# عظب (ع-ظ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B8%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ظ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والظاء والباء معهما
ع ظ ب يستعمل فقط
عظب:
عَظَبَ الطائرُ يَعْظِبُ عَظْباً وهو سرعةُ تحريكِ الزِّمِكَّى.

##### Türkçe

عَyn, ظاء ve باء’nın ikisiyle birlikte babı
**ع ظ ب** yalnızca kullanılır.
**عظب**:
Kuş **عَظَبَ** eder, **يَعْظِبُ** eder; **عَظْباً** (olarak); bu, **الزِّمِكَّى**’yı hızlı hareket ettirmesidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والظاء مع الباء
عظب
استعمل من وجوهه : عظب .
عظب : قال الليث : عَظَب الطائرُ ، وهو يَعْظِب عَظْباً ، وهو سرعة تحريك الزِمِكيّ . ورواه أبو تراب للأصمعي : حَظَب على العمل وعَظَب إذا مَرَن عليه . وقال : وقال أبو نصر : عَظَبت يدُه إذا غلظت على العمل . قال : وعَظَب جِلدُه إذا يبِس .
وقال عثمان الجعفري : إن فلاناً لحسن العُظُوب على المصيبة إذا نزلت به يعني أنه حسن التبصّر جميل العَزَاء .
وقال مبتكر الأعرابي : عَظَب فلان على مالِه وهو عاظب إذا كان قائماً عليه ؛ وقد حَسُن عُظُوبه عليه . ثعلب عن ابن الأعرابي : العَظُوب : السمين . يقال : عَظِب يَعْظَب عَظْباً إذا سمِن .
وفي ( النوادر ) : كنت العام عَظِباً وعاظباً وعذياً وشظفاً وصاملاً وشذياً وشذباً ، وهو كله نزوله الفلاةَ ومواضعَ اليبس .

##### Türkçe

باب العين والظاء مع الباء
**عظب**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عظب**.

**عظب**: Leys dedi: **عَظَب الطائرُ**; o, **يَعْظِب** **عَظْباً** (yapar); bu, **الزِمِكيّ**’yi hızlı hareket ettirmektir. Ebû Turâb, Asma‘î’den şöyle rivayet etti: **حَظَب** işe (karşı) ve **عَظَب** eğer onun üzerinde alıştırma yaptıysa. Dedi: Ve Ebû Nasr dedi: **عَظَبت** eli, eğer işe karşı kalınlaştıysa. Dedi: Ve **عَظَب** derisi, eğer kuruduysa.

Osman el-Ca‘ferî dedi: Şüphesiz falan kimse musibet üzerine, kendisine indiği zaman, **العُظُوب** bakımından elbette güzeldir; yani o, güzel basiret sahibidir, güzel **العَزَاء** (sahibidir).

Mübteker el-A‘râbî dedi: **عَظَب** falan kimse malı üzerine; o, **عاظب**’dır; eğer onun üzerinde kaim (durup gözeten) ise; ve onun üzerindeki **عُظُوب**’u güzel olmuştur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَظُوب**: semizdir. Denir: **عَظِب** **يَعْظَب** **عَظْباً** eğer semirdiyse.

