# عظي (ع-ظ-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B8%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ظ - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والظّاء وواي معهما
ع ظ ي، و ع ظ مستعملان
عظي:
العَظايَةُ على خِلْقةِ سامٍّ أبرص، أو أُعَيظِم منهُ شيئاً، والذّكر يقال له اللحم غير أنه إذا لم تَرَ قوائمها ظَنَنْتَ أن رأسها رأسُ حيّةٍ. وتجمع: عَظاء، وثلاث عَظايات، والعَظاءَةُ: لغة فيها.
وعظ:
العِظَةُ: الموعظة. وَعَظْتُ الرّجلَ أَعِظُهُ عِظَةً وموعظة. واتَّعَظَ: تقبّل العِظَةَ، وهو تذكيرُك إيّاه الخيرَ ونحوَه ممّا يرقُّ له قلبُهُ.
ومن أمثالِهم المعروفة: لا تَعِظيني وتَعَظْعَظي، أي: اتَّعظي أنتِ ودَعي موعظتي.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الظّاء** ve onlarla birlikte **واي** bâbı
**ع ظ ي** ve **ع ظ** kullanımdadırlar.

**عظي**:
**العَظايَةُ**: zehirli, benekli (kertenkele) yaratılışı üzere; yahut ondan biraz daha büyük. Erkek için **اللحم** denir; ancak onun ayaklarını görmezsen, onun başının bir yılan başı olduğunu sanırsın. Çoğulu: **عَظاء**; ve “üç **عَظايات**”; ve **العَظاءَةُ**: onda bir lehçedir.

**وعظ**:
**العِظَةُ**: öğüt. “Adamı öğütledim”: **وَعَظْتُ** erkeği, onu **أَعِظُهُ**; **عِظَةً** ve öğüt. **واتَّعَظَ**: **العِظَةَ**yı kabul etti; ve o, ona hayrı ve benzerini hatırlatmandır; kalbi onun için yumuşar.

