# عظل (ع-ظ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B8%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ظ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والظاء واللاّم معهما
ع ظ ل، ل ع ظ، ظ ل ع مستعملات
عظل:
عَظَل يَعْظُلُ الجراد والكلاب وكلّ ما يلازم في السّفاد. والاسم العِظال. قال:
يا أمّ عمرٍو أبشري بالبشرى		موت ذريع و جرادٌ عَظْلَى
أي: يَسْفِد بعضُها بعضاً. وعاظلها فعظلها، أي: غلبها. قال جرير:
كلابٌ تَعاظَلُ سُودُ الفِقا		ح............
لعظ:
جاريةٌ مُلَعَّظة: طويلة سمينة.
ظلع:
الظَّلْع: الغَمْزُ، كأنّ برجله داءً فهو يظلع. قال كثير:
وكنتُ كذاتِ الظَّلْعِ لمّا تحاملتْ		على ظّلْعِها يومَ العثارِ استقلتِ
يصف عشقه، أخبر أنّه كان مثل الظالع من شدة العشق فلمّا تحامل على الهّجْر استقلّ حين حمل نفسَهُ على الشِّدّة، وهو كإنسان أو دابّة يصيبها حمر، فهي أقلّ ما تركب تغمز صدرها، ثم يستمرّ يقول: لمّا رأى الناس، وعَلِمَ أنّه لا سبيلَ له إليها حَمَلَ نفسَهُ على الصّبر فأطاعته. ودابّةٌ ظالعٌ، وبِرْذَوْنٌ ظالعٌ، الذّكرُ والأنثى فيه سواء.

##### Türkçe

باب العين والظاء واللاّم معهما
**ع ظ ل**، **ل ع ظ**، **ظ ل ع** kullanımdadırlar.

**عظل**:
**عَظَل يَعْظُلُ**: çekirgeyi ve köpekleri ve çiftleşmede yapışık kalan her şeyi (ifade eder). İsim: **العِظال**. Dedi ki:
يا أمّ عمرٍو أبشري بالبشرى		موت ذريع و جرادٌ عَظْلَى
Yani: bir kısmı bir kısmını çiftleşir. Ve **عاظلها** da **فعظلها**; yani: ona galip geldi. Cerîr dedi ki:
كلابٌ تَعاظَلُ سُودُ الفِقا		ح............

**لعظ**:
**جاريةٌ مُلَعَّظة**: uzun, şişman.

**ظلع**:
**الظَّلْع**: topallama; sanki ayağında bir hastalık var da o topallar. Kesîr dedi ki:
وكنتُ كذاتِ الظَّلْعِ لمّا تحاملتْ		على ظّلْعِها يومَ العثارِ استقلتِ
Aşkını tasvir eder; haber verdi ki o, aşkın şiddetinden dolayı topal gibi idi; sonra terk edişe katlanınca, kendisini şiddete yüklediği vakit hafifledi; ve o, kendisine **حمر** isabet eden bir insan yahut bir binek hayvanı gibidir; o, bindiği en az şeyde göğsünü topallatır (aksatır); sonra sürdürerek der ki: insanları gördüğünde ve ona (kıza) bir yol olmadığını bildiğinde, kendisini sabra yükledi de o da ona itaat etti. Ve topal bir binek hayvanı; ve topal bir **بِرْذَوْن**; onda erkek ve dişi eşittir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عاظَلَتِ الكلابُ مُعاظَلَةً وعِظالاً، وتعاظَلَتْ، إذا لزِم بعضها بعضاً في السفاد. وكذلك الجراد وكلُّ ما يَنْشِبُ. وجرادٌ عاظِلٌ وعَظْلى. وتَعَظَّلَ القومُ على فلان: اجتمعوا عليه. والعِظالُ في القوافي: التضمينُ. يقال: فلانٌ لا يُعاظِلُ بين القوافي.

##### Türkçe

**عاظَلَتِ** köpekler **مُعاظَلَةً** ve **عِظالاً** (şöyle) yaptı; ve **تعاظَلَتْ** (de yaptı); birbirlerinin üzerine binip çiftleşmede birbirlerine yapışıp kaldıkları zaman. Aynısı çekirge ve her yapışıp kalan şey için de (geçerlidir). Ve **جرادٌ عاظِلٌ** ve **عَظْلى**: (birbirine) yapışmış çekirge. Ve kavim **تَعَظَّلَ** falanın üzerine: onun üzerine toplandılar. Ve **العِظالُ** kafiyelerde: **التضمينُ**’dir. Denir ki: falan kimse kafiyeler arasında **يُعاظِلُ** etmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والظاء مع اللام
عظل ، ظلع ، لعظ
استعمل من وجوههن : عظل ، ظلع ، لعظ .
عظل : روي عن عمر بن الخطّاب أنه قال لقوم من العرب : أشعر شعرائكم مَن لم يعاظل الكلام ولم يتّبع حُوشِيّه . قوله : لم يعاظل الكلام أي لم يَحمل بعضه على بعض ، ولم يتكلّم بالرَجِيع من القول ولم يكرّر اللفظ والمعنى . وحُوشيِّ الكلام : وَحْشِيّه وغريبه . ومن أيّام العرب المعروفة يوم العَظَالَى وهو يوم معروف .
ويقال أيضاً : يوم العَظَالَى ، سمي اليوم به لركوب الناس فيه بعضهِم بعضاً .
وقال الأصمعيّ : ركب فيه الثلاثة والاثنان الدابَّة الواحدة . وتعظّل القوم على فلان إذا تركَّبوا عليه يضربونه .
وقال الليث : عَظَل الجراد والكلاب كل ما يلازم في السِفاد ، والاسم العِظَال ؛ وأنشد :
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد
قال : وجَرَاد عَظْلَى : متعاظلات ؛ وأنشد :
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى
قلت : أراد أن يقول : يا أم عامر فلم يستقم البيت فقال : يا أمّ عمرو . وأم عامر : كُنْية الضبَعُ ، والعرب تضرب بها المَثَل في الحُمْق . ويجيء الرجال إلى وِجارها فيسُدّ فمه بعد ما يدخله لئلا ترى الضوء ، فتَحمل الضبْع عليه ، فيقول لها : خامري أم عامر ، أبشري برجال قَتْلَى ، وجَرَاد عَظْلَى ، فتذِلّ له ، حتى يَكْعَمها ، ثم يجرّها ويستخرجها . وتعاظلت الجرادُ إذا تسافدت . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : سَفَد السَبُع وعاظل . قال : والسِباع كلّها تُعاظل . والجراد والعظاء تعاظل ويقال : تعاظلت السباع وتشابكت . قال : والعُظُل : هو المجبوسون ، مأخوذ من المعاظلة . وقال ابن شميل : يقال : رأيت الجراد رُدَافَى ورُكَابَى وعُظَالَى إذا اعتظلت . وذلك أن ترى أربعة وخمسة قد ارتدفت .
ظلع : أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الظالع : المتَّهَم . قال : ومنه قوله :
ظالم الرب ظلع
قلت : هذا بالظاء لا غير . وأما الضالع بالضاد فهو المائل ، وقد ضَلَع يَضْلَع . ويقال : ضَلْعك مع فلان أي مَيْلك معه . وأخبرني أبو الفضل المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : يقال : ارْقَ على ظَلْعك ، فيقول : رقِيت رُقِيّاً . ويقال : ارقأ على ظَلْعك بالهمزة فيقول : رقأت ، ومعناه : أَصلِحْ أمرك أوّلاً . ويقال : قِ على ظَلْعك ، فيجيبه : وَقَيت ، أقِي ، وقيّاً . وروى ابن هانىء عن
أبي زيد : تقول العرب : اقْأ على ظَلْعك ، أي كُفّ فإني عالم بمساويك . وفي ( النوادر ) : فلان يرقأ على ظَلْعه أي يسكت على دائه وعيبه . وقال ابن المظفر : الظَلْع كالغَمْز ، وقد ظَلَع في مشيه ، يظْلَع ، ظَلْعاً وقال كثير :
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت
ويقال : هذه دابَّة ظالع وبِرْذون ظالع ، بغير هاء فيهما . ورَوَى أبو عُبيد عن الأصمعيّ في باب تأخير الحاجة ثم قضائها في آخر وقتها : من أمثالهم في هذا : إذا نام ظالع الكلاب ، قال : وذلك أن الظالع منها لا يقدر أن يعاظِل مع صِحاحها لضعفه ، فهو يؤخّر ذلك وينتظر فراغ آخرها فلا ينام ، حتى إذا لم يبق منها شيء سَفَد حينئذٍ ثم ينام . ونحو ذلك قال ابن شميل في كتاب ( الحروف ) . وقال ثابت بن أبي ثابت في كتاب ( الفروق ) : من أمثال العرب : إذا نام ظالع الكلاب ، ولا أفعل ذلك حتى ينام ظالع الكلاب . قال : والظالع من الكلاب : الصارف . يقال صَرَفَت الكلبة وظلعت وأجعلت واستطارت إذا اشتهت الفحل . قال : والظالع من الكلاب لا تنام ، فتضرب مَثَلاً للمهتم بأمره الذي لا ينام عنه ولا يهمله .
وأنشد خالد بن يزيد قول الحطيئة يخاطب خيال امرأة طَرَقَه :
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد
قال أبو الهيثم : قال بعضهم : ظالع الكلاب : الكلبة الصارف ، يقال : ظَلَعت الكلبة وصَرَفت ، لأن الذكور يتبعْنها ولا يدعْنها تنام ، حكاه عن ابن الأعرابيّ . قال : وقال غيره : ظالع الكلاب : الذي ينتظرها أن تسفِد ثم يسفد بعدها . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ في ظالع الكلاب ، وهو الذي أصابه ظَلْع أي غَمْز في قوائمه فضعف عن السِفَاد مع الكلاب . قال : وقوله : ارقَأ على ظلعك أي تصعّد في الجبل وأنت تعلم أنك ظالع ، لا تجهدْ نفسك .
لعظ : قال ابن المظفر : يقال : هذه جارية ملعّظة إذا كانت سمينة طويلة . قلت : ولم أسمع هذا الحرف مستعملاً في كلام العرب لغيره ، وأرجو أن يكون ضبطه .

