# عفر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%81%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عفر

باب العين والرّاء والفاء معهما
ع ر ف، ع ف ر، رعف، ر ف ع، ف ر ع مستعملات
عَرَفَ:
عَرَفت الشىءَ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً. وأَمْرٌ عارفٌ، معروفٌ، عَرِيفٌ.
والعُرْفُ: المعروف. قال النّابغة:
أبَى الـلـهُ إلا عَـدْلَـهُ وقَـضـاءَهُ		فلا النُّكْرُ مَعْروفٌ ولا العُرْفٌ ضائع
والعَريفُ: القيّم بأمرِ قومٍ عرّفَ عليهم، سُمّي به لأنّه عُرِفَ بذلك الاسم.
ويوم عَرَفَة: موقفُ النّاس بعَرَفات، وعَرَفات جبل، والتَّعريفُ: وقوفهم بها وتعظيمهم يوم عَرَفَة.
والتَّعريفُ: أن تصيبب شيئاً فتعرفه إذا ناديت من يعرف هذا.
والاعْترافُ: الإقرار بالذّنب، والذلُ، والمهانة، والرضَى به.
والنفسُ عَرُوفٌ إذا حُمِلَتْ على أمرٍ بسأتْ به، أي: اطمأنَّت. قال:
فآبوا بالنِّساءِ مُـرَدَّفـاتٍ		عوارفَ بعْدَ كَنٍّ وائتجاح
الائتجاح من الوجاح وهو السّتر، أي: معترفات بالذّلّ والهون.
والعَرْفُ: ريحٌ طيّبٌ، تقول: ما أطيب عَرْفَهُ، قال الله عزّ وجلّ: "عَرَّفها لهم" ، أي: طيّبها، وقال:
ألا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولـيلةٍ		بواضحة الخدّين طيّبة العَرْف
ويقال: طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا، أ ي: أولاً فأولاً، وجماعة بعد جماعة.
والعُرْف: عُرْفُ الفَرَس، ويجمع على أَعْرَاف. ومَعْرَفَةُ الفرسِ: أصلُ عُرْفة.
عفر:
عَفَرْته في التّراب أَعْفِرُه عقراً، وهو متعفّر الوجه في التّراب. والعفر: التّراب.
وعفّرتُه تعفيراً، واعتفرته اعتفاراً إذا ضربت به الأرض فَمَغَثْتُه فانعفر، قال:
تَهْلِكُ المِدْراةُ في أكنافِه		وإذا ما أرسلَتْه يَنْعَفِرْ
أي: يسقط على الأرض.
يَعْفُر: اسم رجل. والعُفرة في اللون: أن يضرب إلى غيره في حمرة، كلون الظّبي الأعْفَر، وكذلك الرّمل الأعفر. قال الفرزدق:
يقول لي الأنباط إذْ أنا ساقط		به لا بظبيٍ بالصَّريمة أعفرا
واليعفور: الخشف، لكثرة لزوقه بالأرض.
ورجل عِفْرٌ وعِفْرِيَةٌ. وعِفارِيَةٌ وعِفْريتٌ: بيّن العَفارة، يوصف بالشيطنة.
وشيطان عِفْرِيةٌ وعِفْريتٌ وهم العَفارِيَة والعَفارِيتُ، وهو الظّريف الكيّس، ويقال للخبيث: عِفِّرِّي، أي: عِفِرّ وهم العِفِرّيونَ. وأَسَدٌ عَفَرْنَى ولَبُؤة عَفَرناةٌ وهي الشّديدة قال الأعشى:
بذاتِ لَوْثٍ عَفَرْناةٍ إذا عَثَرَتْ
وعِفْرِيةُ الرأس: الشّعر الذي عليه. وعِفْرِيةُ الديك مثله.
وأمّا ليثُ عِفِّرين فدُوَيْبَّة مأواها التّراب السّهل في أصول الحيطان. تُدَوِّرُ دُوّارة ثم تندسّ في جوفها، فإذا هِيج رمَى بالتّراب صُعُدا.
ويُسمَّى الرّجل الكامل من أبناء خمسين: ليثَ عِفِرِّين.
قال: وابنُ العَشْر لعّابٌ بالقُلِينَ، وابنُ العِشرينَ باغي نِسِين، أي: طالب نساء، وابنُ الثلاثين أسْعَى السّاعينَ، وابنُ الأربعين أبطشُ الباطشينَ، وابنُ الخمسين ليث عِفِرّين، وابنُ الستين مؤنس الجَليسينَ، وابنُ السّبعينَ أحكمُ الحاكمين، وابنُ الثّمانينَ أسرعُ الحاسبينَ، وابنُ التّسعين واحد الأرذلينَ، وابنُ المئة لاجا ولاسا، أي: لا رجل ولا امرأة.
والعَفارَة: شجرة من المَرْخ يُتَّخذُ منها الزّند، ويُجمع: عَفاراً.
ومَعافر: العرفط يَخْرجُ منه شبه صَمْغٍ حُلوٍ يُضيّع بالماء فيشرب.
ومَعافر: قبيلةٌ من اليَمَن.
ولقيته عن عُفْرٍ، أي بعد حين. وأنشد:
أعِكْرِم أنت الأصل والفرعُ والذي		أتاك ابن عمّ زائراً لك عن عُفْرَ

