# عطن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B7%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عطن

: ( العَطَنُ ، محرّكةً : وطَنُ الإِبِلِ ؛ و ) قد غَلَبَ على ( مَبْرَكِها حَوْلَ الحَوْضِ .
( و ) أيْضاً : ( مَرْبَضُ الغَنَمِ حَوْلَ الماءِ ) ؛ عن ابنِ السِّكِّيت .
ومنه الحدِيثُ : ( اسْتَوْصُوا بالمِعْزَى خيراً وانْقُشُوا له عَطَنَه ) .
وقالَ اللّيْثُ : كلُّ مَبْرَكٍ يكونُ مَأْلَفاً له فهو عَطَنٌ له بمنْزِلَةِ الوَطَنِ للغَنَمِ والبَقَرِ ، ( ج أَعْطَانٌ ) ؛ ومنه الحدِيثُ : نَهَى عن الصَّلاةِ في أَعْطانِ الإِبِلِ ؛ ( كالمَعْطَنِ ) ، كمقْعَدٍ ، ( ج مَعاطِنُ ) .
قالَ الليْثُ : معْنَى مَعاطِنِ الإِبِلِ في الحدِيثِ : مَواضِعُها ؛ وأَنْشَدَ :
ولا تُكَلِّفُني نَفْسِي ولا هَلَعِيحِرْصاً أُقِيمُ به في مَعِطَنِ الهُونِوقالَ ابنُ السِّكِّيت : وتقولُ هذا عَطَنُ الغَنَم ومَعِطَنُها لمَرَابِضِها

حَوْلَ الماءِ .
وقالَ الأزْهرِيُّ : أَعْطانُ الإِبِلِ ومَعَاطنُها لا تكونُ إلا مَبارِكَها على الماءِ ، وفيه تَعْريضٌ على اللّيْثِ حيثُ فَسَّر المَعاطِنَ بالمَواضِع .
وقالَ ابنُ الأثيرِ : إنَّما نَهَى عن الصَّلاةِ في أَعْطانِ الإِبِلِ ، لأنَّ الإِبِلَ تَزْدَحِمُ في المَنْهَل ، فإذا شَرِبَتْ رَفَعَتْ رُؤُوسَها ، ولا يُؤْمَنُ مِن نِفارِها في ذلِكَ الموْضِعِ ، فتُؤْذِي المُصَلِّي عنْدَها أَو تُلْهِيه عن صلاتِهِ ، أَو تُنَجِسُه برَشَاشِ أَبْوالِها .
( و ) قوْلُ أَبي محمدٍ الحَذلميّ :
وعَطَّنَ الذِّبَّانَ في قَمْقَامِها لم يُفسِّره ثَعْلَب ، وقد يَجوزُ أنْ يكونَ ( عَطَّنَ تَعْطِيناً : اتَّخَذَهُ ) ، كقوْلِكَ : عَشَّش الطائِرُ إذا اتّخَذَ غُشّاً .
( وعَطَنَتِ الإِبِلُ ) عن الماءِ ، ( كنَصَرَ وضَرَبَ ، عُطوناً ، وعَطَّنَتْ ) ، بالتَّشديدِ ، ( فهي عاطِنَةٌ ، من ) إِبِلٍ ( عَواطِنَ وعُطونٍ ) ، بالضَّمِّ ، ولا يقالُ إبِلٌ عُطَّانٌ ، ( رَوِيَتْ ثم بَرَكَتْ ) ؛ قالَ كَعْبٌ يَصِفُ الحُمُرَ :
ويَشْرَبْنَ من بارِدٍ قد عَلِمْنَبأَن لا دِخالَ ولا عُطونَا ( وأَعْطَنَها ) : سَقَاها ثم أَناخَها و ( حَبَسَها عنْدَ الماءِ فَبَرَكَتْ بعدَ الوُرودِ ) لتَعودَ فتَشْرَبَ ، قالَ لبيدٌ ، رضِيَ الله تعالى عنه :
عافَتا الماءَ فلم نُعْطِنْهماإنَّما يُعْطِنُ أَصْحابُ العَلَلْ ( والاسمُ العَطَنَةُ ، محركةً .
( وأَعْطَنَ القومُ : عَطَنَتْ إِبلُهم ) .
ومنه حدِيثُ الاسْتِسْقاء : ( فما

