# عظل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B8%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عظل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عظل

باب العين والظاء مع اللام
عظل ، ظلع ، لعظ
استعمل من وجوههن : عظل ، ظلع ، لعظ .
عظل : روي عن عمر بن الخطّاب أنه قال لقوم من العرب : أشعر شعرائكم مَن لم يعاظل الكلام ولم يتّبع حُوشِيّه . قوله : لم يعاظل الكلام أي لم يَحمل بعضه على بعض ، ولم يتكلّم بالرَجِيع من القول ولم يكرّر اللفظ والمعنى . وحُوشيِّ الكلام : وَحْشِيّه وغريبه . ومن أيّام العرب المعروفة يوم العَظَالَى وهو يوم معروف .
ويقال أيضاً : يوم العَظَالَى ، سمي اليوم به لركوب الناس فيه بعضهِم بعضاً .
وقال الأصمعيّ : ركب فيه الثلاثة والاثنان الدابَّة الواحدة . وتعظّل القوم على فلان إذا تركَّبوا عليه يضربونه .
وقال الليث : عَظَل الجراد والكلاب كل ما يلازم في السِفاد ، والاسم العِظَال ؛ وأنشد :
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد
قال : وجَرَاد عَظْلَى : متعاظلات ؛ وأنشد :
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى
قلت : أراد أن يقول : يا أم عامر فلم يستقم البيت فقال : يا أمّ عمرو . وأم عامر : كُنْية الضبَعُ ، والعرب تضرب بها المَثَل في الحُمْق . ويجيء الرجال إلى وِجارها فيسُدّ فمه بعد ما يدخله لئلا ترى الضوء ، فتَحمل الضبْع عليه ، فيقول لها : خامري أم عامر ، أبشري برجال قَتْلَى ، وجَرَاد عَظْلَى ، فتذِلّ له ، حتى يَكْعَمها ، ثم يجرّها ويستخرجها . وتعاظلت الجرادُ إذا تسافدت . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : سَفَد السَبُع وعاظل . قال : والسِباع كلّها تُعاظل . والجراد والعظاء تعاظل ويقال : تعاظلت السباع وتشابكت . قال : والعُظُل : هو المجبوسون ، مأخوذ من المعاظلة . وقال ابن شميل : يقال : رأيت الجراد رُدَافَى ورُكَابَى وعُظَالَى إذا اعتظلت . وذلك أن ترى أربعة وخمسة قد ارتدفت .
ظلع : أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الظالع : المتَّهَم . قال : ومنه قوله :
ظالم الرب ظلع
قلت : هذا بالظاء لا غير . وأما الضالع بالضاد فهو المائل ، وقد ضَلَع يَضْلَع . ويقال : ضَلْعك مع فلان أي مَيْلك معه . وأخبرني أبو الفضل المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : يقال : ارْقَ على ظَلْعك ، فيقول : رقِيت رُقِيّاً . ويقال : ارقأ على ظَلْعك بالهمزة فيقول : رقأت ، ومعناه : أَصلِحْ أمرك أوّلاً . ويقال : قِ على ظَلْعك ، فيجيبه : وَقَيت ، أقِي ، وقيّاً . وروى ابن هانىء عن
أبي زيد : تقول العرب : اقْأ على ظَلْعك ، أي كُفّ فإني عالم بمساويك . وفي ( النوادر ) : فلان يرقأ على ظَلْعه أي يسكت على دائه وعيبه . وقال ابن المظفر : الظَلْع كالغَمْز ، وقد ظَلَع في مشيه ، يظْلَع ، ظَلْعاً وقال كثير :
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت
ويقال : هذه دابَّة ظالع وبِرْذون ظالع ، بغير هاء فيهما . ورَوَى أبو عُبيد عن الأصمعيّ في باب تأخير الحاجة ثم قضائها في آخر وقتها : من أمثالهم في هذا : إذا نام ظالع الكلاب ، قال : وذلك أن الظالع منها لا يقدر أن يعاظِل مع صِحاحها لضعفه ، فهو يؤخّر ذلك وينتظر فراغ آخرها فلا ينام ، حتى إذا لم يبق منها شيء سَفَد حينئذٍ ثم ينام . ونحو ذلك قال ابن شميل في كتاب ( الحروف ) . وقال ثابت بن أبي ثابت في كتاب ( الفروق ) : من أمثال العرب : إذا نام ظالع الكلاب ، ولا أفعل ذلك حتى ينام ظالع الكلاب . قال : والظالع من الكلاب : الصارف . يقال صَرَفَت الكلبة وظلعت وأجعلت واستطارت إذا اشتهت الفحل . قال : والظالع من الكلاب لا تنام ، فتضرب مَثَلاً للمهتم بأمره الذي لا ينام عنه ولا يهمله .
وأنشد خالد بن يزيد قول الحطيئة يخاطب خيال امرأة طَرَقَه :
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد
قال أبو الهيثم : قال بعضهم : ظالع الكلاب : الكلبة الصارف ، يقال : ظَلَعت الكلبة وصَرَفت ، لأن الذكور يتبعْنها ولا يدعْنها تنام ، حكاه عن ابن الأعرابيّ . قال : وقال غيره : ظالع الكلاب : الذي ينتظرها أن تسفِد ثم يسفد بعدها . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ في ظالع الكلاب ، وهو الذي أصابه ظَلْع أي غَمْز في قوائمه فضعف عن السِفَاد مع الكلاب . قال : وقوله : ارقَأ على ظلعك أي تصعّد في الجبل وأنت تعلم أنك ظالع ، لا تجهدْ نفسك .
لعظ : قال ابن المظفر : يقال : هذه جارية ملعّظة إذا كانت سمينة طويلة . قلت : ولم أسمع هذا الحرف مستعملاً في كلام العرب لغيره ، وأرجو أن يكون ضبطه .

