# عظظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B8%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عظظ

عظته الحرب، كعضته، عن الليث. وأنكر المفضل بن سلمة عظته الحرب بالظاء. وقال ابن فارس: فإن صح فلعله يكون من باب الإبدال. وقال بعضهم: العظ من الشدة في الحرب، كأنه من عض الحرب إياه، ولكن يفرق بينهما كما يفرق بين الدعث والدعظ، لاختلاف الوضعين.
 ونقل شيخنا عن بعض فقهاء اللغة: كل عض بالأسنان فهو بالضاد، وما ليس بها كعظ الزمان فهو بالظاء. وقال ابن السيد في كتاب الفرق: العض والعظ: شدة الحرب، أو شدة الزمان، ولا تستعمل الظاء في غيرهما، قال الفرزدق: وعظ زمان يا ابن مروان لم يدع من المال إلا مسحت أو مجلف وقال شمر: عظ فلانا بالأرض، إذا ألزقه بها، فهو معظوظ بالأرض.
 وعظعظ السهم عظعظة وعظعاظا، بالكسر، إذا ارتعش في مضيه والتوى، وقيل: مر مضطربا ولم يقصد. قال رؤبة - ويروى للعجاج -:
  لما رأونا عظعظت عظعاظا                      نبلهم، وصدقوا الوعـاظـا عظعظ الجبان عظعظة: نكص عن مقاتله، ورجع وحاد عنه، مأخوذ من عظعظة السهم.
 وعظعظ في الجبل: صعد، عن أبي عمرو، وكذلك عضعض، وبرقط، وبقط، وعنت.
 وعظعظت الدابة عظعظة، إذا حركت ذنبها ومشت في ضيق من نفسها، عن ابن عباد.
 وقال أبو سعيد: المعاظة والمعاضة واحد، إلا أنهم فرقوا بين اللفظين، كما فرقوا بين المعنيين.
 والعظاظ، بالكسر: شدة المكاوحة، وهو شبيه بالمظاظ: يقال: عاظه وماظة عظاظا ومظاظا: إذا لاحاه ولاجه، وهو المشقة والشدة في الحرب، كالعظة والمعاظة، قال:
  أخو ثقة إذا فتشـت عـنـه                      بصير في الكريهة والعظاظ ومن الأمثال السائرة قولهم: لا تعظيني وتعظعظي، أي لا توصيني وأوصي نفسك. قال الجوهري: وهذا الحرف هكذا جاء عنهم فيما ذكره أبو عبيد. قلت: أي عن الأصمعي في ادعاء الرجل علما لا يحسنه، أو الصواب ضم أول الثانية، ونص الصحاح: وأنا أظنه: وتعظعظى، بضم التاء، أي لا يكن منك أمر بالصلاح وأن تفسدي أنت في نفسك، كما قال المتوكل الليثي، كما في العباب - ويروى لأبي الأسود الدؤلي -:
  لا تنه عن خلق وتأتي مثله                      عار عليك إذا فعلت عظيم قال: فيكون من عظعظ السهم: إذا التوى واعوج. يقول: كيف تأمرينني بالاستقامة وأنت تتعوجين. قلت: ووجدت بخط أبي زكريا، قال الهروي: قول الجوهري على ما فسره خطأ، لأن تعظعظي المضموم التاء على ما ظنه وفسره خبر يلزمه النون، كما قال: أنت تتعوجين، فجاء بالنون لما كان خبرا، وإنما النون محذوفة من تعظعظ المفتوحة التاء، لأنه أمر، ومعناه: كفي وارتدعي عن وعظك إياي. انتهى.

  وقال ابن بري: الذي رواه أبو عبيد هو الصحيح، لأنه قد روى المثل: تعظعظي ثم عظي، وهذا يدل على صحة قوله. قلت: ومنهم من جعل تعظعظي بمعنى اتعظي أنت، أي فهو أمر من الوعظ، وهذا القول شاذ، لأن العرب إنما تفعل هذا في المضاعف فتبدل من أحد الحرفين كراهية لاجتماعهما، فيقولون: تحلحل وأصله تحلل، ولو كان تعظعظي من الوعظ لقيل منه: توعظي، فتأمل. وأعظه الله تعالى: جعله ذا عظاظ. ومما يستدرك عليه: العظعاظ، بالفتح: مصدر عظعظ السهم، عن كراع، وهي نادرة.
 والعظعظة: النكوص عن الصيد. وما يعظعظه شيء، أي ما يستفزه ولا يزيله.
 وأعظ الرجل، إذا اغتاب غيبة قبيحة.

### Türkçe

**عظته الحرب**: **عضته** gibi; **الليث**’ten. Ve **المفضل بن سلمة** **عظته الحرب**’ı **الظاء** ile (yazmayı) inkâr etti. **ابن فارس** dedi: Eğer sahih olursa, belki de **الإبدال** بابından olur. Ve bazıları dedi: **العظ** savaşta şiddettendir; sanki savaşın onu **عض** etmesindendir; fakat ikisi arasında, **الدعث** ile **الدعظ** arasında ayrım yapıldığı gibi ayrım yapılır; iki vaz‘ın (konuluşun) farklılığından dolayı.