قال أبو عبد الله: يقال: إنّ المُعَفَّر المفطوم شيئاً بعد شيءٍ يُحْبَس عنه اللبن للوقت الذي كان يرضَعُ شيئاً، ثمّ يعاد بالرَّضاع، ثمّ يُزادُ تأخيراً عن الوقت، فلا تزالُ أمُّه به حتّى يصبر عن الرَّضاع، فَتَفْطمه فِطاماً باتًّا.
رعف:
رَعَفَ يَرْعُفُ رُعافاً فهو راعف. قال:
تضمَّخْنَ بالجاديّ حتّى كأنّما الأنوفُ إذا استعرضتَهُنَّ رواعفُ
والرَّاعفُ: أَنْف الجبل، ويجمع رواعف.
والرّاعِفُ: طرف الأرْنَبَة.
والرّاعِف: المتقدم وراعوفةُ البئر وأُرْعوفَتُها، لغتان: حَجَر ناتئ على رأسها لا يستطاع قلعه، ويقال: هو حجرٌ على رأس البئر يقوم عليه المستقي.
رفع:
رفَعْته رَفْعاً فارتفع. وبَرْقٌ رافع، أي: ساطع، قال:
أصاح ألم يُحْزِنْكَ ريح مريضة		وبرق تلالا بالعقيقين رافـع
والمرفوعُ من حُضْر الفَرَس والبِرْذَون دون الحُضْر وفوقَ الموضوع. يقال: ارْفَعْ من دابّتك، هذا كلام العرب.
ورَفُع الرّجلُ يَرْفُعُ رَفاعةً فهو رفيعٌ إذا شَرُف وامرأة رفيعة.
والحمارُ يرفِّعُ في عَدْوِهِ ترفيعاً: أي: عدا عَدْواً بعضُهُ أرفعُ من بعض . كذلك لو أخذت شيئاً فرفعت الأوّل فالأوّل قلت: رفَّعتُه ترفيعاً. والرَّفْعُ: نقيضُ الخَفْضِ. قال:
فاخْضَعْ ولا تُنْكِرْ لربّك قُدْرةً		فالله يخفض من يشاء ويرفع
والرّفعة نقيض الذّلّة.
والرُّفاعةُ والعِظامةُ والزُّنْجُبَة: شيء تعظّم به المرأة عجيزتها.
فرع:
فَرَعْتُ رأس الجبل، وفَرَعْتُ فلاناً:علوتُه. قال لبيد:
لم أَبِتْ إلاّ عليه أو عـلـى		مَرْقَب يَفْرَعُ أطرافَ الجَبَلْ