### Türkçe

باب العين والظاء مع اللام
**عظل** ، **ظلع** ، **لعظ**
Bunların vecihlerinden kullanılmış olan: **عظل** , **ظلع** , **لعظ** .

**عظل** : Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet olundu ki Araplardan bir kavme dedi: Şairlerinizin en şairi, sözü **يعاظل** etmeyen ve onun **حُوشِيّه**’sine tâbi olmayan kimsedir. Sözü: “Sözü **يعاظل** etmedi” yani onun bir kısmını bir kısmı üzerine yüklemedi; sözün **الرَجِيع**’inden konuşmadı ve lafzı ve manayı tekrar etmedi. Ve sözün **حُوشيِّ**’si: onun **وَحْشِيّه**’si ve garibidir. Ve Arapların bilinen günlerinden **يوم العَظَالَى** vardır; o bilinen bir gündür.

Ve ayrıca denilir: **يوم العَظَالَى**; gün, insanların onda birbirlerinin üzerine binmeleri sebebiyle onunla adlandırıldı.

Ve el-Asma‘î dedi: Onda üç ve iki kişi bir tek binek hayvanına bindi. Ve kavim, falan kimse üzerine **تعظّل** ettiğinde, onun üzerine binip onu döverler.

Ve el-Leys dedi: **عَظَل** çekirge ve köpeklerdir; çiftleşmede yapışıp ayrılmayan her şey; isim **العِظَال**’dır. Ve inşad etti:
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد

Dedi: Ve **جَرَاد عَظْلَى**: **متعاظلات** (birbirine yapışanlar); ve inşad etti:
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى

Dedim: “يا أم عامر” demek istedi de beyit düzgün gelmedi, bu yüzden “يا أمّ عمرو” dedi. Ve **أم عامر**: sırtlanın künyesidir; Araplar onunla ahmaklıkta mesel vururlar. Erkekler onun inine gelir, içeri girdikten sonra ışığı görmesin diye ağzını kapatır; sırtlan onun üzerine yüklenir; o da ona der ki: **خامري أم عامر**; öldürülmüş erkeklerle ve **جَرَاد عَظْلَى** ile müjdelen; böylece ona boyun eğer; ta ki onu **يَكْعَمها** edinceye kadar; sonra onu sürükler ve onu çıkarır. Ve çekirgeler **تعاظلت** olduğunda: çiftleştiler. Ve bana el-Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Yırtıcı hayvan **سَفَد** etti ve **عاظل** oldu. Dedi: Yırtıcıların hepsi **تُعاظل** eder. Ve çekirge ve **العظاء** **تعاظل** eder; ve denilir: Yırtıcılar **تعاظلت** ve birbirine dolaştı. Dedi: Ve **العُظُل**: o, hapsedilmiş olanlardır; **المعاظلة**’den alınmıştır. Ve İbn Şümeyl dedi: Denilir: Çekirgeyi **رُدَافَى** ve **رُكَابَى** ve **عُظَالَى** gördüm; **اعتظلت** olduğunda. Bu, dört ve beşinin art arda binmiş olduğunu görmendir.

