# عطل (ع-ط-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Başı boş bırakılmış, çöle bırakılmış devedir

- Harfler: ع - ط - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عُطِّلَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%B7%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فُعِّلَتْ | Devre dışı bırakıldı | 1 | 1 | [81:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/ayet/81:4.md) |
| [مُعَطَّلَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B9%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | مُفَعَّلَةٍ | Devre dışı bırakılan | 1 | 1 | [22:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/ayet/22:45.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Biir kuyu demektir
2. [شيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Badanalanmış
3. [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Haviy (hı) : Dere demektir
4. [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kusare, anız demektir
5. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “On” demektir
6. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
7. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kasaba
8. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
9. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
10. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عطل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md), [سدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A.md), [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md), [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [شغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Donanımdan, süsten, bekçiden veya sahibinden yoksun kalarak işlevsiz ve boş bırakılma |
| Çekirdek Özet 2 | En değerli varlıkların ve hayati altyapıların dehşet veya helak anında terk edilip atıl kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın öz potansiyelini veya yaratılış gayesini işleten koruyucu ve bağlayıcı iradenin çekilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca modern anlamdaki işsizlik veya tembellik sanılması; varlığın aslî değerini koruyan donanımın ve gözetimin kalkması boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عط | Uzanma, esneme, boyun bükme ve bir nesnenin tabii sınırından dışarıya doğru boşluk bırakması; nitekim [عطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81.md) meyledip bükülmeyi, [عطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%88.md) ise elini uzatarak alıp vermeyi ifade eder. | ل | Çoban değneği ve bağlama imgesini taşıyan ل harfinin eklenmesiyle, uzanma ve esneme hareketi bir bağın çözülmesi ve koruyucu sınırın kalkması sonucunda varlığın tamamen başıboş, atıl ve işlevsiz bırakılması anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, gözetim ve dikkat | Bir nesnenin üzerinde bulunması gereken gözetim, bakım ve koruyucu dikkatin başlangıç noktasını gösterir. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Varlığı çevreleyen, koruyan ve ona biçim veren dış kuşatmayı veya donanımı simgeler. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, sevk etme, bağlama | Sürüyü veya nesneyi idare eden, onu gayesine yönlendiren yönetsel bağı ve otoriteyi ifade eder. |
| عطل | Gözetimin ve bağlayıcı idarenin çözülüp koruyucu çerçevenin boşalması | Gözetimin (ع), kuşatıcı korumanın (ط) ve sevk edici yönetsel bağın (ل) ortadan kalkmasıyla varlığın bütünüyle sahipsiz, donanımsız ve atıl kalma hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kadının boynunda gerdanlık ve süs bulunmaması; yayın kirişsiz kalması; devenin çobansız veya bineklerin yularsız biçimde başıboş bırakılması; kuyunun su çekilmeyerek terk edilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh b. Dırâr bir beytinde gerdanlıksız kadını şu mısra ile tasvir eder: يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَةَ الجيدِ / Ayrıca Lebîd b. Rebîa divanında kadının boynunun süssüz kalışını şöyle anar: يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة / وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا |
| Erken Arapça kullanım | Hudut boylarının ve kalelerin muhafızsız bırakılması تعطيل الثغور terkibiyle; deve sürüsünün sahibince terk edilmesi عُطِّلَتِ الإبل ifadesiyle erken dönem bedevi idare dilinde yer almıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Lebîd, Dīvânu’ş-Şammâh.

### Sami etimolojik katman

Arapça عطل kökü, merkezi Sami dillerinde somut olarak süsten, donanımdan ve işlevden yoksun kalma anlam örgüsüyle sınırlı ve son derece özelleşmiş bir semantik çekirdeğe işaret eder. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ع-ط-ل kök denkliği çok sınırlı olup İbranice ve Ârâmîcede işsizlik, boş kalma veya tatil etme anlamları çoğunlukla [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) köküyle karşılanmaktadır. Bununla birlikte Arapçadaki عطل kökünün ilk katmanında yer alan «gerdanlıksız boyun» (عطل الجيد) ve «kirişsiz yay» tasvirleri, bir nesnenin kendisini işlevsel veya estetik kılan tamamlayıcı bağından soyutlanması fikrine dayanır. Doğu Sami (Akadca) kolunda doğrudan bir üçlü kök denkliği kesin olarak tespit edilememekle birlikte, kökün Arapça içindeki gelişimi bedevi hayatın en somut iki unsuru üzerinden şekillenmiştir: süsten arınmış beden ve çobansız bırakılmış sürü. Kök, soyut bir yokluktan ziyade, varlığı mevcut olan bir nesnenin koruyucu ve işletici amilinin devreden çıkmasını ifade eden özgün bir Arapça semantik kristalleşmedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عطل | Süsün, kirişin, yuların ve bekçinin kalkmasıyla nesnenin işlevini yitirmesi ve terk edilmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Güney Sami geçişleri | İbranicedeki [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) kökünün gördüğü işlevsizlik semantiğini Arapça daha somut donanım kaybı ekseninde korur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı veya daha geniş ailelerde doğrudan güvenilir bir eşaslillik saptanamamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عطل | Anlamlı | Boş ve işlevsiz kalmak | Donanımını, koruyucusunu veya süsünü yitirerek terk edilmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [علط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%B7.md) | Anlamlı | Boyna işaret/halka koymak | Devenin boynuna damga vurmak veya ip takmak | عطل kökünün zıddı bir bağlama hareketidir; Kur'an'da geçmez |
| [طعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%84.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir anlam kökü olarak işlenmemiştir | Kitābü’l-ʿAyn mühmel sayar; Kur'an'da geçmez |
| [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) | Anlamlı | Doğmak, belirmek, çıkmak | Bir nesnenin gizlilikten açık alana yükselmesi ve görünmesi | Yönelim ve zuhur semantiği; Kur'an'da geçer |
| [لعط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B7.md) | Anlamlı | Dağlamak, leke vurmak | Boyna veya yüze çizgi şeklinde küçük dağ vurmak | İz bırakma ve bağlama ile ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| [لطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D8%B9.md) | Anlamlı | Yalamak, silmek | Bir kabın içini veya dudağı dille sıyırmak | Yüzeyi boşaltma yönüyle uzaktan temas taşır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عطل | Merkez | Terk edilme ve işlevsizlik | Varlığın üzerindeki koruyucu, süsleyici veya işletici unsurun çekilmesiyle işe yaramaz hale gelmesi | Değerli bir nesnenin himayesiz ve amelsiz bırakılmasıdır |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Başıboş salınma | [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) gözetimsizce otlamaya bırakılan deve için kullanılır; عطل ise doğrudan himaye ve donanım kaybını vurgular | [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) hareket serbestisini, عطل ise işlevsel çöküşü öne çıkarır |
| [سدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A.md) | Komşu | Gayesiz ve hesapsız bırakılma | [سدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A.md) varlığın bir amaca bağlanmadan başıboş bırakılmasını anlatır | [سدى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A.md) ahlaki/teleolojik amaçsızlıkken عطل fiilî terk ediştir |
| [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) | Komşu | İçi boşalma ve meşguliyetin bitmesi | [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) bir kabın boşalması veya bir işin tamamlanıp alan açılmasıdır | [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) yeni bir işe hazır olmayı içerirken عطل atıl kalmayı ifade eder |
| [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Bilinçli olarak terk etme ve ayrılma | [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) bir bağın iradi olarak koparılıp uzaklaşılmasıdır | [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) failin ayrılışına, عطل nesnenin sahipsiz kalışına odaklanır |
| [شغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%84.md) | Zıt | Meşguliyet, donatılma ve işletilme | Bir varlığın potansiyelini fiiliyata dökmesi ve üzerinde kesintisiz faaliyet bulunması | عطل halinin tam karşıtı olarak kapasitenin tam devrede olmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عطل | Koruyucusuz ve donanımsız bırakılma | Bir şeyin asli işlevini yerine getirmesini sağlayan bağların çözülmesi | Kesin |
| Latince | cessare, deserere, vacuus | Durmak, terk etmek, boş kalmak | cessare işlevin durmasını, deserere ise koruyucunun çekilip terk etmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | disable, abandon, suspend, render idle | Devre dışı bırakmak, terk etmek, atıl kılmak | abandon sahipsiz bırakmayı, disable ise işler mekanizmanın durmasını verir | Güçlü |
| Almanca | stilllegen, verwaisen, brachliegen | Faaliyeti durdurmak, öksüz/sahipsiz kalmak, nadasa/atıl kalmak | stilllegen kurumsal işlevsizleştirmeyi, brachliegen kapasitenin kullanılmamasını içerir | Güçlü |
| Fransızca | neutraliser, délaisser, désactiver | Etkisizleştirmek, kendi haline bırakmak, devre dışı bırakmak | délaisser ihtimamın kalkmasını, désactiver fonksiyonun kesilmesini belirtir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عُطِّلَتْ | Kıyamet dehşetiyle en kıymetli mülkün ve sermayenin terk edilmesi, gözden çıkarılması | Kıyametin kopuş anında insanın en değerli varlığı olan gebe develerin bile sahipsiz bırakılıp unutulması bağlamı (Tekvîr [81:4](https://lisan.digital/tr/ayet/81:4.md)). |
| مُعَطَّلَةٍ | Helak edilen kavimlerin ardından hayati su kaynaklarının ve medeniyet altyapısının sahipsiz kalıp atıl hale gelmesi | İlahi azapla yok edilen şehirlerin kuyularının kovasız, ipsiz ve susuz kalarak körelmesi bağlamı (Hac [22:45](https://lisan.digital/tr/ayet/22:45.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ta'tîl / Muattıla | Allah'ın sıfatlarını iptal ederek O'nu evrene müdahalesiz, işlevsiz veya niteliksiz bırakma ithamı | İlahi zatı tenzih etme adına bütün fiilî ve kemal sıfatlarından soyutlayarak atıl bir ilah tasavvuruna sapma. |
| Fıkıh | Vakfın ve arazinin ta'tîli | Kamusal altyapının, vakıf mallarının veya sınır boylarının muhafızsız bırakılıp atıl kılınmasının haramlığı | Mülkün veya kurumun üretim ve koruma işlevinden mahrum bırakılarak çürümeye terk edilmesi. |
| Tefsir | Kıyamet ve helak tasvirleri | İnsanın normal şartlarda üzerine titrediği değerlerin büyük altüst oluş anında anlamsızlaşması | Varlığın kıymet ölçülerinin sıfırlanması ve mülkiyet bağının bütünüyle çözülmesi hali. |
| Hadis | Süs ve kılık-kıyafet edebi | Kadının ibadet veya evlilik hayatında kendini bütünüyle bakımsız ve süssüz (عُطُل) bırakmasının mekruh görülmesi | İnsanın fıtri zarafetini ve donanımını terk ederek kendisini köhne ve atıl hale getirmesinin menedilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı ilişkisi | Emanetin ve kulluk bağının terki | İnsanın hilafet vazifesini askıya alarak kendini manevi bakımdan atıl bırakması | İlahi yönlendirmenin devreden çıkarılması ruhsal çöküş ve helak getirir. | Güçlü |
| İlmi | Yöntem ve akıl işletimi | Bilgi üretim araçlarının dondurulması | Aklın ve tefekkür mekanizmalarının devre dışı bırakılması | Zihnin hakikati arama ve işleme donanımından soyutlanarak donuklaşmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve sınır muhafazası | Hudutların ve yasaların askıya alınması | Devlet otoritesinin ve koruyucu zırhın çekilmesi (تعطيل الثغور) | Hukuk ve güvenlik mekanizmasının işlememesi sonucu anarşi ve istilanın doğmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Üretim araçları ve sermaye | Sermayenin ve altyapının atıl bırakılması | Kaynakların dolaşımdan ve işletimden çekilerek köreltilmesi | Kuyunun ya da tarlanın işletilmeyip servetin donuklaştırılması ekonomik çöküştür. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistemin devre dışı kalması (deactivation / idle state) | Fiziksel veya elektriksel bir devrede akımın kesilmesi; bir algoritmanın veya işlemcinin kaynak tahsis edilmeksizin boşta bekletilmesi hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve kapasite yitimi | Toplumsal kurumların işlevlerini yerine getiremez hale gelerek atıllaşması; bireyin sosyal rollerden soyutlanıp sermayesini ve emeğini işletememesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece modern dünyadaki çalışma hayatı terimi olan «tatil» (dinlenme, boş vakit) veya «işsizlik» sınırına hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın en çok değer verdiği hayati veya iktisadi unsurların (on aylık gebe deve, su sağlayan kuyu) koruyucu iradesinin yok olması ve felaket anında tamamen sahipsiz kalması durumunu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tekvîr [81:4](https://lisan.digital/tr/ayet/81:4.md) ayetindeki dehşetin kavranamaması; kuyu ayetinde (Hac [22:45](https://lisan.digital/tr/ayet/22:45.md)) fiziksel yıkımın ötesinde medeniyetin can damarı olan altyapı işletiminin durması gerçeğinin ıskalanması; kelamdaki «ta'tîl» tehlikesinin basite indirgenmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülkiyet, medeniyet ve kıyamet tasavvurunu birbirine bağlar. İnsanın dünyada güvenip koruduğu en kıymetli altyapıların ilahi irade veya nihai hesap anı karşısında nasıl bir anda işlevsiz bir boşluğa dönüştüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik altüst oluşu bildiren kıyamet sahnelerinde (Tekvîr Suresi) ve geçmiş medeniyetlerin harabelerini ibret nazarına sunan helak ayetlerinde (Hac Suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zenginliğin, mülkiyetin ve fiziksel güç unsurlarının kendi başına baki kalacağı zannını düzeltir; koruyucu ve sorumlu bir irade olmadığında en mükemmel yapay sistemlerin bile kendi haline terk edilip söneceğini öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin boynundaki süsten, kirişinden veya koruyucu çobanından soyutlanarak işlevsiz ve sahipsiz bırakılması.
- Soyut anlam: Bir varlık alanının, kendisini gayesine bağlayan denetim ve işletim gücünden mahrum kalarak atıl hale gelmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin donanım ve amaç mekanizmasının devreden çıkarılmasıyla potansiyel enerjisinin fiiliyata dönüşememesi durumu.
- LaTeX modeli: $$S = (V, \Phi, \Omega) \xrightarrow{\; \Omega \to \emptyset \;} S' = (V, \Phi, \emptyset) \implies \Phi(V) = 0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S$ tanımlı bir varlık sistemini, $V$ sistemin sahip olduğu nesne veya cevheri, $\Phi$ bu nesnenin asli işlevini veya potansiyelini, $\Omega$ ise sistemi çalıştıran, koruyan ve yönlendiren amili (çoban, sahip, kova, süs veya ilahi gayeyi) simgeler. Amilin sıfırlanması veya çekilmesiyle ($\Omega \to \emptyset$) sistem $S'$ haline dönüşür; bunun zorunlu sonucu olarak potansiyel işlev sıfıra iner ($\Phi(V) = 0$). Böylece varlık maddeten mevcut kalsa bile fiilen ta'tîl durumuna düşmüş olur.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Hac 22:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/ayet/22:45.md) — مُعَطَّلَةٍ

فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ

Meal (IK): Nice kasabaları zulüm ederken helak ettik. Şimdi onların altları üstlerine gelmiş ıpıssız durmaktadır, kuyuları körelmiş, sarayları yıkılmıştır.

### [Tekvir 81:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/ayet/81:4.md) — عُطِّلَتْ

وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ

Meal (IK): Gebe develer salıverildiği zaman;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Başı boş bırakılmış, çöle bırakılmış devedir. Körelmiş kuyu anlamına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الطّاء والّلام معهما
ع ط ل، ع ل ط، ط ل ع، ل ع ط مستعملات ط ع ل، ل ع ط مهملان
عطل:
العَطَلُ: فُقْدانُ القِلادة. عَطِلَتْ تَعْطَلُ عَطَلاً و عُطولاً فهي عاطل، و هنّ عواطل. قال:
يرضن صعابَ الدرِّ في كلّ حجّة		وإن لم تكن أعناقُهُنّ عـواطـلا
و تَعَطَّلَتْ فهي متعطّلة، وهنّ عُطَّل. وهي عُطُل أيضاً.قال الشّمّاخ:
يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَةَ الجيدِ.
وقوسٌ عُطُلٌ: لا وتَرَ عليها. والأعطالُ من الخيلِ التي لا قلائدَ و لا أرسانَ في أعناقها. و التّعطيل: الفراغُ، ودارٌ مُعَطَّلَةٌ. و بئرٌ مُعَطَّلَةٌ، أي: لا تورد ولا يُسْتَقَى منها. و كلّ شيء تُرِكَ ضائعاً فهو مُعَطَّلٌ. والعَيْطَلُ الطّويلُ من النساءِ و النُّوقِ في حسنِ جسمٍ. قال ذو الرّمة:
رُواعِ الفؤادِ حُرّةِ الوجْهِ عَيْطَلِ
و يقال للناقة الصّفيّة الكريمة: إنّها لَعِطْلَةٌ، وما أحْسَنَ عَطَلَها. وشاة عَطِلَةٌ تعرف أنّها من الغزار.
علط:
العُلُطُ من العذار في قول الشاعر:
و اعْرَوْرَتِ العُلُطَ العُرْضيَّ تركُضُهُ		أُمُّ الفوارسِ بالدِّئداء و الـرَّبَـعَـه
ويقال اعرورت العُلُط مِنِ اعلُوّاطِ البعير، وهو ركوب العنق، والتَّقَحُّم على الشيء من فوق. والعِلاطان: صَفْقا العنق من الجانبين من كلّ شيء. قال حُمَيْد:
من الوُرْقِ سفعاءُ العِلاطَيْنِ باكرت		فروعَ أشاءٍ مطلعَ الشّمسِ أَسْحَما
والعِلاط: كيٌّ وسِمَةٌ في العُنُق عرضا. و ثلاثةُ أعْلِطةٍ، ويجمع على عُلُط.
عَلَطْت البعير أَعْلِطُهُ عَلْطاً. قال أبو عبد الله هو أن تسِمَهُ في بعض عنقه في مقدّمه، واسم تلك السمة العِلاط، وبه سمّي المعلوط الشاعر. والأعْلُوّاط: ركوب العنق، والتقحّم على الشيء من فوق وعِلاطُ الإبْرَةِ خيطُها. و عِلاطُ الشّمسِ الذي كأنه خيط إذا رأيت. و يجمع على أعلاط، وكذلك يقال للنجوم عِلاطُ النّجم: المعلّق به. قال:
وأعلاط النُّجومِ معـلّـقـاتٌ		كحبْلِ الفَرْقِ ليس له انتصاب
قال: لأن النجوم أول ما تطلع مُصعدة فإذا ولت للمغيب ذهب انتصابها.
وأعلاط النجوم وأفرادها، التي ليست لها أسماء كخيل القِرْقِ جعلها حجارة، لأن تلك الحجارة أفراد لا أسماء لها فكذلك هذه النجوم لا أسماء لها . و القِرْقُ لعبة لهم. جعلها خيلاً، لأنّهم يلعبون هذه اللعبة بالحجارة.
طلع:
المطْلَعُ: الموضع الذي تَطْلُعُ عليه الشمس. و المطلَعُ: مصدر من طَلَعَ، ويُقْرأ مَطُلِعِ الفجر وليس بقياس. و الطّلْعَةُ: الرؤية. ما أحْسَنَ طَلْعَتَهُ، أي: رؤيته. و يقال: حيّا الله طلعتك. وطَلَعَ علينا فلان يَطْلُعُ طُلوعاً إذا هجم. وأطلع فلان رأسه: أظهره. وأطّلع: أشرف على الشّيء، وأَطْلَعَ غيرَه إطلاعاً، ويُقْرَأُ؛ فَهَلْ أنْتُمْ مُطْلِعون فأطّلع، أي: تطلعونني على قريني فأنظر إليه. والاسم: الطِّلْعُ. تقول: أطْلَعني طِلْعَ هذا الأمر حتّى علمته كلّه. وطالعت فلاناً: أتيته ونظرت ما عنده. و الطليعة: قوم يبعثون ليطّلعوا طِلْعَ العدوّ. و يقال للواحد: طليعة. و الطلائع: الجماعات في السّريّة، يُوَجَّهون ليطالعوا العدوّ ويأتون بالخبز. و الطِّلاعُ ما طلعت عليه الشّمس.
و طِلاعُ الأرض: مِلْءُ الأرض. وفي الحديث: لو كان لي طِلاعُ الأرض ذهباً لافتديت به من هول المطَّلَع.
و الطِّلاعُ: الاطّلاع نفسه في قول حُمَيْد:
وكان طِلاعاً من خَصَاصٍ ورِقْبَةً		بأعين أعداء، وطَرْفاً مُقَسَّـمـا
أي: ينظر مرّةً هنا ومرّة ههنا.
وتقول: إنّ نفسك لَطُلَعَةٌ إلى هذا الأمر، أي: تَتطلّع إليه، أي؛ تنازع إليه.
وامرأةٌ طُلَعَةٌ قُبَعَةٌ: تنظر ساعة وتتنحَّى أُخرى.
و الطَّلْعُ: طَلْعُ النَّخلة، الواحدة: طَلْعَة ما دامت في جوفها الكافورة. وأَطْلَعَتِ النخلة،أي أخرجت طَلْعَة. وطلع الزّرع: بدا.
واستطلعت رأيه، أي: نظرت ما هو. وقوس طِلاع: إذا كان عَجْسُها يملأ الكفّ قال:
كَتُومٌ طِلاعُ الكفّ لا دون مـلـئهـا		ولا عَجْسُها عن موضع الكفّ أفضلا
لطع:
لَطَعْتُ عينه: لطمته. و لَطَعْتُ الغَرَضَ: أَصَبْتُهُ. ومثله: لقعته ولمعته ورقعته. ولَطَعَ الشيءُ: ذهب.
ولَطِعْتَ الشَّيْءَ إذا لَحَسْتَهُ بلسانك لَطْعاً. ورجُلٌ لطّاع: يَمَصُّ أصابعه ويلحس إذا أكل.
ورجل لطّاعٌ قطّاعٌ: يأكل نصف الّلقمة ويَرُدُّ الباقي إلى القَصْعَة. والألْطَعُ: الذي قد ذَهَبَتْ أسْنانُه وبقيتْ أسْناخُها في الدُّرْدُرِ. يقال لَطِعَ لَطَعاً. و يقال: بل هو الّذي في شَفَتِهِ رِقّةٌ - وامرأة لطعاء.
واللّطْعاءُ أيضاً: اليابسة الهتّة منها، ويقال: هي المرأة المهزولة.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الطّاء** ve **الّلام** onlarla birlikte
**ع ط ل**، **ع ل ط**، **ط ل ع**، **ل ع ط** استعمالdadır; **ط ع ل**، **ل ع ط** ihmâl edilmiştir.

**عطل**:
**العَطَلُ**: gerdanlığın kaybı. **عَطِلَتْ** **تَعْطَلُ** **عَطَلاً** ve **عُطولاً**; o hâlde o **عاطل**dir; onlar da **عواطل**dır. Dedi ki:
يرضن صعابَ الدرِّ في كلّ حجّة		وإن لم تكن أعناقُهُنّ عـواطـلا
Ve **تَعَطَّلَتْ**; o hâlde o **متعطّلة**dir; onlar da **عُطَّل**dür. O da **عُطُل**dür ayrıca. **الشّمّاخ** dedi ki:
يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَةَ الجيدِ.
Ve bir yay **عُطُلٌ**dur: üzerinde kiriş yoktur. Ve atlardan **الأعطالُ**: boyunlarında ne gerdanlıklar ne de yularlar bulunanlardır. Ve **التّعطيل**: boşluk(tur); ve bir ev **مُعَطَّلَةٌ**(dir). Ve bir kuyu **مُعَطَّلَةٌ**(dir), yani: ona varılmaz ve ondan su çekilmez. Ve her şey ki zayi edilmiş olarak terk edilmiştir, o **مُعَطَّلٌ**dür. Ve **العَيْطَلُ**: kadınlardan ve develerden güzel bir beden içinde uzun olan(dur). **ذو الرّمة** dedi ki:
رُواعِ الفؤادِ حُرّةِ الوجْهِ عَيْطَلِ
Ve saf, soylu deveye denir: muhakkak o **لَعِطْلَةٌ**dir; ve onun **عَطَلَ**ı ne güzeldir. Ve bir koyun **عَطِلَةٌ**(dir); onun bol sütlülerden olduğu bilinir.