Şeyhimiz, dil fukahasından bazılarından nakletti: Dişlerle olan her **عض** **الضاد** iledir; onunla olmayan ise, **عظ الزمان** gibi, **الظاء** iledir. Ve **ابن السيد** **كتاب الفرق**’ta dedi: **العض** ve **العظ**: savaşın şiddeti, yahut zamanın şiddeti; ve **الظاء** bunların dışında kullanılmaz. **الفرزدق** dedi:
**وعظ زمان يا ابن مروان لم يدع من المال إلا مسحت أو مجلف**
Ve **شمر** dedi: **عظ فلانا بالأرض**: onu yere yapıştırdı (yere yapışık kıldı) demektir; o da yer ile **معظوظ**tur.

Ve **عظعظ السهم** **عظعظة** ve **عظعاظا** (kesre ile): gidişinde titrediği ve kıvrılıp büküldüğü zaman; ve denildi ki: sarsıntılı geçti ve hedeflemedi. **رؤبة** dedi — **العجاج**’a rivayet olunur —:
لما رأونا عظعظت عظعاظا                      نبلهم، وصدقوا الوعـاظـا
**عظعظ الجبان** **عظعظة**: savaşçısından geri çekildi, döndü ve ondan saptı; **عظعظة السهم**’den alınmıştır.

Ve **عظعظ في الجبل**: çıktı; **أبي عمرو**’dan. Ve كذلك **عضعض** ve **برقط** ve **بقط** ve **عنت**.

Ve **عظعظت الدابة** **عظعظة**: kuyruğunu hareket ettirdiği ve içinden bir darlıkla yürüdüğü zaman; **ابن عباد**’dan.

Ve **أبو سعيد** dedi: **المعاظة** ve **المعاضة** birdir; ancak iki lafız arasında, iki mâna arasında ayrım yaptıkları gibi ayrım yaptılar.

Ve **العظاظ** (kesre ile): **المكاوحة**’nin şiddetidir; ve o, **المظاظ**’a benzer: denilir ki: **عاظه** ve **ماظة** **عظاظا** ve **مظاظا**: onunla çekiştiği ve onunla inatlaştığı zaman; ve o, savaşta meşakkat ve şiddettir; **العظة** ve **المعاظة** gibi. Dedi ki:
أخو ثقة إذا فتشـت عـنـه                      بصير في الكريهة والعظاظ
Ve dolaşan mesellerden onların sözü: **لا تعظيني وتعظعظي**; yani: bana öğüt verme ve kendine öğüt ver. **الجوهري** dedi: Bu harf, **أبو عبيد**’in zikrettiği şeyde onlardan böyle gelmiştir. Dedim: yani **الأصمعي**’den; kişinin iyi yapmadığı bir ilmi iddia etmesinde. Yahut ikincinin evvelini zammetmek doğrudur; ve **الصحاح**’ın nassı: ve ben onu şöyle zannediyorum: **وتعظعظى**; **التاء**’nın zammıyla; yani senden salah ile emretme olup da senin kendi nefsinde fesat çıkarman olmasın; **المتوكل الليثي**’nin dediği gibi; **العباب**’da olduğu üzere — **أبي الأسود الدؤلي**’ye rivayet olunur —:
لا تنه عن خلق وتأتي مثله                      عار عليك إذا فعلت عظيم
Dedi ki: O hâlde **عظعظ السهم**’den olur: kıvrılıp büküldüğü ve eğrildiği zaman. Diyor ki: Sen eğrilirken beni nasıl doğruluğa emrediyorsun. Dedim: Ve **أبي زكريا**’nın hattıyla buldum; **الهروي** dedi: **الجوهري**’nin, tefsir ettiği üzere sözü hatadır; çünkü **تعظعظي** ( **التاء**’sı zamme ile) onun zannettiği ve tefsir ettiği üzere bir haberdir; ona **النون** lâzım gelir; onun dediği gibi: **أنت تتعوجين**; haber olduğu için **النون** ile geldi. Ancak **النون**, **تعظعظ** ( **التاء**’sı fetha ile)den hazfedilmiştir; çünkü o emirdir; ve mânası: bana öğüt vermenden vazgeç ve geri dur. Bitti.

Ve **ابن بري** dedi: **أبو عبيد**’in rivayet ettiği, sahih olandır; çünkü meseli şöyle rivayet etmiştir: **تعظعظي ثم عظي**; ve bu, onun sözünün sıhhatine delâlet eder. Dedim: Ve onlardan kimi **تعظعظي**’yi **اتعظي أنت** mânasında kıldı; yani o, **الوعظ**’dan bir emirdir. Ve bu söz şâzdır; çünkü Araplar bunu ancak muzâafda yaparlar; iki harfin birleşmesinden hoşlanmadıkları için iki harften birini değiştirirler; derler ki: **تحلحل**; aslı **تحلل**’dir. Eğer **تعظعظي** **الوعظ**’dan olsaydı, ondan: **توعظي** denilirdi; öyleyse düşün. Ve **أعظه الله تعالى**: onu **عظاظ** sahibi kıldı. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **العظعاظ** (fetha ile): **عظعظ السهم**’in masdarı; **كراع**’dan; ve o nâdirdir.

Ve **العظعظة**: avdan geri çekilmedir. Ve onu hiçbir şey **يعظعظه** etmez; yani onu hiçbir şey tahrik etmez ve yerinden oynatmaz.

Ve **أعظ الرجل**: çirkin bir gıybet ile gıybet ettiğinde (denir).