Ve (**النوادر**)’de: Bu yıl **عَظِباً** ve **عاظباً** ve **عذياً** ve **شظفاً** ve **صاملاً** ve **شذياً** ve **شذباً** idim; bu, bütünüyle, çöl düzlüklerine ve kuraklık yerlerine iniştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والظاء وما يثلثهما)
(عظم) العين والظاء والميم أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على كِبَر وقُوّة. فالعِظَم: مصدر الشَّيء العظيم. تقول: عَظُمَ يَعْظُم عِظَماً، وعظّمته أنا. فإذا عَظُم في عينيك قلت: أعْظمتُه واستعظمْتُه. ومُعظَم الشّيء: أكثرهُ. وعَظْمةُ الذِّراع: مُستغلَظُها. وهي العظيمة: النازِلةُ المُلمّة الشّديدة. قال:‏
وإلاّ فإنِّي لا إخالُك ناجيا(1)  *** إن تنجُ منها تنجُ من ذِي عظيمةٍ‏
ومن الباب العَظْم، معروف، وهو سمِّي بذلك لقوّته وشِدّته.‏
(عظب) العين والظاء والباء. يقولون: عَظَب الطّائر، إذا حَرّكَ زِمِكّاهُ. وهو كلام. والعُنْظَُب: الجراد الضَّخم، النُّون زائدة.‏
(عظل) العين والظاء واللام أصيل صحيح. يقال: تعاظَلَ الكلابُ، إذا تسافَدَت، وهي تَعاظَلُ. وجَرادٌ عَظْلَى من ذلك وفلانٌ لا يُعاظِل في شِعره بين القَوافي، أي لا يحمل بعضها على بعض. وترى أنّ ذلك إمّا أن يكون الذي يسمى الإيطاء؛ أي لا يكرِّر القوافي، أو أن يكون الذي يسمَّى التَّضمين، وهو أن [يكون] تمامُ البيت في البيت الذي بَعده.‏
--------------ـــــ
(1) البيت للأسود بن سريع القاص، كما في البيان (1: 367).

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** و**الظاء** وما يثلثهما)
(**عظم**) **العين** ve**الظاء** ve**الميم** tek bir sahih asıldır; büyüklüğe ve kuvvete delâlet eder. Artık **العِظَم**: büyük olan şeyin masdarıdır. Dersin ki: **عَظُمَ** **يَعْظُم** **عِظَماً**; ve ben onu **عظّمته**. Artık senin gözlerinde büyüdüğü vakit dersin ki: onu **أعْظمتُه** ve onu **استعظمْتُه**. Ve bir şeyin **مُعظَم**’ı: onun çoğudur. Ve **عَظْمةُ الذِّراع**: onun kalınlaşmış olanıdır. Ve o, **العظيمة**’dir: şiddetli, kuşatıcı musibet. Dedi ki:‏
وإلاّ فإنِّي لا إخالُك ناجيا(1)  *** إن تنجُ منها تنجُ من ذِي عظيمةٍ‏
Ve babdan **العَظْم** vardır; bilinen (şeydir); ve o, kuvveti ve şiddeti sebebiyle bununla adlandırılmıştır.‏

(**عظب**) **العين** ve**الظاء** ve**الباء**. Derler ki: kuş **عَظَب** etti; **زِمِكّاهُ**’unu hareket ettirdiği vakit. Ve o, bir sözdür. Ve **العُنْظَُب**: iri çekirge; **النُّون** ziyadedir.‏