والفَرْعُ: أوّل نِتاجِ الغنم أو الإبل. وأَفْرَعَ القومُ إذا نُتِجوا في أوّل النِّتاج. ويقال: الفَرَعُ: أوّل نتاج الإبل يُسلخ جلده فَيُلْبَسُ فصيلاً آخر ثم تَعْطِفُ عليه ناقة سوى أُمّه فتحلبُ عليه. قال أوس بن حَجَر:
وشُبِّهَ الهَيْدَبُ العَبامُ من الأقْ		وامِ سَقْباً مُجَلَّـلاً فَـرَعـا
والفَرْعُ: أعلى كلّ شيء، وجَمْعُه: فُروعٌ.
والفروع: الصّعود من الأرض.
ووادٍ مُفْرِعٍ: أفْرَع أهلَه، أيْ: كفاهم فلا يحتاجون إلى نُجْعة.
والفَرَعُ: المال المُعَدُّ.
ويقال: فَرِعَ يَفْرَعُ فَرَعاً، ورجلٌ أَفْرَعُ: كثير الشّعر. والفارِع والفارِعة والأفرَعُ والفَرْعاء يوصف به كثرة الشّعر وطوله على الرأس.
ورجلٌ مُفْرَعُ الكَتِفِ: أي: عريض. قال مرار:
جَعْدةٌ فرعاءُ في جُمْـجُـمةٍ		ضخْمةٍ نمرق عنها كالضّفر
وأفرع فلان إذا طال طولاً.
وأَفْرَعْتُ بفلانٍ فما أحمدته، أي: نزلت. وأفرع فلان في فرع قومه، قال النابغة:
ورعابيب كأمثـالِ الـدُّمَـى		مُفْرِعات في ذِرَى عزِّ الكَرَمْ
وقول الشاعر:
وفروعٍ سابغٍ أطرافُـهـا		علّلتها ريحُ مِسْكٍ ذي فَنَع
يعني بالفروع: الشعور.
وافْتَرَعْتُ المرأةَ: افْتَضَضْتُها.
وفَرَّعْتُ أرض كذا: أي جوّلت فيها، وعلمت علمها وخبرها.
وفَرْعَةُ الطّريق وفارِعَتُهُ: حواشيه.
وتَفَرّعْتُ بني فلان: أي: تزوّجتُ سيّدةَ نسائهم. قال:
وتفرّعنا من ابـنـي وائلٍ		هامةَ العزّ وخُرطومَ الكرم
فوارع: موضعٌ. والإفراعُ: التصويب. والمُفْرِعُ: الطويل من كلّ شيء.
والفارعُ: ما ارتفع من الأرض من تلّ أو علم. أو نحو ذلك.
فارِعٌ: اسمُ حصنٍ كان في المدينة.
والفَرَعَةُ: القملةُ الصغيرةُ.