**علط**:
**العُلُطُ**: şairin sözünde **العذار**dan(dır):
و اعْرَوْرَتِ العُلُطَ العُرْضيَّ تركُضُهُ		أُمُّ الفوارسِ بالدِّئداء و الـرَّبَـعَـه
Ve denir: **اعرورت العُلُط** **مِنِ اعلُوّاطِ البعير**; o, boyna binmek ve bir şeyin üzerine üstten atılmak(tır). Ve **العِلاطان**: her şeyden boynun iki yandan iki düz yanı(dır). **حُمَيْد** dedi ki:
من الوُرْقِ سفعاءُ العِلاطَيْنِ باكرت		فروعَ أشاءٍ مطلعَ الشّمسِ أَسْحَما
Ve **العِلاط**: boyunda enlemesine dağlama ve nişan(dır). Ve üç **أعْلِطةٍ**; ve **عُلُط** üzerine cem‘ olunur.
**عَلَطْت** deveyi, onu **أَعْلِطُهُ** **عَلْطاً**. **أبو عبد الله** dedi: o, onu boynunun bir kısmında, ön tarafında nişanlamandır; ve o nişanın adı **العِلاط**tır; ve onunla şair **المعلوط** adlandırılmıştır. Ve **الأعْلُوّاط**: boyna binmek ve bir şeyin üzerine üstten atılmak(tır). Ve **عِلاطُ الإبْرَةِ**: onun ipliği(dir). Ve **عِلاطُ الشّمسِ**: gördüğün zaman iplik gibi olan(dır). Ve **أعلاط** üzerine cem‘ olunur; ve yıldızlar için de böyle denir: **عِلاطُ النّجم**: ona asılı olan(dır). Dedi ki:
وأعلاط النُّجومِ معـلّـقـاتٌ		كحبْلِ الفَرْقِ ليس له انتصاب
Dedi ki: çünkü yıldızlar ilk çıktıkları zaman yükselmiş olarak çıkarlar; batmaya yöneldikleri vakit onların doğruluğu gider.
Ve yıldızların **أعلاط**ı ve onların tekleri; ki onların isimleri yoktur; **القِرْقِ**ın atları gibi; onları taşlar kıldı; çünkü o taşlar teklerdir, isimleri yoktur; işte böylece bu yıldızların da isimleri yoktur. Ve **القِرْقُ**: onlara ait bir oyun(dur). Onları atlar kıldı; çünkü onlar bu oyunu taşlarla oynarlar.

**طلع**:
**المطْلَعُ**: güneşin üzerine doğduğu yer. Ve **المطلَعُ**: **طَلَعَ**dan bir masdar(dır); ve **مَطُلِعِ الفجر** okunur, kıyasa göre değildir. Ve **الطّلْعَةُ**: görüş(tür). Onun **طَلْعَتَهُ** ne güzeldir; yani: onun görüşü. Ve denir: Allah senin **طلعتك**’ni yaşatsın. Ve **طَلَعَ** bize falan kimse, **يَطْلُعُ** **طُلوعاً**; eğer ansızın baskın yaptıysa. Ve falan kimse başını **أطلع**: onu ortaya çıkardı. Ve **أطّلع**: bir şeyin üzerine yükselip baktı; ve başkasını **أَطْلَعَ** ona **إطلاعاً**. Ve okunur: **فَهَلْ أنْتُمْ مُطْلِعون** **فأطّلع**; yani: beni yoldaşıma baktırıyorsunuz da ona bakıyorum. Ve isim: **الطِّلْعُ**. Dersin ki: beni bu işin **طِلْعَ**ına **أطْلَعني**; ta ki onun hepsini bildim. Ve falanla **طالعت**: ona geldim ve onda ne var baktım. Ve **الطليعة**: düşmanın **طِلْعَ**ını görüp bakmak için gönderilen bir topluluk(tur). Ve tek kişiye de denir: **طليعة**. Ve **الطلائع**: seriyyede topluluklar(dır); düşmana bakıp görmek için yönlendirilirler ve ekmekle gelirler. Ve **الطِّلاعُ**: güneşin üzerine doğduğu şey(dir).
Ve **طِلاعُ الأرض**: yerin dolusu(dur). Ve hadiste: “Eğer benim için yerin **طِلاعُ**ı kadar altın olsaydı, onunla **المطَّلَع**ın dehşetinden fidye verirdim.”
Ve **الطِّلاعُ**: bizzat bakıp görme; **حُمَيْد**’in sözünde:
وكان طِلاعاً من خَصَاصٍ ورِقْبَةً		بأعين أعداء، وطَرْفاً مُقَسَّـمـا
Yani: bir kere burada, bir kere şurada bakar.
Ve dersin ki: muhakkak senin nefsin bu işe **لَطُلَعَةٌ**dır; yani: ona doğru bakınır; yani: ona çekişir.
Ve bir kadın **طُلَعَةٌ قُبَعَةٌ**: bir saat bakar ve başka bir saat çekilir.
Ve **الطَّلْعُ**: hurma ağacının **طَلْعُ**ı; tekili: **طَلْعَة**; **الكافورة** onun içinde bulunduğu müddetçe. Ve hurma ağacı **أَطْلَعَتِ**; yani bir **طَلْعَة** çıkardı. Ve ekin **طلع**: belirdi.
Ve onun görüşünü **استطلعت**; yani: onun ne olduğuna baktın. Ve bir yay **طِلاع**: eğer onun **عَجْسُ**u avucu dolduruyorsa. Dedi ki:
كَتُومٌ طِلاعُ الكفّ لا دون مـلـئهـا		ولا عَجْسُها عن موضع الكفّ أفضلا

**لطع**:
**لَطَعْتُ** onun gözünü: onu tokatladım. Ve **لَطَعْتُ** hedefi: onu vurdum. Ve onun benzeri: **لقعته** ve **لمعته** ve **رقعته**. Ve şey **لَطَعَ**: gitti.
Ve **لَطِعْتَ** şeyi; eğer onu dilinle **لَطْعاً** yaladıysan. Ve bir adam **لطّاع**: parmaklarını emer ve yalar; yediği zaman.
Ve bir adam **لطّاعٌ قطّاعٌ**: lokmanın yarısını yer ve kalanı **القَصْعَة**ya geri döndürür. Ve **الألْطَعُ**: dişleri gitmiş, kökleri **الدُّرْدُرِ**de kalmış olan(dur). Denir: **لَطِعَ** **لَطَعاً**. Ve denir: bilakis o, dudağında incelik bulunan kimsedir; ve bir kadın **لطعاء**.
Ve **اللّطْعاءُ** da: ondan kuru, ufalanır olan(dur); ve denir: o, zayıf kadın(dır).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَطَلُ: الشخصُ. مثل الطَلَل. يقال: ما أحسن عَطَلَهُ، أي شَطاطَهُ وتمامَه. والعَطَلُ: الشِمراخُ من شماريخ النخلة. والعَطَلُ أيضاً: مصدر عَطِلَتِ المرأةُ وتَعَطَّلَتْ، إذا خلا جيدها من القلائد، فهي عُطُلٌ بالضم، وعاطِلٌ ومِعْطالٌ. وقد يستعمل العَطَلُ في الخلوِّ من الشيء وإن كان أصله في الحُليّ، يقال عَطِلَ الرجلُ من المال والأدب فهو عُطْلٌ وعُطُلٌ. وقوسٌ عُطُلٌ أيضاً: لا وترَ عليها. والأعطالُ من الإبل: التي لا أرسانَ عليها. وناقةٌ عَطِلةٌ بالكسر، ونوقٌ عَطِلاتٌ، أي حسانٌ. وتَعَطَّل الرجلُ، إذا بقي لا عمل له. والاسم العُطْلَةُ. والأعطالُ: الرجال الذين لا سلاح معهم. والتعطيلُ: التفريغُ. وبئرٌ معَطَّلَةٌ، لِبيودِ أهلِها. والمُعَطَّلُ: المواتُ من الأرض. وإبلٌ مُعَطَّلَةٌ: لا راعي لها. والعَيْطلُ من النساء: الطويلة العنق. وكذلك من النوق والفرس. وقال عمرو بن كلثوم:
ذِراعي عَيْطَل أدْماءَ بِكْرٍ

##### Türkçe

العَطَلُ: kişi. **الطَلَل** gibi. Denilir: “Ne güzel **عَطَلَهُ**”, yani onun uzaklığı ve tamamlığı. Ve **العَطَلُ**: hurma ağacının salkımlarından bir salkım dalı. Ve **العَطَلُ** da: kadın **عَطِلَتِ** ve **تَعَطَّلَتْ**’in masdarıdır; gerdanı gerdanlıklardan boş kaldığı zaman; o hâlde o, zamme ile **عُطُلٌ**dür; ve **عاطِلٌ** ve **مِعْطالٌ**dur. Ve **العَطَلُ**, her ne kadar aslı süste ise de, şeyden boş olma hakkında kullanılabilir; denilir: adam maldan ve edepten **عَطِلَ**; o hâlde o **عُطْلٌ** ve **عُطُلٌ**dür. Ve bir yay da **عُطُلٌ**dür: üzerinde kiriş yoktur. Ve develerden **الأعطالُ**: üzerinde yularlar olmayanlardır. Ve bir dişi deve **عَطِلةٌ** kesre ile; ve dişi develer **عَطِلاتٌ**; yani güzeller. Ve adam **تَعَطَّل** etti; kendisine iş olmaksızın kaldığı zaman. İsim **العُطْلَةُ**dır. Ve **الأعطالُ**: yanlarında silah olmayan erkekler. Ve **التعطيلُ**: boşaltmadır. Ve bir kuyu **معَطَّلَةٌ**; ehlinin yokluğu sebebiyle. Ve **المُعَطَّلُ**: yerden ölü (işlenmemiş) olandır. Ve **إبلٌ مُعَطَّلَةٌ**: kendisine çoban olmayan. Ve kadınlardan **العَيْطلُ**: boynu uzun olan. Ve aynı şekilde dişi develerden ve attan. Amr b. Kulthûm dedi ki:
ذِراعي **عَيْطَل** أدْماءَ بِكْرٍ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والطاء مع اللام
عطل ، علط ، لعط ، لطع ، طعل ، طلع : مستعملات .
طعل : أهمل الليث طعل . وروى أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الطاعِل : السهم المقوَّم . والطَعْل : القَدْح في الأنساب . قلت : وهما حرفان غريبان لم أسمعهما لغيره .
لعط : أهمله الليث أيضاً ، وهو معروف . قال النضر بن شُمَيْل فيما قرأت بخطّ شَمِر له : اللُعْطُ : ما لَزِق بنجَفة الجَبَل . يقال : خذ اللُعْطَ يا فلان . ومرّ بفلان لاَعِطاً أي مَرّ مُعَارِضاً إلى جَنْب حائط أو جَبَل . وذلك الموضع من الحائط والجبل يقال له : اللُّعْطُ . والمَلاَعِطُ : المراعِي حول البيوت . يقال : إبل فلان تَلْعَط المَلاَعِط أي ترعى قريباً من البيوت وأنشد شمر :
ما راعني إلا جَنَاحٌ هابطا
على البيوت قَوطَه العُلابطَا
ذات فُضُول تَلْعَطُ المَلاَعِطَا
قال : وجَنَاح : اسم راعي غَنَم . وجعل هابطاً ههنا واقعاً وقال غيره : لَعَطني فلان بحقّي لَعْطاً أي لوانِي به ومَطَلَنِي . وروى أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابي : ألْعَطَ الرجلُ إذا مشى في لُعْط الجبل وهو أصله .
ويقال لَعْط الجبل أيضاً . ورأيته لاعِطاً أي ماشياً في جَنْب الجَبَل . أبو عبيد عن أبي زيد : نَعْجة لَعْطَاء وهي التي بِعُرْض عُنُقها لُعْطَة سوداء وسائرها أبيض . قلت : وهذه الحروف كلها صحيحة وقد أهملها الليث .
عطل : أبو عبيد عن الفرّاء : امرأة عاطِل بغير هاء : لا حُلِيّ عليها . قال : وامرأة عُطُلٌ مثلها . وأنشدنا القَنانيّ :
ولو أشرَفَت من كُفَّة السِتْر عاطلاً
لقلتَ غزالٌ ما عيه خَضَاضُ
وقال الشمّاخ :
يا ظبيةً عُطُلاً حُسَانَةَ الجِيد
وقوسٌ عُطُل : لا وَتَر عليها . والأعطال من الخيل : التي لا أرسان عليها . وقال الليث : عَطِلَتِ المرأة تَعْطَلُ عَطَلاً وعُطُولاً وتَعَطَّلَت إذا لم تَلْبَس الزِينة وإذا تُرِك الثَغْرُ بلا حامٍ يحميه فقد عُطِّلَ . والمواشي إذا أهمِلَتْ بلا راع فقد عُطِّلَت وكذلك الرعيّة إذا لم يكن لها والٍ يسوسها فهم مُعَطَّلون ، وقد عُطِّلُوا أي أهمِلوا . وبئر معطّلة لا يُسْتقى منها ولا ينتفع بمائها . وتعطيل الحدود : ألاَّ تقام على مَن وجبت عليه . وعُطِّلَت الغَلاّت والمزارع إذا لم تُعْمَرْ ولم تُحْرَث . وسمعتُ العرب تقول : فلان ذو عُطْلة إذا لم تكن له صنعة يمارسها . ودَلْوٌ عَطِلَة : إذا تَقَطع وذَمُها فتعطَّلت من الاستقاء بها وفي حديث عائشة في صفة أبيها : فرأب الثَأْي وأوذم العطِلة ، أرادت أنَّه ردّ الأمور إلى نظامها وقوَّى أمر الإسلام بعد ارتداد الناس ، وأوهى أمر الردَّة حتى استقامت له الناس . والعَطِيل : شِمْراخ من شماريخ فُحّال النخل يؤبَر به . سمعته من أهل الأحساء . والعَطَل : تمام الجسم وطولُه . وامرأة حَسَنة العَطَل إذا كانت حسنة الجُرْدَة . وقال أبو عمرو : ناقة حسنة العَطَل وهي ناقة عَطِلة إذا كانت تامَّة الجسم والطول . ونوق عَطِلاَت . وقال لبيد :
فلا نتجاوز العَطِلات منها
إلى البَكْر المقارب والكَزُومِ
وقال الليث : شاة عَطِلَة : يعرف في عُنُقها أنها غزيرة . والعَيْطَل : الناقة الطويلة في حُسْن مَنْظَر وسِمَن . وقال ابن كُلْثوم :
ذِراعَيْ عَيْطَلٍ أدماء بِكْر
هِجان اللون لم تقرأ جَنِيناً
وقال الليث : امرأة عَيْطَلٌ : طويلة من النساء في حُسْن جسم . وامرأة عَطِلة ذات عَطَلٍ أي حُسن جسمٍ . وأنشد أبو عمرو :
وَرْهَاءُ ذاتُ عَطَلٍ وَسِيمُ
ورأيت بالسَّوْدَة من ديارات بني سعد جبلاً منيفاً يقال له : عَطَالَة وهو الذي يقول فيه القائل :
خليليّ قُومَا في عَطَالَة فانْظُرَا
أناراً تَرَى من ذي أبانين أم برْقَا
وقال شمر : التعطّل : ترك الحُليّ : والمِعْطال من النساء : التي تُكثر التعطّل . وقال ابن شميل : المعطال من النساء : الحسناء التي لا تبالي ألاّ تتقلّد قِلاَدة لجمالها وتمامها . قال ومَعَاطِل المرأة : مواقع حُليّها . وقال الأخطل :
زَانَتْ مَعَاطِلها بالدُرّ والذهبِ
قال ويقال : امرأة عَطْلاَء : لا حليّ عليها .
علط : أبو عبيد : سمعت الأصمعيّ يقول ناقة عُلُط : بلا خِطام . قال أبو عبيد : وقيل ناقة عُلُطٌ لا سِمَةَ عليها . وقال الأحمر : العِلاَط سِمَة في العُنُق بالعَرْض وقد عَلَطْتها أعْلُطُها عَلْطاً . وقال غيره : عِلاَطا الحمامة طوقها في صَفْحَتَيْ عنقها بسوادٍ . وأنشد :
من العُلْط سفعاء العِلاطين بادرتْ
فُرُوعَ أشَاءٍ مَطلِع الشمس أسحَما
وقال ابن السكيت : العُلْطَة : القِلادة . وأنشد :
جاريةٌ من شِعْب ذي رُعَينِ
حَيَّاكة تمشي بعُلطَتَين
وقال أبو زيد : عَلطتُ البعير عَلْطاً إذا وَسَمْتَه في عُنُقه . قال : وعلَّطته تعليطاً إذا نزعتَ حَبْله من عنقه . وهو بعير عُلُطٌ من خِطَامه . وقال ابن دريد : العُلْطَةُ سواد تخطّه المرأة في وجهها تتزيَّن به . وكذلك اللُعْطة . قال : ولُعْطة الصقر : سُفْعَةٌ في وجهه . أبو العباس عن ابن الأعرابي : العُلُطُ : الطوال من النوق . والعُلُط أيضاً : القِصَار من الحَمِير . قلت : وهذا من ( نوادر ابن الأعرابي ) . وقال : الإعلِيط : وعاء ثمر المَرْخ . وأنشد :
كإعليط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ
شبّه به أُذُن الفرس . وقال الليث : عِلاَط الإبْرة : خيطها . وعِلاط الشمس : الذي كأنّه خيط إذا نظرْت إليها . وكذلك النجوم . وأنشد :
وأعلاط النجوم مُعَلَّقَاتٌ
كحبل الفَرْق ليس له انتصابُ
قال : الفَرْق : الكتَّان . قلت : ولا أعرف الفرق بمعنى الكتّان . وقال غيره : أعلاط الكواكب هي النجوم المسمّاة المعروفة كأنها معلوطة بالسِمَاتِ . وقال بعضهم : أعلاط الكواكب هي الدَرَاريّ التي لا أسماء لها من قولهم : ناقة عُلُط : لا سِمَة عليها ولا خِطام . ونوق أعلاط . والأعلوَّاط : ركوب الرأس والتقحم على الأمور بغير رَوِيَّة . يقال : اعلوَّطَ فلان رأسَه ، واعلوَّط الجملُ العنَّاقةَ يَعلوِّطها إذا تسدَّاها ليضربها . وهو من باب الأفعوّال مثل الأخروّاط والاجلوَّاذ .
طلع : يقال : طلعَت الشمسُ تطلُع طُلُوعاً ومَطْلعاً فهي طالِعَة . وكذلك طلع الفجر والنجم والقمر . والمطلِع : الموضع الذي تطلع عليه الشمس وهو قوله تعالى : ( حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ ) ( الكهف : 90 ) . وأمَّا قول الله جلّ وعزّ : ( أَمْرٍ سَلَامٌ هِىَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ ) ( القدر : 5 ) فإن الكسائي قرأها ( هي حتى مَطْلِعِ الفجر )
بكسر اللام . وكذلك روى عبيد عن أبي عمرو بكسر اللام . وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر واليزيديّ عن أبي عمرو وعاصم وحمزة ) سَلَامٌ هِىَ حَتَّى مَطْلَعِ ( بفتح اللام . وقال الفرّاء : أكثر القرّاء على ( مَطْلَع ) . قال : وهو أقوى في قياس العربية ؛ لأن المطلَع بالفتح هو الطلوع ، والمطلِع بالكسر هو الموضع الذي يُطْلَع منه ، إلا أن العرب تقول : طلعت الشمس مطلِعاً فيكسرون وهم يريدون المصدر . وقال : إذا كان الحرف من باب فَعَلَ يَفْعُل مثل دَخَلَ يدخُل وخَرَجَ وما أشبههما آثرت العرب في الاسم منه والمصدر فتح العين إلا أحرفاً من الأسماء ألزموها كسر العين في مفعِل . من ذلك المسجِد والمطلِع والمغرِب والمشرِق والمَسْقِط والمفرِق والمَجْزِرُ والمسكِنُ والمرفِقُ والمنسِك والمنبِتُ فجعلوا الكسر علامة للاسم ، والفتح علامة للمصدر . قلت أنا : والعرب تضع الأسماء مواضع المصادر ، ولذلك قرأ من قرأ ( هي حتى مَطْلِعِ الفجر ) لأنه ذهب بالمطلِع وإن كان اسماً إلى الطلوع مثل المطلَع . وهذا قول الكسائي والفرّاء . وقال بعض البصريين : من قرأ ( مَطْلِعِ الفجر ) بكسر اللام فهو اسم لوقت الطلوع . قال ذلك الزجّاج . وأحسبه قول الخليل أو قول سيبويه . وقال الليث : يقال طلع فلان علينا من بعيد . قال : وطَلْعته : رؤيته . يقال حيّا الله طَلْعَتَك . قال : واطَّلَعَ فلان إذا أشرف على شيء ، وأطلع غيره . وقول الله جلّ وعزّ : ( ُ أَءِنَّا لَمَدِينُونَ قَالَ هَلْ أَنتُمْ مُّطَّلِعُونَ (ِ ( الصافات : 54 ، 55 ) القرّاء كلهم على هذه القراءة ، إلا ما رواه حسين الجُعْفِيّ عن أبي عمرو أنه قرأ ( هل أنتم مُطْلِعونِ ) ساكنة الطاء مكسورة النون فأُطلِعَ بضم الألف وكسر اللام على فأُفْعِلْ قلت : وكسر النون في ( مُطْلِعُونِ ) شاذ عند النحويّين أجمعين ، ووجهه ضعيف . ووجه الكلام على هذا المعنى : هل أنتم مُطْلِعيَّ وهل أنتم مُطْلِعُوه بلا نون ؛ كقولك : هل أنتم آمِروه وآمِريّ . وأما قول الشاعر :
هم القائلون الخير والآمِرُونَهُ
إذا ما خَشُوا من محدَث الأمر مُعظَمَا
فوجه الكلام : والآمرون به . وهذا من شواذّ اللغات . والقراءة الجيّدة الفصيحة ) ُأَنتُمْ ( ) ِأَنتُمْ ) ( الصافات : 54 ، 55 ) . ومعناها : هل تحبون أن تتطلَّعوا فتَعْلموا أين منزلتكم من منزلة أهل النار فاطَّلع المسلم فرأى قَرِينَه في سَوَاء الجحيم أي في وسط الجحيم . وإن قرأ قارىء : ( هل أنتم مُطْلِعونَ ) بفتح النون فأطْلَع فهي جائزة في العربيّة ، وهي بمعنى هل أنتم طَالِعُون ومطّلعُون . يقال : طَلَعْتُ عليهم واطّلعت عليهم بمعنًى واحدٍ . وقال ابن السكيت : يقال : نخلة مُطْلِعَة إذا طالت النخلةَ التي بحذائها فكانت أطول منها . وقد أطْلَعْتُ من فوق الجبل واطّلَعْتُ بمعنًى واحد .
وقال أبو زيد : يقال أطْلَعَ النخلُ الطَلْع إطْلاَعاً ، وطَلَعَ الطَلْع يَطْلُع طلوعاً ، وطَلَعْتُ على أمرهم أطلُع طُلُوعاً ، واطّلعتُ عليهم اطّلاعاً وطَلَعْتُ في الجبل أطلُعُ طلوعاً إذا أدبرت فيه حتى لا يراك
صاحبك وطلَعتُ على صاحبي طلوعاً إذا أقبلت عليه . أبو عبيد في باب الحروف التي فيها اختلاف اللغات والمعاني : طلِعْت الجبل أطلَعُه ، وطَلَعت على القوم أطْلُع . قال : وقال أبو عبيدة فيهما جميعاً : طَلَعت أطْلُع وأقرأني الإيَاديّ عن شمر لأبي عبيد عن أبي زيد في باب الأضداد : طَلَعت على القوم أطْلُع طُلُوعاً إذا غِبت عنهم حتى لا يَرَوك ، وطَلَعت عليهم إذا أقبلت إليهم حتى يروك . قلت : وهكذا رَوَى الحرّاني عن ابن السكيت : طَلَعت عليهم إذا غِبْت عنهم ، وهو صحيح جُعِل عَلَى فيه بمعنى عن كما قال الله جلَّ وعزّ : ( ُ (ِ ( المطففين : 1 ، 2 ) معناه إذا اكتالوا عن الناس ومن الناس ، كذلك قال أهل اللغة أجمعون . وأخبرني المنذري عن أبي الحسن الصَيْدَاوِيّ عن الرياشيّ عن الأصمعي قال : الطِلْعُ : كل مطمئن من الأرض ذاتِ الربْوة إذا أطْلَعْتَه رأيت ما فيه . ومن ثمّ يقال أطْلِعْنِي طِلْعَ أمرك . ويقال : أطلَع الرجل إطلاعاً إذا قاء .
وقال الليث : طليعة القوم : الذين يبعثون ليطّلعوا طِلْع العدوّ . ويسمّى الرجل الواحد طليعة والجميع طليعة والطلائع الجماعات . قلت : وكذلك الرَبِيئة والشِّيفة والبَغِيَّة بمعنى الطليعة ، كل لفظة منها تصلح للواحد والجماعة .
ورُوي عن عمر بن الخطاب أنه قال عند موته : لو أنَّ لي ما في الأرض جميعاً لافتديت به من هَوْل المُطّلَع .
قال أبو عبيد قال الأصمعي : المُطَّلَع هو موضع الاطّلاع من إشرافٍ إلى الانحدار ، فشبّه ما أشرف عليه من أمر الآخرة بذلك . قال : وقد يكون المُطَّلَع المَصْعَد من أسفل إلى المكان المُشْرِف . قال : وهذا من الأضداد .
ومنه حديث عبد الله بن مسعود في ذكر القرآن : ( لكل حرف حَدّ ولكل حَدّ مُطَّلَع ) معناه : لكل حَد مَصْعَدٌ يُصْعد إليه ، يعني : من معرفة علمه . ومنه قول جرير :
إني إذا مُضَرٌ عَلَي تحدَّبتْ
لاقيتُ مُطَّلَعَ الجبال وُعُورا
ويقال : مُطَّلَعُ هذا الجبل من كذا وكذا أي مَصْعَده ومأتاه .
وقد رُوي في حديث عمر هذا أنه قال : لو أن لي طِلاَعَ الأرض ذهباً لافتديت به من هول المُطَّلَع .
قال أبو عبيد : وطِلاَع الأرض : مِلْؤها حتى يطالع أعلى الأرض فيساويه ، ومنه قول أوس بن حَجَر يصف قوساً وأن مَعْجِسها يملأ الكفّ فقال :
كَتُومٌ طِلاَع الكفّ لا دون مِلئها
ولا عَجْسُهَا عن موضع الكفّ أفْضَلاَ
وقال الليث : طِلاَع الأرض في قول عمر : ما طلعَتْ عليه الشمس من الأرض . والقول ما قاله أبو عبيد . وقال الليث : والطلاع هو الاطّلاع نفسه في قول حُمَيد بن ثور :
وكان طِلاَعاً من خَصاصٍ ورِقْبَةً
بأعين أعداء وطَرْفاً مُقَسَّمَا
قلت : قوله : وكان طِلاَعاً أي مُطالعة يقال طالعته مطالعة وطِلاَعاً . وهو أحسن من أن تجعله اطِّلاَعاً ؛ لأنه القياس في العربية .
وقال الليث : يقال : إن نفسك لطُلَعَةٌ إلى هذا الأمر ، وإنها لَتَطَّلِعُ إليه أي لِتُنَازِع إليه . وامرأة طُلَعَةٌ قُبَعَةٌ : تنظر ساعة ثم تختبىء ساعة . وقول الله جلّ وعزّ : ( ُلِّلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ أَلا يَظُنُّ أُوْلَائِكَ أَنَّهُمْ مَّبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ يَوْمَ يَقُومُ (ِ ( الهمزة : 6 ، 7 ) قال الفرّاء : يقول يبلغ ألَمُها الأفئدة . قال والاطِّلاَع والبلوغ قد يكونان بمعنًى واحد . والعرب تقول متى طَلَعْتَ أرضنا أي متى بلغْتَ أرضنا . وقال غيره : ( تَطَّلِعُ على الأفئدة توفِي عليها فتحرقها ، من اطّلعت إذا أشرفت . قلت : وقول الفرّاء أحَبّ إليّ وإليه ذهب الزجّاج . ويقال : طَلَعْتُ الجبل إذا عَلَوته أطْلُعُهُ طُلُوعاً وفلان طَلاَّع الثَنَايا وطَلاَّع أنْجُد إذا كان يعلو الأمور فيقهرها بمعرفته وتجاربه وجَوْدة رأيه والأنجد جمع النَجْد وهو الطريق في الجبل ، وكذلك الثَنِيَّة . ومن أمثال العرب : هذه يمين قد طَلَعَتْ في المخارم وهي اليمين التي تجعل لصاحبها مَخْرَجاً . ومن هذا قول جرير :
ولا خير في مال عليه ألِيَّة
ولا في يمين غيرِ ذات مخارِمِ
والمخارِم : الطرق في الجبال أيضاً ، واحدها مَخْرِمٌ . والطالِعُ من السهام : الذي يقع وراء الهَدَف ، ويُعْدَلُ بالمُقَرْطِس .
وقال المرّار :
لها أسهمٌ لا قاصراتٌ عن الحَشَى
ولا شاخصاتٌ عن فؤادي طوالِعُ
أخبَر أن سهامها تصيب فؤاده وليست بالتي تَقْصُر دونه أو تجاوزه فتخطئه .
وقال ابن الأعرابي : رُوي عن بعض الملوك أنه كان يسجد للطالع معناه : أنه كان يخفض رأسه إذا شخص سَهْمُه فارتفع عن الرَمِيَّة ، فكان يطأطىء رأسه ليتقوّم السهمُ فيصيب الدارة . ويقال اطَّلَعْتُ الفجرَ اطّلاعاً أي نظرت إليه حين طلع . وقال :
نسيمُ الصَبَا من حيث يُطّلَعُ الفجرُ
وحكى أبو زيد : عافى الله رَجُلاً لم يتطّلع في فيك ، أي لم يتعقب كلامك . ويقال : فلان بِطِلْعِ الوادي ، وفلان طِلْعَ الوادي ، بغير الباء . قال : واستطلَعْتُ رأي فلان إذا نظرت ما رأيه . وطَلَعَ الزرع إذا بدا يَطلع إذا ظهر نباته . وأطْلَعَتِ النخلةُ إذا أخرجت طَلْعَهَا . وطَلْعُهَا : كُفُرَّاها قبل أن تنشقّ عن الغَرِيض . والغَريض يسمّى طَلْعاً أيضاً . وحكى ابن الأعرابي عن المفضّل الضّبيّ أنه قال : ثلاثة تؤكل ولا تُسَمِّن ، فذكر الجُمَّار والطَلْع والكَمْأة ، أراد بالطَلْع : الغَرِيض الذي ينشَقّ عنه كافوره ، وهو أول ما يُرَى من عِذْق النخلة . الواحدة : طَلْعَة . وقال ابن الأعرابي : الطَوْلَعُ الطُلَعَاء وهو القيء . عمرو عن أبيه : من أسماء الحيّة الطِلْع والطِلّ . وأخبرني بعض مشايخ أهل الأدب عن بعضهم أنه قال : يقال أطْلَعْت إليه معروفاً مثل أزْلَلْتُ .
وقال شمر : يقال ما لهذا الأمر مُطَّلَعٌ ولا
مَطْلَع أي ماله وجه ولا مَأْتًى يُؤْتَى منه . ويقال مَطْلَع هذا الجبل من مكان كذا أي مَصْعَدة ومأتاه . وأنشد أبو زيد :
ما سُدَّ من مَطْلَع ضاقت ثنِيّته
إلاّ وَجَدتُ سواء الضِّيق مُطَّلَعا
ويقال أطلعَني فلان وأرهقني وأذْلقني وأقحمني أي أعجلني . وطُوَيْلع : رَكِيّة عادِيّة بناحية الشواجن عَذْبة الماء قريبة الرِشاء وطَلَّعْتُ كيله أي ملأته جِدّاً حتى تَطَلَّع أي فاض قال :
كنت أراها وهي توقى محلباً
حتى إذا ما كيلها تَطَلَّعَا
وقَدَح طِلاع : ممتلىء . وعين طِلاَعة : ممتلئة . قال :
أمَرُّوا أمرهم لِنَوًى شَطُونٍ
فنفسي من ورائهم شَعَاعُ
وعيني يوم بانوا واستمرُّوا
لنِيَّتهم وما رَبَعُوا طِلاَعُ
وطَلَعْتُ الجَبَل : علوته . وأطْلَعْتُ منه : انحدرت نحو فَرَعتُ الجبل عَلوته وأفرعتُ انحدرتُ ومَرَّ مُطَّلِعاً لذلك الأمر أي غالباً له ومالكاً . وهو على مَطْلع الأكمة أي ظاهر بَيِّنٌ . وهذا مَثَل يضرب للشيء في التقريب . يقال : الشرّ يُلقَى مَطَالِع الأكم ، أي ظاهر بارز . قال ابن هَرْمة :
صادتك يوم المَلاَ من مَصْغَرٍ عَرَضاً
وقد تُلاَقِي المنايا مَطلِعَ الأكمِ
وطَلْعُ الشمس : طُلُوعُهَا . قال :
باكر عَوفاً قبل طَلْعِ الشمس
لطع : الليث : لَطِعَ الإنسان الشيء يَلْطَعُهُ لَطْعاً إذا لحسَه بلسانه . قال : والألطع : الرجل الذي قد ذهبت أسنانه ، وبقيت أسناخها في الدُرْدُر . قال ويقال بل اللَّطَعُ : رِقّة في شَفَة الرجل الألطع وامرأة لَطْعَاء . وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سلمة عن الفرّاء : امرأة لَطْعَاء بيّنة اللَطَع إذا انسحقت أسنانها فلصِقت باللِثَة ، وقد لَطَعت الشيء ألْطَعُهُ لَطْعاً إذا لعِقته . قال : وقال غيره لَطِعْتُهُ بكسر الطاء . وقيل : امرأة لطعاء : قليلة لحم الرَكَب .
وفي ( نوادر الأعراب ) . لَطَعتُه بالعصا . قال والطِعْ اسمه أي أثبِتْهُ ، الطَعْهُ أي امحُه . وكذلك اطلِسْهُ . وقال ابن دريد : اللطْع بياض الشفة واللطَع قلة لحم الفرج واللطَعُ أن تتحاتّ الأسنان . واللطْعُ لَطْعُكَ الشيء بلسانك ولَطَعْتُه بالعصا : ضربته ولَطَعت عينَه : ضربتها ولطمتها . ولطَعتُ الغَرَض : رَمَيته فأصبته ولَطَعت البئرُ : ذهب ماؤها . والناقة اللطعَاء : التي ذهب فمها من الهَرَم . ولَطِعَ إصبعه ولعِق إذا مات . ولَطَعَ الشرابَ والتطعه : شرِبه . قال : ولَطْعَةُ الذئب على صوته وصنعَة السُرفة والدَّبرَ . واللطَع : الحَنَك والجميع : ألطاع .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والطاء وما يثلثهما)
(عطف) العين والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على انثناء وعِياجٍ. يقال: عَطَفْتُ الشّيء، إذا أمَلْتَه. وانعَطَف، إذا انعاج. ومصدر عطف العُطُوف. وتعطّفَ بالرَّحمة تعطُّفاً. وعَطَف الله تعالى فلاناً على فلانٍ عَطْفاً. والرَّجُل يَعْطِف الوِسادةَ: يثنيها، عطفاً، إذا ارتفَقَ بها. قال لبيد:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى  *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
ويقال للجانبَين العِطفانِ، سمِّيا بذلك لأنَّ الإنسان يَميل عليهما. ألاَ ترى أنَّهم يقولون: ثنَىعِطْفَه، إذا أعْرضَ عنك وجَفَاك. ويقال: رجلٌ عَطوفٌ في الحرب والخير، وعَطَّافٌ. وظبيةٌ عاطِف، إذا رَبَضت وعطفَتْ عُنقَها. وفلانٌ يَتَعَاطَفُ في مِشيته، إذا تمايَلَ. والإنسان يتعطَّف بثوبه، وهو شبه التوشُّح. والرِّداء نفسُه عِطَافٌ، لأنّه يُعْطَفُ. ثم يتَّسعون في ذلك فيسمُّون السيفَ عِطافاً لأنّه يكونُ موضعَ الرداء.
(عطل) العين والطاء واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على خلوٍّ وفَراغ. يقول: عُطِّلت الدارُ، ودارٌ معَطَّلة ومتى تُركت الإبلُ بلا راعٍ فقد عُطِّلت، وكذلك البئر إذا لم تُورَدْ ولم يُستَقَ([2]) [منها]. قال الله تبارك وتعالى: ﴿وبِئرٍ مُعَطَّلةٍ﴾  [الحج 45]، وقال تعالى:﴿وَإذا العِشَارُ عُطِّلَتْ﴾ [التكوير 4]. وكل شيءٍ خلا من حافظٍ فقد عُطِّل. من ذلك تعطيلُ الثُّغورِ وما أشبهَهَا. ومن هذا الباب: العَطَل وهو العُطُول، يقال امرأةٌ عاطل، إذا كانت لا حَلْيَ لها، والجمع عواطلُ. قال:
يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة  *** وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا([3])
وقوس عُطُلٌ: لا وَتَر عليها. وخيلٌ أعْطَالٌ: لا قلائد لها.
وشذّت عن هذا الأصل كلمةٌ، وهي الناقة العَيْطَل، وهي الطَّويلةُ في حُسن. وربَّما وُصِفَتْ بذلك المرأةُ، قال ذو الرُّمَّة في النّاقة:
نَصَبَتْ له ظَهرِي على متن عِرمِسٍ  *** رُوَاع الفُؤادِ حُرَّةِ الوجه عَيْطلِ([4])
(عطن) العين والطاء والنون أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على إقامةٍ وثبات. من ذلك العَطَن والمَعْطِن، وهو مَبْرَك الإبل. ويقال إنّ إعطانها أن تُحبَس عِندَ الماء بعدَ الوِرْد. قال لبيد:
عافَتَا الماءَ فلم نُعْطِنْهُما  *** إنَّما يُعْطِن من يرجو العَلَل([5])
ويقال: كلُّ منْزلٍ يكون مَألَفاً للإبل [فهو عَطَنٌ([6]) ]، والمَعْطِن: ذلك الموضع. قال:
ولا تكلِّفُني نَفْسِي ولا هَلَعِي  *** حِرصاً أُقيم به في مَعْطِن الهُونِ([7])
وقال آخرون: لا يكون أعطانُ الإبل إلاّ على الماء، فأمَّا مَبارِكها في البرِّيَّة وعند الحيِّ فهو المأوَى، وهو المُرَاح أيضاً. وهذا البيتُ الذي ذكرناه "في معطِن الهُون"، يدلُّ على أنَّ المَعْطِن يكون حيث تُحبَس الإبل في مباركها أين كانت. وبيتُ لَبيد يدلُّ على القول الآخَر، والأمرُ *قريب.
ومن الباب عَطْنُ الجِلد، وهو أن يوضَع في الدِّباغ.
(عطو) العين والطاء والحرف المعتلُّ أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على أخْذٍ ومُناوَلة، لا يخرج البابُ عنهما. فالعَطْوُ: التَّناوُل باليد. قال امرؤ القيس:
وتعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنّه  *** أساريعُ ظبيٍ أو مساويك إسحِلِ([8])

