# عفق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%81%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عفق

عفق يعفق عفقا: غاب نقله الجوهري. وفي اللسان: ركب رأسه فمضى. وعفق يعفق عفقا: ضرط ويقال: عفق بها، وخبج بها: إذا حبق كما في الصحاح. وعفقه بالسوط عفقا: ضربه به كثيرا. وعفق فلان عفقا: نام قليلا ثم استيقظ ثم نام. وعفق العمل عفقا: لم يحكمه، نقله الصاغاني. وعفق الحمار الأتان: سفدها وأكثر ضرابها وأتاها مرة بعد مرة، وكذلك باكها بوكا. وعفقت الإبل تعفق عفقا: ترددت الى الماء كثيرا. وفي الصحاح: إذا كانت ترجع الى الماء كل يوم. وعفق الشيء يعفقه عفقا: جمعه. وعفقه عن الأمر عفقا: حبسه عنه ومنعه، نقله الصاغاني. وعفقت الريح الشيء: فرقته وضربته. قال سويد:
  وإن تك نار فهي نار بملتقـى                      من الريح تمريها وتعفقها عفقا وعفقت الإبل تعفق عفقا وعفوقا: أرسلت في المرعى، فمرت على وجوهها. وعفقت عن المرعى الى الماء: رجعت. وكل راجع مختلف كما في الصحاح، زاد غيره: كثير التردد فهو عافق. وفي اللسان: وكل ذاهب راجع عافق، وكل وارد صادر راجع مختلف: كذلك. ورجل معفاق الزيارة: كثير الزيارة. لا يخفى أن قوله: كثير الزيارة حشو. والذي في الصحاح والعباب: رجل معفاق الزيارة، أي: لا يزال يجيء ويذهب زائرا، فلو اقتصر عليه كان أحسن. أو كان يقول: كثيرها؛ ليسلم من التكرار، فتأمل. ومنه قول الشاعر:
  ولا تك معفاق الزيارة واجتنب                      إذا جئت إكثار الكلام المعقبا وفي الصحاح: الكلام المعيبا. ويقال: هو يعفق العفقة: إذا كان يغيب الغيبة، نقله الجوهري في الصحاح. ويقال: إنك لتعفق، أي: تكثر الرجوع. قال الراجز:
  ترعى الغضى من جانبي مشقق
  غبا، ومن يرع الحموض يعفق أي: من يرع الحمض تعطش ماشيته سريعا، فلا يجد بدا من العفق. ويروى: يغفق بالغين المعجمة. والعفق، والعفاق ككتاب: كثرة حلب الناقة. قال ذو الخرق الطهوي يخاطب الذئب:
  عليك الشاء شاء بني تميم                      فعافقها، فإنك ذو عفاق والعفق والعفاق: السرعة في الذهاب. ومنه قول لقمان بن عاد في حديث فيه: خذي مني أخي ذا العفاق، صفاق أفاق، يعمل البكرة والساق. يصفه بالسير في آفاق الأرض راكبا وماشيا على ساقه، وقد عفق عفقا وعفاقا: إذا ذهب ذهابا سريعا. وعفاق، ككتاب: ابن مري بن سلمة بن قشير أخذه الأحدب بن عمرو بن جابر الباهلي في قحط أصابهم وشواه وأكله، هكذا ذكره ابن الكلبي في نسب باهلة. وقرأت في كتاب الأنساب لأبي عبيد القاسم بن سلام في نسب باهلة ما نصه: فمن ولد قتيبة بن معن عمارة بن عبد العزيز الذي قتل عبد الدار بن قصي. من ولده حاتم بن النعمان بن عمرو بن جابر الذي أخذ ابن مري بن سلمة بن قشير، فشواه وأكله انتهى. وفيه يقول الشاعر:
  فلو كان البكاء يرد شـيئا                      بكيت على يزيد أو عفاق