##### Türkçe

باب العين والظاء مع اللام
**عظل** ، **ظلع** ، **لعظ**
Bunların vecihlerinden kullanılmış olan: **عظل** , **ظلع** , **لعظ** .

**عظل** : Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet olundu ki Araplardan bir kavme dedi: Şairlerinizin en şairi, sözü **يعاظل** etmeyen ve onun **حُوشِيّه**’sine tâbi olmayan kimsedir. Sözü: “Sözü **يعاظل** etmedi” yani onun bir kısmını bir kısmı üzerine yüklemedi; sözün **الرَجِيع**’inden konuşmadı ve lafzı ve manayı tekrar etmedi. Ve sözün **حُوشيِّ**’si: onun **وَحْشِيّه**’si ve garibidir. Ve Arapların bilinen günlerinden **يوم العَظَالَى** vardır; o bilinen bir gündür.

Ve ayrıca denilir: **يوم العَظَالَى**; gün, insanların onda birbirlerinin üzerine binmeleri sebebiyle onunla adlandırıldı.

Ve el-Asma‘î dedi: Onda üç ve iki kişi bir tek binek hayvanına bindi. Ve kavim, falan kimse üzerine **تعظّل** ettiğinde, onun üzerine binip onu döverler.

Ve el-Leys dedi: **عَظَل** çekirge ve köpeklerdir; çiftleşmede yapışıp ayrılmayan her şey; isim **العِظَال**’dır. Ve inşad etti:
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد

Dedi: Ve **جَرَاد عَظْلَى**: **متعاظلات** (birbirine yapışanlar); ve inşad etti:
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى

Dedim: “يا أم عامر” demek istedi de beyit düzgün gelmedi, bu yüzden “يا أمّ عمرو” dedi. Ve **أم عامر**: sırtlanın künyesidir; Araplar onunla ahmaklıkta mesel vururlar. Erkekler onun inine gelir, içeri girdikten sonra ışığı görmesin diye ağzını kapatır; sırtlan onun üzerine yüklenir; o da ona der ki: **خامري أم عامر**; öldürülmüş erkeklerle ve **جَرَاد عَظْلَى** ile müjdelen; böylece ona boyun eğer; ta ki onu **يَكْعَمها** edinceye kadar; sonra onu sürükler ve onu çıkarır. Ve çekirgeler **تعاظلت** olduğunda: çiftleştiler. Ve bana el-Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Yırtıcı hayvan **سَفَد** etti ve **عاظل** oldu. Dedi: Yırtıcıların hepsi **تُعاظل** eder. Ve çekirge ve **العظاء** **تعاظل** eder; ve denilir: Yırtıcılar **تعاظلت** ve birbirine dolaştı. Dedi: Ve **العُظُل**: o, hapsedilmiş olanlardır; **المعاظلة**’den alınmıştır. Ve İbn Şümeyl dedi: Denilir: Çekirgeyi **رُدَافَى** ve **رُكَابَى** ve **عُظَالَى** gördüm; **اعتظلت** olduğunda. Bu, dört ve beşinin art arda binmiş olduğunu görmendir.

**ظلع** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: **الظالع**: itham edilen kimsedir. Dedi: Ondandır şu sözü:
ظالم الرب ظلع

Dedim: Bu, yalnız **الظاء** iledir. أما **الضالع** ise **الضاد** ile, o meyil edendir; ve **ضَلَع** eder, **يَضْلَع**. Ve denilir: **ضَلْعك** falanla, yani onunla meylin. Ve bana Ebü’l-Fazl el-Münzirî, Ebü’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki dedi: Denilir: **ارْقَ على ظَلْعك**; o da der: **رقِيت** , **رُقِيّاً**. Ve denilir: **ارْقَأ على ظَلْعك** hemze ile; o da der: **رقأت**; manası: önce işini düzelt. Ve denilir: **قِ على ظَلْعك**; ona cevap verir: **وَقَيت** , **أقِي** , **وقيّاً**. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Araplar der: **اقْأ على ظَلْعك**; yani vazgeç, çünkü ben senin kötülüklerini bilirim. Ve (**النوادر**)’de: Falan kimse **يرقأ على ظَلْعه**; yani derdi ve ayıbı üzerine susar. Ve İbnü’l-Muzaffer dedi: **الظَلْع** **الغَمْز** gibidir; yürüyüşünde **ظَلَع** etti, **يظْلَع** , **ظَلْعاً**. Ve Kesîr dedi:
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت

Ve denilir: Bu, **دابَّة ظالع** ve **بِرْذون ظالع**; ikisinde de **هاء** olmaksızın. Ve Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den, ihtiyacı geciktirip sonra vaktinin sonunda yerine getirme babında rivayet etti: Bu hususta onların emsallerinden: **إذا نام ظالع الكلاب**. Dedi: Bu, onlardan **الظالع** olanın zayıflığından dolayı sağlamlarıyla **يعاظِل** edememesidir; o bunu geciktirir ve sonlarının boşalmasını bekler; uyumaz; ta ki onlardan bir şey kalmayınca o vakit **سَفَد** eder, sonra uyur. Bunun benzerini İbn Şümeyl (**الحروف**) kitabında söyledi. Ve Sâbit b. Ebî Sâbit (**الفروق**) kitabında dedi: Arapların emsallerinden: **إذا نام ظالع الكلاب**; ve ben bunu, **ظالع الكلاب** uyuyuncaya kadar yapmam. Dedi: Köpeklerden **الظالع**: **الصارف**’tır. Denilir: Dişi köpek **صَرَفَت** ve **ظلعت** ve **أجعلت** ve **استطارت**; erkek istediğinde. Dedi: Köpeklerden **الظالع** uyumaz; böylece, işiyle kaygılanan, ondan dolayı uyumayan ve onu ihmal etmeyen kimseye mesel vurulur.