يصف المرأة أنها تُسُوك. والظَّبيُ يعطو، وذلك إذا رَفَعَ يديه متطاوِلاً إلى الشَّجرةِ ليتناوَلَ الورَق. وقال:
تَخُلّ بقرنَيْها بَريرَ أراكَةٍ  *** وتَعطُو بظِلفيها إذا الغصنُ طالها
قال الخليل: ومنه اشتُقَّ الإعطاء. والمعاطاة: المُناولة. ويقال: عاطَى الصبيُّ أهله، إذا عَمِل وناوَلَ ما أرادوا. والعَطاء: اسمٌ لما يُعطَى، وهي العطيّة، والجمع عطايا، وجمع العطايا أعطِيَة. قال:
تعاطِيه أحياناً إذا جِيد جَوْدَةً  *** رُضاباً كطَعم الزَّنجبيل المعسَّلِ([9])
ويقولون: إنّ التعاطي: تناوُل ما ليس لـه بحقٍّ، يقال فلانٌ يتعاطَى ظُلْمَ فلان. وفي كتاب الله تعالى:﴿فَتَعَاطَى فَعَقَرَ﴾ [القمر 29]. ومِن أمثالِ العرب: "عاطٍ بغَيْرِ أنْوَاط"، أي إنّه يسمو إلى [الأمر] ولا آلةَ لـه عنده، كالذي يتعلَّق ولا متعلَّق له.
(عطب) العين والطاء والباء كلمتانِ لا تتقاربان في المعنى.
فالأولى: العَطَب، وهو الهلاك، يقال عَطِب، وأعْطَبه غيرهُ.
والكلمة الأُخرى: العُطْب، وهو القُطْن.
(عطد) العين والطاء والدال ذُكِرت فيه كلمةٌ والقياس لا يسوِّغها، لكنَّهم يقولون: العَطوَّد: السيَّر السَّريع الشاقّ. ويُنشدون:
* إليك أشكو عَنَقاً عَطَوَّدَا([10]) *
(عطر) العين والطاء والراء أصلٌ واحدٌ لعلّه أنْ يكون صحيحاً، وهو العِطْر للأشياء المعالجَة بالطِّيب([11]) ، وفاعله العَطَّار. وامرأةٌ عَطِرة ومِعطِيرٌ. وقال:
* يَتْبَعْنَ جَأباً كَمُدُقِّ المِعْطيرْ([12]) *
(عطس) العين والطاء والسين كلمةٌ واحدة ثم تستعار، وهي العُطاس، يقال: عَطَس يَعْطُِس. ويقال للأنفِ مَعْطَس، بالكسر والفتح في الطاء ويستعار ذلك فيقال: عَطَسَ الصُّبح، إذا انفَلَق. وقد قالوا إنَّ العُطَاسَ: الصُّبح في قوله:
* وقد أغتدي قبل العطاسِ بهَيكلٍ([13]) *
(عطش) العين والطاء والشين أصلٌ واحد صحيح، وهو العَطَش، يقال له: عَطِش يَعْطَش عَطَشاً. ويقال إنّ المَعاطِشَ: مَواقِيتُ الظَّمأ. قال ذو الرُّمَّة:
لا تشتكي سقطةً منها وقد رقصت *** بها المعاطشُ حتى ظَهرُها حَدِبُ([14])
---------------------
([1])ديوان لبيد 13 واللسان (عطف).
([2]) في الأصل: "ولم تسق".
([3]) البيت للبيد في ديوانه 22 طبع 1881 واللسانت (حجج)، وقد سبق في (حج).
([4]) ديوان ذي الرمة 510 برواية: "رفعت لـه رحلي على ظهر عرمس". ورواية اللسان (روع):  * رفعت لها رحلي على ظهر عرمس *
([5]) ديوان لبيد 13 طبع 1881 واللسان (عطن). وانفرد اللسان برواية: "أصحاب العلل".
([6]) التكملة من اللسان (عطن).
([7]) في الأصل: "نفسي ولا تقلعي"، صوابه في اللسان (عطن).
([8]) البيت من معلقته المشهورة.
([9]) البيت لذي الرمة في ديوانه 508 واللسان (عطا). وأنشده في اللسان (عسل) بدون نسبة:
إذا أخذت مسواكها منحت به  *** رضاباً كطعم الزنجبيل المعسل
([10]) أنشده في اللسان (عطد) والمخصص (3: 107).
([11]) في الأصل: "للطيب".
([12]) للعجاج في ملحقات ديوانه 77 واللسان (عطر، دقق).
([13]) نسب إلى امرئ القيس في حواشي الجمهرة (3: 25). وأنشد هذا الصدر في اللسان (عطس)، وعجزه في الجمهرة:
* أقب كيعفور الفلاة محنب *
([14]) ديوان ذي الرمة 9 برواية: "وقد رقصت بها المفاوز".

ـ

##### Türkçe

(باب العين والطاء وما يثلثهما)
(**عطف**) **العين** ve **الطاء** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; bir bükülmeye ve eğriliğe delâlet eder. Denir: **عَطَفْتُ الشّيء**, onu eğdiğin zaman. Ve **انعَطَف**, eğrildiği zaman. Ve **عطف**’ın masdarı **العُطُوف**’tur. Ve merhamet ile **تعطّفَ** eder: **تعطُّفاً**. Ve Allah Teâlâ falancayı falancaya **عَطْفاً** ile meylettirdi. Ve adam **يَعْطِف الوِسادةَ**: onu büker; **عطفاً** (olarak), onunla yaslandığı zaman. Lebîd dedi:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى  *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
Ve iki yana **العِطفانِ** denir; insan onlara meylettiği için bununla adlandırıldılar. Görmez misin ki onlar derler: **ثنَىعِطْفَه**, senden yüz çevirdiği ve sana cefa ettiği zaman. Ve denir: savaşta ve hayırda **رجلٌ عَطوفٌ**, ve **عَطَّافٌ**. Ve **ظبيةٌ عاطِف**, çöktüğü ve boynunu büktüğü zaman. Ve falanca yürüyüşünde **يَتَعَاطَفُ** eder, sallanıp meylettiği zaman. Ve insan elbisesiyle **يتعطَّف** eder; bu, kuşanma benzeridir. Ve **الرِّداء**’ın kendisi **عِطَافٌ**tır; çünkü o bükülür (**يُعْطَفُ**). Sonra bunda genişlerler de kılıca **عِطافاً** adını verirler; çünkü o, ridânın yeri olur.

(**عطل**) **العين** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; bir boşluğa ve ferahlığa delâlet eder. Der ki: **عُطِّلت الدارُ**; ve **دارٌ معَطَّلة**. Ve develer çobansız bırakıldığı vakit, muhakkak **عُطِّلت** olmuştur; aynı şekilde kuyu da, eğer ona varılmadı ve ondan su çekilmedi([2]) [ise]. Allah Tebâreke ve Teâlâ dedi: ﴿وبِئرٍ مُعَطَّلةٍ﴾  [الحج 45]، ve Teâlâ dedi:﴿وَإذا العِشَارُ عُطِّلَتْ﴾ [التكوير 4]. Ve her şey, bir koruyucudan boş kaldıysa muhakkak **عُطِّل** olmuştur. Bundan: sınırların (**الثُّغورِ**) ve benzerlerinin **تعطيلُ**’i. Ve bu bâbdandır: **العَطَل** ki o **العُطُول**’dür; denir: **امرأةٌ عاطل**, süsü (**حَلْيَ**) olmadığı zaman; cem‘i **عواطلُ**. Dedi:
يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة  *** وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا([3])
Ve **قوس عُطُلٌ**: üzerinde kiriş (**وَتَر**) yoktur. Ve **خيلٌ أعْطَالٌ**: onların gerdanlıkları (**قلائد**) yoktur.
Ve bu asıldan bir kelime şâz oldu; o da **الناقة العَيْطَل**’dır; o, güzellikte uzun olandır. Ve bazen kadın da bununla vasfedilir. Zû’r-Rumme deve hakkında dedi:
نَصَبَتْ له ظَهرِي على متن عِرمِسٍ  *** رُوَاع الفُؤادِ حُرَّةِ الوجه عَيْطلِ([4])

(**عطن**) **العين** ve **الطاء** ve **النون** tek bir sahih asıldır; bir ikamete ve sebat etmeye delâlet eder. Bundan: **العَطَن** ve **المَعْطِن**; o, develerin çöktüğü yerdir (**مَبْرَك الإبل**). Ve denir ki onların **إعطان**’ı, suya varıştan (**الوِرْد**) sonra su yanında hapsedilmeleridir. Lebîd dedi:
عافَتَا الماءَ فلم نُعْطِنْهُما  *** إنَّما يُعْطِن من يرجو العَلَل([5])
Ve denir: develer için ülfet yeri olan her menzil [**عَطَنٌ**dur([6])]; ve **المَعْطِن**: o yerdir. Dedi:
ولا تكلِّفُني نَفْسِي ولا هَلَعِي  *** حِرصاً أُقيم به في مَعْطِن الهُونِ([7])
Ve başkaları dedi: develerin **أعطان**’ı ancak su üzerinde olur; ama onların çöldeki ve obanın yanında olan çökmeleri ise **المأوَى**dır; o, **المُرَاح** da olur. Ve zikrettiğimiz bu beyit “**في معطِن الهُون**”, **المَعْطِن**’in, develerin çöktükleri yerlerde nerede olursa olsun hapsedildikleri yerde olduğunu gösterir. Ve Lebîd’in beyti diğer söze delâlet eder; iş *yakındır.
Ve bâbdandır: **عَطْنُ الجِلد**; o, tabaklamaya (**الدِّباغ**) konulmasıdır.

