# عظظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B8%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عظظ

العَظُّ: الشدّة في الحرب، وقد عَظَّتْه الحَرب بمعنى عَضَّته، وقال بعضهم: العَظُّ من الشدّة في الحرب كأَنه من عَضّ الحرب إِيّاه، ولكن يُفْرق بينهما كما يفرق بين الدَّعْثِ والدَّعْظِ لاختلاف الوَضْعَيْن. وعظَّه الزمانُ: لغة في عضَّه. ويقال: عَظَّ فلان فلاناً بالأَرض إِذا أَلزَقَه بها، فهو مَعظُوظ بالأَرض.
قال: والعِظاظُ شِبْه المِظاظ، يقال: عاظَّه وماظَّه عِظاظاً ومِظاظاً إِذا لاحاهُ ولاجَّه. وقال أَبو سعيد: العِظاظُ والعِضاضُ واحد، ولكنهم فرقوا بين اللفظين لَمّا فرقوا بين المعنيين. والمُعاظَّة والعِظاظُ جميعاً: العَضُّ؛ قال:
بَصِير في الكَرِيهةِ والعِظاظ
أَي شدّة المُكاوَحةِ. والعِظاظُ: المشقّة. وعَظْعَظَ في الجبل وعَضْعَضَ وبَرْقَطَ وبَقَّطَ وعَنَّتَ إِذا صَعَّد فيه. والمُعَظْعِظُ من السهام: الذي يَضْطَرِبُ ويَلْتَوِي إِذا رُمِيَ به، وقد عَظْعَظَ السهمُ؛ وأَنشد لرؤبة:
لَمَّا رأَوْنا عَظْعَظَت عِظْعاظا
نَبْلُهمُ، وصَدَّقُوا الوُعّاظا
وعَظْعَظَ السهمُ عَظْعَظةً وعِظْعاظاً وعَظْعاظاً؛ الأَخيرة عن كراع وهي نادرة: التَوى وارتعَش، وقيل: مَرَّ مُضْطَرِباً ولم يقصد. وعَظْعَظ الرجلُ عظعظةً: نكَص عن الصيْد وحاد عن مُقاتله؛ ومنه قيل: الجبان يُعَظْعِظُ إِذا نكَص؛ قال العجاج:
وعَظْعَظَ الجَبانُ والزِّئِتيّ
أَراد الكلب الصِّينيّ. وما يُعَظْعِظُه شيء أَي ما يَسْتفِزُّه ولا يُزيله.
والعَظايةُ يُعَظْعِظُ من الحرّ: يلْوِي عُنقه.
ومن أَمثال العرب السائرة: لا تَعِظِيني وتَعَظْعَظِي، معنى تعظعظي كُفِّي وارْتَدِعِي عن وعْظِك إِيَّاي، ومنهم من جعل تعَظعظي بمعنى اتَّعِظي؛ روى أَبو عبيد هذا المثل عن الأَصمعي في ادّعاء الرجل علماً لا يُحسنه، وقال: معناه لا تُوصِيني وأَوْصِي نفسك؛ قال الجوهري: وهذا الحرف جاء عنهم هكذا فيما رواه أَبو عبيد وأَنا أَظنه وتُعَظْعِظي، بضم التاء، أَي لا يكن منك أَمر بالصلاح وأَن تَفْسُدي أَنت في نفسك؛ كما قال المتوكل الليثي ويروى لأَبي الأَسود الدُّؤلي:
لا تَنْهَ عن خُلُقٍ وتأْتِيَ مِثْلَه،
عارٌ عليكَ، إِذا فعَلْتَ، عَظِيمُ
فيكون من عَظْعَظَ السهمُ إِذا التوى واعْوجَّ، يقول: كيف تأْمُرِينَني بالاستقامة وأَنْتِ تتعَوَّجين؟ قال ابن بري: الذي رواه أَبو عبيد هو الصحيح لأَنه قد روى المثل تَعَظْعَظِي ثم عِظي، وهذا يدل على صحة قوله.