Onların bilinen darbımesellerindendir: “Bana öğüt verme ve kendin öğütlen”; yani: sen **اتَّعَظَ** et ve benim öğüdümü bırak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قال ابن سيده: العَظاية على خِلْقة سامِّ أَبْرص أُعَيْظِمُ منها شيئاً، والعَظاءَة لغة فيها كما يقال امرأَةٌ سَقَّاية وسقَّاءَة، والجمع عَظايا وعَظاءٌ. وفي حديث عبد الرحمن بن عوف: كَفِعْلِ الهِرِّ يَفْتَرِسُ العَظايا؛ قال ابن الأَثير: هي جمع عَظاية دُوَيْبَّة معروفة. قال: وقيل أَراد بها سامَّ أَبْرَصَ، قال سيبويه: إِنما هُمِزَت عَظاءَة وإِن لم يكن حرفُ العِلة فيها طَرَفاً لأَنهم جاؤوا بالواحد على قولهم في الجمع عِظاء. قال ابن جني: وأَما قولهم عَظاءَة وعَباءَةٌ وصَلاءَةٌ فقد كان ينبغي، لمَّا لَحِقَت الهاءُ آخراً وجَرى الإِعرابُ عليها وقَويت الياءُ ببعدِها عن الطرَف، أَن لا تُهْمَز، وأَن لا يقال إِلا عَظايةٌ وعَباية وصَلاية فيُقْتَصَر على التصحيح دون الإِعلال، وأَن لا يجوز فيه الأَمران، كما اقتُصر في نهاية وغَباوةٍ وشقاوة وسِعاية ورماية على التصحيح دون الإِعلالِ، إِلا أَنَّ الخليل، رحمه الله، قد علل ذلك فقال: إِنهم إِنما بَنَوُا الواحدَ على الجمع، فلما كانوا يقولون عَظاءٌ وعَباءٌ وصَلاءٌ، فيلزَمُهم إِعلالُ الياءِ لوقوعِها طرَفاً، أَدخلوا الهاء وقد انقَلَبت اللامُ همزَةً فبَقيت اللامُ معتلَّة بعد الهاء كما كانت معتَلَّة قبلَها، قال: فإِن قيل أَوَلست تَعْلَم أَن الواحد أَقدَم في الرُّتْبة من الجمع، وأَن الجمعَ فَرعٌ على الواحد، فكيف جاز للأَصل، وهو عَظاءَةٌ، أَن يبني على الفرع، وهو عَظاء؛ وهل هذا إِلا كما عابه أَصحابُك على الفراء في قوله: إِن الفعلَ الماضي إِنما بني على الفتح لأَنه حُمِل على التثنية فقيل ضرَب لقولهم ضَرَبا، فمن أَين جازَ للخليل أَن يَحْمِل الواحدَ على الجمع، ولم يجُزْ للفراء أَن يحمِل الواحِدَ على التثنية؟ فالجواب أَن الانفصال من هذه الزيادة يكون من وجهين: أَحدهما أَنَّ بين الواحدِ والجمعِ من المضارعة ما ليس بين الواحِدِ والتثنية، أَلا تَراك تقول قَصْرٌ وقُصُور وقَصْراً وقُصُوراً وقَصْرٍ وقُصُورٍ، فتُعرب الجمع إعراب الواحد وتجد حرفَ إِعراب الجمع حرف إِعراب الواحد، ولستَ تجد في التثنية شيئاً من ذلك، إِنما هو قَصْران أَو قَصْرَيْن، فهذا مذهب غير مذهب قَصْرٍ وقُصُورٍ، أَوَ لا ترى إِلى الواحد تختلف معانيه كاختلاف معاني الجمع، لأَنه قد يكونُ جمعٌ أَكثرَ من جَمْعٍ، كما يكون الواحدُ مخالفاً للواحد في أَشياءَ كثيرة، وأَنت لا تجدُ هذا إِذا ثَنَّيْت إِنما تَنْتَظِم التثنية ما في الواحد البتة، وهي لضرب من العدد البتة لا يكونُ اثنان أَكثرَ من اثنين كما تكون جماعة أَكثرَ من جماعة، هذا هو الأَمر الغالب، وإِن كانت التثنية قد يراد بها في بعض المواضع أَكثر من الاثنين فإِن ذلك قليل لا يبلغ اختلاف أَحوال الجمع في الكثرة والقلَّة، فلما كانت بين الواحد والجمع هذه النسبة وهذه المقاربة جاز للخليل أَن يحمل الواحدَ على الجمع، ولما بَعُدَ الواحد من التثنية في معانيه ومواقِعِه لم يجُزْ للفرّاء أَن يحمِل الواحدَ على التثنية كما حمل الخليل الواحدَ على الجماعة. وقالت أَعرابيَّة لمولاها، وقد ضَرَبَها: رَماكَ اللهُ بداءٍ ليس له دَواءٌ إِلا أَبْوالُ العَظاءِ وذلك ما لا يوجد.
وعَظاه يَعْظُوه عَظْواً: اغْتاله فسَقاه ما يَقْتُله، وكذلك إِذا تَناوَله بلسانِه. وفَعَل به ما عَظاه أَي ما ساءَه. قال ابن شميل: العَظا أَن تأْكلَ الإِبلُ العُنْظُوانَ، وهو شجرٌ، فلا تستطيعَ أَن تَجْتَرَّه ولا تَبْعَرَه فتَحْبَطَ بطونُها فيقال عَظِيَ الجَمَلُ يَعْظَى عَظاً شديداً، فهو عَظٍ وعَظْيانُ إِذا أَكثر من أَكل العُنْظُوانِ فتوَلّد وجَعٌ في بطْنه. وعَظاهُ الشيءُ يَعْظِيه عَظْياً: ساءَه. ومن أَمثالهم:طَلبتُ ما يُلْهيني فلَقِيتُ ما يَعْظِيني أَي ما يَسُوءُني؛ أَنشد ابن الأَعرابي: ثم تُغاديك بما يَعْظِيك
الأَزهري: في المثل أَردتَ ما يُلْهيني فقُلْتَ ما يَعْظِيني؛ قال: يقال هذا للرجل يريدُ أَن يَنْصَح صاحبَه فيُخْطِىُّ ويقولُ ما يسوءُه، قال : ،ومثله أَراد ما يُحْظِيها فقال ما يَعْظِيها. وحكى اللحياني عن ابن الأَعرابي قال: ما تَصْنع بي ؟ قال: ما عَظَاكَ وشَرَاك وأَوْرَمَك؛ يعني ما ساءَك. يقال: قلت ما أَوْرَمَه وعَظَاه أَي قلت ما أَسْخَطهُ. وعَظى فلانٌ فلاناً إِذا ساءَه بأَمرٍ يأْتِيه إِليه يَعْظِيه عَظْياً. ابن الأَعرابي: عَظا فلاناً يَعْظُوه عَظْواً إِذا قَطَّعَه بالغِيبَة. وعَظِي: هلك.
والعَظاءَةُ: بئرٌ بَعِيدة القَعْرِ عَذبة بالمَضْجَع بين رَمْل السُّرَّة
(* قوله« رمل السرة إلخ» هكذا في الأصل المعتمد والمحكم.) وبِيشَة؛ عن الهَجَري.
ولقي فلانٌ ما عَجاهُ وما عَظاهُ أَي لَقيَ شِدَّة. ولَقّاه اللهُ ما عَظَاه أَي ما ساءه.