### Türkçe

باب العين والرّاء والفاء معهما
**ع ر ف**، **ع ف ر**، **رعف**، **ر ف ع**، **ف ر ع** kullanımdadırlar.

**عَرَفَ**:
**عَرَفت الشىءَ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً**: Şeyi bilip tanıdım; (bu) bir bilme ve tanıma(dır). Ve **أَمْرٌ عارفٌ**: bilen bir iş; **معروفٌ**: bilinen; **عَرِيفٌ**: ârif/işi bilen.
Ve **العُرْفُ**: **المعروف** (bilinen/ma‘rûf). Nâbiga dedi ki:
Allah ancak kendi adaletini ve hükmünü (kabul) etti; artık ne inkâr edilen şey bilinen olur, ne de **العُرْفُ** zayi olur.

Ve **العَريفُ**: bir kavmin işine bakan, onların üzerine (işlerini) bildiren/teşkilatlandıran kimse; onunla adlandırıldı; çünkü o isimle bununla tanındı.
Ve **يوم عَرَفَة**: insanların **عَرَفات**’ta durduğu yer; **عَرَفات** bir dağdır; ve **التَّعريفُ**: onların orada durmaları ve **يوم عَرَفَة** gününü yüceltmeleridir.
Ve **التَّعريفُ**: bir şeye isabet etmen; sonra “bunu kim bilir?” diye, bunu bilen kimseye seslendiğinde onu tanımandır.
Ve **الاعْترافُ**: günahı ikrar; ve zillet, aşağılanma ve ona razı olmadır.
Ve nefis **عَرُوفٌ** olur; bir işe yüklendiğinde onunla kötüleştiğinde; yani: sükûnet buldu. Dedi ki:
Böylece kadınlarla döndüler; (kadınlar) ardına bindirilmiş; **عوارفَ**; bir örtünme ve **ائتجاح**’tan sonra.
**الائتجاح**: **الوجاح**’tandır; o da örtüdür; yani: zillet ve horluğu itiraf edenler.

Ve **العَرْفُ**: hoş bir rüzgâr/koku; dersin ki: onun **عَرْفَهُ** ne kadar hoştur. Aziz ve celil Allah dedi: **"عَرَّفها لهم"**; yani: onu hoş kokulu kıldı. Ve dedi ki:
Nice gün ve gece vardır ki eğlendim; yanakları parlak, **العَرْف**’u hoş (olan bir kadın) ile.
Ve denir: **طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا**; yani: önce önce; ve topluluk topluluk (bir grup ardından bir grup).
Ve **العُرْف**: atın yelesi; **أَعْرَاف** üzerine cem‘ olunur. Ve **مَعْرَفَةُ الفرسِ**: yelesinin köküdür.

**عفر**:
Onu toprağa buladım: **عَفَرْته في التّراب أَعْفِرُه**; (bu) **عقراً** (şeklinde); ve o, yüzü toprakta olan **متعفّر الوجه في التّراب**’dır. Ve **العفر**: topraktır.
Ve onu **تعفيراً** (şeklinde) toprakladım; ve onu **اعتفاراً** (şeklinde) **اعتفرته**: eğer onu yerle vurdum da onu ezdim; sonra o topraklandı. Dedi ki:
Onun yanlarında **المِدْراةُ** helâk olur; onu salıverdiğinde ise **يَنْعَفِرْ**.
Yani: yere düşer.

**يَعْفُر**: bir adam adıdır. Ve renkte **العُفرة**: kızıllıkta başka bir şeye çalmasıdır; **الظّبي الأعْفَر**’in rengi gibi; aynı şekilde **الرّمل الأعفر** (kızılımsı kum). Ferazdak dedi ki:
Ben düşmüşken Nabatîler bana derler: onunla; **بالصَّريمة**’de **أعفرا** bir ceylanla değil.

Ve **اليعفور**: yavru geyik; yere çok yapışmasından dolayı.
Ve bir adam: **عِفْرٌ** ve **عِفْرِيَةٌ**. Ve **عِفارِيَةٌ** ve **عِفْريتٌ**: **العَفارة**’sı (topraklılığı/sertliği) açık; şeytanlıkla nitelenir.
Ve bir şeytan: **عِفْرِيةٌ** ve **عِفْريتٌ**; onlar **العَفارِيَة** ve **العَفارِيتُ**’tir; ve o, zarif, zeki olandır. Ve habise denir: **عِفِّرِّي**; yani: **عِفِرّ**; onlar **العِفِرّيونَ**’dur. Ve bir aslan: **عَفَرْنَى**; ve bir dişi aslan: **عَفَرناةٌ**; o şiddetlidir. A‘şâ dedi ki:
Düğümlü (bir yerde), **عَفَرْناةٍ** (olan) ile; tökezlediğinde.

Ve **عِفْرِيةُ الرأس**: üzerindeki saçtır. Ve **عِفْرِيةُ الديك** de onun gibidir.
Ama **ليثُ عِفِّرين** ise; barınağı duvar diplerinin köklerinde düz toprak olan küçük bir hayvancıktır. Bir dönme yapar, sonra onun içine sokulur; ürkütüldüğünde toprağı yukarı doğru fırlatır.
Ve elli yaş oğullarından kâmil adama: **ليثَ عِفِرِّين** denir.