(**عطو**) **العين** ve **الطاء** ve illetli harf (**الحرف المعتلُّ**) tek bir sahih asıldır; bir almaya ve elden vermeye delâlet eder; bâb onlardan çıkmaz. Öyleyse **العَطْوُ**: elle alma (**التَّناوُل باليد**). İmru’ul-Kays dedi:
وتعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنّه  *** أساريعُ ظبيٍ أو مساويك إسحِلِ([8])

Kadını, misvaklandığını (**تُسُوك**) vasfeder. Ve ceylan (**الظَّبيُ**) **يعطو** eder; bu, yaprağı almak için ağaca doğru uzanarak iki elini kaldırdığı zamandır. Ve dedi:
تَخُلّ بقرنَيْها بَريرَ أراكَةٍ  *** وتَعطُو بظِلفيها إذا الغصنُ طالها
Halîl dedi: bundan **الإعطاء** türetildi. Ve **المعاطاة**: elden verme (**المُناولة**). Ve denir: çocuk **عاطَى** ailesine, çalıştığı ve istediklerini elden verdiği zaman. Ve **العَطاء**: verilen şeyin adıdır; o, **العطيّة**dir; cem‘i **عطايا**; ve **عطايا**’nın cem‘i **أعطِيَة**. Dedi:
تعاطِيه أحياناً إذا جِيد جَوْدَةً  *** رُضاباً كطَعم الزَّنجبيل المعسَّلِ([9])
Ve derler: **التعاطي**, hakkı olmaksızın olanı almaktır; denir: falanca, falancanın zulmünü **يتعاطَى** eder. Ve Allah Teâlâ’nın kitabında: ﴿فَتَعَاطَى فَعَقَرَ﴾ [القمر 29]. Ve Arapların mesellerindendir: “**عاطٍ بغَيْرِ أنْوَاط**”; yani o, [işe] yükselir de onun yanında âleti yoktur; tutunan fakat tutunacak yeri olmayan kimse gibi.

(**عطب**) **العين** ve **الطاء** ve **الباء** iki kelimedir; mânâda birbirine yaklaşmazlar.
Birincisi: **العَطَب**; o helâktir. Denir: **عَطِب**; ve başkası onu **أعْطَبه** etti.
Diğer kelime: **العُطْب**; o pamuktur (**القُطْن**).

(**عطد**) **العين** ve **الطاء** ve **الدال** hakkında bir kelime zikredildi; kıyas onu câiz kılmaz, lâkin onlar derler: **العَطوَّد**: hızlı, meşakkatli yürüyüştür (**السيَّر السَّريع الشاقّ**). Ve şöyle inşâd ederler:
* إليك أشكو عَنَقاً عَطَوَّدَا([10]) *

(**عطر**) **العين** ve **الطاء** ve **الراء** tek bir asıldır; belki sahih olur; o, **العِطْر**dür: güzel koku ile işlenmiş şeyler için([11]); ve onun faili **العَطَّار**dır. Ve **امرأةٌ عَطِرة** ve **مِعطِيرٌ**. Ve dedi:
* يَتْبَعْنَ جَأباً كَمُدُقِّ المِعْطيرْ([12]) *

(**عطس**) **العين** ve **الطاء** ve **السين** tek bir kelimedir, sonra ödünç alınır; o, **العُطاس**tır. Denir: **عَطَس يَعْطُِس**. Ve buruna **مَعْطَس** denir; **الطاء**’da kesre ve fetha ile. Ve bu ödünç alınır da denir: **عَطَسَ الصُّبح**, yarıldığı zaman. Ve demişlerdir ki **العُطَاسَ**: sabahdır (**الصُّبح**) şu sözünde:
* وقد أغتدي قبل العطاسِ بهَيكلٍ([13]) *

(**عطش**) **العين** ve **الطاء** ve **الشين** tek bir sahih asıldır; o, **العَطَش**tır. Denir: **عَطِش يَعْطَش عَطَشاً**. Ve denir ki **المَعاطِشَ**: susuzluk vakitleridir (**مَواقِيتُ الظَّمأ**). Zû’r-Rumme dedi:
لا تشتكي سقطةً منها وقد رقصت *** بها المعاطشُ حتى ظَهرُها حَدِبُ([14])
---------------------
([1]) Lebîd divanı 13 ve Lisân (**عطف**).
([2]) Asılda: “ولم تسق”.
([3]) Beyit Lebîd’indir; divanında 22, 1881 baskısı ve Lisân (حجج); daha önce (حج)’de geçti.
([4]) Zû’r-Rumme divanı 510, rivayetle: “رفعت لـه رحلي على ظهر عرمس”. Lisân (روع) rivayeti:  * رفعت لها رحلي على ظهر عرمس *
([5]) Lebîd divanı 13, 1881 baskısı ve Lisân (**عطن**). Lisân, “أصحاب العلل” rivayetiyle tek kaldı.
([6]) Tekmile Lisân (**عطن**)’dandır.
([7]) Asılda: “نفسي ولا تقلعي”; doğrusu Lisân (**عطن**)’dadır.
([8]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([9]) Beyit Zû’r-Rumme’nindir; divanında 508 ve Lisân (**عطا**). Lisân’da (عسل) nisbesiz şöyle inşâd etti:
إذا أخذت مسواكها منحت به  *** رضاباً كطعم الزنجبيل المعسل
([10]) Lisân (**عطد**) ve el-Muhassas (3: 107)’de inşâd etti.
([11]) Asılda: “للطيب”.
([12]) el-Acçâc’ındır; divanının eklerinde 77 ve Lisân (**عطر**، **دقق**).
([13]) Cumhara hâşiyelerinde (3: 25) İmru’ul-Kays’a nisbet edildi. Lisân (**عطس**)’da bu mısraın صدر’ını inşâd etti; Cumhara’da عجز’i:
* أقب كيعفور الفلاة محنب *
([14]) Zû’r-Rumme divanı 9, rivayetle: “وقد رقصت بها المفاوز”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العطل: فقدان الزينة والشغل، يقال: عطلت المرأة (انظر: الأفعال 1/303)، فهي عطل وعاطل، ومنه: قوس عطل: لا وتر عليه، وعطلته من الحلي، ومن العمل فتعطل. قال تعالى: ﴿وبئر معطلة﴾ [الحج/45]، ويقال لمن يجعل العالم بزعمه فارغا عن صانع أتقنه وزينه: معطل، وعطل الدار عن ساكنها، والإبل عن راعيها.

##### Türkçe

- **العطل**: süsün ve işin kaybı; denilir ki: kadın **عطلت** (bak: fiiller 1/303); o hâlde o **عطل** ve **عاطل**dır. Bundan: **قوس عطل**: üzerinde kiriş yoktur. Onu takıdan **عطلته**; ve işten, böylece **فتعطل**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وبئر معطلة**﴾ [Hac/45]. Ve zannınca âlemi, onu sağlam yapan ve süsleyen bir sanatkârdan boş kılan kimseye: **معطل** denilir. Ve evi, sakininden; develeri de çobanından **عطل** etti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ط ل
عطّلوا ديارهم‏:‏ تركوها خالية ودار معطّلة‏.‏
وتعطيل البئر‏:‏ أن لا تورد‏.‏
وعطّلت الإبل‏:‏ تركت بلا راع‏.‏
وكل ما ترك ضائعاً فقد عطّل كتعطيل الحدود والثغور‏.‏
وتعطّل فلان‏:‏ بقي بلا عمل وهو يشكو العطلة‏.‏
وعطلت المرأة وتعطّلت‏:‏ فقدت الحلي وعطّلها صاحبها وهي عاطل وعطل وهنّ عواطل‏.‏
قال الشماخ‏:‏ دار الفتاة التي كنا نقول لها يا ظبية عطلاً حسّانة الجيد وقال لبيد‏:‏ يرضن صعاب الدرّ في كل حجّة وإن لم تكن أعناقهن عواطلا وتقول‏:‏ لا غرو أن يحسد الحالي العاطل وينافس الناقص الفاضل‏.‏
وتقول‏:‏ رب عارية عطل لا يشينها العريُ والعطل وكاسية حالية لا يزينها الحلي والحلل‏.‏
وقوس عطل وقسيّ أعطال‏:‏ بلا أوتار‏.‏
وأعطال الرجال‏:‏ عزلهم‏.‏
وأعطال الخيل‏:‏ ما لا قائد له‏.‏
وامرأة وناقة عيطل‏:‏ طويلة في حسن وإنها لحسنة العطل‏.‏

##### Türkçe

ع ط ل
**عطّلوا ديارهم**: onları boş olarak terk ettiler; ve (bu) **دار معطّلة**’dir.
Ve **تعطيل البئر**: su kuyusuna varılmaması (su almaya gidilmemesi)dir.
Ve **عطّلت الإبل**: develeri çobansız bıraktım.
Ve her ne ki zayi edilmiş olarak terk edilirse, muhakkak **عطّل** edilmiştir; **تعطيل الحدود والثغور** gibi.
Ve **تعطّل فلان**: işsiz kaldı; ve o, **العطلة**’den şikâyet eder.
Ve **عطلت المرأة** ve **تعطّلت**: ziyneti kaybetti; ve sahibi onu ziynetsiz bıraktı; ve o, **عاطل** ve **عطل**’dür; ve onlar **عواطل**’dır.
**الشماخ** dedi ki:
“**دار الفتاة** التي كنا نقول لها يا ظبية **عطلاً** حسّانة الجيد”
Ve **لبيد** dedi ki:
“يرضن صعاب الدرّ في كل حجّة
وإن لم تكن أعناقهن **عواطلا**”
Ve dersin ki: **الحالي**’nin **العاطل**’ı kıskanması ve **الناقص**’ın **الفاضل** ile rekabet etmesi şaşılacak şey değildir.
Ve dersin ki: Nice **عارية عطل** vardır ki çıplaklık ve **العطل** onu ayıplamaz; ve nice **كاسية حالية** vardır ki **الحلي** ve **الحلل** onu süslemez.
Ve **قوس عطل** ve **قسيّ أعطال**: kirişsiz.
Ve **أعطال الرجال**: onların azledilmeleri.
Ve **أعطال الخيل**: kendisine kılavuz (yeden) olmayan şey.
Ve **امرأة** ve **ناقة عيطل**: güzellikte uzun; ve muhakkak o, **حسنة العطل**’dür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَطِلَتِ المرأَةُ تَعْطَل عَطَلاً وعُطولاً وتَعَطَّلَتْ إِذا لم يكن عليها حَلْيٌ ولم تَلْبَس الزينة وخَلا جِيدُها من القَلائد. وامرأَةٌ عاطِلٌ، بغير هاء، من نِسْوَةٍ عَواطِلَ وعُطَّلٍ؛ أَنشد القَناني:ولو أَشْرَفَتْ من كُفَّةِ السِّتْرِ عاطِلاً،
لَقُلْتَ: غَزالٌ ما عَلَيْهِ خَضَاضُ
وامرأَة عُطُلٌ من نسوة أَعطال؛ قال الشّماخ:
يا ظَبْيةً عُطُلاً حُسَّانةَ الجِيد
فإِذا كان ذلك عادتها فهي مِعْطالٌ. وقال ابن شميل: المِعْطال من النساء الحَسْناء التي تُبالي أَن تَتَقَلَّد القِلادة لجمالها وتمامها. ومَعاطِلُ المرأَة: مَواقِعُ حَلْيِها؛ قال الأَخطل:
زانَتْ مَعاطِلَها بالدُّرِّ والذَّهَب
(* قوله «زانت إلخ» صدره كما في التكملة:
من كل بيضاء مكسال برهرهة)
وامرأَة عَطْلاء: لا حَلْيَ عليها. وفي الحديث: يا عَليُّ مُرْ نساءك لا يُصَلِّين عُطُلاً؛ العَطَل: فِقْدان الحليِ. وفي حديث عائشة: كَرِهَت أَن تُصلي المرأَةُ عُطُلاً ولو أَن تُعَلِّق في عُنُقها خيْطاً. وجِيدٌ مِعْطالٌ: لا حَليَ عليه، وقيل: العاطِل من النساء التي ليس في عُنُقها حَليٌ وإِن كان في يديها ورجليها. والتَّعَطُّل: ترك الحَلْي. والأَعْطال من الخيل والإِبل: التي لا قَلائد عليها ولا أَرْسان لها، واحدها عُطُلٌ؛ قال الأَعشى:
ومَرْسُونُ خَيْلٍ وأَعْطالُها
وناقةٌ عُطُلٌ: بلا سِمةٍ؛ عن ثعلب، والجمع كالجمع؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
في جلَّةٍ منها عَداميسَ عُطُل
(* قوله «عداميس» كذا في الأصل والمحكم بالدال، ولعله بالراء جمع عرمس كزبرج، وهي الناقة المكتنزة الصلبة).
يجوز أَن يكون جمع عاطِل كبازِل وبُزُل، ويجوز أَن يكون العُطُل يقع على الواحد والجمع. وقَوْسٌ عُطُلٌ: لا وَتر عليها، وقد عَطَّلها. ورجل عُطُلٌ:
لا سَلاح له، وجمعه أَعْطالٌ؛ وكذلك الرَّعِيَّة
(* قوله «وكذلك الرعية
إلخ» هي بقية عبارة الازهري الآتية ومحلها بعد قوله: والمواشي إذا اهملت بلا راع فقد عطلت) إِذا لم يكن لها والٍ يَسوسُها فهم مُعَطَّلون. وقد عُطِّلوا أَي أُهْمِلوا. وإِبلٌ مُعَطَّلة: لا راعي لها.
والمُعَطَّل: المَواتُ من الأَرض، وإِذا تُرِك الثَّغْر بلا حامٍ يَحْمِيه فقد عُطَّل، والمواشي إِذا أُهملت بلا راع فقد عُطِّلت. والتعطيل: التفريغ. وعَطَّلَ الدارَ: أَخلاها. وكلُّ ما تُرِك ضَيَاعاً مُعَطَّلٌ ومُعْطَل. ومن الشاذ قراءة من قرأَ: وبئرٍ مُعْطَلة؛ وبئرٌ مُعَطَّلةٌ؛ لا يُسْتَقى منها ولا يُنْتَفَع بمائها، وقيل: بئر مُعَطَّلة لبُيود أَهلها. وفي الحديث عن عائشة، رضي الله عنها، في امرأَة تُوُفِّيت: فقالت عَطِّلوها أَي انزِعُوا حَلَيَها واجعلوها عاطلاً.
والعَطَلُ: شَخْصُ الإِنسان، وعمَّ به بعضُهم جميعَ الأَشخاص، والجمع أَعطال. والعَطَلُ: الشخص مثل الطَّلَل؛ يقال: ما أَحسَنَ عطَله أَي شَطاطَه وتمامَه. والعَطَلُ: تمامُ الجسم وطوله. وامرأَة حَسَنةُ العَطَل إِذا كانت حسنة الجُرْدة أَي المُجَرَّد. وامرأَة عَطِلةٌ: ذات عَطَل أَي حُسْن جسم؛ وأَنشد أَبو عمرو:
وَرْهاء ذات عَطَلٍ وَسِيم
وقد يُسْتَعمل العَطَلُ في الخُلُوِّ من الشيء، وإِن كان أَصله في الحَلي؛ يقال: عَطِلَ الرجلُ من المال والأَدب، فهو عُطْلٌ وعُطُلٌ مثل عُسْر وعُسُر. وتعطيلُ الحُدود: أَن لا تُقام على من وَجَبَتْ عليه. وعُطِّلت الغَلاّتُ والمَزارِعُ إِذا لم تُعْمَر ولم تُحْرَث. وفلان ذو عُطْلة إِذا لم تكن له ضَيْعة يُمارِسها. ودَلوٌ عَطِلة إِذا انقَطَع وذَمُها فتعطَّلت من الاستقاء بها. وفي حديث عائشة ووَصَفَتْ أَباها: رَأَب الثَّأَى وأَوْذَم العَطِلة؛ قال: هي الدلو التي تُرِك العَمَل بها حيناً وعُطِّلَتْ وتقَطَّعتْ أَوذامُها وعُراها، تريد أَنه أَعاد سُيورَها وعَمِلَ عُراها وأَعادها صالحةً للعَمَل، وهو مَثَلٌ لِفعْله في الإِسلام بعد النبي، صلى الله عليه وسلم، أَي أَنه ردَّ الأُمور إِلى نِظامها وقَوَّى أَمْرَ الإِسلام بعد ارتداد الناس وأَوْهى أَمرَ الرِّدَّة حتى استقام له الناس.وتعَطَّل الرجلُ إِذا بَقيَ لا عَمَل له، والاسم العُطْلة. والعَطِلة من الإِبل: الحسَنة العَطَل إِذا كانت تامَّة الجسم والطول؛ قال أَبو عبيد: العَطِلات من الإِبل الحِسانُ، فلم يَشتقَّه؛ قال ابن سيده: وعندي أَن العَطِلات على هذا إِنما هو على النسب. والعطِلة أَيضاً: الناقة الصَّفِيُّ؛ أَنشد أَبو حنيفة لِلَبيد:
فلا نَتَجاوَزُ العَطِلاتِ منها
إِلى البَكْرِ المُقارِبِ والكَزُوم
ولكنّا نُعِضُّ السَّيْفَ منها
بأَسْؤُقِ عافياتِ اللَّحْم، كُوم
والعَطَلُ: العُنُق؛ قال رؤبة:
أَوْقَصُ يُخْزي الأَقْرَبينَ عَطَلُه
وشاةٌ عَطِلة: يُعْرَف في عُنُقها أَنها مِغْزار.
وامرأَة عَيْطَلٌ: طويلة، وقيل: طويلة العُنُق في حُسْن جسم، وكذلك من النوق والخيل، وقيل: كلُّ ما طال عُنُقُه من البهائم عَيْطَلٌ. والعَيْطَل: الناقة الطويلة في حُسْن مَنْظَر وسِمَن؛ قال ابن كُلثوم: ذِراعَيْ عَيْطَلٍ أَدْماء بِكْرٍ،
هِجانِ اللَّوْنِ لم تَقْرَأْ جَنِينا
وهذا البيت أَورده الجوهري:
ذِراعَيْ عَيْطَلٍ أَدْماء بَكْرٍ،
تَرَبَّعَتِ الأَماعِزَ والمُتُونا
وفي قصيد كعب:
شَدَّ النهارِ ذِراعَيْ عَيْطَلٍ نَصَفٍ
قال ابن الأَثير: العَيْطَلُ الناقةُ الطويلة، والياء زائدة. وهَضْبةٌ عَيْطَلٌ: طويلة. والعَطَلُ والعَيْطَلُ والعَطِيلُ: شِمْراخٌ من طَلْع فُحَّال النخل يُؤَبَّر به؛ قال الأَزهري: سمعته من أَهل الأَحساء؛ وأَما قول الراجز:
باتَ يُبارِي شَعْشَعاتٍ ذُبَّلا،
فهْيَ تُسمَّى زَمْزَماً وعَيْطَلا،
وقدْ حدَوْناها بهَيْدٍ وَهَلا
(* قوله «بات يباري» كذا في الأصل ونسختي الصحاح هنا، وسيأتي في ترجمة زمم: باتت تباري، بضمير المؤنث).
فهما اسمان لناقة واحدة؛ قال ابن بري: الراجز هو غَيْلان بن حُرَيْث الربعي، قال: وصوابه بهَيْدٍ وحَلا، لأَن هَلا زَجْرٌ للخيل وحَلا زَجْرٌ للإِبل، والراجز إِنما وَصَف إِبلاً لا خيلاً.
وعَطالةُ: اسم رجل وجَبل. والمُعَطَّل: من شعراء هُذَيْل؛ قال الأَزهري: ورأَيت بالسَّودة من دِيارات بني سَعْدٍ جَبَلاً مُنِيفاً يقال له عَطالة، وهو الذي قال فيه القائل:
خَلِيليَّ، قُوما في عَطالة فانْظُرا:
أَناراً تَرَى من ذي أَبانَيْنِ أَم بَرْقا؟
وفي ترجمة عضل: اعْضَأَلَّتِ الشجرةُ كَثُرت أَغصانها والْتَفَّتْ؛ وأَنشد:
كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ،
تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّة
قال أَبو منصور: الصواب مُعْطَئِلَّة، بالطاء، وهي الناعمة، ومنه قيل شجر عَيْطَلٌ أَي ناعم.

##### Türkçe

**عَطِلَتِ** kadın **تَعْطَل** **عَطَلاً** ve **عُطولاً** ve **تَعَطَّلَتْ**: üzerinde süs eşyası bulunmadığı, ziyneti giymediği ve gerdanı gerdanlıklardan boş kaldığı zaman.

Ve **امرأَةٌ عاطِلٌ**, **هاء** olmaksızın; **نِسْوَةٍ عَواطِلَ** ve **عُطَّلٍ**’den. **القَناني** inşad etti:
ولو أَشْرَفَتْ من كُفَّةِ السِّتْرِ عاطِلاً،
لَقُلْتَ: غَزالٌ ما عَلَيْهِ خَضَاضُ

Ve **امرأَة عُطُلٌ**: **نسوة أَعطال**’dan; **الشّماخ** dedi:
يا ظَبْيةً عُطُلاً حُسَّانةَ الجِيد

Artık bu onun âdeti olursa o **مِعْطالٌ**’dır. Ve İbn Şümeyl dedi: kadınlardan **المِعْطال**; güzelliği ve tamlığı sebebiyle gerdanlık takınmaya aldırış eden güzel kadındır.

Ve kadının **مَعاطِلُ**’i: süs eşyasının yerleridir; **الأَخطل** dedi:
زانَتْ مَعاطِلَها بالدُّرِّ والذَّهَب
(* «زانت إلخ» sözü: onun صدر’ı, tekmilede olduğu üzere:
من كل بيضاء مكسال برهرهة)

Ve **امرأَة عَطْلاء**: üzerinde süs eşyası olmayan. Hadiste: “Ey Ali, kadınlarına emret, **عُطُلاً** namaz kılmasınlar”; **العَطَل**: süs eşyasının yitimi. Âişe hadîsinde: kadının **عُطُلاً** namaz kılmasını kerih gördü; boynuna bir ip bile asması olsa. Ve **جِيدٌ مِعْطالٌ**: üzerinde süs eşyası olmayan; ve denildi ki: kadınlardan **العاطِل**; boynunda süs eşyası bulunmayan kimsedir, ellerinde ve ayaklarında olsa bile. Ve **التَّعَطُّل**: süs eşyasını terk etmektir. Ve atlardan ve develerden **الأَعْطال**: üzerinde gerdanlıklar bulunmayan ve yularları olmayanlar; onun teki **عُطُلٌ**’dür; **الأَعشى** dedi:
ومَرْسُونُ خَيْلٍ وأَعْطالُها

Ve **ناقةٌ عُطُلٌ**: damgasız; Sa‘leb’den; çoğulu, çoğul gibidir. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
في جلَّةٍ منها عَداميسَ عُطُل
(* «عداميس» sözü: asılda ve Muhkem’de **الدال** ile böyledir; belki **الراء** iledir; **عرمس**’ın çoğulu, **زبرج** gibi; o, dolgun, sert dişi devedir).

**عاطِل**’in çoğulu olabilir; **بازِل** ve **بُزُل** gibi; ve **العُطُل**’ün tekil ve çoğul üzerine vâki olması da câizdir. Ve **قَوْسٌ عُطُلٌ**: üzerinde kiriş olmayan; onu **عَطَّلها**. Ve **رجل عُطُلٌ**: silahı olmayan; çoğulu **أَعْطالٌ**’dır; ve aynı şekilde **الرَّعِيَّة**
(* «وكذلك الرعية إلخ» sözü: bu, aşağıda gelecek Ezherî’nin ibaresinin geri kalanıdır; yeri, “ve hayvanlar sürüsü, çobansız ihmal edilirse artık **عُطِّلت**” sözünden sonradır)
kendisine onu idare edecek bir vali bulunmadığı zaman; artık onlar **مُعَطَّلون**’dur. Ve **عُطِّلوا**: yani ihmal edildiler. Ve **إِبلٌ مُعَطَّلة**: çobanı olmayan.

Ve **المُعَطَّل**: yerden ölü (işlenmeyen) olandır. Ve sınır bölgesi onu koruyacak bir koruyucu olmaksızın bırakılırsa artık **عُطَّل** olmuştur. Ve hayvanlar sürüsü çobansız ihmal edilirse artık **عُطِّلت**. Ve **التعطيل**: boşaltmadır. Ve **عَطَّلَ الدارَ**: onu boşalttı. Ve zayi olarak terk edilen her şey **مُعَطَّلٌ** ve **مُعْطَل**’dır. Ve şâzdan: okuyan kimsenin kıraati: **وبئرٍ مُعْطَلة**; ve **بئرٌ مُعَطَّلةٌ**: ondan su çekilmeyen ve suyundan faydalanılmayan; ve denildi ki: halkının yokluğu sebebiyle **بئر مُعَطَّلة**. Ve Âişe’den, رضي الله عنها, vefat etmiş bir kadın hakkında hadiste: “**عَطِّلوها**” dedi; yani süs eşyasını çıkarın ve onu **عاطلاً** yapın.