##### Türkçe

قال ابن سيده: **العَظاية** **سامِّ أَبْرص**’un yaratılışı üzere (olan)dır; ondan daha küçük bir şey **أُعَيْظِمُ** (diye adlandırılır); ve onda bir dil olarak **العَظاءَة** da vardır; nitekim **امرأَةٌ سَقَّاية** ve **سقَّاءَة** denildiği gibi; çoğulu **عَظايا** ve **عَظاءٌ**’dur. Ve عبد الرحمن بن عوف hadîsinde: “Kedinin fiili gibi, **العَظايا**’yı kapar”; ابن الأَثير dedi: o, bilinen bir küçük hayvancık olan **عَظاية**’nin çoğuludur. Dedi: ve denildi ki onunla **سامَّ أَبْرَصَ** kastedildi. سيبويه dedi: **عَظاءَة** ancak hemzelendi; onda illet harfi uçta olmadığı hâlde; çünkü onlar tekili, çoğulda söyledikleri **عِظاء** sözü üzere getirdiler. ابن جني dedi: ama onların **عَظاءَة** ve **عَباءَةٌ** ve **صَلاءَةٌ** sözlerine gelince; hâlbuki gerekirdi ki, هاء sona iliştiğinde ve i‘rab onun üzerine yürüdüğünde ve ياء uçtan uzaklığıyla kuvvetlendiğinde, hemzelenmemesi ve ancak **عَظايةٌ** ve **عَباية** ve **صَلاية** denilmesi; böylece i‘lâl olmaksızın tashihle yetinilmesi; ve onda iki işin (hem hemze hem tashih) câiz olmaması; nitekim **نهاية** ve **غَباوةٍ** ve **شقاوة** ve **سِعاية** ve **رماية**’de i‘lâl olmaksızın tashihle yetinildiği gibi. Ancak الخليل, Allah ona rahmet etsin, bunu ta‘lîl etti de dedi: onlar tekili ancak çoğul üzerine bina ettiler; çünkü onlar **عَظاءٌ** ve **عَباءٌ** ve **صَلاءٌ** diyorlardı; böylece ياء’nın uçta vuku bulması sebebiyle i‘lâli onlara lâzım geliyordu; لام hemzeye dönmüşken هاء’yı dâhil ettiler; böylece لام, هاء’dan sonra da, ondan önce olduğu gibi, mu‘tel kaldı. Dedi: eğer denilirse: “Tekilin mertebece çoğuldan daha önce olduğunu ve çoğulun tekil üzerine fer‘ olduğunu bilmiyor musun? Öyleyse asıl olan **عَظاءَةٌ**’nin, fer‘ olan **عَظاء** üzerine bina etmesi nasıl câiz oldu? Bu, ancak arkadaşlarının الفراء’ya şu sözünde ayıpladıkları gibi değil midir: ‘Mâzî fiil ancak fetha üzerine bina edildi; çünkü tesniyeye hamledildi; **ضَرَب** denildi; onların **ضَرَبا** demeleri sebebiyle.’ Öyleyse الخليل’e tekili çoğula hamletmek nereden câiz oldu da الفراء’ya tekili tesniyeye hamletmek câiz olmadı?” Cevap: bu ziyadeden ayrılma iki yönden olur: birincisi, tekil ile çoğul arasında, tekil ile tesniye arasında olmayan bir müşâbehet vardır; görmüyor musun, **قَصْرٌ** ve **قُصُور** ve **قَصْراً** ve **قُصُوراً** ve **قَصْرٍ** ve **قُصُورٍ** dersin; böylece çoğulu tekilin i‘rabı ile i‘rab edersin ve çoğulun i‘rab harfinin tekilin i‘rab harfi olduğunu bulursun; tesniyede bunun hiçbir şeyini bulmazsın; ancak o **قَصْران** yahut **قَصْرَيْن**’dir; işte bu, **قَصْرٍ** ve **قُصُورٍ** mezhebi gibi bir mezhep değildir. Yahut tekilin mânâlarının, çoğulun mânâlarının ihtilâfı gibi ihtilâf ettiğini görmüyor musun? Çünkü o, bir çoğuldan daha çok bir çoğul olabilir; nitekim tekil, birçok şeyde tekile muhalif olur; sen bunu, tesniye yaptığında bulmazsın; tesniye, tekilde olanı bütünüyle ancak intizama sokar; o, sayının bir türü içindir; iki, ikiden daha çok olmaz; nitekim bir cemaat, bir cemaatten daha çok olabildiği gibi. Bu, galip olan iştir; her ne kadar tesniye ile bazı yerlerde ikiden daha çok kastedilse de, bu azdır; çoğulun çokluk ve azlıktaki hâllerinin ihtilâfına ulaşmaz. Tekil ile çoğul arasında bu nisbet ve bu yakınlık bulunduğundan, الخليل’e tekili çoğula hamletmek câiz oldu; tekil, mânâlarında ve mevki‘lerinde tesniyeden uzaklaştığında, الفراء’ya tekili tesniyeye hamletmek câiz olmadı; nitekim الخليل tekili cemaate hamlettiği gibi. Ve bir bedevî kadın, efendisine—onu dövmüşken—dedi: “Allah seni, devası olmayan bir dertle vursun; ancak **أَبْوالُ العَظاءِ** (onun) devasıdır”; ve bu, bulunmayan şeydir.

