# عطل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عطل

عطلت المرأة، كفرح، عطلا، بالتحريك، وعليه اقتصر الجوهري، وعطولا، بالضم نقله الصاغاني وابن سيده، وتعطلت: إذا لم يكن عليها حلي ولم تلبس الزينة، وفي الصحاح: إذا خلا جيدها من القلائد، وقال الراغب: العطل: فقدان الزينة والشغل فهي عاطل بغير هاء، أنشد القناني:
  ولو أشرفت من كفة الستر عاطلا                      لقلت غزال ما عليه خضـاض وقيل: العاطل من النساء: التي ليس في عنقها حلي وإن كان في يديها ورجليها، وعطل بضمتين، ومنه الحديث: أن عائشة رضي الله تعالى عنها كرهت أن تصلي المرأة عطلا، ولو أن تعلق في عنقها خيطا. وقال الشماخ:
  يا ظبية عطلا حسانة الجيد ومن سجعات الأساس: رب عارية عطل لا يشينها العري والعطل، وكاسية حالية لا يزينها الحلي والحلل. من نسوة عواطل وعطل، كسكر، كلاهما جمع عاطل، وأعطال جمع عطل، بضمتين. ومعتادتها معطال، قال امرؤ القيس:
  ليالي سلمى إذ تريك منصـبـا                      وجيدا كجيد الريم ليس بمعطال وقال ابن شميل: المعطال من النساء: الحسناء التي لا تبالي أن تتقلد القلائد، لجمالها وتمامها، ومعاطلها: مواقع حليها، عن ابن دريد، قال الأخطل:
  من كل بيضاء مكسال برهرهة                      زانت معاطلها بالدر والذهب والأعطال من الخيل والإبل: التي لا قلائد عليها ولا أرسان لها واقتصر الجوهري على الابل وقال الأعشى:
  ومرسون خيل وأعطالها وقال ثعلب: الأعطال من الابل التي لا سمة عليها. في الصحاح: الأعطال: الرجال الذين لا سلاح معهم، واحدة الكل عطل بضمتين، يقال: فرس عطل، وناقة عطل، ورجل عطل، وأنشد ابن الأعرابي:
  في جلة منها عداميس عطل قيل: إنه يجوز أن يكون جمع عاطل، كبازل وبزل. الأعطال: الأشخاص والواحد عطل، كجبل، وخص به بعضهم شخص الإنسان، وكذلك الطلل والأطلال بمعناه، يقال: ما أحسن عطله، أي شطاطه وتمامه، كما في الصحاح. والتعطيل: التفريغ، كما في الصحاح. أيضا: الإخلاء، في مثل الدار ونحوها. أيضا: ترك الشيء ضياعا. وفي حديث عائشة رضي الله تعالى عنها في امرأة توفيت فقالت: عطلوها: أي انزعوا حليها واجعلوها عاطلا. والعطلة من الإبل، كفرحة: الحسنة العطل إذا كانت تامة الجسم والطول، وقال أبو عبيد: العطلات من الإبل: الحسان، فلم يشتقه، قال ابن سيده: وعندي أن العطلات على هذا إنما هو على النسب. العطلة أيضا: الناقة الصفي، أنشد أبو حنيفة للبيد:
  فلا نتجاوز العطلات منهـا                      إلى البكر المقارب والكزوم
  ولكنا نعض السيف منـهـا                      بأسؤق عافيات اللحم كـوم