Ve Hâlid b. Yezîd, el-Hutay’e’nin, kendisine gelen bir kadının hayaline hitap ederek söylediği sözünü inşad etti:
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد

Ebû’l-Heysem dedi: Bazıları dedi ki: **ظالع الكلاب**: **الكلبة الصارف** (erkek isteyen dişi köpek); denilir: Dişi köpek **ظَلَعت** ve **صَرَفت**; çünkü erkekler onu takip eder ve onu uyutmaz; bunu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Dedi: Başkası dedi ki: **ظالع الكلاب**: onun çiftleşmesini bekleyen, sonra onun ardından çiftleşen kimsedir. El-Ezherî dedi: **ظالع الكلاب** hakkında söz, el-Asma‘î’nin dediğidir; o, ayaklarında **ظَلْع** yani **غَمْز** isabet etmiş, bu yüzden köpeklerle çiftleşmede zayıf düşmüş olandır. Dedi: Ve onun sözü: **ارْقَأ على ظلعك**; yani sen **ظالع** olduğunu bilirken dağa tırman; kendini yorma.

**لعظ** : İbnü’l-Muzaffer dedi: Denilir: Bu, **جارية ملعّظة**; semiz uzun olduğunda. Dedim: Bu harfin Arapların كلامında bundan başkası için kullanılmış olduğunu işitmedim; ve ضبطunun olmasını umarım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والظاء وما يثلثهما)
(عظم) العين والظاء والميم أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على كِبَر وقُوّة. فالعِظَم: مصدر الشَّيء العظيم. تقول: عَظُمَ يَعْظُم عِظَماً، وعظّمته أنا. فإذا عَظُم في عينيك قلت: أعْظمتُه واستعظمْتُه. ومُعظَم الشّيء: أكثرهُ. وعَظْمةُ الذِّراع: مُستغلَظُها. وهي العظيمة: النازِلةُ المُلمّة الشّديدة. قال:‏
وإلاّ فإنِّي لا إخالُك ناجيا(1)  *** إن تنجُ منها تنجُ من ذِي عظيمةٍ‏
ومن الباب العَظْم، معروف، وهو سمِّي بذلك لقوّته وشِدّته.‏
(عظب) العين والظاء والباء. يقولون: عَظَب الطّائر، إذا حَرّكَ زِمِكّاهُ. وهو كلام. والعُنْظَُب: الجراد الضَّخم، النُّون زائدة.‏
(عظل) العين والظاء واللام أصيل صحيح. يقال: تعاظَلَ الكلابُ، إذا تسافَدَت، وهي تَعاظَلُ. وجَرادٌ عَظْلَى من ذلك وفلانٌ لا يُعاظِل في شِعره بين القَوافي، أي لا يحمل بعضها على بعض. وترى أنّ ذلك إمّا أن يكون الذي يسمى الإيطاء؛ أي لا يكرِّر القوافي، أو أن يكون الذي يسمَّى التَّضمين، وهو أن [يكون] تمامُ البيت في البيت الذي بَعده.‏
--------------ـــــ
(1) البيت للأسود بن سريع القاص، كما في البيان (1: 367).

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** و**الظاء** وما يثلثهما)
(**عظم**) **العين** ve**الظاء** ve**الميم** tek bir sahih asıldır; büyüklüğe ve kuvvete delâlet eder. Şu hâlde **العِظَم**: büyük olan şeyin masdarıdır. Dersin ki: **عَظُمَ** **يَعْظُم** **عِظَماً**; ve ben onu **عظّمته**. Artık gözünde büyüdüğü zaman: onu **أعْظمتُه** ve onu **استعظمْتُه** dersin. Ve **مُعظَم** şey: onun çoğudur. Ve **عَظْمةُ الذِّراع**: onun kalınlaşmış olanıdır. Ve o, **العظيمة**dir: şiddetli, başa gelen, kuşatıcı musibet. Dedi ki:‏
وإلاّ فإنِّي لا إخالُك ناجيا(1)  *** إن تنجُ منها تنجُ من ذِي عظيمةٍ‏
Ve babdandır **العَظْم**, bilinen; ve o, kuvveti ve şiddeti sebebiyle bununla adlandırılmıştır.‏
(**عظب**) **العين** ve**الظاء** ve**الباء**. Derler ki: **عَظَب** kuş, **زِمِكّاهُ**’unu hareket ettirdiği zaman. Ve o bir sözdür. Ve **العُنْظَُب**: iri çekirge; **النُّون** ziyadedir.‏
(**عظل**) **العين** ve**الظاء** ve**اللام** köklü, sahih( bir asıl)dır. Denir ki: **تعاظَلَ الكلابُ**, çiftleştiği zaman; ve o, **تَعاظَلُ** eder. Ve bundan **جَرادٌ عَظْلَى**; ve falan kimse, kafiyeler arasında şiirinde **يُعاظِل** etmez; yani bazısını bazısının üzerine yüklemez. Ve görürsün ki bu, ya **الإيطاء** diye adlandırılan şeydir; yani kafiyeleri tekrar etmez; yahut **التَّضمين** diye adlandırılan şeydir; o da, [olmasıdır ki] beytin tamamı, ondan sonraki beyitte olur.‏
--------------ـــــ
(1) Beyit, **الأسود بن سريع القاص**’ındır; **البيان**’da (1: 367) olduğu üzere.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ظ ل
تعاظلت الكلاب والجراد‏:‏ تراكبت عند السفاد والبيض وهي متعاظلات وعظلى‏.‏
قال‏:‏ يا أم عمرو أبشري بالبشرى موت ذريع وجراد عظلي وكان زهير لا يعاظل بين القول أي لا يكرره‏.‏
وفلان يعاظل بالكلام إذا أتى بالرجيع من القول وقيل‏:‏ هو التعقيد والتعويض‏.‏
وكان ذلك يوم العظالى بوزن‏:‏ سكارى وهو يوم لبني تميم على بكر بن وائل ركب فيه الاثنان والثلاثة دابةً‏.‏
قال‏:‏ فإن تك في يوم الغبيط ملامة فيوم العظالى كان أخزى وألوما