  هما المرآن إذ ذهبا جميعا                      لشأنهما بحزن واحتراق قال ابن بري: البيتان لمتمم بن نويرة. وصوابه: بكيت على بجير وهو أخو عفاق. ويقال: غفاق بالمعجمة، وهو ابن مليك، ويقال: ابن أبي مليك، وهو عبد الله بن الحارث بن عاصم. وكان بسطام بن قيس أغار على بني يربوع فقتل عفاقا، وقتل بجيرا أخاه بعد قتله عفاقا في العام الأول، وأسر أباهما أبا مليك، ثم أعتقه، وشرط عليه ألا يغير عليه قال ابن بري: ويقوي قول من قال: إن باهلة أكلته قول الراجز:
  إن عفاقا أكلته باهله
  تمشوا عظامه وكاهله

  وتركوا أم عفاق ثاكله قلت: وهذا هو الصواب، وهو قول ابن الكلبي، وذكر أيضا في كتاب النسب ما نصه: وناس من بني فرير بن عنين من طيئ جاورتهم امرأة من بني تميم، فأصابتهم سنة فأكلوها. وقوم من هذيل أكلوا جارا لهم، قال: وأكل بنو عذرة أمة لهم. والعفقة: لعبة لهم يجمع فيها التراب، مأخوذ من عفق الشيء: إذا جمعه. والعيفقان بفتح الفاء: نبت كالعرفج. وقال ابن الأعرابي: أعفق الرجل: أكثر الذهاب والمجيء في غير حاجة. قال: والعفق، بضمتين: الذئاب التي لا تنام ولا تنيم من الفساد. والفرع هكذا في النسخ بالراء الساكنة، والصواب بالزاي المحركة، وهو ابن عفيق المازني كزبير: تابعي روى عن ابن عمر، وعنه يونس بن عبيد، وقد تقدم ذكره في فزع. وعن ابن الأعرابي: عفق الغنم بعضها على بعض تعفيقا: إذا ردها على وجوهها. وفي الصحاح: عن وجهها. والمنعفق بفتح الفاء وكسرها: المنعطف، أو المنصرف عن الماء بكسر الطاء والراء وفتحهما. قال رؤبة:
  فما اشتلاها صفقة للمنصفق
  حتى تردى أربع في المنعفق يعني عيرا أورد أتنه الماء، فرماها الصياد، فصفقها العير لينجو بها، فرماها الصياد في منعفقها، أي: مكان عفق العير إياها. وانعفقوا في حاجتهم أي: مضوا فيها، وأسرعوا، نقله الجوهري. وعافقه معافقة، وعفاقا: عالجه وخادعه، وبه فسر ابن سيده قول ذي الخرق السابق. وعافق الذئب الغنم معافقة، وعفاقا: عاث فيها ذاهبا وجائيا. ويقال: تعفق فلان بفلان إذا لاذ به. ومنه تعفق الوحشي بالأكمة: إذا لاذ بها من خوف كلب أو طائر. قال علقمة بن عبدة:
  تعفق بالأرطى لها وأرادها                      رجال فبذت نبلهم وكليب أي: تعوذ بالأرطى من المطر والبرد. واعتفق الأسد فريسته: عطف عليها فافترسها، قال:
  وما أسد من أسود العري                      ن يعتفق السابلين اعتفاقا واعتفق القوم بالسيوف أي: اجتلدوا. ومعفق، كمنبر: اسم رجل. ومما يستدرك عليه: العفق: سرعة الإيراد، وكثرته، نقله الجوهري. والاعتفاق: انثناء الشيء بعد اتلئبابه. والعفق: العطف. والعفق: الإقبال والإدبار. والعفوق، والعفاق: شبه الخنوس والارتداد. وعفقه عفقات: ضربه ضربات. والعفق، بضمتين: الضراطون في المجالس. والعفاق، ككتان: الفرج؛ لكثرة لحمه. واسم، وهو عفاق بن العلاق بن قيس في الجاهلية. وقال الأزهري: سمعت العرب تقول للذي يثير الصيد: ناجش، وللذي يثني وجهه ويرده: عافق. يقال: اعفق علي الصيد، أي: اثنها واعطفها. وعفق الرجل جاريته: إذا جامعها. وكذبت عفاقته: إذا حبق. وقال ابن فارس: العفق: سرعة رجع أيدي الإبل وأرجلها، وأنشد:
  يعفقن في الأرجل عفقا صلبا وككتاب: عفاق بن شرحبيل بن أبي رهم التيمي، له ذكر في حروب علي رضي الله عنه.