Ve **العَطَلُ**: insanın şahsıdır; bazısı onunla bütün şahısları umûmileştirdi; çoğulu **أَعطال**. Ve **العَطَلُ**: **الطَّلَل** gibi şahıstır; denilir: “**ما أَحسَنَ عطَله**” yani onun endamı ve tamlığı ne güzeldir. Ve **العَطَلُ**: bedenin tamlığı ve boyudur. Ve **امرأَة حَسَنةُ العَطَل**: güzel **الجُرْدة** olduğu zaman; yani **المُجَرَّد**. Ve **امرأَة عَطِلةٌ**: **عَطَل** sahibi; yani beden güzelliği; Ebû Amr inşad etti:
وَرْهاء ذات عَطَلٍ وَسِيم

Ve **العَطَلُ**, şeyden boş olma hakkında da kullanılabilir; her ne kadar aslı süs eşyasında olsa da; denilir: adam maldan ve edepten **عَطِلَ**; artık o **عُطْلٌ** ve **عُطُلٌ**’dür; **عُسْر** ve **عُسُر** gibi. Ve **تعطيلُ الحُدود**: kendisine vacip olana hadlerin uygulanmamasıdır. Ve **عُطِّلت الغَلاّتُ والمَزارِعُ**: imar edilmediği ve sürülmediği zaman. Ve falan **ذو عُطْلة**’dir: kendisinin uğraştığı bir çiftliği olmadığı zaman. Ve **دَلوٌ عَطِلة**: onun **وذَم**’ı koptuğu zaman; artık onunla su çekmekten **تعطَّلت**. Ve Âişe hadîsinde; babasını vasfetti: “**رَأَب الثَّأَى وأَوْذَم العَطِلة**”; dedi ki: o, bir müddet onunla iş bırakıldığı ve **عُطِّلَتْ** olan, ve onun **أَوذام**’ı ve **عُرا**’sı kopmuş olan kovadır; onun kayışlarını geri döndürdüğünü ve onun halkalarını işlediğini ve onu işe elverişli olarak geri döndürdüğünü kasteder; ve bu, peygamberden sonra, صلى الله عليه وسلم, İslâm’daki fiiline bir meseldir; yani işleri düzenine geri çevirdi ve insanların irtidatından sonra İslâm işini kuvvetlendirdi ve ridde işini zayıflattı; nihayet insanlar onun için doğruldu. Ve adam **تعَطَّل** eder: işi olmaksızın kaldığı zaman; isim **العُطْلة**’dir. Ve develerden **العَطِلة**: **الحسَنة العَطَل**; bedeni ve boyu tam olduğu zaman; Ebû Ubeyd dedi: develerden **العَطِلات** güzellerdir; onu türetmedi. İbn Sîde dedi: bence **العَطِلات** bu üzere ancak nisbet üzerinedir. Ve **العطِلة** ayrıca: **الناقة الصَّفِيُّ**; Ebû Hanîfe, Lebîd için inşad etti:
فلا نَتَجاوَزُ العَطِلاتِ منها
إِلى البَكْرِ المُقارِبِ والكَزُوم
ولكنّا نُعِضُّ السَّيْفَ منها
بأَسْؤُقِ عافياتِ اللَّحْم، كُوم

Ve **العَطَلُ**: boyundur; Ru’be dedi:
أَوْقَصُ يُخْزي الأَقْرَبينَ عَطَلُه

Ve **شاةٌ عَطِلة**: boynunda onun çok yavrulayan olduğunun bilindiği (koyun).

Ve **امرأَة عَيْطَلٌ**: uzun; ve denildi ki: beden güzelliğinde boynu uzun; ve aynı şekilde develerden ve atlardan; ve denildi ki: hayvanlardan boynu uzayan her şey **عَيْطَلٌ**’dır.

Ve **العَيْطَل**: güzel görünüş ve semizlikte uzun dişi devedir; İbn Külthûm dedi:
ذِراعَيْ عَيْطَلٍ أَدْماء بِكْرٍ،
هِجانِ اللَّوْنِ لم تَقْرَأْ جَنِينا

Ve bu beyti Cevherî rivayet etti:
ذِراعَيْ عَيْطَلٍ أَدْماء بَكْرٍ،
تَرَبَّعَتِ الأَماعِزَ والمُتُونا

Ve Ka‘b’ın kasidesinde:
شَدَّ النهارِ ذِراعَيْ عَيْطَلٍ نَصَفٍ

İbnü’l-Esîr dedi: **العَيْطَلُ** uzun dişi devedir; ve **الياء** ziyadedir. Ve **هَضْبةٌ عَيْطَلٌ**: uzun. Ve **العَطَلُ** ve **العَيْطَلُ** ve **العَطِيلُ**: erkek hurma ağacının **طَلْع**’ından, onunla aşılanan bir **شِمْراخٌ**’tur; Ezherî dedi: onu **أَهل الأَحساء**’dan işittim. Ve amma râcizin sözü:
باتَ يُبارِي شَعْشَعاتٍ ذُبَّلا،
فهْيَ تُسمَّى زَمْزَماً وعَيْطَلا،
وقدْ حدَوْناها بهَيْدٍ وَهَلا
(* «بات يباري» sözü: asılda ve burada Sıhâh’ın iki nüshasında böyledir; **زمم** tercümesinde gelecektir: “باتت تباري”, müennes zamiriyle).

Artık ikisi, tek bir devenin iki ismidir. İbn Berrî dedi: râciz, Rebî‘î Ghaylân b. Hurays’tir. Dedi ki: doğrusu “**بهَيْدٍ وحَلا**”dır; çünkü **هَلا** atlar için bir sürmedir, **حَلا** ise develer için bir sürmedir; râciz ancak atları değil develeri vasfetmiştir.

Ve **عَطالةُ**: bir adamın ve bir dağın adıdır. Ve **المُعَطَّل**: Hüzeyl şairlerindendir; Ezherî dedi: Benî Sa‘d’ın diyarlarından **السَّودة**’de, kendisine **عَطالة** denilen yüksek bir dağ gördüm; o, söyleyenin hakkında dediği şeydir:
خَلِيليَّ، قُوما في عَطالة فانْظُرا:
أَناراً تَرَى من ذي أَبانَيْنِ أَم بَرْقا؟

Ve **عضل** tercümesinde: **اعْضَأَلَّتِ الشجرةُ**: dalları çoğaldı ve birbirine dolaştı; ve inşad etti:
كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ،
تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّة

Ebû Mansûr dedi: doğrusu **مُعْطَئِلَّة**’dir, **الطاء** ile; ve o, yumuşaktır; ondan dolayı “**شجر عَيْطَلٌ**” denildi; yani yumuşak.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ط ل * * عَطِلَت * المرأة من باب طرِب و * تَعَطَّلَت * إذا خلا جيدها من القلائد فهي * عُطُل * بضمتين و * عَاطِلٌ * و * مِعْطالٌ * وقد يُستعمل العَطَل في الخُلُو من الشيء وإن كان أصله في الحلي يقال * عَطِلَ * الرجل من المال والأدب فهو * عُطْلٌ * بضم الطاء وسكونها و * تَعَطَّل * الرجل إذا بقي لا عمل له والاسم * العُطْلَةُ * و * التَّعْطِيلُ * التفريغ وبئر * مُعَطَّلةٌ * لبُيُود أهلها وفي الحديث عن عائشة رضي الله تعالى عنها في امرأة توفيت فقالت * عَطِّلُوها * أي انزعوا حليها و * المُعَطَّلُ * الموات من الأرض وإبل * مُعَطَّلَةٌ * لا راعي لها

##### Türkçe

* ع ط ل * **عَطِلَت** kadın, **طرِب** bâbından ve **تَعَطَّلَت** (de) (kullanılır); gerdanı gerdanlıklardan boş kaldığı zaman; o hâlde o, **عُطُل** (iki damme ile) ve **عَاطِلٌ** ve **مِعْطالٌ**dur. Ve **العَطَل** bazen bir şeyden boş olma hakkında kullanılır; her ne kadar aslı süste olsa da. Denir: **عَطِلَ** adam maldan ve edepten; o hâlde o, **عُطْلٌ**dur; **الطاء**’ın dammesiyle ve sükûnu ile. Ve **تَعَطَّل** adam, kendisine iş kalmadığı zaman (kullanılır). İsim: **العُطْلَةُ** ve **التَّعْطِيلُ**; (bu) boşaltmadır. Ve kuyu: **مُعَطَّلةٌ**; ehlinin yokluğundan dolayı. Ve hadiste, Âişe’den (Allah Teâlâ ondan razı olsun), vefat etmiş bir kadın hakkında: dedi ki: **عَطِّلُوها**; yani süsünü çıkarın. Ve **المُعَطَّلُ**: yerden ölü (arazi). Ve develer: **مُعَطَّلَةٌ**; kendileri için çoban olmayan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عطلت المرأة، كفرح، عطلا، بالتحريك، وعليه اقتصر الجوهري، وعطولا، بالضم نقله الصاغاني وابن سيده، وتعطلت: إذا لم يكن عليها حلي ولم تلبس الزينة، وفي الصحاح: إذا خلا جيدها من القلائد، وقال الراغب: العطل: فقدان الزينة والشغل فهي عاطل بغير هاء، أنشد القناني:
  ولو أشرفت من كفة الستر عاطلا                      لقلت غزال ما عليه خضـاض وقيل: العاطل من النساء: التي ليس في عنقها حلي وإن كان في يديها ورجليها، وعطل بضمتين، ومنه الحديث: أن عائشة رضي الله تعالى عنها كرهت أن تصلي المرأة عطلا، ولو أن تعلق في عنقها خيطا. وقال الشماخ:
  يا ظبية عطلا حسانة الجيد ومن سجعات الأساس: رب عارية عطل لا يشينها العري والعطل، وكاسية حالية لا يزينها الحلي والحلل. من نسوة عواطل وعطل، كسكر، كلاهما جمع عاطل، وأعطال جمع عطل، بضمتين. ومعتادتها معطال، قال امرؤ القيس:
  ليالي سلمى إذ تريك منصـبـا                      وجيدا كجيد الريم ليس بمعطال وقال ابن شميل: المعطال من النساء: الحسناء التي لا تبالي أن تتقلد القلائد، لجمالها وتمامها، ومعاطلها: مواقع حليها، عن ابن دريد، قال الأخطل:
  من كل بيضاء مكسال برهرهة                      زانت معاطلها بالدر والذهب والأعطال من الخيل والإبل: التي لا قلائد عليها ولا أرسان لها واقتصر الجوهري على الابل وقال الأعشى:
  ومرسون خيل وأعطالها وقال ثعلب: الأعطال من الابل التي لا سمة عليها. في الصحاح: الأعطال: الرجال الذين لا سلاح معهم، واحدة الكل عطل بضمتين، يقال: فرس عطل، وناقة عطل، ورجل عطل، وأنشد ابن الأعرابي:
  في جلة منها عداميس عطل قيل: إنه يجوز أن يكون جمع عاطل، كبازل وبزل. الأعطال: الأشخاص والواحد عطل، كجبل، وخص به بعضهم شخص الإنسان، وكذلك الطلل والأطلال بمعناه، يقال: ما أحسن عطله، أي شطاطه وتمامه، كما في الصحاح. والتعطيل: التفريغ، كما في الصحاح. أيضا: الإخلاء، في مثل الدار ونحوها. أيضا: ترك الشيء ضياعا. وفي حديث عائشة رضي الله تعالى عنها في امرأة توفيت فقالت: عطلوها: أي انزعوا حليها واجعلوها عاطلا. والعطلة من الإبل، كفرحة: الحسنة العطل إذا كانت تامة الجسم والطول، وقال أبو عبيد: العطلات من الإبل: الحسان، فلم يشتقه، قال ابن سيده: وعندي أن العطلات على هذا إنما هو على النسب. العطلة أيضا: الناقة الصفي، أنشد أبو حنيفة للبيد:
  فلا نتجاوز العطلات منهـا                      إلى البكر المقارب والكزوم
  ولكنا نعض السيف منـهـا                      بأسؤق عافيات اللحم كـوم

  العطلة أيضا: المغزار من الشياه، عن الليث، ونصه في العين: شاة عطلة: يعرف في عنقها أنها غزيرة. العطلة أيضا: الدلو التي انقطع وذمها فتعطلت من الاستقاء بها، وقال ابن الأثير: هي التي ترك العمل بها حينا وعطلت وتقطعت أوذامها وعراها، ومنه حديث عائشة تصف أباها رضي الله تعالى عنهما: فرأب الثأي وأوذم العطلة. أرادت أنه رد الأمور إلى نظامها، وقوى أمر الإسلام بعد ارتداد الناس، وأوهى أمر الردة حتى استقامت له الأمور. والعطل، محركة: العنق، قال رؤبة:
  أوقص يخزي الأقربين عطله والعيطل من النساء، كحيدر: الطويلة العطل، أي العنق في حسن جسم، وقيل: الطويلة مطلقا، وكذلك من النوق والخيل ، أو كل ما طال عنقه من البهائم: عيطل، وقال ابن كلثوم:
  ذراعي عيطل أدماء بكر                      هجان اللون لم تقرأ جنينا العيطل: الناقة الطويلة في حسن منظر وسمن، والياء زائدة. والعيطل كحيدر، والعطيل كأمير: شمراخ من طلع فحال النخل يؤبر به، قال الأزهري: سمعت ذلك من النخليين بالأحساء. المعطل، كمعظم: شاعر هذلي: أخو بني رهم بن سعد بن هذيل. أيضا: الموات من الأرض، لأنها عطلت، أي أهملت من خدمتها. وإبل معطلة: لا راعي لها، وكذلك كل ماشية إذا أهملت بلا راع فقد عطلت. وعطالة، كسحابة: جبل لبني تميم، قال سويد بن كراع العكلي:
  خليلي قوما في عطالة فانظرا                      أنارا تراءى في عطالة أم برقا كما في العباب، وليس فيه لبني تميم، وفي التهذيب: قال الأزهري: ورأيت بالسودة من ديارات بني سعد جبلا منيفا يقال له عطالة، وهو الذي قال فيه القائل:
  خليلي قوما في عطالة فانظـرا                      أنارا ترى من ذي أبانين أم برقا عطالة: اسم رجل. وتعطل الرجل: بقي بلا عمل، وفي بعض نسخ الصحاح: إذا بقي لا شيء له. والاسم: العطلة، بالضم، يقال: هو يشكو العطلة. وعطل، كفرح: عظم بدنه، نقلع الصاغاني. قال الجوهري: قد يستعمل العطل في الخلو من الشيء وإن كان أصله في الحلي، يقال: عطل الرجل من المال والأدب: أي خلا منهما فهو عطل بضمة وبضمتين، مثل: عسر وعسر، وخلق وخلق. وقوس عطل، بضمتين: بلا وتر، والجمع أعطال، وقد عطلها تعطيلا. ومما يستدرك عليه: امرأة عطلاء: لا حلي عليها. والرعية إذا لم يكن لها وال يسوسها فهم معطلون، وقد عطلوا، أي أهملوا. وإذا ترك الثغر بلا حام يحميه فقد عطل. وبئر معطلة: لا يستقى منها ولا ينتفع بمائها، وقيل: بئر معطلة لبيود أهلها، ومن الشاذ قراءة من قرأ  وبئر معطلة  وكل ما ترك ضياعا: معطل ومعطل، قلت: وهي قراءة الجحدري. وامرأة حسنة العطل، محركة: إذا كانت حسنة الجردة. وامرأة عطلة، كفرحة: ذات عطل، أي حسن جسم، وأنشد أبو عمرو:
  ورهاء ذات عطل وسيم وتعطيل الحدود: أن لا تقام على من وجبت عليه. وعطلت الغلات والمزارع: إذا لم تعمر ولم تحرث. وهو ذو عطلة، بالضم: إذا لم تكن له ضيعة يمارسها. وهضبة عيطل: طويلة. والعطل: شمراخ فحل النخل. وعيطل: اسم ناقة بعينها، نقله الجوهري، وأنشد ابن بري:
  باتت تباري شعشعات ذبلا
  فهي تسمى زمزما وعيطلا

  وشجر عيطل: ناعم. واعطألت الشجرة، كاطمأنت: كثرت أغصانها واشتد التفافها، نقله الأزهري، وقد مر في ترجمة ع-ض-ل. وقوله تعالى:  وإذا العشار عطلت  أي لاشتغالهم بأهوال يوم القيامة. وأبو عمرو صفوان بن المعطل بن رحيضة الذكواني السلمي: صحابي رضي الله تعالى عنه. ويقال لمن يجعل العالم بزعمه فارغا عن صانع أتقنه وزينه: معطل، قاله الراغب.

##### Türkçe

**عطلت المرأة**; **فرح** gibi, **عطلا**; harekeli (tahrîk ile), ve bununla Cevherî yetinmiştir; ve **عطولا**; zamme ile, bunu Sâğânî ve İbn Sîde nakletmiştir; ve **تعطلت**: üzerinde ziynet eşyası bulunmadığı ve süsü takınmadığı zaman. **الصحاح**’ta: gerdanı gerdanlıklardan boş kaldığı zaman. Râgıb dedi: **العطل**: ziynetin ve meşguliyetin kaybıdır; bu yüzden o, **عاطل**’dır, **هاء** olmaksızın. Kunânî şu beyti okudu:
  Ve eğer örtünün kenarından **عاطلا** olarak görünseydin                      “Üzerinde **خضـاض** olmayan bir ceylan” derdim
Ve denildi: kadınlardan **العاطل**: boynunda ziynet eşyası bulunmayan kimsedir; ellerinde ve ayaklarında olsa bile. Ve **عطل** iki zamme ile; ve ondan hadis: Âişe (Allah Teâlâ ondan razı olsun) kadının **عطلا** olarak namaz kılmasını kerih görmüştür; boynuna bir ip bağlasa bile. Şemmâh dedi:
  Ey **عطلا** ceylan, güzel boyunlu
Ve **الأساس**’ın seci’lerinden: Nice çıplak **عطل** vardır; çıplaklık ve **العطل** onu çirkinleştirmez; ve nice giyinik, süslü vardır; ziynet ve elbiseler onu süslemez. **عواطل** ve **عطل** kadınlardan; **سكر** gibi; ikisi de **عاطل**’ın cem’idir. Ve **أعطال**: iki zamme ile **عطل**’ın cem’idir. Ve onun alışılmışı **معطال**’dır. İmru’ul-Kays dedi:
  Selmâ’nın geceleri; sana bir mevki gösterdiği zaman                      ve bir boyun; ceylanın boynu gibi; **بمعطال** olmayan
İbn Şümeyl dedi: kadınlardan **المعطال**: güzelliği ve tamlığı sebebiyle gerdanlıklar takınmayı umursamayan güzel kadındır. Ve **معاطلها**: ziynetinin yerleridir; İbn Düreyd’den. Ahtal dedi:
  Her bir beyazdan; tembel, dolgun                      **معاطلها**nı inci ve altınla süsledi
Atlardan ve develerden **الأعطال**: üzerinde gerdanlıklar bulunmayan ve yularları olmayanlardır; Cevherî bunu develerle sınırladı. A‘şâ dedi:
  Ve yuları takılmış atlar ve onların **أعطالها**
Sa‘leb dedi: develerden **الأعطال**: üzerinde damga olmayanlardır. **الصحاح**’ta: **الأعطال**: yanlarında silah bulunmayan erkeklerdir; hepsinin tekili iki zamme ile **عطل**’dır. Denir: **فرس عطل** ve **ناقة عطل** ve **رجل عطل**. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Onlardan bir topluluk içinde, **عداميس** **عطل**
Denildi: **عاطل**’ın cem’i olması caizdir; **بازِل** ve **بزل** gibi. **الأعطال**: şahıslar; tekili **عطل**; **جبل** gibi. Bazıları bunu insan şahsına tahsis etti. Ve **الطلل** ve **الأطلال** da onun manasıyladır. Denir: “**ما أحسن عطله**”, yani: onun boyunun uzunluğu ve tamlığı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **التعطيل**: boşaltma; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yine: boş bırakma; ev ve benzeri gibi şeylerde. Yine: bir şeyi zayi ederek terk etme. Âişe’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde, vefat eden bir kadın hakkında dedi ki: **عطلوها**; yani ziynetini çıkarın ve onu **عاطلا** kılın. Ve develerden **العطلة**; **فرحة** gibi: beden ve boyca tam olduğu zaman, ziynetsiz güzel olan. Ebû Ubeyd dedi: develerden **العطلات**: güzellerdir; onu iştikak etmedi. İbn Sîde dedi: bende, bu üzere **العطلات** ancak nisbet üzerinedir. **العطلة** ayrıca: seçkin dişi deve. Ebû Hanîfe, Lebîd için şu beyti okudu:
  Ondan **العطلات**ı aşmayız                      **البكر**e; yakın ve **الكزوم**a
  Fakat ondan kılıcı ısırırız                      etçe sağlam, yığın yığın bacaklarla

**العطلة** ayrıca: koyunlardan çok yünlü olan; Leys’ten. **العين**’deki lafzı: **شاة عطلة**: boynunda, onun bol (yünlü) olduğunun bilindiği. **العطلة** ayrıca: kovası kopmuş ve yıpranmış olduğu için onunla su çekmekten geri kalınan kova. İbnü’l-Esîr dedi: bir müddet onunla çalışmanın terk edildiği; ve **عطلت**; ve onun **أوذام**ı ve **عراها**sı kopup parçalandığıdır. Ondan, Âişe’nin Ebû Bekir’i (Allah Teâlâ ikisinden razı olsun) vasfettiği hadîs: “**فرأب الثأي وأوذم العطلة**”. Muradı: işleri düzenine geri döndürdü; insanlar irtidat ettikten sonra İslâm’ın işini güçlendirdi; irtidadın işini zayıflattı; nihayet işler onun için doğruldu. Ve **العطل**; harekeli: boyun. Ru’be dedi:
  Kısa boylu; yakınları utandırır onun **عطله**sini
Ve kadınlardan **العيطل**; **حيدر** gibi: **العطل**ı uzun olan; yani güzel beden içinde boyun. Ve denildi: mutlak olarak uzun olan; develerden ve atlardan da böyledir; yahut hayvanlardan boynu uzun olan her şey: **عيطل**. İbn Külsûm dedi:
  Kollarım **عيطل**; esmer, genç                      saf renkli; cenin okumamış
**العيطل**: güzel görünüş ve semizlik içinde uzun dişi deve; **الياء** ziyadedir. Ve **العيطل** **حيدر** gibi; ve **العطيل** **أمير** gibi: erkek hurma ağacının **طلع**ından bir dal; onunla dişi hurma aşılanır. Ezherî dedi: bunu Ahsa’daki hurmacılardan işittim. **المعطل**; **معظم** gibi: Hüzeylî bir şair; Benî Rehm b. Sa‘d b. Hüzeyl’in kardeşi. Yine: yerin ölü kısmı; çünkü **عطلت**; yani hizmetinden ihmal edildi. Ve **إبل معطلة**: çobanı olmayan; ve her hayvan sürüsü, çobansız ihmal edilirse, muhakkak **عطلت**. Ve **عطالة**; **سحابة** gibi: Benî Temîm’e ait bir dağ. Süveyd b. Kurâ‘ el-‘Aklî dedi:
  Ey iki dostum, **عطالة**’da durun da bakın                      **عطالة**’da görünen bir ateş mi, yoksa bir şimşek mi
**العباب**’da olduğu gibi; onda “Benî Temîm’e ait” yoktur. **التهذيب**’te: Ezherî dedi: Benî Sa‘d’ın diyarlarından Sûde’de yüksek bir dağ gördüm; ona **عطالة** denir; ve o, şairin dediği şeydir:
  Ey iki dostum, **عطالة**’da durun da bakın                      Zî Ebâneyn’den görünen bir ateş mi, yoksa bir şimşek mi
**عطالة**: bir adam adıdır. Ve **تعطل الرجل**: işsiz kaldı. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: kendisine ait hiçbir şey kalmadığı zaman. İsim: **العطلة**; zamme ile. Denir: “o, **العطلة**’den şikâyet eder.” Ve **عطل**; **فرح** gibi: bedeni büyüdü; Sâğânî nakletti. Cevherî dedi: **العطل** bazen bir şeyden boş olma manasında kullanılır; aslı her ne kadar ziynette ise de. Denir: “adam maldan ve edepten **عطل** oldu”; yani ikisinden boş kaldı; o, bir zamme ile ve iki zamme ile **عطل**’dır; şu misal gibi: **عسر** ve **عسر**; **خلق** ve **خلق**. Ve **قوس عطل**; iki zamme ile: kirişsiz. Cem’i **أعطال**’dır. Ve onu **تعطيلا** ile **عطل** etti. Ve ona ilâve olarak: **امرأة عطلاء**: üzerinde ziynet yok. Ve raiyye, kendilerini idare eden bir vali bulunmadığı zaman, onlar **معطلون**’dur; ve **عطلوا**; yani ihmal edildiler. Ve sınır boyu onu koruyan bir muhafız olmaksızın terk edilirse, muhakkak **عطل** edilmiştir. Ve **بئر معطلة**: ondan su çekilmeyen ve suyundan faydalanılmayan. Ve denildi: **بئر معطلة**; halkının yok olması sebebiyle. Ve şâzdan: “**وبئر معطلة**” diye okuyan kimsenin kıraati. Ve zayi edilerek terk edilen her şey: **معطل** ve **معطل**. Dedim: bu, Cehderî’nin kıraatidir. Ve **امرأة حسنة العطل**; harekeli: güzel **الجردة** olduğu zaman. Ve **امرأة عطلة**; **فرحة** gibi: **عطل** sahibi; yani güzel beden. Ebû Amr şu beyti okudu:
  Ve geniş; **ذات عطل** ve güzel
Ve **تعطيل الحدود**: kendisine vacip olana hadlerin uygulanmamasıdır. Ve **عطلت الغلات والمزارع**: imar edilmediği ve sürülmediği zaman. Ve o, zamme ile **ذو عطلة**’dır: işlediği bir çiftliği bulunmadığı zaman. Ve **هضبة عيطل**: uzun. Ve **العطل**: erkek hurma ağacının dalı. Ve **عيطل**: belirli bir dişi devenin adıdır; Cevherî nakletti. İbn Berrî şu beyti okudu:
  Geceledi; ince ışıklarla yarışır, zayıf
  O, **زمزما** ve **عيطلا** diye adlandırılır