##### Türkçe

ع ظ ل
**تعاظلت الكلاب والجراد**: çiftleşme ve yumurtlama sırasında üst üste bindiler; onlar **متعاظلات** ve **عظلى**dır.
Dedi ki: Ey Amr’ın annesi, müjde ile sevin: hızlı ölüm ve **جراد عظلي**. Ve Züheyr, söz arasında **يعاظل** etmezdi; yani onu tekrar etmezdi.
Ve falan, sözde **يعاظل** eder; sözün geri dönenini getirdiği zaman. Ve denildi ki: o, düğümleme ve ikame etmedir.
Ve bu, **يوم العظالى** günü idi; vezin olarak: **سكارى**; o, Benî Temîm’in Bekr b. Vâil’e karşı bir günü idi; onda iki ve üç kişi bir binek hayvanına bindi.
Dedi ki: Eğer **يوم الغبيط** gününde bir kınama varsa, **يوم العظالى** günü daha rezil edici ve daha acı verici idi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العِظَالُ: المُلازَمة في السِّفَاد من الكِلابِ والسِّباعِ والجَراد وغيرِ ذلك مما يتَلازَمُ في السِّفَاد ويُنْشِبُ؛ وعَظَلَتْ وعَظّلَتْ (* قوله «وعظلت وعظلت» كذا ضبط الثاني مشدداً في الأصل والمحكم، والذي في القاموس ان الفعل كنصر وسمع): رَكِبَ بعضُها بعضاً. وعاظَلَها فعَظَلَها يَعْظُلُها، وعاظَلَتِ الكِلابُ مُعاظَلَةً وعِظَالاً وتَعَاظَلَتْ: لَزِمَ بعضُها بعضاً في السِّفَاد؛ وأَنشد:
كِلاب تَعَاظَلُ سُودُ الفِقا
حِ، لم تَحْمِ شَيئاً ولم تَصْطَد
وقال أَبو زَحْفٍ الكَلْبي:
تَمَشِّيَ الكَلْبِ دَنَا للكَلْبةِ،
يَبْغِي العِظالَ مُصْحِراً بالسَّوْأَة
وجَرَادٌ عاظلةٌ وعَظْلَى: متعاظِلة لا تَبْرَح؛ وأَنشد:
يا أُمَّ عمرٍو، أَبشِري بالبُشْرَى
مَوْتٌ ذَرِيعٌ وجَرَادٌ عَظْلى
قال الأَزهري: أَراد أَن يقول يا أُمَّ عامر فلم يستقم له البيت فقال يا أُمّ عمرٍو، وأُمُّ عامر كُنْية الضَّبُع. قال ابن سيده: ومن كلامهم للضبع: أَبْشِرِي بجَرَادٍ عَظْلى، وكَمْ رِجالٍ قَتْلى. وتَعاظَلَتِ الجَرادُ إِذا تَسافَدَتْ. وقال ابن شميل: يقال رأَيت الجَرَادَ رُدَافى ورُكَابى وعُظَالى إِذا اعْتَظَلَتْ، وذلك أَن تَرَى أَربعة وخمسة قد ارْتَدَفَتْ. ابن الأَعرابي: سَفَدَ السَّبُع وعاظَلَ، قال: والسِّباع كلها تُعاظِلُ، والجَرَادُ والعِظَاء يُعاظِل. ويقال: تعاظَلَت السِّباعُ وتشابَكتْ. والعُظُلُ: هم المَجْبُوسون، مأْخوذ من المُعاظَلة، والمَجْبُوس المأْبون.
وتعَظَّلوا عليه: اجتمعوا، وقيل: ترَاكَبوا عليه ليَضْربوه؛ وقال: أَخذُوا قِسِيَّهُمُ بأَيْمُنِهِمْ،
يتَعَظَّلون تعَظُّلَ النَّمْل
ومن أَيام العرب المعروفة يوْم العُظَالى، وهو يوم بين بكر وتميم، ويقال أَيضاً يوم العَظَالى، سُمِّي اليوم به لركوب الناس فيه بعضهم بعضاً. وقال الأَصمعي: رَكِبَ فيه الثلاثةُ والاثنان الدَّابَّةَ الواحدة؛ قال العَوَّام بن شَوْذَب الشَّيْباني:
فإِنْ يَكُ في يَوْمِ العُظَالى مَلامةٌ،
فيَوْمُ الغَبيطِ كان أُخْرَى وأَلْوَما
وقيل: سُمِّي يوم العُظَالى لأَنه تَعاظَلَ فيه على الرِّياسة بِسْطامُ بنُ قيس وهانئُ بن قَبِيصة ومَفْروقُ ابن عمرو والحَوْفَزَانُ. والعِظَالُ في القَوَافي: التضمين، يقال: فلان لا يُعاظِل بين القَوَافي. وعاظَلَ الشاعرُ في القافية عِظَالاً: ضَمَّن. وروي عن عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، أَنه قال لقوم من العرب: أَشْعَرُ شُعَرائكم مَنْ لم يُعاظِل الكلامَ ولم يتَتَبَّع حُوشِيَّه؛ قوله: لم يُعاظِل الكلام أَي لم يَحْمِل بعضَه على بعض ولم يتكلم بالرَّجِيع من القول ولم يكرر اللفظ والمعنى، وحُوشِيُّ الكلامِ: وَحْشِيُّه وغريبُه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَيضاً أَنه قال لابن عباس: أَنْشِدْنا لشاعر الشُّعراء، قال: ومَنْ هو؟ قال: الذي لا يُعاظِل بين القول ولا يتَتَبَّع حُوشِيَّ الكلام، قال: ومَنْ هو؟ قال: زُهَيْر، أَي لا يُعَقِّده ولا يُوالي بعضَه فوق بعض. وكلُّ شيء رَكِب شيئاً فقد عاظَلَه.
والمُعْظِلُ والمُعْظَئِلُّ: الموضع الكثير الشجر؛ كلاهما عن كراع، وقد تقدم في الضاد اعْضَأَلَّت كَثُرَت أَغصانُها.

##### Türkçe

العِظَالُ: köpeklerden ve yırtıcılardan **السِّفَاد**da (çiftleşmede) ve çekirgede ve bunun dışında **السِّفَاد**da birbirine yapışıp kalan ve saplanan şeylerde, **المُلازَمة** (birbirine yapışıp kalma). Ve **عَظَلَتْ** ve **عَظّلَتْ**
(* onun sözü: «**وعظلت وعظلت**»; aslında ve **المحكم**’de ikincisi şeddeli olarak böyle ضبط edilmiştir; **القاموس**’ta olan ise fiilin **نصر** ve **سمع** gibi olduğudur): bazısı bazısına bindi. Ve **عاظَلَها**
böylece **عَظَلَها** onu **يَعْظُلُها**; ve köpekler **عاظَلَتِ** **مُعاظَلَةً** ve **عِظَالاً** ve **تَعَاظَلَتْ**: **السِّفَاد**da bazısı bazısına yapışıp kaldı; ve inşad etti:
كِلاب تَعَاظَلُ سُودُ الفِقا
حِ، لم تَحْمِ شَيئاً ولم تَصْطَد
Ve **أَبو زَحْفٍ الكَلْبي** dedi:
تَمَشِّيَ الكَلْبِ دَنَا للكَلْبةِ،
يَبْغِي العِظالَ مُصْحِراً بالسَّوْأَة
Ve **جَرَادٌ عاظلةٌ** ve **عَظْلَى**: ayrılmayan, birbirine yapışıp kalan; ve inşad etti:
يا أُمَّ عمرٍو، أَبشِري بالبُشْرَى
مَوْتٌ ذَرِيعٌ وجَرَادٌ عَظْلى
**الأَزهري** dedi: “**يا أُمَّ عامر**” demek istedi; fakat beyit ona düzgün gelmedi de “**يا أُمّ عمرٍو**” dedi; ve **أُمُّ عامر** sırtlanın künyesidir. **ابن سيده** dedi: Onların sözlerinden, sırtlan için: “**أَبْشِرِي بجَرَادٍ عَظْلى**، **وكَمْ رِجالٍ قَتْلى**.” Ve çekirge **تَعاظَلَتِ**: **تَسافَدَتْ** (çiftleşti)ği zaman. Ve **ابن شميل** dedi: “Çekirgeyi **رُدَافى** ve **رُكَابى** ve **عُظَالى** olarak gördüm” denir; **اعْتَظَلَتْ** (birbirine binip yapıştı)ği zaman; bu da, dört ve beş (tanesinin) art arda binmiş olduğunu görmendir. **ابن الأَعرابي**: Yırtıcı **سَفَدَ** (çiftleşti) ve **عاظَلَ**; dedi ki: Yırtıcıların hepsi **تُعاظِلُ**; ve çekirge ve **العِظَاء** **يُعاظِل**. Ve denir: Yırtıcılar **تعاظَلَت** ve birbirine dolaştı (**تشابَكتْ**). Ve **العُظُلُ**: onlar **المَجْبُوسون**dur; **المُعاظَلة**den alınmıştır; ve **المَجْبُوس** **المأْبون**dur.

