيَتَيْنِ على الأُخْرَى وكذلك لِقاحٌ مُعَطَّفَةٌ شُدِّدَ فيهما للكَثْرَةِ قال الجَوْهَرِيُّ : ورُبَّما عَطَفُوا عِدَّةَ ذَوْدٍ على فَصِيلٍ واحدٍ واحْتَلَبُوا أَلْبانَهُنَّ على ذلِك لِيَدْرُرْنَ . وانْعَطَف الغُصنُ وغيرُه : انْثَنَى وهو مُطاوِع عَطَفَه . قالَ الجوهريُّ : ومُنْعَطفُ الوادِي : مُنْعَرَجُه ومُنْحَناه . قال : وتَعاطَفُوا : أَي عَطَفَ بعضُهُم على لَعْضٍ . قال : وتَعَطَّفَ بهِ أَي بالعِطافِ : إِذا ارْتَدَى بالرِّداءِ ومنه الحَدِيثُ : " سُبْحانَ من تَعَطَّفَ بالعِزِّ وقالَ بهِ " معناهُ : سُبْحانَ من تَرَدَّى بالعِزِّ والتَّعَطُّفُ في حَقِّ اللهِ سُبْحانَه مَجازٌ يُرادُ به الاتِّصاف كأَنَّ العِزَّ شَمِلَه شُمُولَ الرِّداءِ هذا قولُ ابنِ الأَثِيرِ قال صاحبُ اللِّسان : ولا يُعْجِبُنِي قوله : كأَنّ العِزَّ شَمِلَه شُمُولَ الرِّداءِ واللهُ تعالى يَشْمَلُ كلَّ شيءٍ وقالَ الأَزهري : المُرادُ به عِزُّ اللهِ وجَمالُه وجَلالُهُ والعَرَبُ تَضَعُ الرِّداءَِ موضِعَ النِّعْمَةِ والبَهاءِ كاعْتَطَف بهِ اعْتِطافاً كما في المُحيطِ واللِّسانِ ومنه قولُ ابنِ هَرْمَةَ :
عُلِّقَها قَلْبُه جُوَيْريَةً ... تَلْعَبُ بينَ الوِلْدانِ مُعْتَطِفَهْ وقال اللَّيْثُ : يُقالُ للإِنسانِ : يَتَعاطَفُ في مِشْيَتِهِ : إِذا حَرَّكَ رأْسَهُ وقالَ غيرُه : هو بمَنْزِلَةِ تَهادَى وتَمَايَلَ أو تَبَخْتَرَ وهما واحدٌ . واسْتَعْطَفَه اسْتِعْطافاً : سأَلَه أَنْ يَعْطِفَ عليهِ فَعَطَف
ومما يُستَدْركُ عليه : رَجُلٌ عَطُوفٌ وعَطّافٌ : يحمِي المُنْهَزِمِينَ . وتَعَطَّفَ عليهِ : وصَلَه وبَرَّهُ . وتَعَطَّفَ على رَحمِهِ : رَقَّ لها . والعاطِفَةُ : الرَّحِمُ صفةٌ غالِبةٌ . وقالَ اللَّيْثُ : العَطّافُ : الرجلُ الحَسَنُ الخُلُقِ العَطُوفُ على الناسِ بفَضْلِه . ويُقال : ماتَثْنِينِي عليكَ عاطِفَةٌ من رَحِمٍ ولا قَرابةٍ . وعَطَف الشَّيءَ عُطُوفاً وعَطَّفَه تَعْطِيفاً : حَنَاه وأَمالَه فانْعَطَفَ وتَعَطَّفَ . ويُقال : عَطَّفْتُ رَأَسَ الخَشَبَةِ شُدِّدَ للكَثْرة . وقَوْسٌ عَطُوفٌ ومُعَطَّفَةٌ : مَعْطُوفَةُ إِحْدَى السِّيَتَيْنِ على الأُخرى . والعَطِيفَةُ والعِطافَةُ : القَوسُ قال ذُو الرُّمَّةِ في العطائِفِ :
وأَشْقَرَ بَلَّى وَشْيَه خَفَقانُه ... على البِيضِ في أَغْمادِها والعَطائفِ وقَوْسٌ عَطْفَى : أَي مَعْطُوفَةٌ قال أُسامَةُ الهُذَلِيُّ :
فمَدَّ ذِراعَيْهِ وأَجنَأَ صُلْبَهُ ... وفَرَّجَها عَطْفَى مَرِيرٌ مُلاكِدُ والعِطافَةُ بالكَسْرِ : المُنْحَنَى قال ساعِدةُ بن جُؤَيَّةَ يصفُ صخرَةً طَوِيلَةً فيها نَحْلٌ :
من كُلِّ مُعْنِقَةٍ وكُلِّ عِطافَةٍ ... مِنْها يُصَدِّقُها ثَوابٌ يَزْعَبُ وشاةُ عاطِفَةٌ بَيِّنَةُ العُطُوفِ والعَطْفِ : تَثْنِي عُنُقَها لِغَيْرِ عِلَّةٍ . وفي حَدِيثِ الزّكاةِ : " لَيْسَ فِيها عَطْفاءُ " أَي : مُلْتَوِيَةُ القَرْنِ وهي نَحْو العَقْصاءِ . والعَطُوفُ : المُحِبَّةُ لزَوْجِها والحانِيَةُ على وَلَدِها . وانْعَطَفَ نَحْوَه : مالَ إِليهِ . وعَطَفَ رأْسَ بَعِيرِه إِليهِ : إِذا عاجَه عَطْفاً . وعَطَفَ اللهُ تعالى بقَلْبِ السُّلْطانِ على رَعِيَّتِه : إذا جَعَله عاطِفاً رَحِيماً . وجَمْعُ عِطْفِ الرَّجُلِ : أَعْطافٌ وعِطافٌ وعُطُوفٌ . ومَرَّ يَنْظُرُ في عِطْفَيْهِ : إِذا مَرَّ مُعْجِباً . واعْتَطَفَ السَّيْفَ والقَوْسَ : ارْتَدَى بِهِما الأَخِيرةُ عن ابن الأعرابيِّ وأَنْشَدَ :
ومنْ يَعْتَطِفْهُ على مِئْزَرٍ ... فنِعْمَ الرِّداءُ على المِئزَرِ والعَطْفُ : عَطْفُ أَطْرافِ الذَّيْلِ من الظِّهارِةِ على البِطانِةِ . وفي حَلْبِةِ الخَيْلِ : العاطِفُ وهو السّادِسُ رُوِيَ ذلِكَ عن المُؤَرِّجِ قالَ الأَزهريُّ : ولم أَجِد الرِّوايَةَ ثابِتةً عن المُؤَرِّجِ من جِهَةِ من يُوثَقُ به قال : فإِنْ صَحَّتْ عنه الرِّوايةً فهو ثِقَةٌ . وسَمَّوْا عاطِفاً وعُطَيْفَةَ كجُهَيْنَةَ . وفي الأَساس : يُقالُ : لا تَرْكَبْ مِثْفاراً ولا مِعْطافاً : أَي مُقَدِّماً للسَّرْجِ ولا مُؤَخِّراً