Ve **عَظاه** **يَعْظُوه** **عَظْواً**: onu gafil avladı da ona onu öldürecek şeyi içirdi; aynı şekilde, onu diliyle ele aldığında da. Ve onunla, onu kötü eden şey yaptı; yani onu kötü eden şey. ابن شميل dedi: **العَظا**: develerin **العُنْظُوانَ**’ı yemesidir; o bir ağaçtır; sonra onu geviş getirmeye ve dışkılamaya güç yetiremez; böylece karınları şişer; bunun üzerine “**عَظِيَ الجَمَلُ يَعْظَى عَظاً شديداً**” denir; o, **عَظٍ** ve **عَظْيانُ**’dır; **العُنْظُوانِ**’ı yemeyi çoğalttığında, karnında bir ağrı doğar. Ve **عَظاهُ الشيءُ يَعْظِيه عَظْياً**: onu kötü etti. Ve onların darb-ı mesellerindendir: “**طَلبتُ ما يُلْهيني فلَقِيتُ ما يَعْظِيني**” yani beni kötü eden şeyi; ابن الأَعرابي inşad etti:
ثم تُغاديك بما يَعْظِيك
الأَزهري: meselde “beni oyalayan şeyi istedin de ‘beni kötü eden şeyi’ dedin”; dedi: bu, bir adam için söylenir; arkadaşına nasihat etmek ister de hata eder ve onu kötü edecek şeyi söyler; dedi: ve onun benzeri: “onu memnun edecek şeyi” istedi de “onu kötü edecek şeyi” söyledi. اللحياني, ابن الأَعرابي’den hikâye etti; dedi: “Benimle ne yaparsın?” dedi: “**ما عَظَاكَ وشَرَاك وأَوْرَمَك**”; yani seni kötü eden şey. Denir: “**قلت ما أَوْرَمَه وعَظَاه**” yani onu öfkelendiren şeyi söyledim. Ve **عَظى** falan, falanı, ona getirdiği bir iş ile onu kötü ettiğinde; onu **يَعْظِيه عَظْياً** (kötü eder). ابن الأَعرابي: **عَظا** falanı **يَعْظُوه عَظْواً**: gıybetle onu parçaladığında. Ve **عَظِي**: helâk oldu.