(**عظل**) **العين** ve**الظاء** ve**اللام** köklü, sahih (bir asıldır). Denir ki: köpekler **تعاظَلَ** etti; çiftleştikleri vakit; ve onlar **تَعاظَلُ** eder. Ve bundan **عَظْلَى** çekirge (vardır). Ve falan kimse, kafiyeler arasında şiirinde **يُعاظِل** etmez; yani bazısını bazısının üzerine yüklemez. Ve görürsün ki bu, ya **الإيطاء** diye adlandırılan şeydir; yani kafiyeleri tekrar etmez; yahut **التَّضمين** diye adlandırılan şeydir; o da, [olmasıdır ki] beytin tamamı, ondan sonraki beyitte (olsun).‏
--------------ـــــ
(1) Beyit, **الأسود بن سريع القاص**’ındır; **البيان**’da (1: 367) olduğu üzere.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَظَبَ الطّائِرُ يَعْظِبُ عَظْباً: حَرَّكَ زِمِكَّاهُ بِسُرْعَة. وحَظَبَ على العَمل، وعَظَبَ (2)
(2 قوله «وحظب على العمل وعظب إلخ» العظب بمعنى الصبر على الشيء من بابي ضرب ونصر وما قبله من باب ضرب فقط وبمعنى سمن من باب فرح كما ضبطوه كذلك وصرح به المجد.) يَعْظِبُ عَظْباً وعُظُوباً: لَزِمَهُ وصَبَر عليه. وعَظَّبَه عليه: مَرَّنَه وصَبَّره. وعَظَبَتْ يَدُه إِذا غَلُظَتْ على العمل. وعَظَبَ جِلْدُه إِذا يَبِسَ. وإِنه لَـحَسَنُ العُظُوبِ على الـمُصِـيبة إِذا نزلتْ به؛ يعني أَنه حَسَنُ التَّصبُّر، جميلُ العَزاء. وقال مُبْتكرٌ الأَعرابي: عَظَبَ \<ص:611>
 فلانٌ على ماله، وهو عاظِبٌ، إِذا كان قائماً عليه، وقد حَسُنَ عُظُوبُه عليه. والـمُعَظِّبُ والـمُعَظَّبُ: الـمُعَوّدُ للرِّعْيَةِ والقيامِ على الإِبل، الملازمُ لعمله، القَوِيُّ عليه، وقيل: اللازم لكل صَنْعة. ابن الأَعرابي: والعَظُوبُ السَّمِـينُ. يقال: عَظِبَ يَعْظَبُ عَظَباً إِذا سَمِن. وفي النوادر: كُنْتُ العام عَظِـباً، وعاظِـباً، وعَذِباً، وشَطِفاً، وصَامِلاً، وشَذِياً، وشَذِباً: وهو كُلُّه نُزُولُهُ الفَلاةَ ومَواضِـعَ اليَبِـيس.
والعُنْظَبُ، والعُنْظُبُ، والعُنْظابُ، والعِنْظابُ، الكسر عن اللحياني، والعُنظُوبُ، والعُنْظُباء: كُلُّه الجَرَادُ الضَّخْمُ؛ وقيل: هو ذَكَرُ الجراد الأَصْفَر، وفتح الظاء في العُنْظَب لغة؛ والأُنثى: عُنْظُوبة، والجمع: عَناظِبُ؛ قال الشاعر: غَدا كالعَمَلَّسِ في خافَةٍ، *  رُؤُوسُ العَناظِبِ كالعُنْجُدِ العَملَّسُ: الذئبُ. والخَافَةُ: خريطةٌ من أَدَمٍ. والعُنْجُدُ: الزَّبيبُ، وقال اللحياني: هو ذكر الجَرادِ الأَصْفَرِ. قال أَبو حنيفة: العُنْظُبانُ ذَكَر الجَراد. وعُنْظُبة: موضع؛ قال لبيد:
هَلْ تَعْرِفُ الدارَ بسَفْحِ الشُّرْبُـبَهْ،  *  من قُلَلِ الشِّحْرِ، فَذاتِ العُنْظُبهْ جَرَّتْ عَلَيها، إِذ خَوَتْ من أَهْلِها، *  أَذْيالَها، كلُّ عَصُوفٍ حَصِـبَهْ العَصُوفُ: الريح العاصفة، والـحَصِـبَةُ: ذات الـحَصْباءِ.

##### Türkçe

**عَظَبَ** kuş **يَعْظِبُ** **عَظْباً**: **زِمِكَّاهُ**’nu süratle hareket ettirdi.

Ve işe karşı **حَظَبَ**; ve **عَظَبَ** (2)

(2 “Ve işe karşı **حَظَبَ** ve **عَظَبَ** ilh.” sözü: **العَظْب**; **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ** bablarından “bir şeye sabretmek” mânâsınadır; ondan önceki ise yalnız **ضَرَبَ** babındandır; ve “semirmek” mânâsıyla **فَرِحَ** babındandır; onları böylece ضبط ettiler ve **المَجْد** bunu açıkça belirtti.) **يَعْظِبُ** **عَظْباً** ve **عُظُوباً**: ona yapıştı (ona devam etti) ve ona sabretti.