Dedi ki: On yaş oğlu **القُلِينَ** ile oynayıcıdır; yirmi yaş oğlu **نِسِين** arayıcıdır; yani: kadın talep edici; otuz yaş oğlu koşanların en koşucusudur; kırk yaş oğlu vuranların en vurucusudur; elli yaş oğlu **ليث عِفِرّين**’dir; altmış yaş oğlu oturanların yoldaşıdır; yetmiş yaş oğlu hükmedenlerin en hikmetlisidir; seksen yaş oğlu hesaplayanların en hızlısıdır; doksan yaş oğlu aşağıların biridir; yüz yaş oğlu **لاجا ولاسا**; yani: ne erkek ne kadın.

Ve **العَفارَة**: **المَرْخ**’tan bir ağaç; ondan ateş yakma çubuğu yapılır; cem‘i: **عَفاراً**.
Ve **مَعافر**: **العرفط**; ondan tatlıya benzer bir zamk çıkar; suyla karıştırılır, sonra içilir.
Ve **مَعافر**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve onu **عن عُفْرٍ** üzere gördüm; yani bir müddet sonra. Ve inşad etti:
Sen mi **أعِكْرِم**; sen asıl ve dalsın; ve sana amcaoğlu, sana ziyaretçi olarak **عن عُفْرَ** geldi.

Ebû Abdullah dedi ki: Denir ki: **المُعَفَّر** (şudur): sütten kesilecek çocuk; ona süt, bir şeyden sonra bir şey (azalta azalta) engellenir; onun bir şey emdiği vakit için (süt) ondan alıkonur; sonra emzirme ile geri döndürülür; sonra vakitten daha fazla geciktirme artırılır; annesi onunla böyle devam eder; ta ki emzirmeden sabredinceye kadar; sonra onu kesin bir sütten kesme ile sütten keser.

**رعف**:
**رَعَفَ يَرْعُفُ رُعافاً**: burun kanadı; o **راعف**’tır. Dedi ki:
**الجاديّ** ile boyandılar; öyle ki sanki burunlar, onları karşıdan gördüğünde, **رواعفُ** (kanayanlar)dır.
Ve **الرَّاعفُ**: dağın burnu/çıkıntısı; **رواعف** üzerine cem‘ olunur.
Ve **الرّاعِفُ**: burun ucunun tarafı.
Ve **الرّاعِف**: öne geçen; ve kuyunun **راعوفةُ**’si ve **أُرْعوفَتُها**; iki lugattır: başında çıkıntı yapan bir taş; sökülmesi mümkün olmaz. Ve denir: kuyunun başında bir taştır; su çeken onun üzerinde durur.

**رفع**:
Onu **رَفْعاً** kaldırdım; o da yükseldi. Ve **بَرْقٌ رافع**: yani parlayan. Dedi ki:
Ey arkadaş, hasta bir rüzgâr seni hüzünlendirmedi mi; ve **العقيقين**’de parıldayan bir şimşek; **رافع**.
Ve atın ve **البِرْذَون**’un **حُضْر**’undan **المرفوعُ**: **الموضوع**’un altında ve **الحُضْر**’un üstündedir. Denir: **ارْفَعْ من دابّتك**; bu Arapların sözüdür.
Ve adam **رَفُعَ يَرْفُعُ رَفاعةً**: şereflendiğinde; o **رفيعٌ**’dir; ve kadın da **رفيعة**.
Ve eşek, koşusunda **ترفيعاً** **يرفِّعُ**: yani bir koşu koştu; onun bir kısmı bir kısmından daha yüksektir. Aynı şekilde bir şey alsan da birinciyi sonra birinciyi kaldırarak (sırayla) kaldırsan: onu **ترفيعاً** **رفَّعتُه** dersin. Ve **الرَّفْعُ**: **الخَفْضِ**’ın zıddıdır. Dedi ki:
Boyun eğ; Rabbine bir kudreti inkâr etme; çünkü Allah dilediğini alçaltır ve yükseltir.
Ve **الرّفعة**: zilletin zıddıdır.
Ve **الرُّفاعةُ** ve **العِظامةُ** ve **الزُّنْجُبَة**: kadının kalçasını büyüttüğü bir şeydir.