Ve ona karşı **تعَظَّلوا**: toplandılar; ve denildi ki: onu dövmek için onun üzerine birbirine binip yığıldılar; ve dedi:
أَخذُوا قِسِيَّهُمُ بأَيْمُنِهِمْ،
يتَعَظَّلون تعَظُّلَ النَّمْل
Ve Arapların bilinen günlerinden **يوْم العُظَالى** vardır; o, Bekr ile Temîm arasında bir gündür; ve ayrıca **يوم العَظَالى** da denir; gün, onda insanların bazısının bazısına binmesi sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve **الأَصمعي** dedi: Onda üç kişi ve iki kişi tek bir binek hayvanına bindi; **العَوَّام بن شَوْذَب الشَّيْباني** dedi:
فإِنْ يَكُ في يَوْمِ العُظَالى مَلامةٌ،
فيَوْمُ الغَبيطِ كان أُخْرَى وأَلْوَما
Ve denildi ki: **يوْم العُظَالى** diye adlandırıldı; çünkü onda reislik üzerine **بِسْطامُ بنُ قيس** ve **هانئُ بن قَبِيصة** ve **مَفْروقُ ابن عمرو** ve **الحَوْفَزَانُ** birbirine yapışıp yığıldı (**تَعاظَلَ**).

Ve **العِظَالُ** kâfiyelerde: **التضمين**dir; denir: Falan kimse kâfiyeler arasında **يُعاظِل** etmez. Ve şair kâfiyede **عاظَلَ**; **عِظَالاً**: **ضَمَّن** (tazmin etti). Ve Ömer b. el-Hattâb’dan, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: Araplardan bir topluluğa dedi ki: “Şairlerinizin en şairi, **الكلامَ**ı **يُعاظِل** etmeyen ve onun **حُوشِيَّه**ini takip etmeyendir”; onun sözü: “**لم يُعاظِل الكلام**” yani bazısını bazısının üzerine yüklemedi ve sözün **الرَّجِيع**iyle konuşmadı ve lafzı ve manayı tekrar etmedi; ve **حُوشِيُّ الكلامِ**: onun **وَحْشِيُّه**u ve garibidir. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde de: İbn Abbâs’a dedi ki: “Bize şairlerin şairi için inşad et”; dedi: “O kimdir?” Dedi: “Söz arasında **يُعاظِل** etmeyen ve **حُوشِيَّ الكلام**ı takip etmeyen.” Dedi: “O kimdir?” Dedi: “**زُهَيْر**”; yani onu düğümlemez (**يُعَقِّده**) ve bazısını bazısının üstüne peş peşe bindirmez (**يُوالي**). Ve her şey bir şeye binerse, onu **عاظَلَه** etmiştir.

Ve **المُعْظِلُ** ve **المُعْظَئِلُّ**: ağaçça çok olan yer; ikisi de **كراع**’dan (naklen). Ve **الضاد**da “**اعْضَأَلَّت**: dalları çoğaldı” geçmişti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العظال، ككتاب: الملازمة في السفاد من الكلاب، والسباع، والجراد، وغيره مما ينشب ويتلازم في السفاد، كالمعاظلة والتعاظل والاعتظال، وقد عاظلت معاظلة وعظالا، وتعاظلت واعتظلت، قال:
  كلاب تعاظل سود الفقـا                      ح لم تحم شيئا ولم تصطد وقال أبو الزحف الكلبي:
  تمشي الكلب دنا للكلبة
  يبغي العظال مصحرا بالسوءة قال ابن الأعرابي: سفد السبع وعاظل، قال: والسباع كلها تعاظل. والجراد والعظا تعاظل ويقال: تعاظلت السباع وتشابكت. وعظلت الكلاب، كنصر وسمع، عظلا: ركب بعضها بعضا في السفاد. وجراد عاظل وعظلى، كسكرى: أي متعاظلة، لازمة بعضها بعضا في السفاد، لا تبرح، ومن كلامهم للضبع: أبشري بجراد عظلى، ورجال قتلى، ومنه قوله:
  يا أم عمرو أبشري بالبشرى
  موت ذريع وجراد عظلى أراد أن يقول: يا أم عامر فلما لم يستقم له البيت قال: يا أم عمرو، وأم عامر: كنية الضبع، قاله الأزهري. وتعظلوا عليه تعظلا، وعظلوا تعظيلا أي اجتمعوا، وقيل: تراكبوا عليه ليضربوه، قال:
  أخذوا قسيهم بأيمنهـم                      يتعظلون تعظل النمل ويوم العظالى، كحبارى: من أيام العرب، م، معروف، في الأساس: لبني تميم حين غزوا بكر بن وائل، سمي به لأن الناس ركب بعضهم بعضا عندما انهزموا، وقال أبو حيان: لتجمع الناس فيه حتى كأنهم متراكبون، أو لأنه ركب فيه الاثنان والثلاثة دابة واحدة في الهزيمة، وهذا قول الأصمعي، قال العوام بن شوذب الشيباني:
  فإن يك في يوم العظالى ملامة                      فيوم الغبيط كان أخزى وألوما

  وقيل: سمي يوم العظالى، لأنه تعاظل فيه على الرياسة بسطام بن قيس، وهانئ بن قبيصة، ومفروق بن عمرو، والحوفزان. وعاظل في القافية عظالا: ضمن، يقال: فلان لا يعاظل بين القوافي، ومنه قول عمر رضي الله تعالى عنه: أشعر شعرائكم من لم يعاظل الكلام ولم يتتبع حوشيه، قوله: لم يعاظل، أي لم يحمل بعضه على بعض ولم يتكلم بالرجيع من القول، ولم يكرر اللفظ والمعنى، وحوشي الكلام: وحشيه وغريبه، وقيل: معنى لم يعاظل: لا يعقده ولا يوالي بعضه فوق بعض، وكل شيء ركب شيئا فقد عاظله، قاله الآمدي في الموازنة، وفي العباب: يريد أنه فصل القول وأوضحه ولم يعقده، وقال أبو حيان: عاظل الشاعر: إذا ضمن في شعره، أي جعل بعض أبياته مفتقرا في بيان معناه إلى غيره. والعظل، بضمتين: المجبوسون، وهم المأبونون، عن ابن الأعرابي، مأخوذ من المعاظلة، وقال أبو حيان: هم المفعول بهم فعل قوم لوط. والمعظل، كمحسن، والمعظئل، كمشمعل: الموضع الكثير الشجر، كلاهما عن كراع. وقد تقدم في الضاد: اعضألت: كثرت أغصانها، كما في اللسان، وقال ابن خالويه: اعظأل الشجر: كثرت أغصانه. ومما يستدرك عليه: قال ابن شميل: يقال: رأيت الجراد ردافى وركابى وعظالى: إذا اعتظلت، وذلك أن ترى أربعة وخمسة قد ارتدفت. والتعظل: أن يتتبع الشيء قد فاته، يقال: ظل يتعظل في أثره منذ اليوم. والتعظل: لغة في التعاظل. وجراد عظال بمعنى عظلى، عن أبي حيان. وتعاظلوا على الماء: كثروا عليه وازدحموا. وعاظله، وهو عظيله: إذا قال كل منهما: أنا مثلك أو خير منك. والعظل، بالضم: لغة في العظل، بضمتين. والعظل، كصرد وجبل: الفأرة الكبيرة، يرى بالظاء والضاد، عن أبي سهل.