Ve ona **عَظَّبَه**: onu alıştırdı ve onu sabırlı kıldı. Ve eli **عَظَبَتْ**; iş üzerinde kalınlaştığı zaman. Ve derisi **عَظَبَ**; kuruduğu zaman. Ve o, kendisine indiği zaman musibet üzerinde elbette **حَسَنُ العُظُوبِ**’dur; yani o, güzel sabretmedir, güzel tesellidir. Ve **مُبْتكرٌ الأَعرابي** dedi: **عَظَبَ**
\<ص:611>
filân, malı üzerinde; ve o **عاظِبٌ**’dir; onun üzerinde kaim olduğu zaman; ve onun üzerinde **عُظُوبُه** güzel olmuştur.

Ve **الـمُعَظِّبُ** ve **الـمُعَظَّبُ**: raiyyeye ve develer üzerinde durmaya alıştırılmış olan; işine ملازم olan; ona karşı güçlü olan; ve “her sanata ملازم olan” denildi. **ابن الأَعرابي**: ve **العَظُوبُ** semiz olandır. Denir ki: **عَظِبَ** **يَعْظَبُ** **عَظَباً**; semirdiği zaman. Ve **النوادر**’de: “Bu yıl **عَظِـباً**, ve **عاظِـباً**, ve **عَذِباً**, ve **شَطِفاً**,
ve **صَامِلاً**, ve **شَذِياً**, ve **شَذِباً** idim”: bunun hepsi, onun çöl düzlüklerine ve
kurak yerlerine inmesidir.

Ve **العُنْظَبُ**, ve **العُنْظُبُ**, ve **العُنْظابُ**, ve **العِنْظابُ**; **اللحياني**’den kesre ile; ve **العُنظُوبُ**, ve **العُنْظُباء**: bunun hepsi iri çekirgedir; ve “o, sarı çekirgenin erkeğidir” denildi; ve **العُنْظَب**’da **الظاء**’ın fethası bir lugattır; dişisi: **عُنْظُوبة**; cem‘i: **عَناظِبُ**; şair dedi ki:
غَدا كالعَمَلَّسِ في خافَةٍ، *  رُؤُوسُ العَناظِبِ كالعُنْجُدِ

**العَملَّسُ**: kurttur. **الخَافَةُ**: deriden bir torbadır. **العُنْجُدُ**: kuru üzümdür; ve **اللحياني** dedi: o, sarı çekirgenin erkeğidir. **أَبو حنيفة** dedi: **العُنْظُبانُ** sarı çekirgenin erkeğidir.

Ve **عُنْظُبة**: bir yerdir; **لبيد** dedi:
هَلْ تَعْرِفُ الدارَ بسَفْحِ الشُّرْبُـبَهْ،  *  من قُلَلِ الشِّحْرِ، فَذاتِ العُنْظُبهْ
جَرَّتْ عَلَيها، إِذ خَوَتْ من أَهْلِها، *  أَذْيالَها، كلُّ عَصُوفٍ حَصِـبَهْ