  العطلة أيضا: المغزار من الشياه، عن الليث، ونصه في العين: شاة عطلة: يعرف في عنقها أنها غزيرة. العطلة أيضا: الدلو التي انقطع وذمها فتعطلت من الاستقاء بها، وقال ابن الأثير: هي التي ترك العمل بها حينا وعطلت وتقطعت أوذامها وعراها، ومنه حديث عائشة تصف أباها رضي الله تعالى عنهما: فرأب الثأي وأوذم العطلة. أرادت أنه رد الأمور إلى نظامها، وقوى أمر الإسلام بعد ارتداد الناس، وأوهى أمر الردة حتى استقامت له الأمور. والعطل، محركة: العنق، قال رؤبة:
  أوقص يخزي الأقربين عطله والعيطل من النساء، كحيدر: الطويلة العطل، أي العنق في حسن جسم، وقيل: الطويلة مطلقا، وكذلك من النوق والخيل ، أو كل ما طال عنقه من البهائم: عيطل، وقال ابن كلثوم:
  ذراعي عيطل أدماء بكر                      هجان اللون لم تقرأ جنينا العيطل: الناقة الطويلة في حسن منظر وسمن، والياء زائدة. والعيطل كحيدر، والعطيل كأمير: شمراخ من طلع فحال النخل يؤبر به، قال الأزهري: سمعت ذلك من النخليين بالأحساء. المعطل، كمعظم: شاعر هذلي: أخو بني رهم بن سعد بن هذيل. أيضا: الموات من الأرض، لأنها عطلت، أي أهملت من خدمتها. وإبل معطلة: لا راعي لها، وكذلك كل ماشية إذا أهملت بلا راع فقد عطلت. وعطالة، كسحابة: جبل لبني تميم، قال سويد بن كراع العكلي:
  خليلي قوما في عطالة فانظرا                      أنارا تراءى في عطالة أم برقا كما في العباب، وليس فيه لبني تميم، وفي التهذيب: قال الأزهري: ورأيت بالسودة من ديارات بني سعد جبلا منيفا يقال له عطالة، وهو الذي قال فيه القائل:
  خليلي قوما في عطالة فانظـرا                      أنارا ترى من ذي أبانين أم برقا عطالة: اسم رجل. وتعطل الرجل: بقي بلا عمل، وفي بعض نسخ الصحاح: إذا بقي لا شيء له. والاسم: العطلة، بالضم، يقال: هو يشكو العطلة. وعطل، كفرح: عظم بدنه، نقلع الصاغاني. قال الجوهري: قد يستعمل العطل في الخلو من الشيء وإن كان أصله في الحلي، يقال: عطل الرجل من المال والأدب: أي خلا منهما فهو عطل بضمة وبضمتين، مثل: عسر وعسر، وخلق وخلق. وقوس عطل، بضمتين: بلا وتر، والجمع أعطال، وقد عطلها تعطيلا. ومما يستدرك عليه: امرأة عطلاء: لا حلي عليها. والرعية إذا لم يكن لها وال يسوسها فهم معطلون، وقد عطلوا، أي أهملوا. وإذا ترك الثغر بلا حام يحميه فقد عطل. وبئر معطلة: لا يستقى منها ولا ينتفع بمائها، وقيل: بئر معطلة لبيود أهلها، ومن الشاذ قراءة من قرأ  وبئر معطلة  وكل ما ترك ضياعا: معطل ومعطل، قلت: وهي قراءة الجحدري. وامرأة حسنة العطل، محركة: إذا كانت حسنة الجردة. وامرأة عطلة، كفرحة: ذات عطل، أي حسن جسم، وأنشد أبو عمرو:
  ورهاء ذات عطل وسيم وتعطيل الحدود: أن لا تقام على من وجبت عليه. وعطلت الغلات والمزارع: إذا لم تعمر ولم تحرث. وهو ذو عطلة، بالضم: إذا لم تكن له ضيعة يمارسها. وهضبة عيطل: طويلة. والعطل: شمراخ فحل النخل. وعيطل: اسم ناقة بعينها، نقله الجوهري، وأنشد ابن بري:
  باتت تباري شعشعات ذبلا
  فهي تسمى زمزما وعيطلا

  وشجر عيطل: ناعم. واعطألت الشجرة، كاطمأنت: كثرت أغصانها واشتد التفافها، نقله الأزهري، وقد مر في ترجمة ع-ض-ل. وقوله تعالى:  وإذا العشار عطلت  أي لاشتغالهم بأهوال يوم القيامة. وأبو عمرو صفوان بن المعطل بن رحيضة الذكواني السلمي: صحابي رضي الله تعالى عنه. ويقال لمن يجعل العالم بزعمه فارغا عن صانع أتقنه وزينه: معطل، قاله الراغب.

