# عظل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B8%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عظل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عظل

العظال، ككتاب: الملازمة في السفاد من الكلاب، والسباع، والجراد، وغيره مما ينشب ويتلازم في السفاد، كالمعاظلة والتعاظل والاعتظال، وقد عاظلت معاظلة وعظالا، وتعاظلت واعتظلت، قال:
  كلاب تعاظل سود الفقـا                      ح لم تحم شيئا ولم تصطد وقال أبو الزحف الكلبي:
  تمشي الكلب دنا للكلبة
  يبغي العظال مصحرا بالسوءة قال ابن الأعرابي: سفد السبع وعاظل، قال: والسباع كلها تعاظل. والجراد والعظا تعاظل ويقال: تعاظلت السباع وتشابكت. وعظلت الكلاب، كنصر وسمع، عظلا: ركب بعضها بعضا في السفاد. وجراد عاظل وعظلى، كسكرى: أي متعاظلة، لازمة بعضها بعضا في السفاد، لا تبرح، ومن كلامهم للضبع: أبشري بجراد عظلى، ورجال قتلى، ومنه قوله:
  يا أم عمرو أبشري بالبشرى
  موت ذريع وجراد عظلى أراد أن يقول: يا أم عامر فلما لم يستقم له البيت قال: يا أم عمرو، وأم عامر: كنية الضبع، قاله الأزهري. وتعظلوا عليه تعظلا، وعظلوا تعظيلا أي اجتمعوا، وقيل: تراكبوا عليه ليضربوه، قال:
  أخذوا قسيهم بأيمنهـم                      يتعظلون تعظل النمل ويوم العظالى، كحبارى: من أيام العرب، م، معروف، في الأساس: لبني تميم حين غزوا بكر بن وائل، سمي به لأن الناس ركب بعضهم بعضا عندما انهزموا، وقال أبو حيان: لتجمع الناس فيه حتى كأنهم متراكبون، أو لأنه ركب فيه الاثنان والثلاثة دابة واحدة في الهزيمة، وهذا قول الأصمعي، قال العوام بن شوذب الشيباني:
  فإن يك في يوم العظالى ملامة                      فيوم الغبيط كان أخزى وألوما

  وقيل: سمي يوم العظالى، لأنه تعاظل فيه على الرياسة بسطام بن قيس، وهانئ بن قبيصة، ومفروق بن عمرو، والحوفزان. وعاظل في القافية عظالا: ضمن، يقال: فلان لا يعاظل بين القوافي، ومنه قول عمر رضي الله تعالى عنه: أشعر شعرائكم من لم يعاظل الكلام ولم يتتبع حوشيه، قوله: لم يعاظل، أي لم يحمل بعضه على بعض ولم يتكلم بالرجيع من القول، ولم يكرر اللفظ والمعنى، وحوشي الكلام: وحشيه وغريبه، وقيل: معنى لم يعاظل: لا يعقده ولا يوالي بعضه فوق بعض، وكل شيء ركب شيئا فقد عاظله، قاله الآمدي في الموازنة، وفي العباب: يريد أنه فصل القول وأوضحه ولم يعقده، وقال أبو حيان: عاظل الشاعر: إذا ضمن في شعره، أي جعل بعض أبياته مفتقرا في بيان معناه إلى غيره. والعظل، بضمتين: المجبوسون، وهم المأبونون، عن ابن الأعرابي، مأخوذ من المعاظلة، وقال أبو حيان: هم المفعول بهم فعل قوم لوط. والمعظل، كمحسن، والمعظئل، كمشمعل: الموضع الكثير الشجر، كلاهما عن كراع. وقد تقدم في الضاد: اعضألت: كثرت أغصانها، كما في اللسان، وقال ابن خالويه: اعظأل الشجر: كثرت أغصانه. ومما يستدرك عليه: قال ابن شميل: يقال: رأيت الجراد ردافى وركابى وعظالى: إذا اعتظلت، وذلك أن ترى أربعة وخمسة قد ارتدفت. والتعظل: أن يتتبع الشيء قد فاته، يقال: ظل يتعظل في أثره منذ اليوم. والتعظل: لغة في التعاظل. وجراد عظال بمعنى عظلى، عن أبي حيان. وتعاظلوا على الماء: كثروا عليه وازدحموا. وعاظله، وهو عظيله: إذا قال كل منهما: أنا مثلك أو خير منك. والعظل، بالضم: لغة في العظل، بضمتين. والعظل، كصرد وجبل: الفأرة الكبيرة، يرى بالظاء والضاد، عن أبي سهل.