مَضَتْ سابِعَة حتى أَعْطَنَ النَّاسُ في العُشْب ) ؛ أَرادَ أنَّ المَطَرَ طَبَّقَ وعَمَّ البُطونَ والظُّهورَ حتى أَعْطَنَ الناسُ إِبلَهم في المَراعِي .
( وهُم قومٌ عُطَّانٌ ، كرُمَّانٍ ، وعُطونٌ وعَطَنَةٌ ، محرّكةً ) ، وعاطِنونَ : ( نَزَلُوا في المَعاطِنِ .
( و ) قيلَ : ( العُطونُ : أَن تُراحَ النَّاقةُ بعدَ شُرْبِها ) .
ومنه حدِيثُ أُسامَةَ : ( وقد عَطَّنُوا مَواشِيَهُم ) ، أَي أَرَاحُوها ؛ سُمِّي المُراحُ ، وهو مَأْوَاها ، عَطَناً ؛ ( أَو ) هو ( رَدُّها إلى العَطَنِ يُنْتَظَرُ بها لأنَّها لم تَشْرَبْ أَوَّلاً ، ثم يُعْرَضُ عليها الماءُ ثانِيةً ، أَو هو أَنْ تَرْوَى ، ثم تُتْرَكَ ) ، كذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ ؛ ثم تُبْرَكُ .
قالَ الأزْهرِيُّ : وإنَّما تُعْطِنُ العَرَبُ الإِبِلَ على الماءِ حينَ تَطْلُع الثُّرَيَّا وترجعُ النَّاسُ من النُّجَعِ إلى المَحاضِرِ ، وإنَّما يُعْطِنُونَ النّعَم يومَ وُرودِها ، فلا يَزالُون كذلِكَ إلى وَقْت مَطْلَع سُهَيْل في الخرِيفِ ، ثم لا يُعْطِنُونها بعدَ ذلِكَ ، ولكنها تَرِدُ الماءَ فتَشْربَ شَرْبَتِها وتَصْدُرَ عن الماءِ .
( و ) مِن المجازِ : هو ( رَحْبُ العَطَنِ ، محرّكةً ) ، ووَاسِعُ العَطَنِ : أَي ( كثيرُ المالِ واسِعُ الرَّحْلِ ، رَحْبُ الذِّراعِ .
( وعَطِنَ الجِلْدُ ، كفَرِحَ ) ، عَطَناً ، ( وانْعَطَنَ ) : إذا ( وُضِعَ في الدِّباغِ وتُرِكَ فأُفْسِدَ وأنْتَنَ ) ، فهو عَطِنٌ ، ( أَو نُضِحَ عليه الماءُ ) ولُفَّ ( فدَفَنَهُ ) يوْماً ولَيْلَةً ( فاسْتَرْخَى ) صُوفُه ، أَو ( شَعَرُه ليُنْتَفَ ) ويُلْقَى بعْدَ ذلِكَ في الدِّباغِ ، وهو حينَئِذٍ أَنْتَن ما يكونُ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : عَطِنَ الأديمُ إذا أَنْتَنَ وسَقَطَ صُوفُه في العَطْنِ ، والعَطْنُ : أَنْ يُجْعَلَ في الدِّباغِ .
وقالَ أَبو