**العَصُوفُ**: şiddetli rüzgârdır; ve **الـحَصِـبَةُ**: çakıllı olan (çakıl sahibi olan)dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عظب الطائر يعظب عظبا، أهمله الجوهري. وقال الليث: أي حرك زمكاه، بكسر الزاي والميم وفتح الكاف المشددة مقصورا، أصل الذنب، بسرعة و حظب على الشيء وعظب عليه يعظب عظبا وعظوبا: لزمه وصبر عليه، عن الأصمعي كعظب عليه بالكسر وإنه لحسن العظوب على المصيبة، إذا نزلت به، يعني أنه حسن التصبر جميل العزاء. قال مبتكر الأعرابي: عظب فلان على ماله: أقام عليه وهو عاظب: إذا كان قائما عليه، وقد حسن عظوبه عليه. عظب جلده إذا يبس و عظبت يده إذا غلظت على العمل. و عظب كفرح يعظب إذا سمن. والعظوب: السمين، عن ابن الأعرابي. في النوادر: كنت العام عظبا وعاظبا وعذبا وشطفا وصاملا وشذبا العظب والعاظب وما بعدهما: النازل الفلاة و مواضع اليبس. والتعظيب: التسويف. يقال: عظبه عن بغيته إذا سوفه عنها. يقال: رجل عظيب الخلق بفتح الخاء المعجمة وسكون اللام، أي الذات والصورة الظاهرة كإردب أي بالكسر فسكون ففتح فتشديد: عظيمه. و عظيب الخلق بالضم : سيئه. والعنظب كقنفذ وجندب أي بفتح الثالث وهو لغة، عنظاب مثل قنطار عن اللحياني وقسطاس، و عنظوب مثل زنبور كله: الجراد الضخم أو الذكر منه، والأنثى عنظوبة، والجمع عناظب. قال الشاعر:
  غدا كالعملس في خـافة                      رءوس العناظب كالعنجد العملس: الذئب. والخافة: خريطة من أدم. والعنجد: الزبيب. وقال اللحياني: هو الذكر الأصفر منه أي الجراد كالعنظبان بضم الأول والثالث. قال أبو حنيفة: هو ذكر الجراد والعنظابة والعنظباء وهما الجراد الضخم. وعنظبة، كقنفذة: ع قال لبيد:
  هل تعرف الدار بسفح الشرببه                      من قلل الشحر فذات العنظبه
  جرت عليها أن خوت من أهلها                      أذيالها كل عصوف حصـبـه

  هكذا أنشده الجوهري، وقال الصاغاني: ليس للبيد على هذا الروي شيء. والعصوف: الريح العاصفة. والحصبة: ذات الحصباء. بقي أن شيخنا نقل عن أبي حيان أن نون العنظب زائدة. قلن: وهو صنيع المصنف. ونقل عن غيره أيضا تفسيره بذكر الخنافس كالحنظب، وقد تقدم. وفي لسان العرب: المعظب المعود للرعية والقيام على الإبل الملازم لعمله القوي عليه. وقيل: الملازم لكل صنعة.

##### Türkçe

**عظب** kuşu **يعظب** **عظبا**: el-Cevherî onu ihmal etti. Leys dedi: yani **زمكاه**’ını hareket ettirdi; **الزاي** ve **الميم**’in kesriyle ve şeddeli **الكاف**’ın fethasıyla, maksûr olarak; kuyruğun aslı, süratle. Ve **حظب** bir şey üzerine ve **عظب** onun üzerine, **يعظب** **عظبا** ve **عظوبا**: ona yapıştı ve ona sabretti; el-Asma‘î’den; **عظب** onun üzerine kesre ile gibidir. Ve gerçekten musibet üzerine **العظوب** ne güzeldir; ona indiği zaman; yani o, sabretmesi güzel, tesellisi güzeldir. Mübtakir el-A‘râbî dedi: falan, malı üzerine **عظب** etti: onun üzerinde ikamet etti; ve o **عاظب**’dır: onun üzerinde ayakta ise; ve onun üzerindeki **عظوب**’u güzelleşti. Derisi **عظب** etti: kuruduğu zaman; ve eli **عظبت** etti: iş üzerine kalınlaştığı zaman. Ve **عظب** ( **فرح** gibi) **يعظب** eder: semirdiği zaman. Ve **العظوب**: semiz olan; İbnü’l-A‘râbî’den.

**النوادر**’de: “Ben bu yıl **عظبا** ve **عاظبا** ve **عذبا** ve **شطفا** ve **صاملا** ve **شذبا** idim.” **العظب** ve **العاظب** ve onlardan sonrası: çöl düzlüklerine inen ve kuruluk yerleridir. Ve **التعظيب**: ertelemedir. Denir: onu maksadından **عظبه** etti: onu ondan erteledi. Denir: **رجل عظيب الخلق**; mu‘ceme **الخاء**’ın fethası ve **اللام**’ın sükûnu ile; yani zât ve zahir sûret; **إردب** gibi; yani kesr sonra sükûn sonra fetha sonra teşdîd: onun büyüğü. Ve **عظيب الخلق** damme ile: onun kötüsü.

Ve **العنظب** ( **قنفذ** ve **جندب** gibi); yani üçüncünün fethasıyla; ve o bir lugattır. **عنظاب** ( **قنطار** gibi); el-Lihyânî’den; ve **قسطاس**. Ve **عنظوب** ( **زنبور** gibi); hepsi: iri çekirge yahut onun erkeği; dişisi **عنظوبة**; cem‘i **عناظب**.

Şair dedi:
  غدا كالعملس في خـافة                      رءوس العناظب كالعنجد
**العملس**: kurt. Ve **الخافة**: deriden bir torba. Ve **العنجد**: kuru üzüm.

El-Lihyânî dedi: o, ondan sarı erkek olanıdır; yani çekirge; **العنظبان** gibi; birincinin ve üçüncünün dammesiyle. Ebû Hanîfe dedi: o, çekirgenin erkeğidir; ve **العنظابة** ve **العنظباء**; ve ikisi iri çekirgedir. Ve **عنظبة** ( **قنفذة** gibi): **ع**. Lebîd dedi:
  هل تعرف الدار بسفح الشرببه                      من قلل الشحر فذات العنظبه
  جرت عليها أن خوت من أهلها                      أذيالها كل عصوف حصـبـه

El-Cevherî onu böyle inşâd etti. Es-Sâgânî dedi: Lebîd’in bu revi üzere hiçbir şeyi yoktur. Ve **العصوف**: şiddetli rüzgâr. Ve **الحصبة**: çakıllı olan.

Kaldı ki şeyhimiz, Ebû Hayyân’dan nakletti: **العنظب**’ın **نون**’u zâiddir. Dedik: ve o, musannifin işidir. Ve başkasından da, onu **الحنظب** gibi böceklerin erkeğiyle tefsir ettiğini nakletti; ve geçmişti. Ve **لسان العرب**’da: **المعظب**: raiyyeye alışmış ve develer üzerine kıyam eden, işine ملازم olan, ona kuvvetli olan. Ve denildi: her sanata ملازم olan.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَظَبَ
عَظَبَ I ( n. ac. عَظْب 1 ,  عُظُوْب 27 )
a.  [ 'Ala ], Took care of, tended.

b.  Dried up; became hard, callous.

c.  see infra.

عَظِبَ
عَظِبَ A ( n. ac. عَظَب 4 )
a.  [ 'Ala ], Bore, supported, was patient with.

عَظَّبَ
عَظَّبَ II
a.  [ acc. &  'An ], Hindered, prevented from.

عِظْيَبّ الخُلُق
عِظْيَبّ الخُلُق
a.  Bad-tempered, cross-grained.

##### Türkçe

عَظَبَ
عَظَبَ I ( n. ac. عَظْب 1 ,  عُظُوْب 27 )
a. [ 'Ala ], İlgilendi, bakımını yaptı, gözetti.

b. Kurudu; sertleşti, nasırlaştı.

c. Aşağıya bak.

عَظِبَ
عَظِبَ A ( n. ac. عَظَب 4 )
a. [ 'Ala ], Yüklendi, taşıdı, katlandı.

عَظَّبَ
عَظَّبَ II
a. [ acc. & 'An ], Engelledi, alıkoydu (-den).

عِظْيَبّ الخُلُق
عِظْيَبّ الخُلُق
a. Huysuz, aksi huylu.