Ve **العَظاءَةُ**: derinliği uzak bir kuyu; yatakta tatlı; **رَمْل السُّرَّة** ile **بِيشَة** arasında; الهَجَري’den.
(* قوله« رمل السرة إلخ» asılda mu‘temed ve **المحكم**’de böylece.)

Ve falan, **ما عَجاهُ وما عَظاهُ**’yu buldu; yani şiddet buldu. Ve Allah ona **ما عَظَاه**’yu tattırdı; yani onu kötü eden şeyi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!عَظِيَ الجَمَلُ ، كرَضِيَ ، *!عَظًى ) ، مَقْصورٌ ، ( فهو *!عَظٍ ) ، مَنْقوصٌ ، ( *!وعَظْيانٌ : انْتَفَخَ بَطْنُهُ

من أَكْلِ العُنْظُوانِ ) ، اسْمٌ ( لشَجَرٍ ) ، فلا تَسْتَطِيعُ أَنْ تَجْتَرَّهُ ولا أنْ تَبْعَرَه ، وقيلَ : أَكْثَر مِن أَكْلِه فتوَلَّد وجْعٌ في بَطْنِه .
( *!والعَظايَةُ : دُوَيْبَّةٌ كسامِّ أَبْرَصَ ) أُعَيْظِمُ منه شيئاً ؛ *!والعَظاءَةُ لُغَةٌ فيه لأَهْلِ العاليَةِ ، والأَوْلى لُغَةُ تمِيمٍ ؛ ( ج *!عَظاءٌ ) بالمدِّ ، *!وعَظايا أَيْضاً .
وقالَتْ أَعْرابيَّةٌ وضَرَبَها مَوْلاها ؛ رماكَ اللّهُ بدَاءٍ لا دَواءَ له إلاَّ أَبْوالَ *!العَظاءِ ، وذلكَ ما لا يُوجَدُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!عَظاهُ *!عَظْياً : ساءَهُ بأَمْرٍ يأْتِيهِ إليه .
والعَظاءَةُ : بِئْرٌ بَعِيدَةُ القَعْرِ عَذْبةٌ بالمَضْجَع بينَ رَمْل السُّرَّة وبِيشَة .
وقالَ نَصْر : *!العَظاءَةُ ماءٌ مُسْتَوٍ بعضُه لبَني قَيْس بنِ جَزْء وبعضُه لبَني مالِكِ بنِ الأخْرمِ بنِ كَعْب بنِ عَوْفِ بنِ عبدٍ .

##### Türkçe

: ( **عَظِيَ الجَمَلُ** , **رَضِيَ** gibi , **عَظًى** ) , maksûr , ( o hâlde o **عَظٍ** ) , menkûs , ( **وعَظْيانٌ** : karnı **العُنْظُوانِ** yemekten şişti ) , isimdir (bir ağaç için); artık onu geviş getirmeye güç yetiremez ve onu dışkılamaya da (güç yetiremez); ve denildi: ondan çok yedi de karnında bir ağrı doğdu.

( **والعَظايَةُ** : **سامِّ أَبْرَصَ** gibi bir küçük canlı) ondan bir şeyi daha büyük sayarım; **والعَظاءَةُ** onda **العاليَةِ** ehli için bir lugattır; daha evlâ olan **تمِيمٍ** lugatıdır; (çoğulu **عَظاءٌ**) med ile, ve **عَظايا** da ayrıca.

Bir bedevî kadın dedi ve mevlâsı onu dövdü; Allah seni, ilacı olmayan bir hastalıkla vursun; ancak **العَظاءِ** bevlleri (idrarları) (ilaçtır); ve bu, bulunmayan şeydir.

Üzerine istidrâk olunan şeylerdendir:
**عَظاهُ** **عَظْياً** : kendisine gelen bir iş ile onu kötüledi (onu kötü duruma düşürdü).

**والعَظاءَةُ** : **السُّرَّة** kumu ile **بِيشَة** arasında, **المَضْجَع**’da, dibi uzak (derin) tatlı bir kuyudur.

**نَصْر** dedi: **العَظاءَةُ** düz bir sudur; onun bir kısmı **بَني قَيْس بنِ جَزْء**’e, bir kısmı da **بَني مالِكِ بنِ الأخْرمِ بنِ كَعْب بنِ عَوْفِ بنِ عبدٍ**’a aittir.