حَنيفَةَ : العطنُ : الجِلْدُ اسْتَرْخَى صوفُه مِن غيرِ أنْ يَفْسُدَ ، ( وعَطَنَه يَعْطِنُه ويَعْطُنُه فهو مَعْطونٌ وعَطِينٌ وعَطَّنَهُ ) ، بالتَّشديدِ : إذا ( فَعَلَ به ذلِكَ ) .
ومنه حدِيثُ عليَ ، رضِيَ اللهاُ تعالى عنه : ( أَخَذت إهاباً مَعْطوناً فأَدْخَلْته عُنُقِي ؛ المَعْطونُ : المُنْتِنُ المُتَمَزِّقُ الشَّعَرِ ) .
وقيلَ : العَطْنُ في الجِلْدِ : أَن يُؤْخَذَ غَلْقَةٌ ، وهو نَبْتٌ ، أَو فَرْثٌ ، أَو مِلْحٌ فيُلْقَى الجِلْدُ فيه حتى يُنْتِنَ ثم يُلْقَى بعدَ ذلِكَ في الدِّباغِ .
والذي ذَكَرَه الجَوْهرِيُّ في هذا الموْضِعِ ، قالَ : أَنْ يُؤْخَذَ العَلْقَى فيُلْقى الجِلْدُ فيه حتى يُنْتِنَ ثم يُلْقى بعدَ ذلِكَ في الدِّباغِ .
قالَ ابنْ بَرِّي : قالَ عليُّ بنُ حَمْزَةَ : العلْقَى لا يُعْطَنُ به الجِلْدُ ، وإنَّما يُعْطَنُ بالغَلْقَةِ نَبْتٍ مَعْروف .
( و ) العِطانُ ، ( ككِتابٍ : فَرْثٌ أَو مِلْحٌ يُجْعَلُ في الإهابِ لئَلاَّ يَنْتُنَ .
( و ) مِن المجازِ : ( رجُلٌ عَطِينٌ ) مُنْتِنُ البَشَرَةِ .
( و ) يقالُ : إنَّما هو ( عَطِينَةٌ ) إذا ذُمَّ في أَمْرٍ ( مُنْتِنٍ ) كالإهابِ المَعْطونِ .
( وعاطِنَةُ : مَرْسًى ببَحْرِ اليَمَنِ .
( و ) يقالُ : ( ضَرَبُوا بَعَطَنٍ ) ، محرّكةً : إذا ( رَوُوا ثم أَقامُوا على الماءِ ) .
وضَرَبَتِ النَّاقَةُ بعَطَنٍ : إذا بَرَكَتْ .
وقالَ ابنُ الأثيرِ في تفْسِيرِ حدِيثِ الرُّؤْيا : ( فأَرْوَى الظَّمِئَةَ حتى ضَرَبَتْ بعَطَنٍ ) .
قالَ : يقالُ : ضَرَبَتِ الإِبِلُ بعَطَنٍ إذا رَوِيَتْ ثم بَرَكَتْ حَوْلَ الماءِ أَو عنْدَ الحياضِ المتعاد إلى الشرْبِ مرَّةً أُخْرَى لتَشْربَ عَلَلاً بعْدَ نَهَلٍ ، فإذا اسْتَوْفَتْ رُدَّتْ إلى المراعِي والأَظْماءِ .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
العَطَنُ : العِرْضُ ؛ وأنْشَدَ شَمِرٌ لعَدِيِّ بنِ زيْدٍ :
طاهِرُ الأَثْوابِ يَحْمِي عِرْضَهمن خَنَى الذِّمَّةِ أَو طَمثِ العَطَنْوأُهُبٌ عَطِنَةٌ : مُنْتِنَةُ الرِّيحِ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : موْضِعُ العَطْنِ : العَطَنَةُ ، محرّكةً .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

### Türkçe

: **العَطَنُ** , harekeli olarak: develerin yurdu; ve (bu ad) (onların) havuzun çevresindeki çöktüğü yer üzerine galip gelmiştir.

(ve) ayrıca: (suyun çevresindeki koyunların yatma yeri); İbnü’s-Sikkît’ten.

Ondan hadis: (Keçilere hayrı tavsiye ediniz ve onun için **عَطَنَه**’sini kazıyınız).

Leys dedi: Her çöktüğü yer ki onun için ünsiyet yeri olur, o onun için **عَطَنٌ**’dır; koyun ve sığır için yurt mesabesindedir; (çoğulu **أَعْطَانٌ**); ondan hadis: Develerin **أَعْطانِ**’ında namazdan nehyetti; (**كالمَعْطَنِ**), **مقْعَدٍ** gibi, (çoğulu **مَعاطِنُ**).