##### Türkçe

**العظال**، **ككتاب**: köpeklerden, yırtıcılardan, çekirgelerden ve çiftleşmede saplanıp (birbirine) yapışan ve çiftleşmede birbirine bitişen başka şeylerden, çiftleşmede (birbirine) yapışıp kalma; **كالمعاظلة** ve **التعاظل** ve **الاعتظال** gibi. Ve (denir ki) **عاظلت** (dişi) **معاظلة** ve **عظالا**; ve **تعاظلت** ve **اعتظلت**. Dedi ki:
  Köpekler, **الفقـا**’nın siyahları (gibi) **تعاظل** eder;
  hiçbir şeyi korumadı ve avlamadı. Ve Ebû’z-Zahf el-Kelbî dedi ki:
  Köpek, dişi köpeğe yaklaşarak yürür;
  **العظال** ister; avret yeriyle kötülüğü açığa vurmuş olarak. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Yırtıcı çiftleşti ve **عاظل** oldu. Dedi ki: Yırtıcıların hepsi **تعاظل** eder. Çekirge ve **العظا** **تعاظل** eder. Ve denir ki: **تعاظلت** yırtıcılar ve birbirine dolaştı. Ve köpekler **عظلت**; **كنصر وسمع**; **عظلا**: çiftleşmede bazısı bazısının üstüne bindi. Ve **جراد عاظل** ve **عظلى**; **كسكرى**: yani **متعاظلة**; çiftleşmede bazısı bazısına bitişik, ayrılmayan. Ve onların sözünden sırtlana (denir ki): “Müjdelen: **جراد عظلى** ile ve ölü erkeklerle.” Ve ondandır onun sözü:
  Ey Ümmü Amr, müjdeyle müjdeyi;
  yaygın ölüm ve **جراد عظلى**. “Ey Ümmü Âmir” demek istedi; fakat beyit ona düzgün gelmeyince “Ey Ümmü Amr” dedi. Ve Ümmü Âmir: sırtlanın künyesidir; bunu el-Ezherî söyledi. Ve onun üzerine **تعظلوا**; **تعظلا**: ve **عظلوا**; **تعظيلا** yani toplandılar. Ve denildi ki: Onu dövmek için onun üzerine üst üste bindiler. Dedi ki:
  Yaylarını sağ elleriyle aldılar;
  karıncaların **تعظل** edişi gibi **يتعظلون**. Ve **يوم العظالى**; **كحبارى**: Arapların günlerindendir; (harf) **م**; bilinen. **في الأساس**’ta: Temîm oğullarınındır; Bekr b. Vâil’e baskın yaptıkları zaman; ona bu ad verildi; çünkü bozguna uğradıklarında insanlar bazısı bazısının üstüne bindi. Ebû Hayyân dedi ki: İnsanların onda toplanması sebebiyle; sanki onlar üst üste binmiş gibidirler. Yahut bozgunda iki ve üç kişinin bir tek binek hayvanına binmesi sebebiyle; bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. el-Avvâm b. Şevzeb eş-Şeybânî dedi ki:
  Eğer **يوم العظالى**’da bir kınama varsa,
  **يوم الغبيط** daha rezil edici ve daha acı vericiydi.

  Ve denildi ki: **يوم العظالى** diye adlandırıldı; çünkü onda reislik üzerine Bistâm b. Kays, Hâni’ b. Kabîsa, Mefrûk b. Amr ve el-Havfazan birbirine **تعاظل** etti. Ve kafiyede **عاظل**; **عظالا**: (bir şeyi) içine kattı; (şöyle) denir: Falan, kafiyeler arasında **يعاظل** etmez. Ve ondandır Ömer (Allah Teâlâ ondan razı olsun)’un sözü: “Şairlerinizin en şairi, sözü **يعاظل** etmeyen ve onun **حوشيه**’sini takip etmeyendir.” Onun sözü: “**لم يعاظل**”: yani bazısını bazısının üstüne yüklemedi ve sözün **الرجيع**’inden konuşmadı; ve lafzı ve manayı tekrar etmedi. Ve **حوشي الكلام**: onun yabanîsi ve garibidir. Ve denildi ki: **لم يعاظل**’in manası: onu düğümlemez ve bazısını bazısının üstüne peş peşe koymaz. Ve her şey bir şeye binerse onu **عاظله** olmuştur; bunu el-Âmidî **في الموازنة**’de söyledi. Ve **في العباب**’da: Onun muradı: sözü ayırdı ve açıkladı ve onu düğümlemedi. Ebû Hayyân dedi ki: Şair **عاظل** etti: şiirinde **ضمن** ettiği zaman; yani beyitlerinin bir kısmını, manasının beyanında başkasına muhtaç kıldı. Ve **العظل**; iki ötre ile: **المجبوسون**; onlar **المأبونون**’dur; İbnü’l-A‘râbî’den. **المعاظلة**’den alınmıştır. Ebû Hayyân dedi ki: Onlar, Lût kavminin fiilinin kendilerine yapıldığı kimselerdir. Ve **المعظل**; **كمحسن**; ve **المعظئل**; **كمشمعل**: ağaçça çok olan yer; ikisi de Kurâ‘dan. Ve **الضاد**’da geçti: **اعضألت**: dalları çoğaldı; **كما في اللسان**. Ve İbn Hâlaveyh dedi ki: **اعظأل الشجر**: dalları çoğaldı. Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: İbn Şümeyl dedi ki: (Şöyle) denir: Çekirgeyi **ردافى** ve **ركابى** ve **عظالى** gördüm: **اعتظلت** olduğu zaman; bu, dört ve beş (tanesinin) art arda binmiş olduğunu görmendir. Ve **التعظل**: kaçırmış olduğu şeyi takip etmektir; (şöyle) denir: Bugünden beri izinde **يتعظل** edip durdu. Ve **التعظل**: **التعاظل**’de bir lehçedir. Ve **جراد عظال**: **عظلى** manasında; Ebû Hayyân’dan. Ve su üzerine **تعاظلوا**: onun üzerinde çoğaldılar ve sıkıştılar. Ve onu **عاظله**; ve o, onun **عظيله**’dir: her biri “Ben senin gibiyim yahut senden hayırlıyım” dediği zaman. Ve **العظل**; ötre ile: **العظل**’de (iki ötre ile olanın) bir lehçesidir. Ve **العظل**; **كصرد وجبل**: büyük fare; **بالظاء والضاد** ile görülür; Ebû Sehl’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَظَلَتِ الكِلَابُ
1 عَظَلَتِ الكِلَابُ ذ , aor. عَظُلَ ; and عَظِلَت, aor. عَظَلَ ; (K, TA;) inf. n. عَظْلٌ; (TA;) The dogs mounted, one upon another, (K, TA,) in coitu. (TA. [See also 3.])

عظّلوا عَلَيْهِ
2 عظّلوا عَلَيْهِ ذ : see 5.