**فرع**:
Dağın başına çıktım: **فَرَعْتُ رأس الجبل**; ve falanı **فَرَعْتُ**: ona üstün geldim/yükseldim. Lebîd dedi ki:
Ancak onun üzerinde veya üzerinde geceledim; dağın uçlarını aşan bir gözetleme yerinde.
Ve **الفَرْعُ**: koyunun veya devenin ilk yavrulaması. Ve kavim **أَفْرَعَ** eder: ilk yavrulamada yavruladıklarında. Ve denir: **الفَرَعُ**: develerin ilk yavrusu; derisi yüzülür; sonra başka bir yavruya giydirilir; sonra annesi dışında bir deve ona meylettirilir; sonra onun üzerine sağılır. Evs b. Hacer dedi ki:
Ve yığınlardan olan büyük **الهَيْدَبُ العَبامُ**, örtülmüş bir yavruya benzetildi; **فَـرَعـا**.
Ve **الفَرْعُ**: her şeyin üstü; cem‘i: **فُروعٌ**.
Ve **الفروع**: yerden yükselme(ler).
Ve **وادٍ مُفْرِعٍ**: halkını **أفْرَع** etti; yani onlara yetti; artık **نُجْعة**’ya ihtiyaç duymazlar.
Ve **الفَرَعُ**: hazırlanmış maldır.
Ve denir: **فَرِعَ يَفْرَعُ فَرَعاً**; ve bir adam **أَفْرَعُ**: çok saçlıdır. Ve **الفارِع** ve **الفارِعة** ve **الأفرَعُ** ve **الفَرْعاء**: baş üzerindeki saçın çokluğu ve uzunluğu ile nitelenir.
Ve bir adam **مُفْرَعُ الكَتِفِ**: yani geniş. Merâr dedi ki:
Büyük bir kafatasında kıvırcık, **فرعاءُ**; ondan tırnak gibi sıyrılırız.
Ve falan **أفرع** etti: boyca uzadığında.
Ve falanla **أَفْرَعْتُ**; onu övmedim; yani indim. Ve falan, kavminin dalında **أفرع** etti. Nâbiga dedi ki:
Ve kuklalar misali **ورعابيب**; keremin izzetinin zirvelerinde **مُفْرِعات**.
Ve şairin sözü:
Uçları sarkık **وفروعٍ**; uçlarını misk rüzgârı, **ذي فَنَع** (olan) oyaladı.
**الفروع** ile kasteder: saçlar.
Ve kadını **وافْتَرَعْتُ**: onu **افْتَضَضْتُ** (bekâretini bozdum).
Ve şu yerin toprağını **وفَرَّعْتُ**: yani onda dolaştım; onun bilgisini ve haberini bildim.
Ve yolun **وفَرْعَةُ**’si ve **فارِعَتُهُ**: kenarlarıdır.
Ve falanoğullarını **وتَفَرّعْتُ**: yani kadınlarının hanımıyla evlendim. Dedi ki:
Ve Vâil’in iki oğlundan dallandık; izzetin tepesi ve keremin hortumu.
Ve **فوارع**: bir yerdir. Ve **الإفراعُ**: aşağı doğru atış/nişan alma. Ve **المُفْرِعُ**: her şeyden uzun olan.
Ve **الفارعُ**: yerden yükselen; bir tepe veya bir işaret (nişan) yahut bunun benzeri.
**فارِعٌ**: Medine’de olan bir kalenin adıdır.
Ve **الفَرَعَةُ**: küçük bitten ibarettir.