##### Türkçe

عطف
**عَطَفَ** - **يَعْطِفُ** - **عَطْف**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 16:13 yazar: Administrator
**عَطَفَ** - **يَعْطِفُ** + bir varlık + bir şeyi: onu, onu yay benzeri kılarak büker: onu, onu büküp eğerek ve onu yarım daire veya yay benzeri bir biçimde eğerek ikiye katlar.
**عَطْف**: “**عَطَفَ** - **يَعْطِفُ**” fiilinin isim-fiilidir; aynı şekilde “**عَطَفَ** - **يَعْطِفُ**” fiilinin fiiliyle olan şeydir: yay biçiminde eğri olan parça; ve o, bedende, baştan kalçaya kadar olan bedenin yan tarafıdır; belde ikiye katlanıp bükülen (kıvrılan) kısımdır; sağ ve sol yan için, yahut ön ve arka için.
﴿**ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله**﴾: **ثنى عطفه**: bedenin yan tarafını yay biçiminde büktü: bu, kibire delalet eden bir harekettir.
Ve lafız, “**الثني والعطف والطوي**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**طَوَى** - **يَطْوِيْ**، **ثَنَى** - **يَثْنِي**، **كَفَّ** - **يَكُفُّ**، **لَوَى** - **يَلْوِي**، **عَطَفَ** - **يَعْطِفُ**، **قَوِسَ** - **يَقْْوَس** (**قاسَ** - **يَقِيسُ**)

عطف
	﴿**ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق(9)**﴾ Hac

معجم الفرائد القرآنية:
ع ط ف
“**عِطْفِهِ**” Yüce sözünde: “**ثَانِـيَ عِطْفِهِ لِيُضـِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّه**” (9) Hac.
**العَطْفُ**: bir şeyi bükmek ve onun uçlarından birini ötekine geri döndürmek; ve insanın **عطفا**’sı: başının yanından kalçasına kadar sağa ve sola iki yanıdır; ve **ثاني عطفه** kibirlenmeye kinayedir.

مختار الصحاح
● [**عطف**] ع ط ف: **عَطَف** meyletti; ve dalı **عَطَفَ** etti de o **انْعَطَفَ** etti; ve yastığı **عَطَفَ** etti: onu ikiye katladı; ve ona **عَطَفَ** etti: acıdı; ve **باب الكل**: “**ضرب**”dır; ve **المِعْطَفُ** (mîm’in kesresiyle) ridâdır; ve yine **العِطَافُ**; ve ona **تَعَطَّفَ** etti: acıdı; ve **تَعاطَفُوا**: birbirlerine karşı şefkat gösterdi; ve onu kendisine **اسْتَعْطَفَهُ** etti de o **عَطَفَ** etti; ve erkeğin **عِطْفَا**’sı: başının yanından kalçalarına kadar iki yanıdır; ve yine her şeyin **عِطفا**’sı: iki yanıdır; ve ondan **عِطْفَهُ**’ini büktü, yani ondan yüz çevirdi; ve vadinin **مُنْعَطُ**’ı (tâ’nın fethasıyla): onun kıvrımı ve onun eğimidir.

الراغب
عطف
- **العطف**: bir şeyde, onun uçlarından biri ötekine bükülürse söylenir; dalı, yastığı ve ipi bükmek gibi. Bundan, bükülmüş ridâya **عطاف** denildi. Ve insanın **عطفا**’sı: başının yanından kalçasına kadar iki yanıdır; ve o, onu bedeninden atabileceği şeydir. Ve “**ثنى عطفه**” denir: yüz çevirdiği ve katı davrandığı zaman; şu söz gibi: }**نأى بجانبه**{ [İsrâ/83] ve yanağıyla **صعر** etti ve bunun gibi lafızlar. (Denir: **نأى بجانبه**، **وطوى كشحه**، **وثنى عطفه**، **وصعر خده**، **وزوى طرفه**، **وشمخ أنفه**، **وازور جانبه**، **واكفهر حاجبه**. Bak: **جواهر الألفاظ** s. 399). Ve **على** ile geçişli kılınırsa meyil ve şefkat için ödünç alınır; denir: ona **عطف** etti ve onu **ثناه**; **عاطفة رحم**; ve yavrusuna karşı **عاطفة** bir ceylan; ve **بوها**’sına karşı **عطوف** bir deve. (**البو**: devenin yavrusudur; ve **الحوار** diye adlandırılır. Bak: **اللسان** (**بوا**)). Ve **عن** ile geçişli kılınırsa zıddı üzere olur; şu gibi: falandan **عطفت**.

ملخص اللسان
1. **عَطَفَ** **يَعْطِفُ** **عَطْفاً**: döndü.
2. Ve ona **عطَف** etti **يَعْطِفُ** **عَطفاً**: ona, hoşlanmadığı şeyle döndü yahut ona, istediği şeyle (döndü).
3. Ve ona **تعطَّف** etti: ona ulaştı ve ona iyilik etti. - Akrabalığına **تعطَّف** etti: ona acıdı. - Ve **العاطِفةُ**: rahim. - Ve **رجل عاطِف** ve **عَطُوف**: faziletiyle dönen, güzel ahlâklı.
4. Ve **العِطْفُ**: omuz. Erkeğin omzu onun **عِطْفه**’idir; ve koltuk altı onun **عِطْفُه**’idir. Ve **العُطوف**: koltuk altlarıdır.
5. Ve erkeğin ve binitin **عِطْفا**’sı: sağ ve sol yanları ve başının yanından kalçasına kadar iki tarafıdır; çoğulu **أَعْطاف** ve **عِطاف** ve **عُطُوف**.
6. Ve her şeyin **عِطْفا**’sı: iki yanıdır.
7. **ثاني عِطْفِه ليُضِلَّ عن سبيل اللّه**: yani manası, boynunu büken (eğen)dir; ve bununla kibirli vasfedilir.
8. Ve şeyi **عَطف** eder **يَعْطِفُه** **عَطْفاً** ve **عُطُوفاً** da o **فانعطَفَ** etti; ve onu **عطَّفه** etti de o **فتعطَّف** etti: onu eğdi ve onu meylettirdi.
9. Yürüyüşünde **تعاطَف** etti: salındı. Denir: falan, yürüyüşünde **يتَعاطفُ** eder; **يتَهادى** ve **يَتمايلُ** eder menzilesinde; kendini beğenme ve çalım satmadan dolayı.
10. Ve **العِطافُ**: izâr. Ve **العِطافُ**: ridâ; çoğulu **عُطُفٌ** ve **أَعْطِفة**; ve yine **المِعْطَفُ**.

لسان العرب

● - **عطف**: **عَطَفَ يَعْطِفُ عَطْفاً**: döndü (yön değiştirdi). Ve **رجل عَطوف وعَطَّاف**: yenilmişleri korur. Ve **عطَف عليه يَعْطِفُ عَطفاً**: ona, hoşlanmadığı şeyle geri döndü yahut ona, istediği şeyle (geri döndü). Ve **تعطَّف عليه**: ona ulaştı ve ona iyilik etti. Ve **تعطَّف على رَحِمه**: ona (rahmine) acıdı. Ve **العاطِفةُ**: **الرَّحِم** (rahim/akrabalık bağı); galip (yerleşik) bir sıfattır. Ve **رجل عاطِف وعَطُوف**: faziletiyle geri dönen, güzel huylu. Leys dedi: **العطَّاف** güzel huylu, faziletiyle insanlara şefkatli olan adamdır; ve Müzâhim el-Ukaylî’nin sözü—İbnü’l-A‘râbî onu okudu:
وجْدِي به وجْد المُضِلِّ قَلُوصَه
بنَخَلةَ، لم تَعْطِفْ عليه العواطِفُ
**العواطف**’u açıklamadı; bende ise, insan üzerine sevdiği şeyle meyleden **الأَقْدار العَواطِفَ**’ı kasteder. Ve **عَطَفْت عليه**: acıdım. Denir: **ما يَثْنيني عليك عاطِفةٌ من رَحِم ولا قَرابة**: ne bir rahimden (akrabalıktan) ne de bir yakınlıktan bir şefkat beni senden alıkoyar. Ve **تعطَّف عليه**: acıdı. Ve **تعاطَفُوا** yani: onların bazısı bazısına şefkat etti. Ve **اسْتَعطَفَه**; o da şefkat etti. Ve **عَطف الشيءَ يَعْطِفُه عَطْفاً وعُطُوفاً**; böylece **فانعطَفَ**; ve **عطَّفه فتعطَّف**: onu büktü ve eğdi; çokluk için şeddelendi. Ve denir: **عطفْت رأْس الخشَبة فانْعطفَ** yani: onu büktüm de eğildi. Ve **عطفْت** yani: meylettim.

**العَطائف**: yaylar; tekili **عَطِيفةٌ**’dir; tıpkı ona **حَنِيّة** adını verdikleri gibi. Çoğulu **حَنيٌّ**’dir. Ve **قوس عَطوفٌ ومُعطَّفةٌ**: iki yay ucundan birinin ötekine doğru bükülmüş olan. Ve **العطيفةُ** ve **العِطافةُ**: yay; Zû’r-Rumme **العَطائف** hakkında dedi:
وأَشْقَرَ بَلَّى وَشْيَه خَفَقانُه،
على البِيضِ في أَغمادِها والعَطائِفِ
Yani: onunla gölgelik yapılan bir **بُرْد**; ve **البيضُ**: kılıçlar; ve onu (**عَطَفَها يَعْطِفُها**) bükmüştür. Ve **قوس عَطْفَى**: bükülmüş; Üsâme el-Hüzelî dedi:
فَمَدَّ ذِراعَيْه وأَجْنَأَ صُلْبَه،
وفَرَّجَها عَطْفَى مَرِيرٌ مُلاكِمدُ
(* “**مرير** إلخ” sözü: müellif onu **لكد** maddesinde **ممرّ** olarak okuttu; biz onu ve ondan sonrasını orada cer ile ضبط ettik; doğrusu ikisini de ref‘ etmektir.)
Bütün bunlar onun **تَعَطُّفِ**’u ve eğilmesi sebebiyledir. Ve **قِسِيٌّ مُعطَّفة** ve **لفاح مُعطَّفة**; bazen bir tek yavru üzerine birkaç deve sürüsünü (**عَطَفُوا**) (toplayıp) onların sütlerini o (yavru) üzerine sağdılar ki sütleri bol aksın. Cevherî dedi: **القوس المعْطوفة** işte bu Arap (yayı)dır.

Ve **مُنْعَطَفُ الوادي**: onun kıvrımı ve bükümü; Sâ‘ide b. Cüeyye’nin sözü:
من كلِّ مُعْنِقةٍ وكلِّ عِطافةٍ
مِنها، يُصَدِّقُها ثَوابٌ يَزْعَب
Burada **عِطافة** ile bir **مُنْحَنًى** (kıvrım) kasteder; içinde yarıklar bulunan uzun bir kayayı vasfeder. Ve **شاة عاطفة**: **العُطوف** ve **العَطْف**’u açık olan; bir illet olmaksızın boynunu büker. Zekât hadîsinde: onda **عَطْفاء** yoktur; yani boynuzu bükülmüş olan; o, **العَقْصاء** gibidir. Ve **ظَبْية عاطِفٌ**: çöktüğünde boynunu büker; ceylanlardan **الحاقِفُ** da böyledir. Ve **تعاطَف في مَشْيه**: salındı. Denir: falan, yürüyüşünde **يتَعاطفُ**; **يتَهادى** ve **يَتمايلُ** gibidir; kibir ve böbürlenmeden.

Ve **العَطَفُ**: kirpiklerin bükülmesi; Kırâ‘dan; ve noktalı **الغين** daha üstündür. Ümmü Ma‘bed hadîsinde: kirpiklerinde **عَطَفٌ** vardır; yani uzunluk; sanki uzadı ve büküldü. Hadis, noktalı **الغين** ile de rivayet edilmiştir. Ve **عطَف الناقةَ على الحُوار والبوّ**: onu (yavruya) alıştırdı (süt anne yaptı). Ve **ناقة عطوفٌ**: **عاطِفةٌ**; çoğulu **عُطُفٌ**. Ezherî dedi: bir deve, bir **بَوٍّ** üzerine **عُطِفَت** de onu benimsediğinde **عَطُوف** olur. Ve **العَطُوف**: kocasını seven (kadın). Ve **امرأَة عَطِيفٌ**: kolay, yumuşak, uysal, itaatkâr; onda kibir yoktur. Ve “**امرأَة عَطُوف**” dediğinde: çocuğuna şefkat eden odur; **رجل عَطوف** da böyledir. Ve denir: **عَطَفَ فلان إلى ناحية كذا يَعْطِفُ عَطْفاً**: ona meyletti ve ona doğru döndü. Ve **عَطف رأْسَ بعيره إليه**: onu kendine çevirdi; onu **عاجَه** (çevirdi) **عَطْفاً**. Ve Allah Teâlâ, sultanın kalbini raiyyetine **عَطَفَ** ettiğinde: onu şefkatli, merhametli kılar. Ve adam, yastığını (**وِساده**) **عطَف** eder: üzerine dirseklenip dayanmak ve yaslanmak için onu ikiye katlar; Lebîd dedi:
ومَجُودٍ من صُباباتِ الكَرَى،
عاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ

Ve **العَطُوفُ** ve **العاطُوفُ**—bazısı **العأْطُوف** der—: başı bükülmüş bir tahta bulunan bir tuzaktır; tahtasının bükülmesinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **العَطْفةُ**: kadınların erkekleri kendisiyle kendilerine meylettirdikleri bir boncuk; Lihyânî’nin kesre ile **العِطْفة**’yi naklettiğini görüyorum. Ve **العِطْفُ**: omuz. Ezherî dedi: erkeğin omzu onun **عِطْف**’udur; koltuk altı da onun **عِطْف**’udur. Ve **العُطوف**: koltuk altları. Ve erkeğin ve binek hayvanının iki **عِطْف**’u: sağ ve sol yanları; başından kalçasına kadar iki yanı ve iki şıkkı; çoğulu **أَعْطاف** ve **عِطاف** ve **عُطُوف**. Ve her şeyin iki **عِطْف**’u: iki yanıdır.

Ve **عطَف عليه** yani: geri döndü (tekrar hücum etti); Cevherî, Ebû Vecze’den şu beyti okuttu:
العاطِفُون، تَحِينَ ما من عاطِفٍ،
والمُطْعِمُون، زَمان أََيْنَ المُطْعِمُ؟
İbn Berrî dedi: bu şiirin okunuş sırası şöyledir:
العاطفون، تَحِينَ ما من عاطِفٍ،
والمُنْعِمُون يداً، إذا ما أَنْعَمُوا
واللاَّحِقُون جِفانَهم قَمعَ الذُّرَى،
والمُطْعِمُون، زمان أَينَ المُطعِمُ؟

Ve **ثنَى عِطْفَه**: yüz çevirdi. Ve **مرَّ ثاني عِطْفِه**: yani gönlü rahat olarak geçti. Tenzîlde: **ثاني عِطْفِه** Allah’ın yolundan saptırmak için; Ezherî dedi: tefsirde, manasının boynunu eğip bükerek (kibirle) olduğu geldi; bu, kibirliye sıfat olur; mana: insanlardan kimi, ilimsiz olarak Allah hakkında tartışır; **ثانياً عِطفَه** yani kibirli olarak. **ثانيَ عطفه**’nin nasbı hâl üzerinedir; manası tenvîn (ile)dir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **هَدْياً بالِغَ الكعْبةِ**; yani Kâbe’ye ulaşan. Ebû Sehm el-Hüzelî, bir eşeği vasfederek dedi:
يُعالِج بالعِطْفَينِ شَأْواً كأَنه
حَريقٌ، أُّشِيعَتْه الأَباءَةُ حاصِدُ
**أُشِيعَ**’ı **الأَباءة** içinde kastetti; harfi hazfetti ve (kelimeyi) çevirdi. Ve **حاصِدٌ** yani: **الأَباءة**’yi onu yakmasıyla biçer. Ve **مرَّ ينظُر في عِطفَيْه**: kendini beğenmiş olarak geçtiğinde (böyle) bakar.

Ve **العِطافُ**: izâr. Ve **العِطافُ**: ridâ; çoğulu **عُطُفٌ** ve **أَعْطِفة**; **المِعْطَفُ** da böyledir; o, **مئْزر** ve **إزار** ve **ملِحَف** ve **لِحاف** ve **مِسْرَد** ve **سِرادٍ** gibidir; yine **مِعْطف** ve **عِطافٌ** (denir). Ve denildi ki: **المَعاطِفُ** ridâlardır; onun tekili yoktur. Ve onunla **اعْتَطَفَ** ve **تعطَّف**: ridâ giydi. Ridâya **عِطاف** adı, erkeğin iki **عِطْف**’u üzerine düşmesinden dolayı verilmiştir; onlar, boynunun iki yanıdır. Hadiste: **سُبحان مَن تعطَّف بالعِزِّ وقال به**; manası: izzetle bürünenin tenzihidir; Allah hakkında **التعطُّف** mecazdır; onunla, sanki izzet onu ridânın kuşatması gibi kuşattı diye vasıflanma kastedilir; bu, İbnü’l-Esîr’in sözüdür. Onun “sanki izzet onu ridânın kuşatması gibi kuşattı” sözünü beğenmiyorum; Allah Teâlâ her şeyi kuşatır. Ezherî dedi: bununla Allah’ın izzeti, cemali ve celali kastedilir; Araplar ridâyı sevinç ve güzellik yerine koyar; onu nimet ve parlaklık yerine koyar. Ve **العُطوفُ**: ridâlar.

Yağmur duası hadîsinde: ridâsını çevirdi ve sağ **عِطاف**’ını sol omzu üzerine koydu. İbnü’l-Esîr dedi: **العِطاف**’ı ridâya ancak, **العِطاف**’ın iki şıkkından birini kastettiği için izafe etti; hâ (zamir) ridânın zamiridir; erkeğe de olabilir; ve **العِطاف** ile ridâsının sağ yanını kasteder. Bundan, İbn Ömer hadîsi—Allah ikisinden razı olsun: **خرج مُتَلَفِّعاً بعِطاف**: **عِطاف** ile bürünmüş olarak çıktı.

Ve Âişe’nin hadîsinde: “O hâlde ona, üzerimde olan bir **عِطافاً** uzattım; onda bir **تَصْلِيباً** gördü de ‘Onu benden uzaklaştır’ dedi.” Ve **العِطاف**: kılıçtır; çünkü Araplar onu ridâ diye adlandırır; dedi ki:

“Benim malım yoktur, ancak bir **عِطافٌ** ve bir **مِدْرَعٌ** (vardır),
Sizin için ondan bir **طَرَفٌ** vardır, demirdendir; benim için bir **طَرَفْ**”

Birinci **الطَّرَفْ**: onun, kendisiyle vurulan keskin ağzıdır; ikinci **الطرَف**: onun kabzasıdır;

Ve bir başkası dedi ki:

“Mal yoktur, ancak **العِطافُ** (vardır), onu kuşanır
Otuzun anası ve dağın kızı;
Onun **ذَلاذِلِه**’inde **النَّزُّ** yükselmez,
Ve iki nalını bir ıslaklıktan geçirmez;
Onun **عُصْرَتُه** bir **نُطْفةٌ**’dir; onu içine almıştır
Bir **لِصْبٌ**; yağmurların düşüş yerlerini karşılar;
Yahut benekli bir ağacın meyvesinden bir **وَجْبةٌ**;
Eğer onu su ile sulamazsa elde edilmez.”

Sa‘leb dedi ki: Bu, bir **صُعْلوكاً**’u vasfetmektir; şöyle dedi: Onun malı yoktur, ancak **العِطافُ** vardır; o da kılıçtır. Ve **أُم ثلاثين**: içinde otuz ok bulunan bir sadaktır; ve **ابنةُ الجبل**: dağda (yetişen) bir **نَبْعةٍ** yayıdır; o, odununun daha sert olması sebebiyle (böyledir) ve ona **نزٌّ** erişmez; çünkü o dağlara sığınır. Ve **العُصرة**: sığınaktır; ve **النُّطفة**: sudur; ve **اللِّصْب**: dağın yarığıdır; ve **الوَجْبة**: günde bir yemektir; ve **الأَشْكَلة**: bir ağaçtır. Ve **اعْتَطَفَ** ridâyı, kılıcı ve yayı; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; ve (şu beyti) okudu:

“Kim onu bir **مِئْزرِ** üzerine **يَعْتَطِفْ** ederse,
Ne güzel ridâdır **المئْزرِ** üzerine.”

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:

“Sen, üzerine **عِطافَ الحَياء** giydin,
Ve şeref seni yüceliğin iki katıyla bürüdü.”

Ancak bununla, mecaz olarak hayânın ridâsını yahut hüllesini kastetti.

İbn Şümeyl: **العِطاف**; sıcakta insanların yaptığı gibi, elbise ile iki omzun üzerine bürünmendir; ve ridâsıyla **تعطَّف** etti. Ve **العِطافُ**: ridâ ve **الطَّيْلَسان**’dır; ve **تعَطَّفَه** ettiğin her elbise, yani onunla **تَردَّى** ettiğin (elbise), o bir **عِطاف**’tır.

Ve **العَطْفُ**: **الظِّهارة**’dan (olan) eteğin uçlarını **البطانة** üzerine kıvırmaktır.