### Türkçe

**عطلت المرأة**; **فرح** gibi, **عطلا**; harekeli (tahrîk ile), ve bununla Cevherî yetinmiştir; ve **عطولا**; zamme ile, bunu Sâğânî ve İbn Sîde nakletmiştir; ve **تعطلت**: üzerinde ziynet eşyası bulunmadığı ve süsü takınmadığı zaman. **الصحاح**’ta: gerdanı gerdanlıklardan boş kaldığı zaman. Râgıb dedi: **العطل**: ziynetin ve meşguliyetin kaybıdır; bu yüzden o, **عاطل**’dır, **هاء** olmaksızın. Kunânî şu beyti okudu:
  Ve eğer örtünün kenarından **عاطلا** olarak görünseydin                      “Üzerinde **خضـاض** olmayan bir ceylan” derdim
Ve denildi: kadınlardan **العاطل**: boynunda ziynet eşyası bulunmayan kimsedir; ellerinde ve ayaklarında olsa bile. Ve **عطل** iki zamme ile; ve ondan hadis: Âişe (Allah Teâlâ ondan razı olsun) kadının **عطلا** olarak namaz kılmasını kerih görmüştür; boynuna bir ip bağlasa bile. Şemmâh dedi:
  Ey **عطلا** ceylan, güzel boyunlu
Ve **الأساس**’ın seci’lerinden: Nice çıplak **عطل** vardır; çıplaklık ve **العطل** onu çirkinleştirmez; ve nice giyinik, süslü vardır; ziynet ve elbiseler onu süslemez. **عواطل** ve **عطل** kadınlardan; **سكر** gibi; ikisi de **عاطل**’ın cem’idir. Ve **أعطال**: iki zamme ile **عطل**’ın cem’idir. Ve onun alışılmışı **معطال**’dır. İmru’ul-Kays dedi:
  Selmâ’nın geceleri; sana bir mevki gösterdiği zaman                      ve bir boyun; ceylanın boynu gibi; **بمعطال** olmayan
İbn Şümeyl dedi: kadınlardan **المعطال**: güzelliği ve tamlığı sebebiyle gerdanlıklar takınmayı umursamayan güzel kadındır. Ve **معاطلها**: ziynetinin yerleridir; İbn Düreyd’den. Ahtal dedi:
  Her bir beyazdan; tembel, dolgun                      **معاطلها**nı inci ve altınla süsledi
Atlardan ve develerden **الأعطال**: üzerinde gerdanlıklar bulunmayan ve yularları olmayanlardır; Cevherî bunu develerle sınırladı. A‘şâ dedi:
  Ve yuları takılmış atlar ve onların **أعطالها**
Sa‘leb dedi: develerden **الأعطال**: üzerinde damga olmayanlardır. **الصحاح**’ta: **الأعطال**: yanlarında silah bulunmayan erkeklerdir; hepsinin tekili iki zamme ile **عطل**’dır. Denir: **فرس عطل** ve **ناقة عطل** ve **رجل عطل**. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Onlardan bir topluluk içinde, **عداميس** **عطل**
Denildi: **عاطل**’ın cem’i olması caizdir; **بازِل** ve **بزل** gibi. **الأعطال**: şahıslar; tekili **عطل**; **جبل** gibi. Bazıları bunu insan şahsına tahsis etti. Ve **الطلل** ve **الأطلال** da onun manasıyladır. Denir: “**ما أحسن عطله**”, yani: onun boyunun uzunluğu ve tamlığı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **التعطيل**: boşaltma; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yine: boş bırakma; ev ve benzeri gibi şeylerde. Yine: bir şeyi zayi ederek terk etme. Âişe’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde, vefat eden bir kadın hakkında dedi ki: **عطلوها**; yani ziynetini çıkarın ve onu **عاطلا** kılın. Ve develerden **العطلة**; **فرحة** gibi: beden ve boyca tam olduğu zaman, ziynetsiz güzel olan. Ebû Ubeyd dedi: develerden **العطلات**: güzellerdir; onu iştikak etmedi. İbn Sîde dedi: bende, bu üzere **العطلات** ancak nisbet üzerinedir. **العطلة** ayrıca: seçkin dişi deve. Ebû Hanîfe, Lebîd için şu beyti okudu:
  Ondan **العطلات**ı aşmayız                      **البكر**e; yakın ve **الكزوم**a
  Fakat ondan kılıcı ısırırız                      etçe sağlam, yığın yığın bacaklarla