### Türkçe

**العظال**، **ككتاب**: köpeklerden, yırtıcılardan, çekirgelerden ve çiftleşmede saplanıp (birbirine) yapışan ve çiftleşmede birbirine bitişen başka şeylerden, çiftleşmede (birbirine) yapışıp kalma; **كالمعاظلة** ve **التعاظل** ve **الاعتظال** gibi. Ve (denir ki) **عاظلت** (dişi) **معاظلة** ve **عظالا**; ve **تعاظلت** ve **اعتظلت**. Dedi ki:
  Köpekler, **الفقـا**’nın siyahları (gibi) **تعاظل** eder;
  hiçbir şeyi korumadı ve avlamadı. Ve Ebû’z-Zahf el-Kelbî dedi ki:
  Köpek, dişi köpeğe yaklaşarak yürür;
  **العظال** ister; avret yeriyle kötülüğü açığa vurmuş olarak. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Yırtıcı çiftleşti ve **عاظل** oldu. Dedi ki: Yırtıcıların hepsi **تعاظل** eder. Çekirge ve **العظا** **تعاظل** eder. Ve denir ki: **تعاظلت** yırtıcılar ve birbirine dolaştı. Ve köpekler **عظلت**; **كنصر وسمع**; **عظلا**: çiftleşmede bazısı bazısının üstüne bindi. Ve **جراد عاظل** ve **عظلى**; **كسكرى**: yani **متعاظلة**; çiftleşmede bazısı bazısına bitişik, ayrılmayan. Ve onların sözünden sırtlana (denir ki): “Müjdelen: **جراد عظلى** ile ve ölü erkeklerle.” Ve ondandır onun sözü:
  Ey Ümmü Amr, müjdeyle müjdeyi;
  yaygın ölüm ve **جراد عظلى**. “Ey Ümmü Âmir” demek istedi; fakat beyit ona düzgün gelmeyince “Ey Ümmü Amr” dedi. Ve Ümmü Âmir: sırtlanın künyesidir; bunu el-Ezherî söyledi. Ve onun üzerine **تعظلوا**; **تعظلا**: ve **عظلوا**; **تعظيلا** yani toplandılar. Ve denildi ki: Onu dövmek için onun üzerine üst üste bindiler. Dedi ki:
  Yaylarını sağ elleriyle aldılar;
  karıncaların **تعظل** edişi gibi **يتعظلون**. Ve **يوم العظالى**; **كحبارى**: Arapların günlerindendir; (harf) **م**; bilinen. **في الأساس**’ta: Temîm oğullarınındır; Bekr b. Vâil’e baskın yaptıkları zaman; ona bu ad verildi; çünkü bozguna uğradıklarında insanlar bazısı bazısının üstüne bindi. Ebû Hayyân dedi ki: İnsanların onda toplanması sebebiyle; sanki onlar üst üste binmiş gibidirler. Yahut bozgunda iki ve üç kişinin bir tek binek hayvanına binmesi sebebiyle; bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. el-Avvâm b. Şevzeb eş-Şeybânî dedi ki:
  Eğer **يوم العظالى**’da bir kınama varsa,
  **يوم الغبيط** daha rezil edici ve daha acı vericiydi.

  Ve denildi ki: **يوم العظالى** diye adlandırıldı; çünkü onda reislik üzerine Bistâm b. Kays, Hâni’ b. Kabîsa, Mefrûk b. Amr ve el-Havfazan birbirine **تعاظل** etti. Ve kafiyede **عاظل**; **عظالا**: (bir şeyi) içine kattı; (şöyle) denir: Falan, kafiyeler arasında **يعاظل** etmez. Ve ondandır Ömer (Allah Teâlâ ondan razı olsun)’un sözü: “Şairlerinizin en şairi, sözü **يعاظل** etmeyen ve onun **حوشيه**’sini takip etmeyendir.” Onun sözü: “**لم يعاظل**”: yani bazısını bazısının üstüne yüklemedi ve sözün **الرجيع**’inden konuşmadı; ve lafzı ve manayı tekrar etmedi. Ve **حوشي الكلام**: onun yabanîsi ve garibidir. Ve denildi ki: **لم يعاظل**’in manası: onu düğümlemez ve bazısını bazısının üstüne peş peşe koymaz. Ve her şey bir şeye binerse onu **عاظله** olmuştur; bunu el-Âmidî **في الموازنة**’de söyledi. Ve **في العباب**’da: Onun muradı: sözü ayırdı ve açıkladı ve onu düğümlemedi. Ebû Hayyân dedi ki: Şair **عاظل** etti: şiirinde **ضمن** ettiği zaman; yani beyitlerinin bir kısmını, manasının beyanında başkasına muhtaç kıldı. Ve **العظل**; iki ötre ile: **المجبوسون**; onlar **المأبونون**’dur; İbnü’l-A‘râbî’den. **المعاظلة**’den alınmıştır. Ebû Hayyân dedi ki: Onlar, Lût kavminin fiilinin kendilerine yapıldığı kimselerdir. Ve **المعظل**; **كمحسن**; ve **المعظئل**; **كمشمعل**: ağaçça çok olan yer; ikisi de Kurâ‘dan. Ve **الضاد**’da geçti: **اعضألت**: dalları çoğaldı; **كما في اللسان**. Ve İbn Hâlaveyh dedi ki: **اعظأل الشجر**: dalları çoğaldı. Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: İbn Şümeyl dedi ki: (Şöyle) denir: Çekirgeyi **ردافى** ve **ركابى** ve **عظالى** gördüm: **اعتظلت** olduğu zaman; bu, dört ve beş (tanesinin) art arda binmiş olduğunu görmendir. Ve **التعظل**: kaçırmış olduğu şeyi takip etmektir; (şöyle) denir: Bugünden beri izinde **يتعظل** edip durdu. Ve **التعظل**: **التعاظل**’de bir lehçedir. Ve **جراد عظال**: **عظلى** manasında; Ebû Hayyân’dan. Ve su üzerine **تعاظلوا**: onun üzerinde çoğaldılar ve sıkıştılar. Ve onu **عاظله**; ve o, onun **عظيله**’dir: her biri “Ben senin gibiyim yahut senden hayırlıyım” dediği zaman. Ve **العظل**; ötre ile: **العظل**’de (iki ötre ile olanın) bir lehçesidir. Ve **العظل**; **كصرد وجبل**: büyük fare; **بالظاء والضاد** ile görülür; Ebû Sehl’den.