Leys dedi: Hadiste develerin **مَعاطِنِ**’inin manası: onların yerleridir; ve inşad etti:
ولا تُكَلِّفُني نَفْسِي ولا هَلَعِيحِرْصاً أُقِيمُ به في مَعِطَنِ الهُونِ
İbnü’s-Sikkît dedi: Ve dersin: bu koyunların **عَطَنُ**’udur ve onların **مَعِطَنُ**’ıdır, suyun çevresindeki yatak yerleri için.

Suyun çevresinde.

Ezherî dedi: Develerin **أَعْطانُ**’ı ve onların **مَعَاطنُ**’ı ancak su üzerindeki çöktükleri yerler olur; ve onda Leys’e bir tariz vardır; zira **المَعاطِنَ**’i yerler diye tefsir etti.

İbnü’l-Esîr dedi: Ancak develerin **أَعْطانِ**’ında namazdan nehyetti; çünkü develer su başında sıkışır; içtiği vakit başlarını kaldırır; o yerde ürkmesinden emin olunmaz; böylece yanında namaz kılanı incitir yahut onu namazından alıkoyar yahut bevillerinin sıçrantısıyla onu necis eder.

(ve) Ebû Muhammed el-Hazlemî’nin sözü:
وعَطَّنَ الذِّبَّانَ في قَمْقَامِها
Bunu Sa‘leb tefsir etmedi; ve caiz olabilir ki (**عَطَّنَ تَعْطِيناً**: onu edindi), senin sözün gibi: kuş yuva yaptı, yani bir yuva edindiği zaman.

(**وعَطَنَتِ الإِبِلُ**) sudan, (**كنَصَرَ وضَرَبَ** , **عُطوناً** , ve **عَطَّنَتْ**) şeddeli olarak, (o halde o **عاطِنَةٌ**’dir, **من** develerden (**عَواطِنَ** ve **عُطونٍ**), damme ile; ve “**إبِلٌ عُطَّانٌ**” denmez), (sulandı sonra çöktü); Ka‘b, eşekleri vasfederek dedi:
ويَشْرَبْنَ من بارِدٍ قد عَلِمْنَبأَن لا دِخالَ ولا عُطونَا
(**وأَعْطَنَها**): ona su verdi sonra onu çöktürdü ve (suyun yanında onu alıkoydu da varıştan sonra çöktü) tekrar içmeye dönsün diye; Lebîd, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:
عافَتا الماءَ فلم نُعْطِنْهماإنَّما يُعْطِنُ أَصْحابُ العَلَلْ
(ve isim **العَطَنَةُ**’dir, harekeli olarak.

(**وأَعْطَنَ القومُ**: onların develeri **عَطَنَتْ**).

Ondan yağmur duası hadisi: (Yedinci geçmedi ki insanlar ot içinde **أَعْطَنَ** ettiler); muradı: yağmur kapladı ve karınları ve sırtları umumi oldu; ta ki insanlar develerini meralarda **أَعْطَنَ** ettiler.

(ve onlar **قومٌ عُطَّانٌ**’dır, **كرُمَّانٍ** gibi, ve **عُطونٌ** ve **عَطَنَةٌ** , harekeli olarak), ve **عاطِنونَ**: ( **المَعاطِنِ**’de indiler.

(ve) denildi: (**العُطونُ**: dişi devenin içmesinden sonra geri döndürülmesidir).

Ondan Üsâme hadisi: (ve onların hayvanlarını **عَطَّنُوا**); yani onları dinlendirdiler; dinlenme yeri, yani barınağı, **عَطَناً** diye adlandırıldı; (yahut) o (**رَدُّها إلى العَطَنِ**’dir; onunla beklenir; çünkü o ilkin içmedi; sonra ona su ikinci defa arz olunur; yahut o, sulanmasıdır, sonra bırakılmasıdır), nüshalarda böyle; doğrusu: sonra çöktürülür.

Ezherî dedi: Araplar develeri su üzerinde ancak Süreyya doğduğu vakit ve insanlar yaylaklardan yerleşimlere döndüğü vakit **تُعْطِنُ** eder; ve ancak hayvanları varış gününde **يُعْطِنُونَ**; böylece Süheyl’in güzde doğuş vaktine kadar devam ederler; sonra bundan sonra onları **يُعْطِنُونَ** etmezler; fakat o suya varır da içişini içer ve sudan döner.