Ve **شجر عيطل**: yumuşak. Ve **اعطألت الشجرة**; **اطمأنت** gibi: dalları çoğaldı ve sarılması sıkılaştı; Ezherî nakletti; ve bu, **ع-ض-ل** tercümesinde geçti. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وإذا العشار عطلت**; yani kıyamet gününün dehşetleriyle meşgul olmalarından dolayı. Ve Ebû Amr Safvân b. **المعطل** b. Ruhayda ez-Zekvânî es-Sülemî: sahâbîdir; Allah Teâlâ ondan razı olsun. Ve âlemi, kendi zannınca, onu sağlam yapıp süsleyen bir sanatkârdan boş sayan kimseye: **معطل** denir; bunu Râgıb söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَطِلَتْ
1 عَطِلَتْ ذ , [in my copy of the Msb said to be of the class of قتل, perhaps a mistranscription for قَبِلَ, but see what is said below of عَطَلَ as syn. with بَطَلَ, from which it may be inferred that عَطَلَتْ is correct in the sense here following as well as عَطِلَتْ,] said of a woman, [aor. عَطَلَ ,] inf. n. عَطَلٌ (S, O, K) and عُطُولٌ; (O, K;) and ↓ تعطّلت; (S, O, K;) She had not upon her any women's ornaments; (K, TA;) and wore not any ornature, or decoration: (TA:) or her neck was destitute of necklaces or the like; (S, O;) as also ↓ استعطلت: (Har p. 268:) accord. to Er-Rلghib, العَطَلُ signifies the being destitute of ornature, or decoration. (TA.) ― -b2- And sometimes العَطَلُ is used [for العَطَلُ مِنْ شَىْءِ] as meaning The being destitute of a thing; though primarily relating to women's ornaments. (S, O.) One says, عَطِلَ مِنَ المَالِ He (a man, O) was, or became, destitute [of property], and مِنَ الأَدَبِ [of discipline, or good qualities and attributes, of the mind, &c.]. (O, K.) ― -b3- And it signifies also The being destitute of occupation. (Er-Rلghib, TA.) One says, عَطَلَ الأَجِيرُ, aor. عَطُلَ , like بَطَلَ, aor. عَطُلَ , in measure and in meaning [i. e. The hired man was without occupation: though it seems that in this sense also, accord. to general usage, the verb is عَطِلَ, aor. عَطَلَ ]. (Msb. [See also 5.]) And عطلت الاـِبِلُ The camels were without a pastor to tend them. (Msb. [The context there app. indicates that the verb in this case, likewise, is with fet-h to the ط; but I believe it to be more correctly عَطِلَت.]) ― -b4- And عَطِلَ, (O, K,) with kesr [to the ط], (O,) [i. e.] like فَرِحَ, (K,) signifies also He was, or became, large in the body. (O, K.)

عطّل الشَّىْءَ
2 عطّل الشَّىْءَ ذ and ↓ اعطلهُ signify the same [app. in all the senses assigned to the former]. (O.) ― -b2- 'ءïsheh is related, in a trad., to have said respecting a woman who had died, عَطِّلُوهَا, meaning Divest ye her of her ornaments. (S, O.) ― -b3- [Hence,] عطّل القَوْسَ, inf. n. تَعْطِيلٌ, He divested the bow of its string. (TA.) ― -b4- [Hence likewise, the inf. n.] التَّعْطِيلُ signifies [also] The rendering vacant, void, or unoccupied, (K, TA,) a place of abode, and the like. (TA.) And The leaving a thing untended, unminded, or neglected. (K, TA. [ضِياعًا in the CK is a mistake for ضَيَاعًا.]) One says of the frontier of a hostile country, عُطِّلَ, meaning It was left without any to defend it. (TA.) And of subjects one says, عُطِّلُوا, meaning They were left without any one to govern them. (TA.) One says also, عَطَّلْتُ الاـِبِلَ, inf. n. as above, I left the camels without a pastor to tend them. (Msb.) وَاـِذَا العِشَارُ عُطِّلَتْ, in the Kur lxxxi. 4, means And when the pregnant camels [ten months gone with young] shall be left without a pastor, or without being milked [?]; (Jel;) by reason of the terrors of the hour; (O;) i. e. by men's having their minds occupied by the terrors of the day of resurrection. (TA.) And عُطِّلَتْ is said of lands of seed-produce as meaning They were left uncultivated. (TA.) ― -b5- التَّعْطِيلُ signifies also التَّفْرِيغُ [as meaning The making, or leaving, vacant from any work, occupation, employment, or use; free therefrom; unoccupied; or unemployed]. (S, O, K.) One says, عَطَّلْتُ الأَجِيرَ I made the hired man to be unoccupied. (Msb.) And عطّل الخَيْلَ مِنَ الغَزْوِ (S and K in art. بهو) [He freed the horses from service in warfare;] he did not go to war upon the horses. (TA in that art.) ― -b6- [Also The assertion of the tenet, or tenets, of the مُعَطِّل, q. v.] ― -b7- And تَعْطِيلُ الحُدُودِ means The not inflicting the [punishments termed] حدود upon him to whom they are due. (TA.)

4 أَعْطَلَ see 2, first sentence.

5 تَعَطَّلَ see 1, first sentence. ― -b2- تعطّل, said of a man, (S, O,) He remained [or became] without work, or occupation. (S, O, K.) [Said of a man, &c., He, or it, was, or became, inactive, or inert. (See غُشِىَ عَلَيْهِ.)] ― -b3- تَعَطَّلَتْ مِنَ الاِسْتِقَآءِ بِهَا is said of a دَلْو [or leathern bucket, meaning It was exempted from, i. e. unused for, the drawing of water therewith]. (TA.) ― -b4- And تعطّل is said of a tent [as meaning It became vacant]. (TA in art. بهو.)

10 اـِسْتَعْطَلَ see 1, first sentence.

اِعْطَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ
Q. Q. 4 اِعْطَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ ذ The tree had many branches, and was much tangled, or very luxuriant or dense: so accord. to Az. (TA.) See also Q. Q. 4 in arts. عضل and عظل.

عُطْلٌ
عُطْلٌ ذ : see عُطُلٌ, last sentence.

عَطَلٌ
عَطَلٌ ذ inf. n. of 1 [q. v.]. (S, O, K.) -A2- Also The denuded, or unclad, part, or parts, of the body; syn. جُرْدَةٌ: so in the saying اِمْرَأَةٌ حَسَنَةُ العَطَلِ [A woman beautiful in respect of the denuded, or unclad, part, or parts, of the body]. (TA.) ― -b2- And The body, or person; syn. شَخْصٌ; (S, O, K, TA;) particularly, as some say, of a human being; (TA;) like طَلَلٌ: (S, O, TA:) pl. أَعْطَالٌ. (K.) And one says, مَا أَحْسَنَ عَطَلَهُ, meaning [How beautiful is] his tallness, or justness of stature, and his perfectness [of make]! (S, O.) ― -b3- And The neck. (K.) ― -b4- And Beauty of body. (TA.) -A3- Also A stalk of a raceme of a palmtree; (S, O;) as also ↓ عَطِيلٌ, accord. to IDrd: (O:) or the former, (TA,) and ↓ the latter, accord. to IDrd, and accord. to Az, who says that he heard it from the cultivators of palm-trees (مِنَ النَّخْلِيِّينَ) in El-Ahsà, (O,) the stalk of a raceme of a male palm-tree, (O, TA,) to which Az adds, with which the female palm-tree is fecundated: (O:) or ↓ عَطِيلٌ and ↓ عَيْطَلٌ signify a stalk of a طَلْع [or spadix] of a male palm-tree [with the flowers upon it]. (K, TA.)

عَطِلٌ
[ عَطِلٌ ذ is an epithet of which only the fem. (with ة) is mentioned.] ― -b2- عَطِلَةٌ is applied to a she-camel as meaning Goodly, or beautiful: pl. عَطِلَاتٌ: (S, O:) which is expl. by A 'Obeyd in this sense, and not derived by him: held by ISd to be a possessive epithet: (TA:) or the sing., thus applied, goodly, or beautiful, in body: (K:) or thus as applied to a woman: and, applied to a she-camel, perfect in body and tallness. (TA.) ― -b3- Also, applied to a she-camel, i. q. صَفِىٌّ [i. e. Abounding in milk; or whose milk lasts throughout the year]. (K.) And, applied to a ewe or she-goat, Abounding much in milk: (K:) or, accord. to Lth, that is known in [the appearance of] her neck to be one abounding in milk. (O.) -A2- And, applied to A دَلْو [or leathern bucket], Having its [thongs called] وَذَم broken, (O, K, TA,) so that it has become exempted from (تَعَطَّلَتْ مِن [i. e. unused for]) the drawing of water therewith: (TA:) or that has been left for a time unused, and of which the thongs above mentioned, and the loop-shaped handles, have been broken. (IAth, TA.) Hence the saying of 'ءïsheh, describing her father, رَأَبَ التَّأْىَ وَأَوذَمَ العَطِلَةَ [He repaired the rending, and put وَذم to that bucket of which the وَذَم were broken]; meaning that he restored the affairs to their state of order, and strengthened the condition of El-Islلm after the apostatizing of men. (O, TA.)

عُطُلٌ
عُطُلٌ ذ and ↓ عَاطِلٌ, applied to a woman, (S, O, Msb, K,) Having no women's ornaments upon her; (Msb, K;) [and] so ↓ عَطْلَآءُ: (IDrd, O:) or whose neck is destitute of necklaces or the like; as also ↓ مِعْطَالٌ: (S, O:) or ↓ this last signifies usually having no women's ornaments upon her: (K:) the pl. (of عُطُلٌ, TA) is أَعْطَالٌ and (of ↓ عَاطِلٌ, TA) عَوَاطِلُ and عُطَّلٌ. (K, TA.) ― -b2- [Hence,] أَعْطَالٌ applied to camels, (S, O, K,) Having no halters upon them: (S, O:) or having no collars upon them, nor halters; and so as applied to horses: (K:) and, (Th, K,) applied to camels, (Th, TA,) having upon them no brands: (Th, K:) sing. عُطُلٌ. (K.) [See also عُلُطٌ.] ― -b3- And, applied to men, Having no weapons with them: (S, O, K:) in this sense, also, pl. of عُطُلٌ. (K.) ― -b4- عُطُلٌ applied to a bow, Having no string upon it: (S, O, Msb, K:) pl. أَعْطَالٌ. (TA.) ― -b5- And عُطُلٌ and ↓ عُطْلٌ [or عطل مِنَ المَالِ and مِنَ الأَدَبِ (see 1)] signify, applied to a man, Destitute of property and of discipline, or good qualities and attributes, of the mind, &c. (S, O, K.)

عُطْلَةٌ
عُطْلَةٌ ذ The state of being, or remaining, without work, or occupation; (S, MA, O, K;) a subst. from تَعَطَّلَ. (S, O, K.) One says, هُوَ يَشْكُو العُطْلَةَ [He complains of being without work, or occupation]. (TA.) ― -b2- And هُوَ ذُو عُطْلَةٍ means He is one who has no estate upon which to labour, or work. (TA.)

عَطْلَآءُ
عَطْلَآءُ ذ : see عُطُلٌ, first sentence.

عَطِيلٌ
عَطِيلٌ ذ : see عَطَلٌ, latter half, in three places.

عَاطِلٌ
عَاطِلٌ ذ : see عُطُلٌ, first sentence, in two places. ― -b2- [Hence,] أَبْيَاتٌ عَوَاطِلُ (tropical:) Verses of which the words are without diacritical points: opposed to أَبْيَاتٌ عَرَائِسُ. (Har pp. 608-10.)

عَيْطَلٌ
عَيْطَلٌ ذ Long (K, TA) in the عَطَل, i. e., (TA,) in the neck, with beauty of body; (K, TA;) applied to a woman: (TA:) or long, or tall, in an absolute sense; and thus as applied to a she-camel and to a horse: (TA:) or long in the neck; (S, O, K, TA;) applied in this sense to a woman, and to a she-camel, (S, O,) and to a horse, (S,) or to any animal: (K, TA:) or tall, with beauty of aspect and fatness; thus as applied to a she-camel: the ى is augmentative. (TA.) It is also a proper name of a certain she-camel. (S, O.) ― -b2- Also Tall, as applied to a [hill, or mountain, such as is termed] هَضْبَة. (O.) ― -b3- And شَجَرٌ عَيْطَلٌ Soft, or tender, trees. (TA.) ― -b4- See also عَطَلٌ, last sentence.

مُعْطَلٌ
مُعْطَلٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

مُعَطَّلٌ
مُعَطَّلٌ ذ [pass. part. n. of 2 (which see for some of its significations)] is applied to Anything left untended, unminded, or neglected; as also ↓ مُعْطَلٌ. (TA.) [Thus] مُعَطَّلُونَ signifies People, or subjects, left without any one to govern them. (TA.) And اـِبِلٌ مُعَطَّلَةٌ Camels [left] without a pastor. (S, O, K.) And المُعَطَّلُ What has no owner, of which no use is made, and from which no advantage is derived, of land. (S, O, K.) And بِئْرٌ مُعَطَّلَةٌ, (S, O, TA,) and ↓ مُعْطَلَةٌ accord. to one reading [in the Kur xxii. 44], (O, TA,) A well from which water is not drawn, and of the water of which no use is made: (TA:) or it is thus called because [it is one of which] its owners have perished: (S, O, TA:) neglected by reason of the death of its owners. (Jel.)

مُعَطِّلٌ
مُعَطِّلٌ ذ One who asserts that the universe is devoid of an artificer who constructed it skilfully and adorned it: (Er-Rلghib, TA:) [but] the مُعَطِّلَة of the Arabs were of different sorts: one sort of them disacknowledged the Creator, and the raising and restoring to life, and asserted that nature is that which brings to life and time is that which brings to nought: another sort of them acknowledged the Creator, and the beginning of creation, but disacknowledged the raising and restoring to life: and another sort of them acknowledged the Creator, and the begining of creation, and a mode of restoration to life, but disacknowledged the apostles, and worshipped idols, and asserted them to be their intercessors with God in the life to come, and performed pilgrimage to them, and sacrificed victims to them, and offered offerings, and sought to advance themselves in their favour by means of religious rites and ceremonies, and legalized [certain things] and prohibited [others]; and these were the generality of the Arabs, except a small portion of them. (Esh-Shahristلnee.)

مِعْطَالٌ
مِعْطَالٌ ذ : see عُطُلٌ, first sentence, in two places.

مَعَاطِلُ
مَعَاطِلُ ذ [a pl. of which the sing. is not mentioned] The parts which are the places of the ornaments of a woman. (IDrd, O, K.)

مُعْطَئِلَّةٌ
[ مُعْطَئِلَّةٌ ذ part. n. of اِعْطَألَّت, q. v.: see also Q. Q. 4 in arts. عضل and عظل.]

##### Türkçe

**عَطِلَتْ**
1 **عَطِلَتْ** ذ, [benim **Msb** nüshamda **قتل** babından olduğu söylenir; belki **قَبِلَ** için bir yanlış yazımdır; fakat aşağıda **عَطَلَ**’ın **بَطَلَ** ile eşanlamlı oluşu hakkında söylenene bak; buradan, burada ardından gelen mânada **عَطَلَتْ**’ın da **عَطِلَتْ** gibi doğru olduğu çıkarılabilir,] bir kadın hakkında söylenir; [muzârîsi **عَطَلَ**,] mastarı **عَطَلٌ** (S, O, K) ve **عُطُولٌ**; (O, K;) ve ↓ **تعطّلت**; (S, O, K;) Üzerinde kadın ziynetlerinden hiçbir şey yoktu; (K, TA;) ve hiçbir süs, yahut bezek takmıyordu: (TA:) yahut boynu gerdanlıklar veya benzerlerinden yoksundu; (S, O;) bunun gibi ↓ **استعطلت** de: (Har s. 268:) Er-Râghib’e göre, **العَطَلُ** süs ve bezekten yoksun olmayı ifade eder. (TA.) ― -b2- Ve bazen **العَطَلُ** [**العَطَلُ مِنْ شَىْءِ** yerine] bir şeyden yoksun olma mânasında kullanılır; her ne kadar aslî olarak kadın ziynetleriyle ilgili ise de. (S, O.) Şöyle denir: **عَطِلَ مِنَ المَالِ** O (bir erkek, O) maldan yoksun oldu; ve **مِنَ الأَدَبِ** [edep/terbiye yahut zihnin iyi nitelik ve sıfatlarından]. (O, K.) ― -b3- Ve ayrıca meşguliyetten yoksun olmayı da ifade eder. (Er-Râghib, TA.) Şöyle denir: **عَطَلَ الأَجِيرُ**, muzârîsi **عَطُلَ**, vezin ve mânada **بَطَلَ**, muzârîsi **عَطُلَ** gibidir [yani: ücretli işçi meşguliyetsiz kaldı: ancak görünüşe göre bu mânada da, genel kullanıma göre fiil **عَطِلَ**, muzârîsi **عَطَلَ**’dır]. (Msb. [Bk. ayrıca 5.]) Ve **عطلت الاـِبِلُ** Develer, onları güdecek bir çobansız kaldı. (Msb. [Oradaki bağlam, bu durumda da fiilin ط üzerinde fetha ile olduğunu gösterir; fakat ben bunun daha doğru olarak **عَطِلَت** olduğuna inanıyorum.]) ― -b4- Ve **عَطِلَ**, (O, K,) ط üzerinde kesre ile, (O,) [yani] **فَرِحَ** gibi, (K,) ayrıca: Bedence iri oldu yahut iri hâle geldi, mânasına gelir. (O, K.)

**عطّل الشَّىْءَ**
2 **عطّل الشَّىْءَ** ذ ve ↓ **اعطلهُ** aynı mânaya gelir [görünüşe göre birincisine verilen bütün mânalarda]. (O.) ― -b2- ‘Âişe’nin, bir rivayette, ölmüş bir kadın hakkında **عَطِّلُوهَا** dediği nakledilir; mânası: Onu ziynetlerinden soyunuz. (S, O.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **عطّل القَوْسَ**, mastarı **تَعْطِيلٌ**, yayı kirişinden soydu. (TA.) ― -b4- [Yine bundan dolayı, mastar olan] **التَّعْطِيلُ** [ayrıca] bir meskeni ve benzerini boş, hâlî yahut kullanılmaz kılmayı ifade eder. (K, TA,) (TA.) Ve bir şeyi bakımsız bırakmayı, ilgilenmemeyi yahut ihmal etmeyi. (K, TA. [CK’deki **ضِياعًا**, **ضَيَاعًا** yerine bir hatadır.]) Düşman ülkesinin sınırı hakkında **عُطِّلَ** denir; mânası: Onu savunacak kimse olmaksızın bırakıldı. (TA.) Ve tebaa hakkında **عُطِّلُوا** denir; mânası: Onları yönetecek kimse olmaksızın bırakıldılar. (TA.) Yine şöyle denir: **عَطَّلْتُ الاـِبِلَ**, mastarı yukarıdaki gibi, develeri onları güdecek bir çobansız bıraktım. (Msb.) **وَاـِذَا العِشَارُ عُطِّلَتْ**, Kur’ân lxxxi. 4’te, mânası: Ve on aylık gebe develer çobansız, yahut sağılmaksızın [?] bırakıldığında; (Jel;) saatin dehşetleri sebebiyle; (O;) yani insanların zihinlerinin kıyamet gününün dehşetleriyle meşgul olması sebebiyle. (TA.) Ve **عُطِّلَتْ** ekin arazileri hakkında, mânası: Ekilmeden bırakıldılar. (TA.) ― -b5- **التَّعْطِيلُ** ayrıca **التَّفْرِيغُ**’u ifade eder [yani: herhangi bir işten, meşguliyetten, istihdamdan yahut kullanımdan boşaltma veya boş bırakma; ondan azat; meşguliyetsiz; yahut işsiz]. (S, O, K.) Şöyle denir: **عَطَّلْتُ الأَجِيرَ** Ücretli işçiyi meşguliyetsiz kıldım. (Msb.) Ve **عطّل الخَيْلَ مِنَ الغَزْوِ** (S ve K, **بهو** maddesinde) [atları savaş hizmetinden azat etti;] atlarla savaşa gitmedi. (TA, o maddede.) ― -b6- [Ayrıca **مُعَطِّل**’in (bk.) görüşünü yahut görüşlerini ileri sürme.] ― -b7- Ve **تَعْطِيلُ الحُدُودِ** mânası: Kendisine vacip olan kimseye **حدود** denilen cezaları uygulamamak. (TA.)

4 **أَعْطَلَ**: bk. 2, ilk cümle.

5 **تَعَطَّلَ**: bk. 1, ilk cümle. ― -b2- **تعطّل**, bir erkek hakkında, (S, O,) İşsiz yahut meşguliyetsiz kaldı [yahut oldu]. (S, O, K.) [Bir erkek vb. hakkında: O, yahut o şey, hareketsiz yahut atıl oldu. (Bk. **غُشِىَ عَلَيْهِ**.)] ― -b3- **تَعَطَّلَتْ مِنَ الاِسْتِقَآءِ بِهَا** bir **دَلْو** [yahut deri kova] hakkında söylenir; mânası: Onunla su çekmekten muaf kılındı; yani onunla su çekmede kullanılmadı. (TA.) ― -b4- Ve **تعطّل** bir çadır hakkında söylenir; mânası: Boş kaldı. (TA, **بهو** maddesinde.)

10 **اـِسْتَعْطَلَ**: bk. 1, ilk cümle.

**اِعْطَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ**
Q. Q. 4 **اِعْطَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ** ذ Ağaç çok dallı oldu ve çok dolaşık oldu; yahut pek gür yahut sık oldu: Az’a göre böyledir. (TA.) Ayrıca **عضل** ve **عظل** maddelerinde Q. Q. 4’e de bak.

**عُطْلٌ**
**عُطْلٌ** ذ : bk. **عُطُلٌ**, son cümle.

**عَطَلٌ**
**عَطَلٌ** ذ 1’in mastarıdır [bk.]. (S, O, K.) -A2- Ayrıca bedenin çıplak yahut örtüsüz kısmı yahut kısımları; eşanlamlısı **جُرْدَةٌ**: **اِمْرَأَةٌ حَسَنَةُ العَطَلِ** sözünde böyledir [yani: bedenin çıplak yahut örtüsüz kısmı yahut kısımları bakımından güzel bir kadın]. (TA.) ― -b2- Ve beden yahut şahıs; eşanlamlısı **شَخْصٌ**; (S, O, K, TA;) özellikle, bazılarının dediğine göre, insan hakkında; (TA;) **طَلَلٌ** gibi: (S, O, TA:) çoğulu **أَعْطَالٌ**. (K.) Ve şöyle denir: **مَا أَحْسَنَ عَطَلَهُ**, mânası: Boyunun uzunluğu yahut endamının düzgünlüğü ve yaratılışının mükemmelliği ne güzeldir! (S, O.) ― -b3- Ve boyun. (K.) ― -b4- Ve beden güzelliği. (TA.) -A3- Ayrıca hurma salkımının bir sapı; (S, O;) ve ayrıca ↓ **عَطِيلٌ**, İDrd’ye göre: (O:) yahut birincisi, (TA,) ve ↓ ikincisi, İDrd’ye göre; ve Az’a göre de; o, bunu El-Ahsâ’da (O,) hurma yetiştiricilerinden (**مِنَ النَّخْلِيِّينَ**) işittiğini söyler; (O,) erkek hurmanın salkım sapı; (O, TA,) Az buna şunu ekler: dişi hurmanın döllenmesinde kullanılan: (O:) yahut ↓ **عَطِيلٌ** ve ↓ **عَيْطَلٌ**, erkek hurmanın bir **طَلْع**’ının [yahut çiçekli spadiksinin] sapını ifade eder. (K, TA.)