Ve **العَطَّاف**: **قِداح المَيْسِر**’in sıfatındadır; ve **العَطوف** denir; o, **القداح** üzerine kıvıran (dönen)dir de kazanan olarak çıkar; Hüzeli dedi ki:

“Onun yoğunluğunda **صُفْنيَ**’mi çalkaladım,
Geri dönenlerin dalışı gibi, bir **قِدْحاً عَطُوفا** (olarak).”

Ve Kuteybî, **كتاب المَيْسِر**’de dedi ki: **العَطوف**; onda ne zarar (ödetme) olan ne de kazanç olan **القِدْح**’tır; o, **قِداح الميسر**’deki üç **الأَغْفال**’dan biridir. Ona **عَطُوفاً** adı verildi; çünkü onunla her **رِبابة**’da vurulur. Dedi ki: Ve onun “**قِدحاً**” sözü, hepsinin mânasında bir (tekil)dir; ve ondandır ki onun sözü:

“Ta ki **الصُّفْنِ** ile **السَّبيخ** çalkalansın; tıpkı
**قَمِيرٌ** (olan) bir **طامِع**’ın, **خَصِلُ** (olarak) **القِداحَ**’a dalması gibi.”

**السَّبِيخُ**: suya gelen kuşların tüylerinden dökülen şeydir; ve **القَمِيرُ**: **المَقْمُور**’dur; ve **الطامِعُ**: kendisine, **قُمِر** edilenin geri dönmesini uman kimsedir. Ve denir ki: **مَقْمُور**’dan daha **أَطمع** olan hiç kimse olmaz. Ve **خَصِلٌ**: onun kumarının **خِصال**’ı çoktur. İbn Mukbil’in sözüne gelince:

“Ve sarı bir **عطَّافٍ**; efendisi akşamleyin gidince,
İki **عِيانٍ** oğlu, yaldızlı kızartma ile sabahladı.”

Şüphesiz o, **العَطَّاف** ile, **القِداح**’ın alındığı yerlerden kıvrılıp ayrılan ve tek başına kalan bir **قِدْحاً** kastetti. Ve müerric’den rivayet olundu ki, o, atların **حَلْبة**’sinde, aralarında yarıştırıldıklarında ve onların adlarında şöyle dedi: O, **السابقُ** ve **المُصَلِّي** ve **المُسَلِّي** ve **المُجَلِّي** ve **التالي** ve **العاطِفُ** ve **الحَظِيُّ** ve **المؤَمَّلُّ** ve **اللَّطِيمُ** ve **السِّكِّيتُ**’tir. Ebû Ubeyd dedi ki: Bunlardan, ancak **السابق** ve **المصلِّي** bilinir; sonra üçüncü ve dördüncüden onuncuya kadar; ve onların sonuncusu **السكِّيت** ve **الفُِسْكل**’dir. Ezherî dedi ki: Müerric’den, kendisine güvenilen kimse cihetinden sabit bir rivayet bulmadım. Dedi ki: Eğer ondan rivayet sahih olursa, o güvenilirdir.

Ve **العِطْفة**: **العَصْبةُ** denilen bir ağaçtır; zikredilmiştir; şair dedi ki:

“Onun sevgisi kanıma ve etime bulaştı,
Bir **عِطْفة**’nin, sapmış (ağacın) dallarına bulaşması gibi.”

Ve bir defa dedi ki: **العَطَف** (ayn ve tı’nın fethiyle): ağaç üzerine dolanan bir bitkidir; onun ne yaprağı vardır ne de dalları; onu özellikle sığırlar otlar; ve o, onlara zararlıdır. Ve iddia ederler ki onun bazı kökleri alınır, bükülür, rukye yapılır ve kocasından kaçan kadının üzerine atılır da kocasını sever. İbn Berrî dedi ki: **العَطَفةُ** sarmaşıktır; ağaç üzerine dolanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ezherî dedi ki: **العِطْفَةُ** ve **العَطْفَة**; ipliğin ağaçtan ona takıldığı şeydir. Ve zikredilen beyti okudu ve dedi ki: Nadr dedi ki: O ancak **عَطَفةٌ**’dir; onu hafifletti ki şiir ona düzgün gelsin.

Ebû Amr: Kara (yaban) ağacının gariplerinden **العَطَف** vardır; onun bir tanesi **عَطَفة**’dir.

İbnü’l-A‘râbî: Denir ki: Yolun **عِطْفِ**’inden ve **عَطْفِه**’inden ve **عَلْبِه**’inden ve **دَعْسِه**’inden ve **قَرْيِه**’inden ve **قارِعَتِه**’inden uzaklaş:

Ve **عَطَّافٌ** ve **عُطَيْفٌ**: iki isimdir; daha bilinen **غُطَيْف**’tir; noktalı **غين** ile; İbn Sîde’den.

مقاييس اللغة:
(**عطف**) **العين** ve **الطاء** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; bükülme ve eğrilmeye delâlet eder. Denir: **عَطَفْتُ الشّيء**, onu eğdiğim zaman. Ve **انعَطَف**, eğrildiği zaman. Ve **عطف**’ın masdarı **العُطُوف**’tur. Ve merhamet ile **تعطّفَ**; **تعطُّفاً** (merhametle eğilim/şefkat gösterdi). Ve Allah Teâlâ falancayı falancaya **عَطَف** etti; **عَطْفاً**. Ve adam **الوِسادةَ**’yi **يَعْطِف**: onu büker; **عطفاً**, onunla yaslandığı zaman. Lebîd dedi:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى  *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
Ve iki yana **العِطفانِ** denir; bununla adlandırıldılar, çünkü insan onlara meyleder. Görmüyor musun ki onlar derler: **ثنَىعِطْفَه**, senden yüz çevirdiği ve sana katı davrandığı zaman. Ve denir: savaşta ve hayırda **رجلٌ عَطوفٌ**, ve **عَطَّافٌ**. Ve **ظبيةٌ عاطِف**: çöktüğü ve boynunu büktüğü zaman. Ve falan kimse yürüyüşünde **يَتَعَاطَفُ**; sallandığı zaman. Ve insan elbisesiyle **يتعطَّف** eder; bu, kuşanma benzeridir. Ve **الرِّداء**’nın kendisi **عِطَافٌ**’tır; çünkü o bükülür. Sonra bunda genişlerler de kılıcı **عِطافاً** diye adlandırırlar; çünkü o, ridânın yeri olur.