(ve) mecazdan: o (**رَحْبُ العَطَنِ** , harekeli olarak) ve **وَاسِعُ العَطَنِ**’dir: yani (malı çok, yükü geniş, kolu geniş).

(**وعَطِنَ الجِلْدُ** , **كفَرِحَ**) , **عَطَناً** , (**وانْعَطَنَ**): (tabaklamaya konulduğu ve bırakıldığı, bozulduğu ve kokuştuğu) zaman; o halde o **عَطِنٌ**’dir; (yahut üzerine su serpildi) ve sarıldı (da onu) bir gün bir gece (gömdü) (de gevşedi) yünü, yahut (kılı, yolunsun diye); sonra bundan sonra tabaklamaya atılır; o vakit en kokuşmuş olduğu haldir.

Ebû Zeyd dedi: Deri **عَطِنَ** olur, kokuştuğu ve **العَطْنِ**’de yünü düştüğü zaman; ve **العَطْنُ**: tabaklamaya konulmasıdır.

Ebû Hanîfe dedi: **العطنُ**: deridir; yünü bozulmadan gevşedi; (**وعَطَنَه يَعْطِنُه ويَعْطُنُه**; o halde o **مَعْطونٌ** ve **عَطِينٌ**’dir; ve **عَطَّنَهُ**) şeddeli olarak: (ona bunu yaptığı) zaman.

Ondan Ali hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: (**أَخَذت إهاباً مَعْطوناً فأَدْخَلْته عُنُقِي**; **المَعْطونُ**: kokuşmuş, kılı parçalanmış olan).

Denildi: Deride **العَطْنُ**: **غَلْقَةٌ** alınmasıdır; o bir bitkidir; yahut gübre, yahut tuz; sonra deri onun içine atılır; ta ki kokuşsun; sonra bundan sonra tabaklamaya atılır.

Cevherî’nin bu yerde zikrettiği: dedi ki: **العَلْقَى** alınır da deri onun içine atılır; ta ki kokuşsun; sonra bundan sonra tabaklamaya atılır.

İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza dedi: **العلْقَى** ile deri **يُعْطَنُ** edilmez; ancak bilinen bir bitki olan **الغَلْقَةِ** ile **يُعْطَنُ** edilir.

(ve) **العِطانُ** , (**ككِتابٍ**): gübre yahut tuzdur; deriye konur; kokuşmasın diye.

(ve) mecazdan: (**رجُلٌ عَطِينٌ**) derisi kokuşmuş.

(ve) denilir: ancak o (**عَطِينَةٌ**)dir; bir işte (kokuşmuş) diye zemmedildiği zaman; **الإهابِ المَعْطونِ** gibi.

(**وعاطِنَةُ**: Yemen denizinde bir demirleme yeri.

(ve) denilir: (**ضَرَبُوا بَعَطَنٍ**) , harekeli olarak: (sulandılar sonra su üzerinde ikamet ettiler) zaman.

Dişi deve **بعَطَنٍ** vurdu: çöktüğü zaman.

İbnü’l-Esîr rüya hadisinin tefsirinde dedi: (**فأَرْوَى الظَّمِئَةَ حتى ضَرَبَتْ بعَطَنٍ**).

Dedi: Denilir: develer **بعَطَنٍ** vurdu; sulandığı sonra suyun çevresinde yahut havuzların yanında, bir defa daha içmeye dönmek üzere, bir içişten sonra bir içiş daha içsin diye çöktüğü zaman; sonra tamamladığı vakit meralara ve susuzlara geri çevrilir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardan:
**العَطَنُ**: ırz; ve Şemir, Adî b. Zeyd için inşad etti:
طاهِرُ الأَثْوابِ يَحْمِي عِرْضَهمن خَنَى الذِّمَّةِ أَو طَمثِ العَطَنْ
Ve **أُهُبٌ عَطِنَةٌ**: kokusu kokuşmuş.

Ebû Zeyd dedi: **موْضِعُ العَطْنِ**: **العَطَنَةُ**’dir, harekeli olarak.

Ve kendisine istidrâk olunanlardan:
