# عظظ (ع-ظ-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B8%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ظ - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والظاء

)ع ظ يستعمل فقط( عظ: العَظْعَظَةُ: نُكوصُ الجَبانِ والتِواء السَّهم وارتِعاشُه في مُضيِّه إذا لم يُقصد قال رؤبة:
لمَّا رَأونا عَظْعَظَتْ عِظعاظا		نِبالُهُمْ وصَدَّقُوا الوُعّـاظـا
ويقال في أمثال العربأأ : لا تَعْظْني وتَعَظْعَظْ، أي اتَّعْظْ أنت ودَعْ مَوْعِظَتي.
والعَظُّ: الشِّدَّة في الحَرْب. كأنه من عَضِّ الحرب إيّاه، ولكن لم يُفَرّق بينهما كما يُفَرَّق بين الدَّعْث والدَّعْظ لاختلاف الوَضْعَيْن، قال الشاعر:
بَصيرٌ في الكَريهِة والعِظاظِ
وتقول: عظّته الحَرْب بمعني عَضَّتْهُ. والرجل الجبان يُعْظْعِظُ عن مُقاتِلِهِ: إذا نَكَصَ عنه، قال العجاج:
وعَظْعَظ الجَبَاُن والزِئْنِيُّ
أراد الكلب الصينيّ.

##### Türkçe

باب **العين** والظاء

(**ع ظ** sadece kullanılır) **عظ**: **العَظْعَظَةُ**: korkağın geri dönmesi; okun, hedeflenmediği zaman gidişinde bükülmesi ve titremesi. Rü’be dedi ki:
Gördükleri vakit **عَظْعَظَتْ** **عِظعاظا**		Onların okları; ve öğüt verenleri doğruladılar

Ve Arapların darbımesellerinde denir: **لا تَعْظْني وتَعَظْعَظْ**, yani: sen öğüt al ve benim öğüdümü bırak.
Ve **العَظُّ**: savaşta şiddet. Sanki savaşın onu ısırmasındandır; fakat iki vaz‘ın farklılığı sebebiyle **الدَّعْث** ile **الدَّعْظ** arasında ayrım yapıldığı gibi bunların arasında ayrım yapılmadı. Şair dedi ki:
Çetin işte ve **العِظاظِ**’da basiretli

Ve dersin: **عظّته الحَرْب**; **عَضَّتْهُ** manasında. Ve korkak adam, savaşçısından **يُعْظْعِظُ**: ondan geri döndüğü zaman. ‘Accâc dedi ki:
Ve **عَظْعَظ** korkak ve **الزِئْنِيُّ**

Çin köpeğini kastetti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَظُّ: الشدّة في الحرب، وقد عَظَّتْه الحَرب بمعنى عَضَّته، وقال بعضهم: العَظُّ من الشدّة في الحرب كأَنه من عَضّ الحرب إِيّاه، ولكن يُفْرق بينهما كما يفرق بين الدَّعْثِ والدَّعْظِ لاختلاف الوَضْعَيْن. وعظَّه الزمانُ: لغة في عضَّه. ويقال: عَظَّ فلان فلاناً بالأَرض إِذا أَلزَقَه بها، فهو مَعظُوظ بالأَرض.
قال: والعِظاظُ شِبْه المِظاظ، يقال: عاظَّه وماظَّه عِظاظاً ومِظاظاً إِذا لاحاهُ ولاجَّه. وقال أَبو سعيد: العِظاظُ والعِضاضُ واحد، ولكنهم فرقوا بين اللفظين لَمّا فرقوا بين المعنيين. والمُعاظَّة والعِظاظُ جميعاً: العَضُّ؛ قال:
بَصِير في الكَرِيهةِ والعِظاظ
أَي شدّة المُكاوَحةِ. والعِظاظُ: المشقّة. وعَظْعَظَ في الجبل وعَضْعَضَ وبَرْقَطَ وبَقَّطَ وعَنَّتَ إِذا صَعَّد فيه. والمُعَظْعِظُ من السهام: الذي يَضْطَرِبُ ويَلْتَوِي إِذا رُمِيَ به، وقد عَظْعَظَ السهمُ؛ وأَنشد لرؤبة:
لَمَّا رأَوْنا عَظْعَظَت عِظْعاظا
نَبْلُهمُ، وصَدَّقُوا الوُعّاظا
وعَظْعَظَ السهمُ عَظْعَظةً وعِظْعاظاً وعَظْعاظاً؛ الأَخيرة عن كراع وهي نادرة: التَوى وارتعَش، وقيل: مَرَّ مُضْطَرِباً ولم يقصد. وعَظْعَظ الرجلُ عظعظةً: نكَص عن الصيْد وحاد عن مُقاتله؛ ومنه قيل: الجبان يُعَظْعِظُ إِذا نكَص؛ قال العجاج:
وعَظْعَظَ الجَبانُ والزِّئِتيّ
أَراد الكلب الصِّينيّ. وما يُعَظْعِظُه شيء أَي ما يَسْتفِزُّه ولا يُزيله.
والعَظايةُ يُعَظْعِظُ من الحرّ: يلْوِي عُنقه.
ومن أَمثال العرب السائرة: لا تَعِظِيني وتَعَظْعَظِي، معنى تعظعظي كُفِّي وارْتَدِعِي عن وعْظِك إِيَّاي، ومنهم من جعل تعَظعظي بمعنى اتَّعِظي؛ روى أَبو عبيد هذا المثل عن الأَصمعي في ادّعاء الرجل علماً لا يُحسنه، وقال: معناه لا تُوصِيني وأَوْصِي نفسك؛ قال الجوهري: وهذا الحرف جاء عنهم هكذا فيما رواه أَبو عبيد وأَنا أَظنه وتُعَظْعِظي، بضم التاء، أَي لا يكن منك أَمر بالصلاح وأَن تَفْسُدي أَنت في نفسك؛ كما قال المتوكل الليثي ويروى لأَبي الأَسود الدُّؤلي:
لا تَنْهَ عن خُلُقٍ وتأْتِيَ مِثْلَه،
عارٌ عليكَ، إِذا فعَلْتَ، عَظِيمُ
فيكون من عَظْعَظَ السهمُ إِذا التوى واعْوجَّ، يقول: كيف تأْمُرِينَني بالاستقامة وأَنْتِ تتعَوَّجين؟ قال ابن بري: الذي رواه أَبو عبيد هو الصحيح لأَنه قد روى المثل تَعَظْعَظِي ثم عِظي، وهذا يدل على صحة قوله.

##### Türkçe

**العَظُّ**: savaşta şiddet; ve gerçekten savaş onu **عَظَّتْه** (yani **عَضَّته**) mânâsıyla (onu ısırdı) (şiddetle yakaladı) dedi.
Ve bazısı dedi: **العَظُّ** savaşta şiddettendir; sanki savaşın onu **عَضّ** etmesindendir; fakat
ikisi arasında, **الدَّعْثِ** ile **الدَّعْظِ** arasında ayrım yapıldığı gibi, iki **الوَضْع**ın (konuluşun) farklılığından dolayı ayrım yapılır.
Ve zaman onu **وعظَّه**: **عضَّه**’de bir lugattır. Ve denilir: **عَظَّ** falan falanı yere **بالأَرض** eğer
onu ona yapıştırdıysa; o hâlde o, yere **مَعظُوظ**tur.
Dedi: ve **العِظاظُ** **المِظاظ**ın benzeridir; denilir: onu **عاظَّه** ve **ماظَّه** **عِظاظاً** ve **مِظاظاً**
eğer onunla çekiştiyse ve onunla inatlaştıysa. Ve Ebû Saîd dedi: **العِظاظُ** ile **العِضاضُ** birdir; fakat onlar
iki mânâyı ayırdıkları vakit iki lafzı ayırdılar. Ve **المُعاظَّة** ile **العِظاظُ**
ikisi birlikte: **العَضُّ** (ısırma); dedi:
بَصِير في الكَرِيهةِ والعِظاظ
Yani **المُكاوَحة**ın şiddeti. Ve **العِظاظُ**: meşakkat. Ve dağda **عَظْعَظَ**
ve **عَضْعَضَ** ve **بَرْقَطَ** ve **بَقَّطَ** ve **عَنَّتَ** eğer onda yukarı çıktıysa. Ve oklardan **المُعَظْعِظُ**:
atıldığı zaman çalkalanan ve kıvrılan (dönen) olandır; ve gerçekten ok **عَظْعَظَ** etti;
ve Rü’be’den inşad etti:
لَمَّا رأَوْنا عَظْعَظَت عِظْعاظا
نَبْلُهمُ، وصَدَّقُوا الوُعّاظا
Ve ok **عَظْعَظَ** etti: **عَظْعَظةً** ve **عِظْعاظاً** ve **عَظْعاظاً**; sonuncusu Kurâ‘dan (naklen)
ve o nadirdir: kıvrıldı ve titredi; ve denildi: çalkalanarak geçti ve kastetmedi. Ve adam **عَظْعَظَ**
**عظعظةً**: avdan geri döndü ve çarpışma yerinden saptı; bundan dolayı denildi: korkak
geri döndüğü zaman **يُعَظْعِظُ** eder; el-‘Accâc dedi:
وعَظْعَظَ الجَبانُ والزِّئِتيّ
**الزِّئِتيّ** ile Çin köpeğini kastetti. Ve onu hiçbir şey **ما يُعَظْعِظُه**; yani onu ne
kışkırtır ne de yerinden eder.
Ve **العَظايةُ** sıcaktan **يُعَظْعِظُ** eder: boynunu büker.
Ve Arapların dolaşan darbımesellerindendir: لا تَعِظِيني وتَعَظْعَظِي, **تعظعظي**’nin mânâsı:
vazgeç ve beni vaaz etmenden geri dur; ve onlardan kimisi **تعَظعظي**’yi **اتَّعِظي** mânâsına kıldı;
Ebû Ubeyd bu meseli, adamın iyi yapmadığı bir ilmi iddia etmesi hakkında, el-Asma‘î’den rivayet etti,
ve dedi: mânâsı: bana vasiyet etme, kendi nefsine vasiyet et; el-Cevherî dedi: bu harf
onlardan, Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği üzere, böyle geldi; ve ben onu **وتُعَظْعِظي** (tâ’nın dammesiyle) zannediyorum; yani
senden salah ile emretme olup da senin kendi nefsinde fesada düşmen olmasın; nitekim el-Mütevekkil
el-Leysî dedi ve Ebû’l-Esved ed-Düelî’den de rivayet olunur:
لا تَنْهَ عن خُلُقٍ وتأْتِيَ مِثْلَه،
عارٌ عليكَ، إِذا فعَلْتَ، عَظِيمُ
Böylece, ok kıvrılıp eğrildiği zaman **عَظْعَظَ السهمُ**’den olur; der ki: beni doğruluğa nasıl emrediyorsun
hâlbuki sen eğriliyorsun? İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği
doğrudur; çünkü o meseli **تَعَظْعَظِي** sonra **عِظي** diye rivayet etmiştir; ve bu, onun sözünün sıhhatine delâlet eder.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عظته الحرب، كعضته، عن الليث. وأنكر المفضل بن سلمة عظته الحرب بالظاء. وقال ابن فارس: فإن صح فلعله يكون من باب الإبدال. وقال بعضهم: العظ من الشدة في الحرب، كأنه من عض الحرب إياه، ولكن يفرق بينهما كما يفرق بين الدعث والدعظ، لاختلاف الوضعين.
 ونقل شيخنا عن بعض فقهاء اللغة: كل عض بالأسنان فهو بالضاد، وما ليس بها كعظ الزمان فهو بالظاء. وقال ابن السيد في كتاب الفرق: العض والعظ: شدة الحرب، أو شدة الزمان، ولا تستعمل الظاء في غيرهما، قال الفرزدق: وعظ زمان يا ابن مروان لم يدع من المال إلا مسحت أو مجلف وقال شمر: عظ فلانا بالأرض، إذا ألزقه بها، فهو معظوظ بالأرض.
 وعظعظ السهم عظعظة وعظعاظا، بالكسر، إذا ارتعش في مضيه والتوى، وقيل: مر مضطربا ولم يقصد. قال رؤبة - ويروى للعجاج -:
  لما رأونا عظعظت عظعاظا                      نبلهم، وصدقوا الوعـاظـا عظعظ الجبان عظعظة: نكص عن مقاتله، ورجع وحاد عنه، مأخوذ من عظعظة السهم.
 وعظعظ في الجبل: صعد، عن أبي عمرو، وكذلك عضعض، وبرقط، وبقط، وعنت.
 وعظعظت الدابة عظعظة، إذا حركت ذنبها ومشت في ضيق من نفسها، عن ابن عباد.
 وقال أبو سعيد: المعاظة والمعاضة واحد، إلا أنهم فرقوا بين اللفظين، كما فرقوا بين المعنيين.
 والعظاظ، بالكسر: شدة المكاوحة، وهو شبيه بالمظاظ: يقال: عاظه وماظة عظاظا ومظاظا: إذا لاحاه ولاجه، وهو المشقة والشدة في الحرب، كالعظة والمعاظة، قال:
  أخو ثقة إذا فتشـت عـنـه                      بصير في الكريهة والعظاظ ومن الأمثال السائرة قولهم: لا تعظيني وتعظعظي، أي لا توصيني وأوصي نفسك. قال الجوهري: وهذا الحرف هكذا جاء عنهم فيما ذكره أبو عبيد. قلت: أي عن الأصمعي في ادعاء الرجل علما لا يحسنه، أو الصواب ضم أول الثانية، ونص الصحاح: وأنا أظنه: وتعظعظى، بضم التاء، أي لا يكن منك أمر بالصلاح وأن تفسدي أنت في نفسك، كما قال المتوكل الليثي، كما في العباب - ويروى لأبي الأسود الدؤلي -:
  لا تنه عن خلق وتأتي مثله                      عار عليك إذا فعلت عظيم قال: فيكون من عظعظ السهم: إذا التوى واعوج. يقول: كيف تأمرينني بالاستقامة وأنت تتعوجين. قلت: ووجدت بخط أبي زكريا، قال الهروي: قول الجوهري على ما فسره خطأ، لأن تعظعظي المضموم التاء على ما ظنه وفسره خبر يلزمه النون، كما قال: أنت تتعوجين، فجاء بالنون لما كان خبرا، وإنما النون محذوفة من تعظعظ المفتوحة التاء، لأنه أمر، ومعناه: كفي وارتدعي عن وعظك إياي. انتهى.

  وقال ابن بري: الذي رواه أبو عبيد هو الصحيح، لأنه قد روى المثل: تعظعظي ثم عظي، وهذا يدل على صحة قوله. قلت: ومنهم من جعل تعظعظي بمعنى اتعظي أنت، أي فهو أمر من الوعظ، وهذا القول شاذ، لأن العرب إنما تفعل هذا في المضاعف فتبدل من أحد الحرفين كراهية لاجتماعهما، فيقولون: تحلحل وأصله تحلل، ولو كان تعظعظي من الوعظ لقيل منه: توعظي، فتأمل. وأعظه الله تعالى: جعله ذا عظاظ. ومما يستدرك عليه: العظعاظ، بالفتح: مصدر عظعظ السهم، عن كراع، وهي نادرة.
 والعظعظة: النكوص عن الصيد. وما يعظعظه شيء، أي ما يستفزه ولا يزيله.
 وأعظ الرجل، إذا اغتاب غيبة قبيحة.

##### Türkçe

**عظته الحرب**: **عضته** gibi; **الليث**’ten. Ve **المفضل بن سلمة** **عظته الحرب**’ı **الظاء** ile (yazmayı) inkâr etti. **ابن فارس** dedi: Eğer sahih olursa, belki de **الإبدال** بابından olur. Ve bazıları dedi: **العظ** savaşta şiddettendir; sanki savaşın onu **عض** etmesindendir; fakat ikisi arasında, **الدعث** ile **الدعظ** arasında ayrım yapıldığı gibi ayrım yapılır; iki vaz‘ın (konuluşun) farklılığından dolayı.

Şeyhimiz, dil fukahasından bazılarından nakletti: Dişlerle olan her **عض** **الضاد** iledir; onunla olmayan ise, **عظ الزمان** gibi, **الظاء** iledir. Ve **ابن السيد** **كتاب الفرق**’ta dedi: **العض** ve **العظ**: savaşın şiddeti, yahut zamanın şiddeti; ve **الظاء** bunların dışında kullanılmaz. **الفرزدق** dedi:
**وعظ زمان يا ابن مروان لم يدع من المال إلا مسحت أو مجلف**
Ve **شمر** dedi: **عظ فلانا بالأرض**: onu yere yapıştırdı (yere yapışık kıldı) demektir; o da yer ile **معظوظ**tur.

Ve **عظعظ السهم** **عظعظة** ve **عظعاظا** (kesre ile): gidişinde titrediği ve kıvrılıp büküldüğü zaman; ve denildi ki: sarsıntılı geçti ve hedeflemedi. **رؤبة** dedi — **العجاج**’a rivayet olunur —:
لما رأونا عظعظت عظعاظا                      نبلهم، وصدقوا الوعـاظـا
**عظعظ الجبان** **عظعظة**: savaşçısından geri çekildi, döndü ve ondan saptı; **عظعظة السهم**’den alınmıştır.

Ve **عظعظ في الجبل**: çıktı; **أبي عمرو**’dan. Ve كذلك **عضعض** ve **برقط** ve **بقط** ve **عنت**.

Ve **عظعظت الدابة** **عظعظة**: kuyruğunu hareket ettirdiği ve içinden bir darlıkla yürüdüğü zaman; **ابن عباد**’dan.

Ve **أبو سعيد** dedi: **المعاظة** ve **المعاضة** birdir; ancak iki lafız arasında, iki mâna arasında ayrım yaptıkları gibi ayrım yaptılar.

Ve **العظاظ** (kesre ile): **المكاوحة**’nin şiddetidir; ve o, **المظاظ**’a benzer: denilir ki: **عاظه** ve **ماظة** **عظاظا** ve **مظاظا**: onunla çekiştiği ve onunla inatlaştığı zaman; ve o, savaşta meşakkat ve şiddettir; **العظة** ve **المعاظة** gibi. Dedi ki:
أخو ثقة إذا فتشـت عـنـه                      بصير في الكريهة والعظاظ
Ve dolaşan mesellerden onların sözü: **لا تعظيني وتعظعظي**; yani: bana öğüt verme ve kendine öğüt ver. **الجوهري** dedi: Bu harf, **أبو عبيد**’in zikrettiği şeyde onlardan böyle gelmiştir. Dedim: yani **الأصمعي**’den; kişinin iyi yapmadığı bir ilmi iddia etmesinde. Yahut ikincinin evvelini zammetmek doğrudur; ve **الصحاح**’ın nassı: ve ben onu şöyle zannediyorum: **وتعظعظى**; **التاء**’nın zammıyla; yani senden salah ile emretme olup da senin kendi nefsinde fesat çıkarman olmasın; **المتوكل الليثي**’nin dediği gibi; **العباب**’da olduğu üzere — **أبي الأسود الدؤلي**’ye rivayet olunur —:
لا تنه عن خلق وتأتي مثله                      عار عليك إذا فعلت عظيم
Dedi ki: O hâlde **عظعظ السهم**’den olur: kıvrılıp büküldüğü ve eğrildiği zaman. Diyor ki: Sen eğrilirken beni nasıl doğruluğa emrediyorsun. Dedim: Ve **أبي زكريا**’nın hattıyla buldum; **الهروي** dedi: **الجوهري**’nin, tefsir ettiği üzere sözü hatadır; çünkü **تعظعظي** ( **التاء**’sı zamme ile) onun zannettiği ve tefsir ettiği üzere bir haberdir; ona **النون** lâzım gelir; onun dediği gibi: **أنت تتعوجين**; haber olduğu için **النون** ile geldi. Ancak **النون**, **تعظعظ** ( **التاء**’sı fetha ile)den hazfedilmiştir; çünkü o emirdir; ve mânası: bana öğüt vermenden vazgeç ve geri dur. Bitti.

Ve **ابن بري** dedi: **أبو عبيد**’in rivayet ettiği, sahih olandır; çünkü meseli şöyle rivayet etmiştir: **تعظعظي ثم عظي**; ve bu, onun sözünün sıhhatine delâlet eder. Dedim: Ve onlardan kimi **تعظعظي**’yi **اتعظي أنت** mânasında kıldı; yani o, **الوعظ**’dan bir emirdir. Ve bu söz şâzdır; çünkü Araplar bunu ancak muzâafda yaparlar; iki harfin birleşmesinden hoşlanmadıkları için iki harften birini değiştirirler; derler ki: **تحلحل**; aslı **تحلل**’dir. Eğer **تعظعظي** **الوعظ**’dan olsaydı, ondan: **توعظي** denilirdi; öyleyse düşün. Ve **أعظه الله تعالى**: onu **عظاظ** sahibi kıldı. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **العظعاظ** (fetha ile): **عظعظ السهم**’in masdarı; **كراع**’dan; ve o nâdirdir.

Ve **العظعظة**: avdan geri çekilmedir. Ve onu hiçbir şey **يعظعظه** etmez; yani onu hiçbir şey tahrik etmez ve yerinden oynatmaz.

Ve **أعظ الرجل**: çirkin bir gıybet ile gıybet ettiğinde (denir).

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَظَّ
عَظَّ U ( n. ac. عَظّ 1 ),
a.  Tried, distressed ( war ).

عَاْظَظَ
عَاْظَظَ III ,
a.  Fought furiously.

عَظَّة
عَظَّة 1t ,
a.  Violence, fury; hardship ( of war ).

##### Türkçe

عَظَّ
**عَظَّ** U (isim-fiil: **عَظّ** 1),
a. Denedi, sıkıntıya soktu (savaş).

عَاْظَظَ
**عَاْظَظَ** III,
a. Şiddetle savaştı.

عَظَّة
**عَظَّة** 1t,
a. Şiddet, hiddet; zorluk (savaşın).