القاموس المحيط:
**عَطَفَ يَعْطِفُ**: meyletti; ve ona acıdı; **كتَعَطَّفَ**; ve **الوِسادَةَ**’yi büktü; **كعَطَّفَهَا**; ve onun üzerine حمل etti ve tekrar hücum etti. Ve **العَطْفَةُ**: te’hîz için bir boncuk; ve ipin kendisine takıldığı bir ağaç; ve ikisinde de kesre ile gelir; ve kesre ile, ondan sarkan asmanın uçları; ve **شَجَرَةُ العَصْبَةِ**; ve hareke ile: ağaç üzerine dolanan bir bitki; onun yaprağı ve dalları yoktur; sığır onu otlar; onun köklerinden bir kısmı alınır, bükülür, rukye yapılır; ve **الفارِكِ** üzerine atılır da kocasını sever. Ve **ظَبْيَةٌ عاطِفٌ**: çöktüğü zaman boynunu büker. Ve **ككِتابٍ** ve **كمِنْبَرٍ**: **الرِّداءُ** ve **السَّيْفُ**. Ve **ككِتابٍ**: bir köpeğin adı. Ve **العَطوفُ**: devenin, **البَوِّ** üzerine bükülüp ona merhamet etmesi de; ve içinde başı bükük bir tahta bulunan bir tuzak; **كالعاطُوفِ**; ve **القِدْحُ** ki **القِدَاحِ** üzerine bükülür de kazanan olarak çıkar; yahut içinde ne zarar ne kâr olan **القِدْحُ**; **كالعَطَّافِ**; ikisinde de **كشَدَّادٍ**; yahut defa defa geri çevrilen; yahut defa defa tekrar edilen; yahut **كشَدَّادٍ**: **قِدْحٌ** ki **مآخِذِ القِدَاحِ** üzerine bükülür ve tek başına ayrılır; ve Amr b. Ma‘dîkerib’in atı; ve Hâlid’in oğlu bir muhaddistir. Ve **العَطَفُ** (harekeli): kirpiklerin uzunluğu. Ve **كزُبَيْرٍ**: bir özel addır.
Ve **المَعْطُوفَةُ**: Arap yayıdır; onun **سِيَتُها**’sı ona şiddetli bir **عَطْفاً** ile bükülür; hedefler için yapılır.
Ve her şeyin **عِطْفا**’sı, kesre ile: iki yanıdır. Ve yolun **عِطْفِ**’undan uzaklaş; ve fetha ile de gelir; yani: onun ana yolu/ortası. Ve yayın **عِطْفُ**’u: **سِيَتُها**’dır. Ve o, **عِطْفَيْهِ**’inde bakar; yani: kendini beğenmiş. Ve **ثانِيَ عِطْفِه** olarak geldi; yani: gönlü rahat; yahut boynunu bükerek; yahut kibirlenerek yüz çeviren. Ve benden **عِطْفَهُ**’ini büktü; yani: yüz çevirdi. Ve at **عِطْفَيْهِ**’inde eğrildi: sağa ve sola kıvrıldı. Ve **العِطْفُ** ayrıca: koltuk altıdır; ve fetha ile: dönüp gitme; ve damme ile: **العاطِفِ** ve **العَطوفِ**’un çoğulu; ve **العِطافِ**: **الإِزارِ** içindir. Ve **امرأةٌ عَطيفٌ**, **كأميرٍ**: yumuşak, itaatkâr; onda kibir yoktur. Ve onu elbisemi **تَعْطِيفاً** bükerek: onu ona **عِطافاً** yaptım. Ve **قِسِيٌّ مُعَطَّفَةٌ** ve **لِقاحٌ مُعَطَّفَةٌ**: çokluk için şeddelendi; ve bazen bir tek sütten kesilmemiş yavru üzerine birkaç **ذَوْدٍ**’un sayısını bükerler ve onların sütlerini bunun üzerine sağarlar ki süt versinler. Ve **انْعَطَفَ**: büküldü. Ve vadinin **مُنْعَطَفُ**’u: onun kıvrımıdır. Ve **تَعاطَفوا**: onların bazısı bazısına meyletti. Ve onunla **تَعَطَّفَ**: giyindi; **كاعْتَطَفَ**. Ve yürüyüşünde **يَتَعاطَفُ**: başını hareket ettirdiği ve salınarak yürüdüğü yahut çalımlandığı zaman. Ve onu **اسْتَعْطَفَهُ**: ona kendisine meyletmesini istedi.

تاج العروس:
ع - ط - ف
**عَطَفَ يَعْطِفُ عَطْفاً**: meyletti; Cevherî nakletti; ve ondan hadis: "Allah’a yemin olsun ki, sesimi işittikleri vakit onların **عَطْفَتَهُم**’i, sığırın yavrularına **عَطْفَةُ**’si gibidir." Ve ona **عَطَفَ**: acıdı; **كتَعَطَّفَ**. Şeyhimiz dedi: **العَطْفَ**’ın şefkat mânasında olmasının, **العَطْفِ**’tan (bükülme mânasından) mecaz olduğunu açıkça söylediler; sonra **بَعَلى** ile geçişli kılındığında meyil ve şefkat için ödünç alındı; **بعَنْ** ile geçişli kılındığında ise zıddı üzere olur. Ve **الوِسادَةَ**’yi **عَطَفَ**: onu büktü; **كعَطَّفَها تَعْطِيفاً**. Ve ona **عَطَفَ**: yani حمل etti ve tekrar hücum etti; ve Lisân’da: hoşlanmadığı şeyle ona döndü yahut istediği şeyle ona döndü. Ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözü yönelir: **العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ والمُسْبِغُونَ يداً إِذا ما أَنْعَمُوا على العاطِفَةِ وعلى الحَمْلَةِ**. Ve **العَطْفَةُ**: te’hîz için bir boncuktur; kadınlar onunla erkekleri te’hîz eder; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve **العَطْفَةُ**: ipin kendisine takıldığı bir ağaçtır; ve ona denilir: **العَصْبَة**; geleceği üzere. Ve ikisinde de kesre ile gelir; birincide Lihyânî hikâye etti, ikincide Ebû Hanîfe; ve Ezherî şairin sözünü inşâd etti:
تَلَبَّسَ حُبُّها بدَمِي ولَحْمِي ... تَلَبُّسَ عَطْفَةٍ بفُرُوعِ ضالِ
Ve İbn Berrî dedi: **العَطْفَةُ**: sarmaşıktır; ağaca dolanmasından dolayı bununla adlandırıldı. Ve **العِطْفَةُ** kesre ile: ondan sarkan asmanın uçları ve **شَجَرَةُ العَصْبَةِ**; ve onda, ipin kendisine takıldığı geçti. Ve hareke ile: ağaç üzerine dolanan bir bitkidir; onun yaprağı ve dalları yoktur; özellikle sığır onu otlar; ve o, ona zararlıdır; ve zannederler ki onun köklerinden bir kısmı alınır, bükülür, rukye yapılır, ve **الفارِكِ** üzerine atılır da kocasını sever. Ezherî dedi: Ve Nadr dedi: o ancak **العَطَفَةً**’dir; şair onu zaruret olarak hafifletti; kendisine şiir düzgün gelsin diye. Ebû Amr, yabânî ağaçların garîbinde dedi: **العطَفُ**; onun teki **عَطَفَةٌ**’dir. Ve **ظَبْيَةٌ عاطِفٌ**: çöktüğü zaman boynunu büker; ve aynı şekilde ceylanlardan **الحاقِفُ**. Ve **العِطافُ** **ككِتابٍ** ve **المِعْطَفُ** **كمِنْبَرٍ**: **الرِّداءُ** ve **الطَّيْلَسانُ** ve giyinilen her elbise; sonuncunun çoğulu: **مَعاطِفُ**. İbn Mukbil dedi:
شُمُّ العَرانِينِ يُنْسِيهِم مَعاطِفَهُم ... ضَرْبُ القِداحِ وتَاْرِيبٌ على الخَطَرِ
Ve Asma‘î dedi: **المَعاطِفِ** için tekil işitmedim. Ve İbn Ömer hadîsinde: **بعِطافٍ** ile bürünmüş olarak çıktı. Ve Âişe hadîsinde: "ona, üzerimde olan bir **عِطافاً** verdim." Ve **العِطافِ**’ın çoğulu: **عُطُفٌ** ve **أَعْطِفَةٌ** ve **عُطُوفٌ**. Ve **المِعْطَفُ** ve **العِطافُ**, **مِئْزَرٍ** ve **إِزارٍ** ve **مِلْحَف** ve **لِحافٍ** ve **مِسْرَدٍ** ve **سِرادٍ** gibidir. Ve denildi: **الرِّداءُ** **عِطافاً** diye adlandırıldı; adamın **عِطْفَى**’ı üzerine düşmesinden dolayı; ve onlar boynunun iki yanıdır. Ve **العِطافُ**: kılıçtır; çünkü Araplar onu **رِداءً** diye adlandırır. Dedi:
ولا مالَ لِي إِلاّ عِطافٌ ومِدْرَعٌ ... لَكُم طَرَفٌ منه حَدِيدٌ ولِي طَرَفْ
Birinci **الطَّرَفُ**: onunla vurulan keskin kenarıdır; ikinci **الطَرفُ**: onun kabzasıdır. Ve bir başkası dedi:
لا مالَ إِلا العِطَافُ تُؤْزِرُه ... أُمُّ ثَلاثِينَ وابْنَةُ الجَبَلِ
Ve İbn Abbâd dedi: **العِطافُ** **ككِتابِ**: bir köpeğin adıdır. Ve **العَطُوفُ**: **البَوِّ** üzerine bükülüp ona merhamet eden dişi devedir; Cevherî nakletti; çoğulu **عُطُفٌ**. Ve **العَطُوفُ**: içinde başı bükük bir tahta bulunan bir tuzaktır; **مُنْعَطِفَة** başlı bir tahta olduğu için adlandırıldı; **كالعاطُوفِ**. Ve **العَطُوفُ** meysir oklarında: **القِدْحُ** ki **القِداحِ** üzerine bükülür de kazanan olarak çıkar. Sahr el-Gayy el-Hüzelî dedi:
فخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ ... خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا

Yahut o: içinde ne zarar ne de kazanç bulunan **القِدْحُ**; o, **قِداحِ المَيْسِرِ**’den üç **أَغْفالِ**’den biridir; her **رِبابَةٍ**’de vurulduğu için **عَطُوفاً** diye adlandırılmıştır; bunu **القُتَيْبِيُّ** **كِتابِ المَيْسِرِ**’de söylemiştir; **العَطّافِ** gibi, **شَدّادٍ** gibi; ikisinde de.

Yahut **العَطُوفُ**: bir defadan sonra bir defa geri döndürülen.

Yahut bir defadan sonra bir defa tekrar edilen; bunu **السُّكَّرِيُّ** **شرحِ ديوانِ الهُذَلِيِّينَ**’de söylemiştir.

Yahut **العَطّافُ** **شَدّادٍ** gibi: **قِدْحٌ**; **القِداحِ**’ın tutacaklarına doğru bükülür ve tek başına kalır; bununla **ابنِ مُقْبِلٍ**’in sözü açıklanmıştır:
وأَصْفَرَ عَطّافٍ إِذا راحَ رَبُّهُ ... غَدا ابْنهَا عِيانٍ في الشِّواءِ المُضَهَّبِ

Ve **العَطّافُ**: Allah ondan razı olsun, **عَمْرِو بنِ مَعْدِي كَرِبَ**’in atıdır.

Ve **عَطّافُ بن خالِدٍ**: **مُحَدِّثٌ**; **مَخزُومِيٌّ**; **مَدَنِيٌّ**; **نافعٍ**’den rivayet eder. **أَحمدُ** dedi: güvenilir. **ابنُ مَعِينٍ** dedi: onda bir sakınca yoktur.

Ve **العَطَفُ** (harekeli): kirpiklerin uzunluğu ve onların bükülmesi; bundan **أُمِّ مَعْبَدٍ** hadisi: “Ve onun kirpiklerinde **عَطَفٌ** vardır”; bunu **كُراعٌ** nakletti; **الغَيْن** ile de rivayet edilir ve o daha üstündür.

Ve **عُطَيْفٌ** **زُبَيرٍ** gibi: bir özel addır; daha bilinen **عغُطَيْفٌ**’tir, noktalı harfle, **ابنِ سِيدَه**’den.

Ve **المَعْطُوفَةُ**: bir Arap yayı; onun **سِيَتُها** kendisine şiddetli bir bükmeyle bükülür; o, hedefler için yapılan yaydır; bunu **ابنُ دُرَيْدٍ** ve **الجوهريُّ** söylemiştir.

Ve **الصحاح**’ta: adamın **عِطْفا**’sı: başının yanlarından kalçalarına kadar olan iki yanı; ve yine: her şeyin **عِطْفَا**’sı (kesre ile): iki yanıdır.

Ve **ابنُ الأَعرابِيّ** dedi: denir ki: yolun **عِطْفِ**’inden uzaklaş; ve fetha ile de okunur: yani onun ana yolu; ve yine onun **عَلْبِه**’sinden, **دَعْسِه**’inden, **قَرْيِهِ**’inden ve **قارِعَتِه**’inden.

Ve yayın **عِطْفُ**’u (kesre ile): onun **سِيَتُها**’sıdır; onun iki **عِطْفانِ**’ı vardır; **ابنُ عَبّادٍ** dedi.

Ve denir ki: o, iki **عِطْفَيْهِ**’inde bakar: yani kendinden hoşnuttur.

**ابن دُريدٍ** dedi: falan kimse, **ثانِيَ عِطْفِه** olarak geldi: yani gönlü rahat olarak geldi; bundan Yüce Allah’ın sözü: “**ثانِيَ عِطْفِه** لِيُضِلَّ عنْ سَبِيلِ الله”; yahut manası: boynunu bükmeyen. **الأزهريُّ** dedi: bu, kibirli olana vasfedilir; yahut mana: kibirlenerek, İslâm’dan yüz çevirerek; ve gizli değildir ki kibirlenme ve yüz çevirme boynun sonuçlarındandır; sonuç birdir.

Ve denir ki: falan, ondan **عِطْفَه**’ini çevirdi: yani ondan yüz çevirdi; bunu **الجوهريُّ** nakletti.

Ve “at eğrildi” böyle nüshalardadır ve yanlıştır; doğrusu: yayın iki **عِطْفَيْهِ**’inde eğrilmesi: sağa ve sola büküldüğü zaman; **العُبابِ**’ın metni böyledir.

Ve **العِطْفُ** ayrıca, yani kesre ile: koltuk altıdır; ve denildi: omuz. **الأَزْهريّ** dedi: adamın omzu onun **عِطْفُ**’udur; koltuk altı onun **عِطْفُ**’udur; çoğulu **العُطُوفِ**’tur.

Ve **العَطْفُ** (fetha ile): dönüp gitmedir; **عَطَفَ** **يَعْطِفُ** **عَطْفاً**.

Ve **العُطْفُ** (damme ile): **العاطِفِ** ve **العَطُوفِ**’un çoğuludur; ikisi de faziletle geri dönen, güzel huylu olandır.

Ve **العِطافُ** (kesre ile); bu, izar içindir; ve musannifin ibaresinde açık bir karışıklık vardır.

Ve **أَبو زَيْدٍ** dedi: **امْرأَةٌ عَطِيفٌ** **أَمِيرٍ** gibi: yani yumuşak, itaatkâr; o, kendisinde kibir olmayan kadındır.