عَاظَلَت
3 عَاظَلَت ذ , (S, TA,) or عاظلت فِى السِّفَادِ, (O,) inf. n. مُعَاظَلَةٌ and عِظَالٌ, (S, K,) said of dogs, (S, O, K,) and of beasts of prey, (TA,) and of locusts, (S, K,) and of whatever stick fast (S, O, K, TA) in coitu; (TA;) as also ↓ تعَاظلت, (S, O, K, *) and ↓ اعتظلت, (O, K, *) said of locusts (O) &c.; (K;) [and so ↓ تعظّلت; (see 5 below;)] Cohوserunt in coitu. (S, O, K, TA.) ― -b2- And عاظلهُ is said of anything as meaning It mounted upon it, or overlay it. (El-ءmidee, TA.) ― -b3- العِظَالُ فِى القَوَافِى signifies التَّضْمِينُ [i. e. The introducing into verses a hemistich, or a verse, or more, of another poet; &c.: see more in art. ضمن] (S, O.) One says, عاظل فِى القَافِيَةِ, inf. n. عِظَالٌ, meaning ضَمَّنَ [i. e. He introduced into the ode a hemistich, &c.]. (K.) And فُلَانٌ لَا يُعَاظِلُ فِى القَوَافِى [Such a one does not, or will not, introduce into verses &c.]. (S.) 'Omar said, of the best of poets, لَا يُعَاظِلُ الكَلَامَ, meaning He does not make one part of the language to accord in meaning with another, [so I render لَمْ يَحْمِلْ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ, (see art. حمل,) i. e. he does not make use of tautology,] nor does he utter that which is a repetition, or that which is disapproved, (الرَّجِيع مِنَ القَوْل,) nor reiterate an expression: or, accord. to El-ءmidee, he does not make the language obscure, nor crowd one part of it upon another: (TA:) or he said, لَمْ يُعَاظِلْ بَيْنَ القَوْلِ, referring to Zuheyr, and meaning he rendered the saying distinct and plain, and did not make it obscure. (O, TA. *) ― -b4- عاظلهُ also signifies He said to him, “ I am like thee, ” or “ better than thou, ” the latter saying the same. (Marg. note in an autographical copy of the TA.)

التَّعَظُّلُ
5 التَّعَظُّلُ ذ is a dial. var. of التَّعَاظُلُ. (Marg. note in an autographical copy of the TA. See 3, first sentence.) ― -b2- تعظّلوا عَلَيْهِ They collected themselves together against him; (S, O, K;) as also ↓ عظّلوا, inf. n. تَعْظِيلٌ: (K:) or they bore, or pressed, or crowded, as though mounting one another, upon him, to beat him. (TA.) ― -b3- And one says, ظَلَّ يَتَعَظَّلُ فِى أَثَرِهِ مُنْذُ اليُوْمِ He passed the time pursuing hard after it during the day; meaning a thing that had escaped him. (O, TA.)

6 تَعَاْظَلَ see 3, first sentence. ― -b2- تعاظلوا عَلَى المَآءِ They became numerous at the water, and pressed, or crowded, upon it. (Marg. note in an autographical copy of the TA.)

8 اـِعْتَظَلَ see 3, first sentence.

اِعْظَأَلَّ الشَّجَرُ
Q. Q. 4 اِعْظَأَلَّ الشَّجَرُ ذ The trees had many branches. (IKh, O.) See also Q. Q. 4 in arts. عضل and عطل.

عُظْلٌ
عُظْلٌ ذ : see عُظُلٌ.

عَظَلٌ
عَظَلٌ ذ and عُظَلٌ A large فَأْرَة [or rat]: also mentioned as with ض: on the authority of Aboo-Sahl. (Marg. note in an autographical copy of the TA.) [See also عَضَلٌ.]

عُظُلٌ
عُظُلٌ ذ [a pl. of which the sing. is not mentioned] i. q. مَأْبُونُونَ [of which see the sing., مَأْبُونٌ]; (IAar, O, K;) as also ↓ عُظْلٌ. (Marg. note in an autographical copy of the TA.)

هُوَ عَظِيلُهُ
هُوَ عَظِيلُهُ ذ He is the person who says to him, “ I am like thee, ” or “ better than thou, ” and to whom the latter says the same. (Marg. note in an autographical copy of the TA.)

عَاظِلٌ
عَاظِلٌ ذ and [its pls.] عَظْلَى (S, O, K) and عِظَالٌ (marg. note in an autographical copy of the TA) and عُظَالَى, (ISh, TA,) applied to locusts (جَرَادٌ), Cohوrentes in coitu. (S, O, K, TA.) ― -b2- [Hence,] يَوْمُ العُظَالَى A certain day (i. e. conflict) of the Arabs, well known; (S, O, K;) said in the A to be that of Benoo-Temeem, when they went to fight against Bekr Ibn-Wلïl: (TA:) so called because the people bore, or pressed, or crowded, as though mounting, one upon another, (رَكِبَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا, S, O, K,) therein, (S, O,) when they were routed: (TA:) or because they congregated therein as though they were mounting, one upon another: (AHei, TA:) or because two and three of them rode upon one beast (S, O, K, TA) in the rout: thus says As: or because Bistلm Ibn-Keys and Hلni Ibn-Kabeesah and Maarook Ibn-'Amr and El-Howfazلn combined therein for the command. (TA.)

مُعْظِلٌ
مُعْظِلٌ ذ and ↓ مُعْظَئِلٌّ A place abounding in trees. (Kr, K.)

مُعْظَئِلٌّ
مُعْظَئِلٌّ ذ : see what next precedes. [And see its verb, Q. Q. 4.]

##### Türkçe

عَظَلَتِ الكِلَابُ
1 **عَظَلَتِ الكِلَابُ** ذ, muzâri‘i **عَظُلَ**; ve **عَظِلَت** de, muzâri‘i **عَظَلَ**; (K, TA;) mastar ismi **عَظْلٌ**; (TA;) Köpekler, cima‘da, (K, TA,) birbirlerinin üzerine bindiler. (TA. [Bkz. ayrıca 3.])

عظّلوا عَلَيْهِ
2 **عظّلوا عَلَيْهِ** ذ: bkz. 5.

عَاظَلَت
3 **عَاظَلَت** ذ, (S, TA,) yahut **عاظلت فِى السِّفَادِ**, (O,) mastar ismi **مُعَاظَلَةٌ** ve **عِظَالٌ**, (S, K,) köpekler hakkında söylenir, (S, O, K,) ve yırtıcı hayvanlar hakkında, (TA,) ve çekirgeler hakkında, (S, K,) ve cima‘da yapışıp kalan her şey hakkında; (S, O, K, TA) (TA;) bunun gibi ayrıca ↓ **تعَاظلت**, (S, O, K, *) ve ↓ **اعتظلت**, (O, K, *) çekirgeler hakkında (O) vb.; (K;) [ve böylece ↓ **تعظّلت**; (aşağıda 5’e bkz.;)] Cima‘da birbirine yapıştılar. (S, O, K, TA.) — -b2- Ve **عاظلهُ**, herhangi bir şey hakkında, “O, onun üzerine bindi” yahut “onu örttü” mânasında söylenir. (El-ءmidee, TA.) — -b3- **العِظَالُ فِى القَوَافِى** **التَّضْمِينُ**’i ifade eder [yani: başka bir şairin bir mısraını, yahut bir beytini, yahut daha fazlasını şiire sokmak; vb.: daha fazlası için md. **ضمن**’da bkz.] (S, O.) Denir ki: **عاظل فِى القَافِيَةِ**, mastar ismi **عِظَالٌ**, mânası **ضَمَّنَ** [yani: kasideye bir mısra vb. soktu]. (K.) Ve **فُلَانٌ لَا يُعَاظِلُ فِى القَوَافِى** [falanca, şiirlerde vb. sokmaz]. (S.) ‘Omar, şairlerin en iyisi hakkında, **لَا يُعَاظِلُ الكَلَامَ** dedi; mânası: dilin bir kısmını diğer bir kısmına mânaca uydurmaz, [ben **لَمْ يَحْمِلْ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ**’ı böyle tercüme ederim, (md. **حمل**’e bkz,) yani: haşv kullanmaz,] ve tekrar olanı yahut hoş görülmeyeni (**الرَّجِيع مِنَ القَوْل**) söylemez, ve bir lafzı yinelemez: yahut El-ءmidee’ye göre, dili muğlak kılmaz, ve onun bir kısmını diğer bir kısmının üzerine yığmaz: (TA:) yahut o, Züheyr’e işaretle, **لَمْ يُعَاظِلْ بَيْنَ القَوْلِ** dedi; mânası: sözü belirgin ve açık kıldı ve onu muğlak kılmadı. (O, TA. *) — -b4- **عاظلهُ** ayrıca, ona “Ben senin gibiyim” yahut “Ben senden daha hayırlıyım” dedi; ikincisi de ona aynı şeyi söyleyen. (TA’nın müellif hattı bir nüshasındaki kenar notu.)