**عَطِلٌ**
[**عَطِلٌ** ذ yalnız müennesi (ة ile) zikredilen bir sıfattır.] ― -b2- **عَطِلَةٌ** dişi deveye uygulanır; mânası: Gösterişli yahut güzel: çoğulu **عَطِلَاتٌ**: (S, O:) bunu A ‘Obeyd bu mânada açıklar ve ona göre türetilmiş değildir: İSd tarafından izâfet (sahiplik) sıfatı sayılır: (TA:) yahut tekil olarak böyle uygulandığında, bedence gösterişli yahut güzel: (K:) yahut bir kadına böyle uygulanır: ve dişi deveye uygulandığında, bedence ve boyca mükemmel. (TA.) ― -b3- Ayrıca, dişi deveye uygulanınca, **صَفِىٌّ** ile aynı mânadadır [yani: sütü bol; yahut sütü yıl boyunca devam eden]. (K.) Ve koyuna yahut dişi keçiye uygulanınca, sütü çok bol: (K:) yahut Lth’ye göre, bu, boynunun [görünüşünden] sütü bol olduğu bilinen demektir. (O.) -A2- Ve bir **دَلْو** [yahut deri kova]ya uygulanınca, onun **وَذَم** denilen [kayışları] kırılmış olan; (O, K, TA,) böylece onunla su çekmekten (**تَعَطَّلَتْ مِن** yani onunla su çekmede kullanılmaktan) muaf kalmış olan: (TA:) yahut bir süre kullanılmadan bırakılmış ve yukarıda anılan kayışları ile halka biçimli kulpları kırılmış olan. (IAth, TA.) Buradan ‘Âişe’nin, babasını vasfederek söylediği söz: **رَأَبَ التَّأْىَ وَأَوذَمَ العَطِلَةَ** [O, yırtığı onardı ve **وَذم**’ü, **وَذَم**’leri kırık olan o kovaya taktı]; mânası: İşleri düzen hâline geri döndürdü ve insanların irtidatından sonra İslâm’ın durumunu güçlendirdi. (O, TA.)

**عُطُلٌ**
**عُطُلٌ** ذ ve ↓ **عَاطِلٌ**, bir kadına uygulanınca, (S, O, Msb, K,) üzerinde kadın ziynetleri bulunmayan; (Msb, K;) [ve] böylesi ↓ **عَطْلَآءُ**: (IDrd, O:) yahut boynu gerdanlıklar veya benzerlerinden yoksun olan; bunun gibi ↓ **مِعْطَالٌ**: (S, O:) yahut ↓ bu sonuncu genellikle üzerinde kadın ziynetleri bulunmayan demektir: (K:) çoğulu ( **عُطُلٌ**’ün, TA) **أَعْطَالٌ** ve (↓ **عَاطِلٌ**’in, TA) **عَوَاطِلُ** ve **عُطَّلٌ**’dür. (K, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **أَعْطَالٌ** develere uygulanınca, (S, O, K,) üzerlerinde yular bulunmayan: (S, O:) yahut üzerlerinde boyunluk da yular da bulunmayan; ve atlara uygulanınca da böyledir: (K:) ve, (Th, K,) develere uygulanınca, (Th, TA,) üzerlerinde dağlama izi bulunmayan: (Th, K:) tekili **عُطُلٌ**. (K.) [Bk. ayrıca **عُلُطٌ**.] ― -b3- Ve erkeklere uygulanınca, yanlarında silah bulunmayan: (S, O, K:) bu mânada da **عُطُلٌ**’ün çoğuludur. (K.) ― -b4- **عُطُلٌ** yaya uygulanınca, üzerinde kiriş bulunmayan: (S, O, Msb, K:) çoğulu **أَعْطَالٌ**. (TA.) ― -b5- Ve **عُطُلٌ** ile ↓ **عُطْلٌ** [yahut **عطل مِنَ المَالِ** ve **مِنَ الأَدَبِ** (bk. 1)] bir erkeğe uygulanınca, maldan ve edep/terbiyeden yahut zihnin iyi nitelik ve sıfatlarından vb. yoksun demektir. (S, O, K.)

**عُطْلَةٌ**
**عُطْلَةٌ** ذ İşsiz yahut meşguliyetsiz olma yahut kalma hâli; (S, MA, O, K;) **تَعَطَّلَ**’dan bir isimdir. (S, O, K.) Şöyle denir: **هُوَ يَشْكُو العُطْلَةَ** [O, işsizliği yahut meşguliyetsizliği şikâyet ediyor]. (TA.) ― -b2- Ve **هُوَ ذُو عُطْلَةٍ** mânası: Üzerinde çalışacağı yahut emek vereceği bir mülkü olmayan kimsedir. (TA.)

**عَطْلَآءُ**
**عَطْلَآءُ** ذ : bk. **عُطُلٌ**, ilk cümle.

**عَطِيلٌ**
**عَطِيلٌ** ذ : bk. **عَطَلٌ**, ikinci yarı, üç yerde.

**عَاطِلٌ**
**عَاطِلٌ** ذ : bk. **عُطُلٌ**, ilk cümle, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **أَبْيَاتٌ عَوَاطِلُ** (mecaz:) Kelimeleri i‘râb noktalarından yoksun beyitler: **أَبْيَاتٌ عَرَائِسُ**’e karşıttır. (Har s. 608-10.)

**عَيْطَلٌ**
**عَيْطَلٌ** ذ **عَطَل**’de uzun (K, TA), yani (TA) boyunda, beden güzelliğiyle birlikte; (K, TA;) bir kadına uygulanır: (TA:) yahut mutlak olarak uzun yahut uzun boylu; ve böylece dişi deveye ve ata uygulanır: (TA:) yahut boyunda uzun; (S, O, K, TA;) bu mânada kadına ve dişi deveye, (S, O,) ve ata, (S,) yahut her hayvana uygulanır: (K, TA:) yahut görünüş güzelliği ve semizlikle birlikte uzun boylu; dişi deveye böyle uygulanır: **ى** ziyadedir. (TA.) Ayrıca belirli bir dişi devenin özel adıdır. (S, O.) ― -b2- Ayrıca **هَضْبَة** denilen [tepe/dağ]a uygulanınca, uzun boylu. (O.) ― -b3- Ve **شَجَرٌ عَيْطَلٌ** Yumuşak yahut körpe ağaçlar. (TA.) ― -b4- Ayrıca **عَطَلٌ**, son cümleye de bak.

**مُعْطَلٌ**
**مُعْطَلٌ** ذ : bk. sonraki paragraf, iki yerde.

**مُعَطَّلٌ**
**مُعَطَّلٌ** ذ [2’nin ism-i mef‘ûlüdür (mânalarının bir kısmı için ona bak)] bakımsız bırakılmış, ilgilenilmemiş yahut ihmal edilmiş her şeye uygulanır; bunun gibi ↓ **مُعْطَلٌ** da. (TA.) [Böylece] **مُعَطَّلُونَ** mânası: Kendilerini yönetecek kimse olmaksızın bırakılmış insanlar yahut tebaa. (TA.) Ve **اـِبِلٌ مُعَطَّلَةٌ** Çobansız [bırakılmış] develer. (S, O, K.) Ve **المُعَطَّلُ**: sahibi olmayan, kendisinden faydalanılmayan ve kendisinden yarar elde edilmeyen arazi. (S, O, K.) Ve **بِئْرٌ مُعَطَّلَةٌ**, (S, O, TA,) ve Kur’ân xxii. 44’teki bir kıraate göre ↓ **مُعْطَلَةٌ**, (O, TA,) suyunun çekilmediği ve suyundan faydalanılmayan kuyu: (TA:) yahut sahipleri helâk olduğu için böyle adlandırılır: (S, O, TA:) sahiplerinin ölümü sebebiyle ihmal edilmiş. (Jel.)

**مُعَطِّلٌ**
**مُعَطِّلٌ** ذ Âlemin, onu ustaca yapan ve süsleyen bir sanatkârdan yoksun olduğunu ileri süren kimse: (Er-Râghib, TA:) [fakat] Arapların **المُعَطِّلَة**’si çeşitli sınıflardandı: onlardan bir sınıf Yaratıcıyı, diriltmeyi ve yeniden hayata döndürmeyi inkâr etti; tabiatın dirilten, zamanın yok eden olduğunu ileri sürdü: bir başka sınıf Yaratıcıyı ve yaratılışın başlangıcını kabul etti, fakat diriltmeyi ve yeniden hayata döndürmeyi inkâr etti: bir başka sınıf Yaratıcıyı, yaratılışın başlangıcını ve bir tür yeniden hayata döndürmeyi kabul etti, fakat peygamberleri inkâr etti; putlara taptı; onları âhiret hayatında Allah katında şefaatçileri saydı; onlara hac yaptı; onlara kurbanlar kesti; adaklar sundu; dinî âyin ve merasimler vasıtasıyla onların nezdinde ilerlemeyi aradı; [bazı şeyleri] helâl, [bazılarını] haram kıldı; ve bunlar, küçük bir kısmı hariç, Arapların çoğunluğuydu. (Esh-Shahristânî.)

**مِعْطَالٌ**
**مِعْطَالٌ** ذ : bk. **عُطُلٌ**, ilk cümle, iki yerde.

**مَعَاطِلُ**
**مَعَاطِلُ** ذ [tekili zikredilmeyen bir çoğul] Kadının ziynet yerleri olan kısımlar. (IDrd, O, K.)

**مُعْطَئِلَّةٌ**
[**مُعْطَئِلَّةٌ** ذ **اِعْطَألَّت**’in ism-i fâilidir, bk.: ayrıca **عضل** ve **عظل** maddelerinde Q. Q. 4’e de bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَطَلَ
عَطَلَ U ( n. ac. عَطَاْلَة 22t ),
a.  Was unoccupied, unemployed.

عَطِلَ
عَطِلَ A ( n. ac. عَطَل 4 ,  عُطُوْل 27 ),
a.  Was unadorned ( woman ).

b.  ( n. ac. عَطَل 4 ) [ Min ], Was destitute, void of, lacked.

عَطَّلَ
عَطَّلَ II ,
a.  Deprived, divested, despoiled   of.

b.  Left without work.

c.  Ruined, destroyed; injured, spoilt; ravaged, devastated, depopulated ( country ).

أَعْطَلَ
أَعْطَلَ IV ,
a.  see II (a) .

تَعَطَّلَ
تَعَطَّلَ V ,
a.  Was unadorned ( woman ).

b.  Pass. of II.

اِسْتَعْطَلَ
اِسْتَعْطَلَ X ,
a.  see V (a) .

b.  Found damaged, injured, spoilt, ruined; believed lost; gave up.

عُطْل
عُطْل 3 ,
a.  Illiterate, uneducated.

b.  Poor, needy, destitute.

c.  [ coll. ], Damage, injury; loss.

عُطْلَة
عُطْلَة 3t ,
a.  Want of employment; inactivity; idleness; leisure.

عَطَل
عَطَل 4 ,
a.  Absence of adornment, simplicity of attire.

b.  Denuded, unclad.

c.  Beauty.

d.  see 25 .

عَطِل
عَطِل 5 ,  عَطِلَة 5t ,
a.  Goodly, beautiful.

عُطُل
عُطُل 10 ,
a.  see 3 (a) , ( b ) &  عَطْلَآءُ 42 .

عَاْطِل
عَاْطِل 21 , ( pl. عُطُل 10 ,  عُطَّاْل 29 ,  أَعْطَاْل 38 ,  عَوَاْطِلُ 41 ),
a.  Unadorned; unpointed ( writing ).

b.  Unemployed, inactive.

c.  [ coll. ], Damaged, spoilt; useless; worthless; good-for-nothing.

عَاْطِلَة
عَاْطِلَة 21t ,
a.  fem. of عَاْطِل 21 .

عَطِيْل
عَطِيْل 25 ,
a.  Spadix, stalk.

عَطِيْلَة
عَطِيْلَة 25t
a.  [ coll. ], Crippled, maimed, palsied: cripple; paralytic.

عَطْلَاْنُ
عَطْلَاْنُ 33
a.  [ coll. ]  see 21 (b) , ( c ).

عَطْلَآءُ
عَطْلَآءُ 42 ,
a.  Unadorned ( woman ).

مِعْطَاْل
مِعْطَاْل 45 ,
a.  see 42 .

عَطَّلَ
N. P. عَطَّلَ II ,
a.  see 21 (b) .

b.  Unminded, neglected, abandoned; uncultivated, fallow ( land ).

c.  [ coll. ], Damaged, spoilt, ruined; useless.

d.  [ coll. ], Ceasing, failing ( profits &  c. ).

عَطَّلَ
N. Ac. عَطَّلَ II ,
a.  Materialism.

مُعَطِّلَة
مُعَطِّلَة
a.  A certain sect of atheists, materialists.

عُطْل المَال
عُطْل المَال
a.  [ coll. ], Interest.

##### Türkçe

**عَطَلَ**
**عَطَلَ** U ( n. ac. **عَطَاْلَة** 22t ),
a. Meşgul olmayan, işsizdi.

**عَطِلَ**
**عَطِلَ** A ( n. ac. **عَطَل** 4 ,  **عُطُوْل** 27 ),
a. Süssüzdü (kadın).

b. ( n. ac. **عَطَل** 4 ) [ Min ], Yoksundu, -den yoksun/boştu, eksikti.

**عَطَّلَ**
**عَطَّلَ** II ,
a. -den mahrum etti, soydu, yağmaladı.

b. İşsiz bıraktı.

c. Harap etti, yıktı; incitti, bozdu; talan etti, tahrip etti, ıssızlaştırdı (ülke).

**أَعْطَلَ**
**أَعْطَلَ** IV ,
a. II (a)’ya bak.

**تَعَطَّلَ**
**تَعَطَّلَ** V ,
a. Süssüzdü (kadın).

b. II’nin edilgeni.

**اِسْتَعْطَلَ**
**اِسْتَعْطَلَ** X ,
a. V (a)’ya bak.

b. Hasarlı, incinmiş, bozulmuş, harap olmuş buldu; kaybolmuş sandı; vazgeçti.

**عُطْل**
**عُطْل** 3 ,
a. Okuma yazma bilmeyen, eğitimsiz.

b. Fakir, muhtaç, yoksul.

c. [ topl. ], Hasar, zarar; kayıp.

**عُطْلَة**
**عُطْلَة** 3t ,
a. İşsizlik; hareketsizlik; aylaklık; boş vakit.

**عَطَل**
**عَطَل** 4 ,
a. Süsün yokluğu, giyimde sadelik.

b. Soyulmuş, çıplak.

c. Güzellik.

d. 25’e bak.

**عَطِل**
**عَطِل** 5 ,  **عَطِلَة** 5t ,
a. Güzel, hoş.

**عُطُل**
**عُطُل** 10 ,
a. 3 (a), (b) ve **عَطْلَآءُ** 42’ye bak.

**عَاْطِل**
**عَاْطِل** 21 , ( pl. **عُطُل** 10 ,  **عُطَّاْل** 29 ,  **أَعْطَاْل** 38 ,  **عَوَاْطِلُ** 41 ),
a. Süssüz; noktasız (yazı).

b. İşsiz, atıl.

c. [ topl. ], Hasarlı, bozuk; işe yaramaz; değersiz; hiçbir işe yaramayan.

**عَاْطِلَة**
**عَاْطِلَة** 21t ,
a. **عَاْطِل** 21’in dişili.

**عَطِيْل**
**عَطِيْل** 25 ,
a. Spadiks, sap.

**عَطِيْلَة**
**عَطِيْلَة** 25t
a. [ topl. ], Sakat, kötürüm, felçli: sakat; felçli.

**عَطْلَاْنُ**
**عَطْلَاْنُ** 33
a. [ topl. ] 21 (b), (c)’ye bak.

**عَطْلَآءُ**
**عَطْلَآءُ** 42 ,
a. Süssüz (kadın).

**مِعْطَاْل**
**مِعْطَاْل** 45 ,
a. 42’ye bak.

**عَطَّلَ**
N. P. **عَطَّلَ** II ,
a. 21 (b)’ye bak.

b. Umursanmamış, ihmal edilmiş, terk edilmiş; ekilmemiş, nadas (toprak).

c. [ topl. ], Hasarlı, bozuk, harap; işe yaramaz.

d. [ topl. ], Kesilme, durma (kârlar vb.).