Ve denir ki: onu elbisemi **تَعْطِيفاً** olarak **عَطَّفْتُ**: onu kendisi için bir **عِطافاً** yaptığım zaman; yani iki omzu üzerine bir rida; insanların sıcakta yaptığı gibi.

Ve **قِسِيٌّ مُعَطَّفَةٌ**: iki **السِّيَتَيْنِ**’den birinin ötekine bükülmüş olanı; ve yine **لِقاحٌ مُعَطَّفَةٌ**; ikisinde de çokluk için şeddelendi. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: bazen bir tek yavru üzerine birkaç **ذَوْدٍ**’u bükerler ve bunun üzerine onların sütlerini sağarlar ki süt versinler.

Ve dal ve başkası **انْعَطَفَ**: büküldü; o, “onu büktü”nün uyumlusudur.

**الجوهريُّ** dedi: vadinin **مُنْعَطفُ**’u: onun kıvrımı ve dönemeç yeridir.

Dedi: **تَعاطَفُوا**: yani onların bazısı bazısına yöneldi.

Dedi: onunla, yani **بالعِطافِ** ile **تَعَطَّفَ**: ridayı giyindiği zaman; bundan hadis: “**سُبْحانَ من تَعَطَّفَ بالعِزِّ وقالَ بهِ**”; manası: izzetle bürünen ve onunla söyleyenin tenzihidir. Yüce Allah hakkında **التَّعَطُّفُ** mecazdır; onunla vasıflanma kastedilir; sanki izzet onu rida gibi kuşatmıştır; bu, **ابنِ الأَثِيرِ**’in sözüdür. **صاحبُ اللِّسان** dedi: onun sözü hoşuma gitmiyor: sanki izzet onu rida gibi kuşatmıştır; hâlbuki Yüce Allah her şeyi kuşatır. **الأَزهري** dedi: bununla kastedilen Allah’ın izzeti, güzelliği ve celâlidir; Araplar ridayı nimet ve ihtişam yerine koyarlar; **اعْتَطَف بهِ** **اعْتِطافاً** gibi; **المُحيطِ** ve **اللِّسانِ**’da olduğu üzere. Bundan **ابنِ هَرْمَةَ**’nin sözü:
عُلِّقَها قَلْبُه جُوَيْريَةً ... تَلْعَبُ بينَ الوِلْدانِ مُعْتَطِفَهْ

Ve **اللَّيْثُ** dedi: insana denir ki: yürüyüşünde **يَتَعاطَفُ**: başını hareket ettirdiği zaman. Başkası dedi: o, **تَهادَى** ve **تَمَايَلَ** yahut **تَبَخْتَرَ** konumundadır; ikisi birdir.

Ve onu **اسْتَعْطَفَه** **اسْتِعْطافاً**: ondan kendisine yönelmesini istedi; derken yöneldi.

Ve ona ek olarak kaydedilenlerdendir: **رَجُلٌ عَطُوفٌ** ve **عَطّافٌ**: bozguna uğrayanları korur.

Ve ona **تَعَطَّفَ**: ona ulaştı ve ona iyilik etti.

Ve rahmine **تَعَطَّفَ**: ona acıdı.

Ve **العاطِفَةُ**: rahimdir; baskın bir sıfattır.

Ve **اللَّيْثُ** dedi: **العَطّافُ**: faziletiyle insanlara **العَطُوفُ** olan, güzel huylu adamdır.

Ve denir ki: rahimden ve akrabalıktan bir **عاطِفَةٌ** seni bana karşı eğdirmiyor.

Ve şeyi **عُطُوفاً** olarak **عَطَفَ** ve onu **تَعْطِيفاً** olarak **عَطَّفَه**: onu büktü ve eğdi; derken **انْعَطَفَ** ve **تَعَطَّفَ**.

Ve denir ki: tahta parçasının başını **عَطَّفْتُ**; çokluk için şeddelendi.

Ve **قَوْسٌ عَطُوفٌ** ve **مُعَطَّفَةٌ**: iki **السِّيَتَيْنِ**’den birinin ötekine bükülmüş olanı.

Ve **العَطِيفَةُ** ve **العِطافَةُ**: yaydır. **ذُو الرُّمَّةِ** **العطائِفِ** hakkında dedi:
وأَشْقَرَ بَلَّى وَشْيَه خَفَقانُه ... على البِيضِ في أَغْمادِها والعَطائفِ

Ve **قَوْسٌ عَطْفَى**: yani bükülmüş. **أُسامَةُ الهُذَلِيُّ** dedi:
فمَدَّ ذِراعَيْهِ وأَجنَأَ صُلْبَهُ ... وفَرَّجَها عَطْفَى مَرِيرٌ مُلاكِدُ

Ve **العِطافَةُ** (kesre ile): kıvrım. **ساعِدةُ بن جُؤَيَّةَ** içinde arılar bulunan uzun bir kayayı vasfederek dedi:
من كُلِّ مُعْنِقَةٍ وكُلِّ عِطافَةٍ ... مِنْها يُصَدِّقُها ثَوابٌ يَزْعَبُ

Ve **شاةُ عاطِفَةٌ**; **العُطُوفِ** ve **العَطْفِ**’i açık: bir illet olmaksızın boynunu büker.

Ve zekât hadîsinde: “**لَيْسَ فِيها عَطْفاءُ**”; yani boynuzu eğri olan; o, **العَقْصاءِ** gibidir.

Ve **العَطُوفُ**: kocasını seven ve çocuğuna şefkat gösteren.

Ve ona doğru **انْعَطَفَ**: ona meyletti.

Ve devesinin başını ona doğru **عَطَفَ**: onu **عَطْفاً** olarak çevirdiği zaman.

Ve Yüce Allah, sultanın kalbiyle raiyyetine karşı **عَطَفَ**: onu yönelen, merhametli kıldığı zaman.

Ve adamın **عِطْفِ**’unun çoğulu: **أَعْطافٌ** ve **عِطافٌ** ve **عُطُوفٌ**.

Ve iki **عِطْفَيْهِ**’inde bakarak geçti: kendinden hoşnut olarak geçtiği zaman.

Ve kılıcı ve yayı **اعْتَطَفَ**: ikisini kuşandı; sonuncusu **ابن الأعرابيِّ**’dendir; ve şu beyti okudu:
ومنْ يَعْتَطِفْهُ على مِئْزَرٍ ... فنِعْمَ الرِّداءُ على المِئزَرِ

Ve **العَطْفُ**: dış örtünün etek uçlarını iç astara bükmektir.

Ve at yarışında: **العاطِفُ**; o altıncıdır; bu, **المُؤَرِّجِ**’den rivayet edilmiştir. **الأَزهريُّ** dedi: güvenilir kimse yönünden **المُؤَرِّجِ**’den rivayetin sabit olduğunu bulmadım; dedi: eğer ondan rivayet sahih olursa, o güvenilirdir.

Ve **عاطِفاً** ve **عُطَيْفَةَ** **جُهَيْنَةَ** gibi adlandırdılar.

Ve **الأَساس**’ta: denir ki: **مِثْفاراً** ve **مِعْطافاً** binme: yani eyeri öne çeken ve arkaya bırakan.