### Türkçe

**العَظُّ**: savaşta şiddet; ve gerçekten savaş onu **عَظَّتْه** (yani **عَضَّته**) mânâsıyla (onu ısırdı) (şiddetle yakaladı) dedi.
Ve bazısı dedi: **العَظُّ** savaşta şiddettendir; sanki savaşın onu **عَضّ** etmesindendir; fakat
ikisi arasında, **الدَّعْثِ** ile **الدَّعْظِ** arasında ayrım yapıldığı gibi, iki **الوَضْع**ın (konuluşun) farklılığından dolayı ayrım yapılır.
Ve zaman onu **وعظَّه**: **عضَّه**’de bir lugattır. Ve denilir: **عَظَّ** falan falanı yere **بالأَرض** eğer
onu ona yapıştırdıysa; o hâlde o, yere **مَعظُوظ**tur.
Dedi: ve **العِظاظُ** **المِظاظ**ın benzeridir; denilir: onu **عاظَّه** ve **ماظَّه** **عِظاظاً** ve **مِظاظاً**
eğer onunla çekiştiyse ve onunla inatlaştıysa. Ve Ebû Saîd dedi: **العِظاظُ** ile **العِضاضُ** birdir; fakat onlar
iki mânâyı ayırdıkları vakit iki lafzı ayırdılar. Ve **المُعاظَّة** ile **العِظاظُ**
ikisi birlikte: **العَضُّ** (ısırma); dedi:
بَصِير في الكَرِيهةِ والعِظاظ
Yani **المُكاوَحة**ın şiddeti. Ve **العِظاظُ**: meşakkat. Ve dağda **عَظْعَظَ**
ve **عَضْعَضَ** ve **بَرْقَطَ** ve **بَقَّطَ** ve **عَنَّتَ** eğer onda yukarı çıktıysa. Ve oklardan **المُعَظْعِظُ**:
atıldığı zaman çalkalanan ve kıvrılan (dönen) olandır; ve gerçekten ok **عَظْعَظَ** etti;
ve Rü’be’den inşad etti:
لَمَّا رأَوْنا عَظْعَظَت عِظْعاظا
نَبْلُهمُ، وصَدَّقُوا الوُعّاظا
Ve ok **عَظْعَظَ** etti: **عَظْعَظةً** ve **عِظْعاظاً** ve **عَظْعاظاً**; sonuncusu Kurâ‘dan (naklen)
ve o nadirdir: kıvrıldı ve titredi; ve denildi: çalkalanarak geçti ve kastetmedi. Ve adam **عَظْعَظَ**
**عظعظةً**: avdan geri döndü ve çarpışma yerinden saptı; bundan dolayı denildi: korkak
geri döndüğü zaman **يُعَظْعِظُ** eder; el-‘Accâc dedi:
وعَظْعَظَ الجَبانُ والزِّئِتيّ
**الزِّئِتيّ** ile Çin köpeğini kastetti. Ve onu hiçbir şey **ما يُعَظْعِظُه**; yani onu ne
kışkırtır ne de yerinden eder.
Ve **العَظايةُ** sıcaktan **يُعَظْعِظُ** eder: boynunu büker.
Ve Arapların dolaşan darbımesellerindendir: لا تَعِظِيني وتَعَظْعَظِي, **تعظعظي**’nin mânâsı:
vazgeç ve beni vaaz etmenden geri dur; ve onlardan kimisi **تعَظعظي**’yi **اتَّعِظي** mânâsına kıldı;
Ebû Ubeyd bu meseli, adamın iyi yapmadığı bir ilmi iddia etmesi hakkında, el-Asma‘î’den rivayet etti,
ve dedi: mânâsı: bana vasiyet etme, kendi nefsine vasiyet et; el-Cevherî dedi: bu harf
onlardan, Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği üzere, böyle geldi; ve ben onu **وتُعَظْعِظي** (tâ’nın dammesiyle) zannediyorum; yani
senden salah ile emretme olup da senin kendi nefsinde fesada düşmen olmasın; nitekim el-Mütevekkil
el-Leysî dedi ve Ebû’l-Esved ed-Düelî’den de rivayet olunur:
لا تَنْهَ عن خُلُقٍ وتأْتِيَ مِثْلَه،
عارٌ عليكَ، إِذا فعَلْتَ، عَظِيمُ
Böylece, ok kıvrılıp eğrildiği zaman **عَظْعَظَ السهمُ**’den olur; der ki: beni doğruluğa nasıl emrediyorsun
hâlbuki sen eğriliyorsun? İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği
doğrudur; çünkü o meseli **تَعَظْعَظِي** sonra **عِظي** diye rivayet etmiştir; ve bu, onun sözünün sıhhatine delâlet eder.