**عَطَّلَ**
N. Ac. **عَطَّلَ** II ,
a. Materyalizm.

**مُعَطِّلَة**
**مُعَطِّلَة**
a. Ateistlerin, materyalistlerin belli bir fırkası.

**عُطْل المَال**
**عُطْل المَال**
a. [ topl. ], Faiz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عطل
عَطِلَ - يَعْطَلُ - عَطَّلَ - يُعَطِّلُ، عُطِّلَ - يُعَطَّلُ - مُعَطَّل - مُعَطَّلة
عَطِلَ - يَعْطَلُ + الكائن (البئر - الأرض -العشار): يتوقف عن العمل لعدم وجود ما يعمله: لا يعمل ولا ينتج ولا يثمر لفقد ما يعمل عليه: يخلو ويفرغ ما كان عنده من أشياء يعمل عليها، فيتوقف عن العمل فلا يعود يثمر ولا ينتج
عَطَّلَ - يُعَطِّلُ: على وزن " فَعَّل " من " عَطِلَ - يَعْطَلُ ": يجعله  " يَعْطَلُ " على وجه التكرار والشدة: يجعله لا يعمل ولا ينتج ولا يثمر، وذلك لذهابه بكل المواد اللازمة له ليعمل عليها
وهو في البئر: فراغها من الماء ، وفي العشار فراغها من الحمل أو اللبن (أو ذهاب ما تعاشره)، وهو عند الرجل الذي يعمل: فراغه من أية واجبات أو مهمة أو عمل، وفي الآلة: فراغها من المواد اللازمة للإنتاج
عُطِّلَ - يُعَطَّلُ: مبني للمجهول من " عَطَّلَ - يُعَطِّلُ "
مُعَطَّل: اسم مفعول من فعل " عَطَّلَ - يُعَطِّلُ ": فارغة غير مشغولة بشغل
مُعَطَّلة: مؤنث " مُعَطَّل "
ملاحظة: يختلف معنى تعطل في القرآن عن المعنى الشائع، حيث نريد بتعطلت الآلة بالعرف الشائع أي تخربت، بينما المعنى القرآني: تعطلت  أي لا زالت سليمة ولكن لا توجد مواد أولية لها فلا تعمل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف التام للفعل عن العمل والاستمرار فيه" ، وهي:
تَبَّ - يّتِبُّ، قَلَعَ - يَقْلَعُ، سَكَتَ - يَسكُتُ، أبَلَ - يَأبِلُ، صَامَ - يَصُوْمُ، عَطَل - يَعْطَلُ
عطلت
 	﴿وإذا العشار عطلت (4)﴾ التكوير
معطلة
 ﴿فكأين من قرية أهلكناها وهي ظالمة فهي خاوية على عروشها وبئر معطلة وقصر مشيد (45)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [عطل] ع ط ل: عَطِلَت المرأة من باب طرِب و تَعَطَّلَت إذا خلا جيدها من القلائد فهي عُطُل بضمتين و عَاطِلٌ و مِعْطالٌ وقد يُستعمل العَطَل في الخُلُو من الشيء وإن كان أصله في الحلي يقال عَطِلَ الرجل من المال والأدب فهو عُطْلٌ بضم الطاء وسكونها و تَعَطَّل الرجل إذا بقي لا عمل له والاسم العُطْلَةُ و التَّعْطِيلُ التفريغ وبئر مُعَطَّلةٌ لبُيُود أهلها وفي الحديث عن عائشة رضي الله تعالى عنها في امرأة توفيت فقالت عَطِّلُوها أي انزعوا حليها و المُعَطَّلُ الموات من الأرض وإبل مُعَطَّلَةٌ لا راعي لها
الراغب
عطل
- العطل: فقدان الزينة والشغل، يقال: عطلت المرأة (انظر: الأفعال 1/303)، فهي عطل وعاطل، ومنه: قوس عطل: لا وتر عليه، وعطلته من الحلي، ومن العمل فتعطل. قال تعالى: }وبئر معطلة{ [الحج/45]، ويقال لمن يجعل العالم بزعمه فارغا عن صانع أتقنه وزينه: معطل، وعطل الدار عن ساكنها، والإبل عن راعيها.
ملخص اللسان:
1.     عَطِلَتِ المرأَةُ تَعْطَل عَطَلاً وعُطولاً وتَعَطَّلَتْ إِذا لم يكن عليها حَلْيٌ ولم تَلْبَس الزينة وخَلا جِيدُها من القَلائد
2.     العَطَلُ: شَخْصُ الإِنسان
3.     وقد يُسْتَعمل العَطَلُ في الخُلُوِّ من الشيء، وإِن كان أَصله في الحَلي؛
4.     يقال: عَطِلَ الرجلُ من المال والأَدب، فهو عُطْلٌ وعُطُلٌ مثل عُسْر وعُسُر.
5.     وتعطيلُ الحُدود: أَن لا تُقام على من وَجَبَتْ عليه.
6.     وعُطِّلت الغَلاّتُ والمَزارِعُ إِذا لم تُعْمَر ولم تُحْرَث.
7.     وفلان ذو عُطْلة إِذا لم تكن له ضَيْعة يُمارِسها.
8.      ودَلوٌ عَطِلة إِذا انقَطَع وذَمُها فتعطَّلت من الاستقاء بها
9.     والمُعَطَّل: المَواتُ من الأَرض، وإِذا تُرِك الثَّغْر بلا حامٍ يَحْمِيه فقد عُطَّل،
10.                        والمواشي إِذا أُهملت بلا راع فقد عُطِّلت.
11.                         والتعطيل: التفريغ.
12.                        وعَطَّلَ الدارَ: أَخلاها.
13.                        وكلُّ ما تُرِك ضَيَاعاً مُعَطَّل ومُعْطَل.
لسان العرب
● - عطل: عَطِلَتِ المرأَةُ تَعْطَل عَطَلاً وعُطولاً وتَعَطَّلَتْ إِذا لم     يكن عليها حَلْيٌ ولم تَلْبَس الزينة وخَلا جِيدُها من القَلائد.     وامرأَةٌ عاطِلٌ، بغير هاء، من نِسْوَةٍ عَواطِلَ وعُطَّلٍ؛ أَنشد     القَناني:ولو أَشْرَفَتْ من كُفَّةِ السِّتْرِ عاطِلاً،     لَقُلْتَ: غَزالٌ ما عَلَيْهِ خَضَاضُ     وامرأَة عُطُلٌ من نسوة أَعطال؛ قال الشّماخ:     يا ظَبْيةً عُطُلاً حُسَّانةَ الجِيد     فإِذا كان ذلك عادتها فهي مِعْطالٌ. وقال ابن شميل: المِعْطال من النساء     الحَسْناء التي تُبالي أَن تَتَقَلَّد القِلادة لجمالها وتمامها.     ومَعاطِلُ المرأَة: مَواقِعُ حَلْيِها؛ قال الأَخطل:     زانَتْ مَعاطِلَها بالدُّرِّ والذَّهَب     (* قوله «زانت إلخ» صدره كما في التكملة:     من كل بيضاء مكسال برهرهة)     وامرأَة عَطْلاء: لا حَلْيَ عليها. وفي الحديث: يا عَليُّ مُرْ نساءك لا     يُصَلِّين عُطُلاً؛ العَطَل: فِقْدان الحليِ. وفي حديث عائشة: كَرِهَت     أَن تُصلي المرأَةُ عُطُلاً ولو أَن تُعَلِّق في عُنُقها خيْطاً. وجِيدٌ     مِعْطالٌ: لا حَليَ عليه، وقيل: العاطِل من النساء التي ليس في عُنُقها     حَليٌ وإِن كان في يديها ورجليها. والتَّعَطُّل: ترك الحَلْي. والأَعْطال     من الخيل والإِبل: التي لا قَلائد عليها ولا أَرْسان لها، واحدها عُطُلٌ؛     قال الأَعشى:     ومَرْسُونُ خَيْلٍ وأَعْطالُها     وناقةٌ عُطُلٌ: بلا سِمةٍ؛ عن ثعلب، والجمع كالجمع؛ وقوله أَنشده ابن     الأَعرابي:     في جلَّةٍ منها عَداميسَ عُطُل     (* قوله «عداميس» كذا في الأصل والمحكم بالدال، ولعله بالراء جمع عرمس     كزبرج، وهي الناقة المكتنزة الصلبة).     يجوز أَن يكون جمع عاطِل كبازِل وبُزُل، ويجوز أَن يكون العُطُل يقع على     الواحد والجمع. وقَوْسٌ عُطُلٌ: لا وَتر عليها، وقد عَطَّلها. ورجل     عُطُلٌ:     لا سَلاح له، وجمعه أَعْطالٌ؛ وكذلك الرَّعِيَّة     (* قوله «وكذلك الرعية     إلخ» هي بقية عبارة الازهري الآتية ومحلها بعد قوله: والمواشي إذا اهملت     بلا راع فقد عطلت) إِذا لم يكن لها والٍ يَسوسُها فهم مُعَطَّلون. وقد     عُطِّلوا أَي أُهْمِلوا. وإِبلٌ مُعَطَّلة: لا راعي لها.     والمُعَطَّل: المَواتُ من الأَرض، وإِذا تُرِك الثَّغْر بلا حامٍ     يَحْمِيه فقد عُطَّل، والمواشي إِذا أُهملت بلا راع فقد عُطِّلت. والتعطيل:     التفريغ. وعَطَّلَ الدارَ: أَخلاها. وكلُّ ما تُرِك ضَيَاعاً مُعَطَّلٌ     ومُعْطَل. ومن الشاذ قراءة من قرأَ: وبئرٍ مُعْطَلة؛ وبئرٌ مُعَطَّلةٌ؛ لا     يُسْتَقى منها ولا يُنْتَفَع بمائها، وقيل: بئر مُعَطَّلة لبُيود أَهلها.     وفي الحديث عن عائشة، رضي الله عنها، في امرأَة تُوُفِّيت: فقالت     عَطِّلوها أَي انزِعُوا حَلَيَها واجعلوها عاطلاً.     والعَطَلُ: شَخْصُ الإِنسان، وعمَّ به بعضُهم جميعَ الأَشخاص، والجمع     أَعطال. والعَطَلُ: الشخص مثل الطَّلَل؛ يقال: ما أَحسَنَ عطَله أَي     شَطاطَه وتمامَه. والعَطَلُ: تمامُ الجسم وطوله. وامرأَة حَسَنةُ العَطَل إِذا     كانت حسنة الجُرْدة أَي المُجَرَّد. وامرأَة عَطِلةٌ: ذات عَطَل أَي     حُسْن جسم؛ وأَنشد أَبو عمرو:     وَرْهاء ذات عَطَلٍ وَسِيم     وقد يُسْتَعمل العَطَلُ في الخُلُوِّ من الشيء، وإِن كان أَصله في     الحَلي؛ يقال: عَطِلَ الرجلُ من المال والأَدب، فهو عُطْلٌ وعُطُلٌ مثل عُسْر     وعُسُر. وتعطيلُ الحُدود: أَن لا تُقام على من وَجَبَتْ عليه. وعُطِّلت     الغَلاّتُ والمَزارِعُ إِذا لم تُعْمَر ولم تُحْرَث. وفلان ذو عُطْلة إِذا     لم تكن له ضَيْعة يُمارِسها. ودَلوٌ عَطِلة إِذا انقَطَع وذَمُها     فتعطَّلت من الاستقاء بها. وفي حديث عائشة ووَصَفَتْ أَباها: رَأَب الثَّأَى     وأَوْذَم العَطِلة؛ قال: هي الدلو التي تُرِك العَمَل بها حيناً وعُطِّلَتْ     وتقَطَّعتْ أَوذامُها وعُراها، تريد أَنه أَعاد سُيورَها وعَمِلَ عُراها     وأَعادها صالحةً للعَمَل، وهو مَثَلٌ لِفعْله في الإِسلام بعد النبي،     صلى الله عليه وسلم، أَي أَنه ردَّ الأُمور إِلى نِظامها وقَوَّى أَمْرَ     الإِسلام بعد ارتداد الناس وأَوْهى أَمرَ الرِّدَّة حتى استقام له     الناس.وتعَطَّل الرجلُ إِذا بَقيَ لا عَمَل له، والاسم العُطْلة. والعَطِلة من     الإِبل: الحسَنة العَطَل إِذا كانت تامَّة الجسم والطول؛ قال أَبو عبيد:     العَطِلات من الإِبل الحِسانُ، فلم يَشتقَّه؛ قال ابن سيده: وعندي أَن     العَطِلات على هذا إِنما هو على النسب. والعطِلة أَيضاً: الناقة     الصَّفِيُّ؛ أَنشد أَبو حنيفة لِلَبيد:     فلا نَتَجاوَزُ العَطِلاتِ منها     إِلى البَكْرِ المُقارِبِ والكَزُوم     ولكنّا نُعِضُّ السَّيْفَ منها     بأَسْؤُقِ عافياتِ اللَّحْم، كُوم     والعَطَلُ: العُنُق؛ قال رؤبة:     أَوْقَصُ يُخْزي الأَقْرَبينَ عَطَلُه     وشاةٌ عَطِلة: يُعْرَف في عُنُقها أَنها مِغْزار.     وامرأَة عَيْطَلٌ: طويلة، وقيل: طويلة العُنُق في حُسْن جسم، وكذلك من     النوق والخيل، وقيل: كلُّ ما طال عُنُقُه من البهائم عَيْطَلٌ.     والعَيْطَل: الناقة الطويلة في حُسْن مَنْظَر وسِمَن؛ قال ابن كُلثوم:     ذِراعَيْ عَيْطَلٍ أَدْماء بِكْرٍ،     هِجانِ اللَّوْنِ لم تَقْرَأْ جَنِينا     وهذا البيت أَورده الجوهري:     ذِراعَيْ عَيْطَلٍ أَدْماء بَكْرٍ،     تَرَبَّعَتِ الأَماعِزَ والمُتُونا     وفي قصيد كعب:     شَدَّ النهارِ ذِراعَيْ عَيْطَلٍ نَصَفٍ     قال ابن الأَثير: العَيْطَلُ الناقةُ الطويلة، والياء زائدة. وهَضْبةٌ     عَيْطَلٌ: طويلة. والعَطَلُ والعَيْطَلُ والعَطِيلُ: شِمْراخٌ من طَلْع     فُحَّال النخل يُؤَبَّر به؛ قال الأَزهري: سمعته من أَهل الأَحساء؛ وأَما     قول الراجز:     باتَ يُبارِي شَعْشَعاتٍ ذُبَّلا،     فهْيَ تُسمَّى زَمْزَماً وعَيْطَلا،     وقدْ حدَوْناها بهَيْدٍ وَهَلا     (* قوله «بات يباري» كذا في الأصل ونسختي الصحاح هنا، وسيأتي في ترجمة     زمم: باتت تباري، بضمير المؤنث).     فهما اسمان لناقة واحدة؛ قال ابن بري: الراجز هو غَيْلان بن حُرَيْث     الربعي، قال: وصوابه بهَيْدٍ وحَلا، لأَن هَلا زَجْرٌ للخيل وحَلا زَجْرٌ     للإِبل، والراجز إِنما وَصَف إِبلاً لا خيلاً.     وعَطالةُ: اسم رجل وجَبل. والمُعَطَّل: من شعراء هُذَيْل؛ قال الأَزهري:     ورأَيت بالسَّودة من دِيارات بني سَعْدٍ جَبَلاً مُنِيفاً يقال له     عَطالة، وهو الذي قال فيه القائل:     خَلِيليَّ، قُوما في عَطالة فانْظُرا:     أَناراً تَرَى من ذي أَبانَيْنِ أَم بَرْقا؟     وفي ترجمة عضل: اعْضَأَلَّتِ الشجرةُ كَثُرت أَغصانها والْتَفَّتْ؛     وأَنشد:     كأَنَّ زِمامَها أَيْمٌ شُجاعٌ،     تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُعْضَئِلَّة     قال أَبو منصور: الصواب مُعْطَئِلَّة، بالطاء، وهي الناعمة، ومنه قيل     شجر عَيْطَلٌ أَي ناعم.
مقاييس اللغة:
(عطل) العين والطاء واللام أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على خلوٍّ وفَراغ. يقول: عُطِّلت الدارُ، ودارٌ معَطَّلة ومتى تُركت الإبلُ بلا راعٍ فقد عُطِّلت، وكذلك البئر إذا لم تُورَدْ ولم يُستَقَ([2]) [منها]. قال الله تبارك وتعالى: ﴿وبِئرٍ مُعَطَّلةٍ﴾  [الحج 45]، وقال تعالى:﴿وَإذا العِشَارُ عُطِّلَتْ﴾ [التكوير 4]. وكل شيءٍ خلا من حافظٍ فقد عُطِّل. من ذلك تعطيلُ الثُّغورِ وما أشبهَهَا. ومن هذا الباب: العَطَل وهو العُطُول، يقال امرأةٌ عاطل، إذا كانت لا حَلْيَ لها، والجمع عواطلُ. قال:
يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة  *** وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا([3])
وقوس عُطُلٌ: لا وَتَر عليها. وخيلٌ أعْطَالٌ: لا قلائد لها.
وشذّت عن هذا الأصل كلمةٌ، وهي الناقة العَيْطَل، وهي الطَّويلةُ في حُسن. وربَّما وُصِفَتْ بذلك المرأةُ، قال ذو الرُّمَّة في النّاقة:
نَصَبَتْ له ظَهرِي على متن عِرمِسٍ  *** رُوَاع الفُؤادِ حُرَّةِ الوجه عَيْطلِ([4])
القاموس المحيط:
عَطِلَتِ المرأةُ، كفرِحَ، عَطَلاً بالتحريكِ وعُطولاً وتَعَطَّلَتْ إذا لم يكن عليها حَلْيٌ، فهي عاطِلٌ وعُطُلٌ، بضمتينِ، من عَواطِلَ وعُطَّلٍ وأعْطالٍ. ومُعْتادَتُها مِعْطالٌ. ومَعاطِلُهَا مَواقعُ حُلِيِّها.
والأَعْطال من الخَيْل والإِبِلِ: التي لا قلائدَ عليها، ولا أرْسانَ لها، والتي لا سِمَةَ عليها، و : الرجالُ لا سِلاحَ معهم. واحدةُ الكلِّ: عُطُلٌ، بضمتينِ، و : الأَشْخاصُ، والواحدُ: كجَبَلٍ.
والتَّعْطيلُ: التَّفْريغُ والإِخلاءُ، وَتَرْكُ الشيءِ ضَياعاً. والعَطِلَةُ من الإِبِلِ، كفرِحةٍ: الحَسَنَةُ الجِسْمِ، والناقةُ الصَّفِيُّ، والمِغْزارُ من الشِّياهِ، والدَّلْوُ التي انْقَطَعَ وذَمُها. والعَطَلُ، محرَّكةً: العُنُقُ.
والعَيْطَلُ: الطويلةُ العُنُقِ في حُسْنِ جِسْمٍ، أو كُلُّ ما طالَ عُنُقُه. والعَيْطَلُ، كحَيْدَر، والعَطيلُ، كأميرٍ: شِمْراخٌ من طَلْع فُحَّالِ النَّخْلِ. وكمُعَظَّمٍ: شاعرٌ هُذَلِيٌّ، والمَواتُ من الأرضِ.
وإبِلٌ مُعَطَّلَةٌ: لا راعِيَ لها. وعَطَالَةُ، كسحابةٍ: جَبَلٌ لبني تَميمٍ، ورجُلٌ. وتَعَطَّلَ: بَقِيَ بِلا عَمَلٍ، والاسمُ: العُطْلَةُ، بالضم. وعَطِلَ، كفرِحَ: عَظُمَ بَدَنُهُ، و من المالِ والأَدَبِ: خَلا، فهو عُطْلٌ، بضمةٍ وبضمتين. وقوسٌ عُطُلٌ: بِلا وَتَرٍ
تاج العروس:
عطل
عَطِلَتِ المَرأَةُ كفَرِحَ عَطَلاً بالتَّحريك وعليه اقتصر الجَوْهَرِيّ وعُطولاً بالضَّمِّ نقله الصَّاغانِيُّ وابنُ سِيدَه وتعطَّلَتْ : إذا لم يكن عليها حَلْيٌ ولم تلبَسِ الزِّينَةَ وفي الصحاحِ : إذا خلا جيدُها من القلائدِ وقال الرَّاغِبُ : العَطَلُ : فِقدانُ الزِّينَةِ والشُّغْلِ فهي عاطِلٌ بغير هاءٍ أَنشدَ القَنانِيُّ :
ولو أَشرَفَتْ من كُفَّةِ السِّتْرِ عاطِلاً ... لقُلْتَ غَزالٌ ما عليه خَضاضٌ وقِيل : العاطِلُ من النِّساءِ : التي ليس في عنُقِها حَلْيٌ وإن كان في يديها ورِجلَيْها وعُطُلٌ بضَمَّتينِ ومنه الحديثُ : أَنَّ عائشةَ رضي الله تعالى عنها كرِهَتْ أَن تُصَلِّيَ المَرأَةُ عُطُلاً ولو أنْ تُعَلِّقَ في عنُقِها خَيطاً . وقال الشّمّاخُ :
" يا ظَبْيَةً عُطُلاً حُسّانَةَ الجِيدِ ومن سجعات الأَساس : رُبَّ عارِيَةٍ عُطُل لا يَشينُها العُريُ والعَطَلْ وكاسيَةٍ حالِيَةٍ لا يَزينُها الحَلْيُ والحُلَلْ . من نِسوَةٍ عَواطِلَ وعُطَّلٍ كسُكَّرٍ كلاهما جمعُ عاطِلٍ وأَعطال جَمعُ عُطُلٍ بضَمَّتينِ . ومُعتادَتُها مِعطالٌ قال امرؤ القيسِ :
ليالِيَ سَلمى إذْ تُريكَ مُنَصَّباً ... وجِيداً كجِيدِ الرِّيمِ ليس بمِعطالِ وقال ابنُ شُمَيْلٍ : المِعطالُ من النِّساءِ : الحَسناءُ التي لا تُبالي أَن تتَقَلَّدَ القَلائدَ لِجَمالِها وتَمامِها ومَعاطِلُها : مَواقِعُ حُلِيِّها عن ابْن دُرَيْدٍ قال الأَخطَلُ :
مِن كُلِّ بَيضاءَ مِكسالٍ بَرَهْرَهَةٍ ... زانَتْ مَعاطِلَها بالدُّرِّ والذَّهَبِ والأَعطال من الخيل والإِبِل : التي لا قلائد عليها ولا أرسان لها واقتصر الجوهري على الابل وقال الأعشى :
" ومرسون خيل وأعطالها وقال ثعلب : الأعطال من الابل التي لا سِمَةَ عليها . في الصِّحاح : الأَعطالُ : الرِّجالُ الذينَ لا سِلاحَ معهم واحِدَةُ الكُلِّ عُطُلٌ بضَمَّتينِ يُقال : فرَسٌ عُطُلٌ وناقةٌ عُطُلٌ ورجلٌ عُطُلٌ وأَنشدَ ابْن الأَعْرابِيِّ :
" في جِلَّةٍ مِنها عَداميسُ عُطُلْ قيل : إنَّه يَجوزُ أَنْ يكونَ جمعَ عاطِلٍ كبازِلٍ وبُزُلٍ . الأَعطالُ : الأَشخاصُ والواحِدُ عَطَلٌ كجَبَلٍ وخصَّ به بعضُهم شخصَ الإنسانِ وكذلكَ الطَّلَلُ والأَطلالُ بمعناهُ يُقال : ما أَحسَنَ عَطَلَهُ أَي شَطاطَهُ وتَمامَهُ كما في الصِّحاحِ . والتَّعطيلُ : التَّفريغُ كما في الصِّحاحِ . أَيضاً : الإخْلاءُ في مثلِ الدَّارِ ونَحوِها . أَيضاً : تَرْكُ الشيءِ ضَياعاً . وفي حديث عائشة رضي الله تعالى عنها في امرأَةٍ توفِّيَتْ فقالت : عَطِّلوها : أَي انزَعوا حُلِيَّها واجْعلوها عاطِلاً . والعَطِلَةُ من الإبلِ كفَرِحَةٍ : الحَسَنَةُ العَطَلِ إذا كانت تامَّةَ الجِسمِ والطُّولِ وقال أَبو عُبيدٍ : العَطِلاتُ من الإبلِ : الحِسانُ فلم يَشْتَقَّه قال ابن سيدَه : وعندي أَنَّ العَطِلاتِ على هذا إنَّما هو على النَّسَبِ . العَطِلَةُ أَيضاً : النَّاقَةُ الصَّفِيُّ أَنشدَ أَبو حنيفةَ لِلَبيدٍ :
فلا نَتجاوَزُ العَطِلاتِ منها ... إلى البَكْرِ المُقارِبِ والكَزُومِ
ولكِنّا نُعِضُّ السَّيْفَ مِنها ... بأَسْؤُقِ عافِياتِ اللَّحْمِ كُومِ
العَطِلَةُ أَيضاً : المِغْزارُ من الشِّياهِ عن اللَّيْثِ ونَصُّه في العينِ : شاةٌ عَطِلَةٌ : يُعرَفُ في عنقِها أَنَّها غَزيرَةٌ . العَطِلَةُ أَيضاً : الدَّلْوُ التي انقَطَعَ وذَمُها فتعَطَّلَتْ من الاستِقاءِ بها وقال ابن الأَثيرِ : هي التي تُرِكَ العمَلُ بها حِيناً وعُطِّلَتْ وتَقطَّعَتْ أَوْذامُها وعُراها ومنه حديثُ عائشةَ تصفُ أَباها رضي الله تعالى عنهما : فرَأَبَ الثّأْيَ وأَوذَمَ العَطِلَةَ . أَرادَتْ أَنَّه ردَّ الأُمورَ إلى نِظامها وقَوَّى أَمرَ الإسلامِ بعدَ ارتدادِ النّاسِ وأَوهَى أًمر الرِّدَّةِ حتَّى استقامَتْ له الأُمورُ . والعَطَلًُ مُحرَّكَةً : العُنُقُ قال رؤبَةُ :
" أوْقَصُ يُخزي الأَقرَبينَ عَطَلُه والعَيْطَلُ من النِّساءِ كحَيْدَرٍ : الطَّويلَةُ العَطَلِ أَي العُنُقِ في حُسْنِ جِسْمٍ وقيل : الطَّويلَةُ مُطلَقاً وكذلكَ من النُّوقِ والخَيلِ أَو كلًُّ ما طالَ عُنُقُه من البَهائمِ : عَيْطَلٌ وقال ابنُ كُلثومٍ :
ذِراعَيْ عَيْطَلٍ أَدْماءَ بَكْرٍ ... هِجانِ اللَّوْنِ لمْ تَقرأْ جَنينا العَيْطَلُ : النّاقَةُ الطَّويلَةُ في حُسْنِ مَنظَرٍ وسِمَنٍ والياءُ زائدة . والعَيْطَلُ كحَيْدَرٍ والعَطِيلُ كأَميرٍ : شِمْراخٌ من طَلْعِ فُحّالِ النَّخْلِ يُؤْبَرُ به قال الأَزْهَرِيّ : سمعْتُ ذلكَ من النَّخْلِيَّيْنِ بالأحساءِ . المُعَطَّلُ كمُعَظَّمٍ : شاعِرٌ هُذَلِيٌّ : أَخو بني رُهْمِ بنِ سَعْدِ بنِ هُذيل . أَيضاً : المَواتُ من الأَرضِ لأَنَّها عُطِّلَتْ أَي أُهْمِلَتْ من خِدْمَتِها . وإبِلٌ مُعطَّلَةٌ : لا راعِيَ لها وكذلكَ كلُّ ماشِيَةٍ إذا أُهملَتْ بلا راعٍ فقد عُطِّلَتْ . وعَطالَةُ كسَحابَةٍ : جبلٌ لِبني تَميمٍ قال سُوَيد بنُ كُراعَ العُكْلِيُّ :
خَليلَيَّ قوما في عَطالَةَ فانْظُرا ... أَناراً تَراءى في عَطالَةَ أَمْ بَرْقا كما في العباب وليس فيه لِبَني تَميم وفي التَّهذيبِ : قال الأَزْهَرِيّ : ورأَيتُ بالسَّوْدَةِ من دِياراتِ بَني سَعْدٍ جَبلاً مُنيفاً يُقال له عَطالَةُ وهو الذي قال فيه القائلُ :
خَليلَيَّ قُوما في عَطالَةَ فانْظُرا ... أَناراً تَرى من ذي أبانَيْنِ أَم بَرْقا عَطالَةُ : اسمُ رَجُلٍ . وتَعَطَّلَ الرَّجُلُ : بَقِيَ بلا عمَلٍ وفي بعض نسخ الصِّحاحِ : إذا بقيَ لا شيءَ له . والاسمُ : العُطْلَةُ بالضَّمِّ يقال : هو يَشكو العُطْلَةَ . وعَطِلَ كفَرِحَ : عَظُمَ بدَنُه نقلع الصَّاغانِيُّ . قال الجَوْهَرِيُّ : قد يُستعمَلُ العَطَلُ في الخُلُوِّ من الشيءِ وإن كانَ أَصلُه في الحَلْيِ يقال : عَطِلَ الرَّجُلُ من المالِ والأَدَبِ : أَي خَلا منهما فهو عُطْلٌ بضَمَّةٍ وبِضَمَّتينِ مثل : عُسْرٍ وعُسُرٍ وخُلْقٍ وخُلُقٍ . وقَوسٌ عُطُلٌ بضَمَّتينِ : بِلا وَتَرٍ والجَمعُ أَعطالٌ وقد عَطَّلَها تَعطيلاً . ومِمّا يُستدرَكُ عليه : امْرأَةٌ عَطْلاءُ : لا حَلْيَ عليها . والرَّعِيَّةُ إذا لم يكن لها والٍ يَسوسُها فهُم مُعَطَّلونَ وقد عُطِّلوا أَي أُهمِلوا . وإذا تُرِكَ الثَّغْرُ بلا حامٍ يَحميهِ فقد عُطِّلَ . وبِئْرٌ مُعَطَّلَةٌ : لا يُستَقى منها ولا يُنتَفَعُ بمائها وقيل : بئرٌ مُعَطَّلَةٌ لِبُيُودِ أَهلِها ومن الشّاذِّ قراءَةُ مَنْ قرأَ " وبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ " وكلُّ ما تُرِكَ ضَياعاً : مُعْطَلٌ ومُعَطَّلُ قلتُ : وهي قراءَةُ الجَحْدَرِيِّ . وامرأَةٌ حِسَنَةُ العَطَلِ مُحَرَّكَةً : إذا كانت حَسَنَةَ الجُرْدَةِ . وامرأَةٌ عَطِلَةٌ كفَرِحَةٍ : ذاتُ عُطَلٍ أَي حُسْنُ جِسْمٍ وأَنشدَ أَبو عَمروٍ :
" وَرْهاء ذاتُ عَطَلٍ وَسِيمِ وتَعطيلُ الحُدودِ : أَن لا تُقامَ على مَنْ وَجَبَتْ عليه . وعُطِّلَتِ الغَلاّتُ والمَزارِعُ : إذا لمْ تُعمَرْ ولَمْ تُحرَثْ . وهو ذو عُطْلَةٍ بالضَّمِّ : إذا لم تكن له ضَيْعَةٌ يُمارِسُها . وهَضبَةٌ عَيْطَلٌ : طويلَةٌ . والعَطَلُ : شِمراخُ فحْلِ النَّخْلِ . وعَيْطَلُ : اسمُ ناقَةٍ بعَينِها نقله الجَوْهَرِيُُّ وأَنشدَ ابنُ برّيّ :
" باتَتْ تُباري شَعْشَعاتٍ ذُبَّلا
" فهي تُسَمَّى زَمْزماً وعَيْطَلا
وشَجَرٌ عَيْطَلٌ : ناعِمٌ . واعْطأَلَّتِ الشَّجَرَةُ كاطْمَأَنَّتْ : كَثُرَتْ أَغصانُها واشتدَّ التِفافُها نقله الأَزْهَرِيُّ وقد مرَّ في ترجَمة عضل . وقولُه تعالى : " وإذا العِشارُ عُطِّلَتْ " أَي لاشتِغالِهِم بأَهوال يومِ القيامَةِ . وأَبو عَمروٍ صَفوانُ بنُ المُعَطِّلِ بنِ رُحَيْضَةَ الذَّكْوانِيُّ السُّلَمِيُّ : صحابِيٌّ رضي الله تعالى عنه . ويُقال لِمَنْ يَجعَلُ العالَمَ بزَعْمِهِ فارِغاً عن صانِعٍ أَتقنَهُ وزَيَّنَه : مُعَطِّلٌ قاله الرَّاغِبُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