**ظلع** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: **الظالع**: itham edilen kimsedir. Dedi: Ondandır şu sözü:
ظالم الرب ظلع

Dedim: Bu, yalnız **الظاء** iledir. أما **الضالع** ise **الضاد** ile, o meyil edendir; ve **ضَلَع** eder, **يَضْلَع**. Ve denilir: **ضَلْعك** falanla, yani onunla meylin. Ve bana Ebü’l-Fazl el-Münzirî, Ebü’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki dedi: Denilir: **ارْقَ على ظَلْعك**; o da der: **رقِيت** , **رُقِيّاً**. Ve denilir: **ارْقَأ على ظَلْعك** hemze ile; o da der: **رقأت**; manası: önce işini düzelt. Ve denilir: **قِ على ظَلْعك**; ona cevap verir: **وَقَيت** , **أقِي** , **وقيّاً**. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Araplar der: **اقْأ على ظَلْعك**; yani vazgeç, çünkü ben senin kötülüklerini bilirim. Ve (**النوادر**)’de: Falan kimse **يرقأ على ظَلْعه**; yani derdi ve ayıbı üzerine susar. Ve İbnü’l-Muzaffer dedi: **الظَلْع** **الغَمْز** gibidir; yürüyüşünde **ظَلَع** etti, **يظْلَع** , **ظَلْعاً**. Ve Kesîr dedi:
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت

Ve denilir: Bu, **دابَّة ظالع** ve **بِرْذون ظالع**; ikisinde de **هاء** olmaksızın. Ve Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den, ihtiyacı geciktirip sonra vaktinin sonunda yerine getirme babında rivayet etti: Bu hususta onların emsallerinden: **إذا نام ظالع الكلاب**. Dedi: Bu, onlardan **الظالع** olanın zayıflığından dolayı sağlamlarıyla **يعاظِل** edememesidir; o bunu geciktirir ve sonlarının boşalmasını bekler; uyumaz; ta ki onlardan bir şey kalmayınca o vakit **سَفَد** eder, sonra uyur. Bunun benzerini İbn Şümeyl (**الحروف**) kitabında söyledi. Ve Sâbit b. Ebî Sâbit (**الفروق**) kitabında dedi: Arapların emsallerinden: **إذا نام ظالع الكلاب**; ve ben bunu, **ظالع الكلاب** uyuyuncaya kadar yapmam. Dedi: Köpeklerden **الظالع**: **الصارف**’tır. Denilir: Dişi köpek **صَرَفَت** ve **ظلعت** ve **أجعلت** ve **استطارت**; erkek istediğinde. Dedi: Köpeklerden **الظالع** uyumaz; böylece, işiyle kaygılanan, ondan dolayı uyumayan ve onu ihmal etmeyen kimseye mesel vurulur.

Ve Hâlid b. Yezîd, el-Hutay’e’nin, kendisine gelen bir kadının hayaline hitap ederek söylediği sözünü inşad etti:
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد

Ebû’l-Heysem dedi: Bazıları dedi ki: **ظالع الكلاب**: **الكلبة الصارف** (erkek isteyen dişi köpek); denilir: Dişi köpek **ظَلَعت** ve **صَرَفت**; çünkü erkekler onu takip eder ve onu uyutmaz; bunu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Dedi: Başkası dedi ki: **ظالع الكلاب**: onun çiftleşmesini bekleyen, sonra onun ardından çiftleşen kimsedir. El-Ezherî dedi: **ظالع الكلاب** hakkında söz, el-Asma‘î’nin dediğidir; o, ayaklarında **ظَلْع** yani **غَمْز** isabet etmiş, bu yüzden köpeklerle çiftleşmede zayıf düşmüş olandır. Dedi: Ve onun sözü: **ارْقَأ على ظلعك**; yani sen **ظالع** olduğunu bilirken dağa tırman; kendini yorma.

**لعظ** : İbnü’l-Muzaffer dedi: Denilir: Bu, **جارية ملعّظة**; semiz uzun olduğunda. Dedim: Bu harfin Arapların كلامında bundan başkası için kullanılmış olduğunu işitmedim; ve ضبطunun olmasını umarım.