التَّعَظُّلُ
5 **التَّعَظُّلُ** ذ, **التَّعَاظُلُ**’ün bir lehçe varyantıdır. (TA’nın müellif hattı bir nüshasındaki kenar notu. 3’ün ilk cümlesine bkz.) — -b2- **تعظّلوا عَلَيْهِ** Ona karşı toplandılar; (S, O, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **عظّلوا**, mastar ismi **تَعْظِيلٌ**: (K:) yahut onu dövmek için, birbirlerine biner gibi, onun üzerine yüklendiler, yahut bastırdılar, yahut üşüştüler. (TA.) — -b3- Ve denir ki: **ظَلَّ يَتَعَظَّلُ فِى أَثَرِهِ مُنْذُ اليُوْمِ** Gün boyunca onun izinde sıkı sıkıya takip ederek vakit geçirdi; kendisinden kaçmış olan bir şey kastedilerek. (O, TA.)

6 **تَعَاْظَلَ**: bkz. 3, ilk cümle. — -b2- **تعاظلوا عَلَى المَآءِ** Suyun başında çoğaldılar ve onun üzerine bastırdılar, yahut üşüştüler. (TA’nın müellif hattı bir nüshasındaki kenar notu.)

8 **اـِعْتَظَلَ**: bkz. 3, ilk cümle.

اِعْظَأَلَّ الشَّجَرُ
Q. Q. 4 **اِعْظَأَلَّ الشَّجَرُ** ذ Ağaçların çok dalları oldu. (IKh, O.) Ayrıca md.ler **عضل** ve **عطل**’da Q. Q. 4’e de bkz.

عُظْلٌ
**عُظْلٌ** ذ: bkz. **عُظُلٌ**.

عَظَلٌ
**عَظَلٌ** ذ ve **عُظَلٌ** Büyük bir **فَأْرَة** [yahut sıçan]: ayrıca ض ile de zikredilmiştir: Aboo-Sahl’in rivayetine göre. (TA’nın müellif hattı bir nüshasındaki kenar notu.) [Bkz. ayrıca **عَضَلٌ**.]

عُظُلٌ
**عُظُلٌ** ذ [tekili zikredilmeyen bir çoğul] **مَأْبُونُونَ** ile aynı mânadadır [tekili olan **مَأْبُونٌ**’a bkz.]; (IAar, O, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **عُظْلٌ**. (TA’nın müellif hattı bir nüshasındaki kenar notu.)

هُوَ عَظِيلُهُ
**هُوَ عَظِيلُهُ** ذ O, ona “Ben senin gibiyim” yahut “Ben senden daha hayırlıyım” diyen kimsedir; ve ikincisi de ona aynı şeyi söyleyen kimsedir. (TA’nın müellif hattı bir nüshasındaki kenar notu.)

عَاظِلٌ
**عَاظِلٌ** ذ ve [çoğulları] **عَظْلَى** (S, O, K) ve **عِظَالٌ** (TA’nın müellif hattı bir nüshasındaki kenar notu) ve **عُظَالَى**, (ISh, TA,) çekirgelere (**جَرَادٌ**) uygulanır: Cima‘da birbirine yapışanlar. (S, O, K, TA.) — -b2- [Bundan dolayı,] **يَوْمُ العُظَالَى** Arapların meşhur, belirli bir günü (yani bir çatışma); (S, O, K;) A’da, Benoo-Temeem’in Bekr Ibn-Wلïl’e karşı savaşmaya gittikleri gün olduğu söylenir: (TA:) orada, bozguna uğradıklarında, insanlar birbirlerinin üzerine biner gibi, birbirlerinin üzerine yüklendikleri için (**رَكِبَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا**, S, O, K) böyle adlandırılmıştır, (S, O,) (TA:) yahut orada, birbirlerine biner gibi toplandıkları için: (AHei, TA:) yahut bozgun sırasında, ikişer üçerinin bir hayvanın üzerine bindikleri için (S, O, K, TA): As böyle der: yahut orada, Bistلm Ibn-Keys ve Hلni Ibn-Kabeesah ve Maarook Ibn-'Amr ve El-Howfazلn komutanlık için birleştiği için. (TA.)

مُعْظِلٌ
**مُعْظِلٌ** ذ ve ↓ **مُعْظَئِلٌّ** Ağaçça bol bir yer. (Kr, K.)

مُعْظَئِلٌّ
**مُعْظَئِلٌّ** ذ: bkz. hemen önce geçen. [Ve fiiline, Q. Q. 4’e bkz.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَظَلَ
عَظَلَ U ( n. ac. عَظْل 1 ),
a.  Coupled, copulated.

b.  Crowded together, pushed, shoved, jostled each other.

عَظِلَ
عَظِلَ A ( n. ac. عَظْل 1 ),
a.  see supra.

عَظَّلَ
عَظَّلَ II
a.  [ 'Ala ], Bore, pressed, crowded upon; pushed, shoved, jostled.

عَاْظَلَ
عَاْظَلَ III ,
a.  Mounted upon.

b.  Plagiarized ( verses ).

تَعَظَّلَ
تَعَظَّلَ V ,
a.  see II .

عَظْل
عَظْل 1 ,
a.  see 3 (a) .

عُظْل
عُظْل 3 ,
a.  A large rat.

b.  see 10 .

عُظُل
عُظُل 10 ,
a.  Pæderasts.

##### Türkçe

عَظَلَ
عَظَلَ U ( n. ac. **عَظْل** 1 ),
a. Çiftleşti, cinsel birleşmede bulundu.

b. Birbirine sıkışık oldu, itişti, kakıştı, birbirini dürttü.

عَظِلَ
عَظِلَ A ( n. ac. **عَظْل** 1 ),
a. Yukarıdakine bak.

عَظَّلَ
عَظَّلَ II
a. [ 'Ala ], deldi, bastırdı, üzerine sıkıştırdı; itti, kakıştı, dürtüştü.

عَاْظَلَ
عَاْظَلَ III ,
a. Üzerine bindi.

b. (Beyitleri) intihal etti.

تَعَظَّلَ
تَعَظَّلَ V ,
a. II’ye bak.

عَظْل
**عَظْل** 1 ,
a. 3 (a)’ya bak.

عُظْل
**عُظْل** 3 ,
a. Büyük bir sıçan.

b. 10’a bak.

عُظُل
**عُظُل** 10 ,
a. Oğlancılar.