**العطلة** ayrıca: koyunlardan çok yünlü olan; Leys’ten. **العين**’deki lafzı: **شاة عطلة**: boynunda, onun bol (yünlü) olduğunun bilindiği. **العطلة** ayrıca: kovası kopmuş ve yıpranmış olduğu için onunla su çekmekten geri kalınan kova. İbnü’l-Esîr dedi: bir müddet onunla çalışmanın terk edildiği; ve **عطلت**; ve onun **أوذام**ı ve **عراها**sı kopup parçalandığıdır. Ondan, Âişe’nin Ebû Bekir’i (Allah Teâlâ ikisinden razı olsun) vasfettiği hadîs: “**فرأب الثأي وأوذم العطلة**”. Muradı: işleri düzenine geri döndürdü; insanlar irtidat ettikten sonra İslâm’ın işini güçlendirdi; irtidadın işini zayıflattı; nihayet işler onun için doğruldu. Ve **العطل**; harekeli: boyun. Ru’be dedi:
  Kısa boylu; yakınları utandırır onun **عطله**sini
Ve kadınlardan **العيطل**; **حيدر** gibi: **العطل**ı uzun olan; yani güzel beden içinde boyun. Ve denildi: mutlak olarak uzun olan; develerden ve atlardan da böyledir; yahut hayvanlardan boynu uzun olan her şey: **عيطل**. İbn Külsûm dedi:
  Kollarım **عيطل**; esmer, genç                      saf renkli; cenin okumamış
**العيطل**: güzel görünüş ve semizlik içinde uzun dişi deve; **الياء** ziyadedir. Ve **العيطل** **حيدر** gibi; ve **العطيل** **أمير** gibi: erkek hurma ağacının **طلع**ından bir dal; onunla dişi hurma aşılanır. Ezherî dedi: bunu Ahsa’daki hurmacılardan işittim. **المعطل**; **معظم** gibi: Hüzeylî bir şair; Benî Rehm b. Sa‘d b. Hüzeyl’in kardeşi. Yine: yerin ölü kısmı; çünkü **عطلت**; yani hizmetinden ihmal edildi. Ve **إبل معطلة**: çobanı olmayan; ve her hayvan sürüsü, çobansız ihmal edilirse, muhakkak **عطلت**. Ve **عطالة**; **سحابة** gibi: Benî Temîm’e ait bir dağ. Süveyd b. Kurâ‘ el-‘Aklî dedi:
  Ey iki dostum, **عطالة**’da durun da bakın                      **عطالة**’da görünen bir ateş mi, yoksa bir şimşek mi
**العباب**’da olduğu gibi; onda “Benî Temîm’e ait” yoktur. **التهذيب**’te: Ezherî dedi: Benî Sa‘d’ın diyarlarından Sûde’de yüksek bir dağ gördüm; ona **عطالة** denir; ve o, şairin dediği şeydir:
  Ey iki dostum, **عطالة**’da durun da bakın                      Zî Ebâneyn’den görünen bir ateş mi, yoksa bir şimşek mi
**عطالة**: bir adam adıdır. Ve **تعطل الرجل**: işsiz kaldı. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: kendisine ait hiçbir şey kalmadığı zaman. İsim: **العطلة**; zamme ile. Denir: “o, **العطلة**’den şikâyet eder.” Ve **عطل**; **فرح** gibi: bedeni büyüdü; Sâğânî nakletti. Cevherî dedi: **العطل** bazen bir şeyden boş olma manasında kullanılır; aslı her ne kadar ziynette ise de. Denir: “adam maldan ve edepten **عطل** oldu”; yani ikisinden boş kaldı; o, bir zamme ile ve iki zamme ile **عطل**’dır; şu misal gibi: **عسر** ve **عسر**; **خلق** ve **خلق**. Ve **قوس عطل**; iki zamme ile: kirişsiz. Cem’i **أعطال**’dır. Ve onu **تعطيلا** ile **عطل** etti. Ve ona ilâve olarak: **امرأة عطلاء**: üzerinde ziynet yok. Ve raiyye, kendilerini idare eden bir vali bulunmadığı zaman, onlar **معطلون**’dur; ve **عطلوا**; yani ihmal edildiler. Ve sınır boyu onu koruyan bir muhafız olmaksızın terk edilirse, muhakkak **عطل** edilmiştir. Ve **بئر معطلة**: ondan su çekilmeyen ve suyundan faydalanılmayan. Ve denildi: **بئر معطلة**; halkının yok olması sebebiyle. Ve şâzdan: “**وبئر معطلة**” diye okuyan kimsenin kıraati. Ve zayi edilerek terk edilen her şey: **معطل** ve **معطل**. Dedim: bu, Cehderî’nin kıraatidir. Ve **امرأة حسنة العطل**; harekeli: güzel **الجردة** olduğu zaman. Ve **امرأة عطلة**; **فرحة** gibi: **عطل** sahibi; yani güzel beden. Ebû Amr şu beyti okudu:
  Ve geniş; **ذات عطل** ve güzel
Ve **تعطيل الحدود**: kendisine vacip olana hadlerin uygulanmamasıdır. Ve **عطلت الغلات والمزارع**: imar edilmediği ve sürülmediği zaman. Ve o, zamme ile **ذو عطلة**’dır: işlediği bir çiftliği bulunmadığı zaman. Ve **هضبة عيطل**: uzun. Ve **العطل**: erkek hurma ağacının dalı. Ve **عيطل**: belirli bir dişi devenin adıdır; Cevherî nakletti. İbn Berrî şu beyti okudu:
  Geceledi; ince ışıklarla yarışır, zayıf
  O, **زمزما** ve **عيطلا** diye adlandırılır

Ve **شجر عيطل**: yumuşak. Ve **اعطألت الشجرة**; **اطمأنت** gibi: dalları çoğaldı ve sarılması sıkılaştı; Ezherî nakletti; ve bu, **ع-ض-ل** tercümesinde geçti. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وإذا العشار عطلت**; yani kıyamet gününün dehşetleriyle meşgul olmalarından dolayı. Ve Ebû Amr Safvân b. **المعطل** b. Ruhayda ez-Zekvânî es-Sülemî: sahâbîdir; Allah Teâlâ ondan razı olsun. Ve âlemi, kendi zannınca, onu sağlam yapıp süsleyen bir sanatkârdan boş sayan kimseye: **معطل** denir; bunu Râgıb söyledi.