### Türkçe

عفق يعفق عفقا: kayboldu; bunu el-Cevherî nakletti. Ve Lisân’da: başını (inatla) sürdü de geçti (yürüdü). Ve عفق يعفق عفقا: osurdu; ve denilir: **عفق بها** ve **خبج بها**: **حبق** ettiği zaman; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve **عفقه بالسوط عفقا**: onu onunla çokça dövdü. Ve **عفق فلان عفقا**: az uyudu, sonra uyandı, sonra uyudu. Ve **عفق العمل عفقا**: onu sağlam yapmadı; bunu es-Sağânî nakletti. Ve **عفق الحمار الأتان**: onu aştı ve onunla çokça çiftleşti ve ona defa defa geldi; aynı şekilde **باكها بوكا**. Ve **عفقت الإبل تعفق عفقا**: suya çokça gidip geldi. Ve Sıhâh’ta: her gün suya dönüyor olduğu zaman. Ve **عفق الشيء يعفقه عفقا**: onu topladı. Ve **عفقه عن الأمر عفقا**: onu ondan alıkoydu ve menetti; bunu es-Sağânî nakletti. Ve **عفقت الريح الشيء**: onu dağıttı ve ona vurdu. Süveyd dedi:
  Eğer ateş ise, o bir buluşma yerindeki ateştir                      rüzgârdan; onu sürter ve onu **تعفقها عفقا** eder
Ve **عفقت الإبل تعفق عفقا وعفوقا**: otlakta salıverildi; böylece başları üzere (kendi hâllerinde) geçti. Ve **عفقت عن المرعى الى الماء**: döndü. Ve her dönen gidip gelen (mütereddit)tir; Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası artırdı: çok gidip gelendir; o hâlde o **عافق**tır. Ve Lisân’da: her gidip dönen **عافق**tır; ve her gelen giden dönen gidip gelen: böyledir. Ve **رجل معفاق الزيارة**: ziyareti çok olan. Şu gizli değildir ki onun sözü: “ziyareti çok olan” doldurmadır. Ve Sıhâh ve el-ʿUbâb’da olan: **رجل معفاق الزيارة**; yani: ziyaretçi olarak durmadan gelir gider; eğer onunla yetinseydi daha iyi olurdu. Yahut “onun çoğu” derdi; tekrardan selâmet bulmak için; öyleyse düşün. Ve ondandır şairin sözü:
  Ve **معفاق الزيارة** olma ve sakın                      geldiğin zaman ardı sıra çok söz söylemekten
Ve Sıhâh’ta: ayıplı söz. Ve denilir: o **يعفق العفقة**: bir kayboluşu kaybolduğu zaman; bunu el-Cevherî Sıhâh’ta nakletti. Ve denilir: sen elbette **تعفق** ediyorsun; yani: dönüşü çoğaltıyorsun. Recez söyleyen dedi:
  Yanları yarılmıştan **الغضى**yı otlatır
  **غبا**; ve kim **الحموض**u otlatırsa **يعفق** eder
Yani: kim ekşi otu otlatırsa, onun hayvanı çabuk susar; böylece **العفق**tan başka çare bulamaz. Ve rivayet olunur: **يغفق**; **الغين** **المعجمة** ile. Ve **العفق** ve **العفاق** (kitap gibi): dişi devenin sağımının çokluğu. **ذو الخرق الطهوي** kurda hitap ederek dedi:
  Üzerine olsun koyun; Benî Temîm’in koyunu                      öyleyse onu çokça sağ; çünkü sen **ذو عفاق**sın
Ve **العفق** ve **العفاق**: gitmede sürat. Ve ondandır Âd’ın oğlu Lokmân’ın içinde bir hadis olan sözünde: “Benden al, kardeşim **ذا العفاق**; **صفاق أفاق**; **البكرة** ve **الساق**ı işler.” Onu, yeryüzünün ufuklarında binekli ve bacağının üzerinde yürüyerek gidişle vasfeder; ve gerçekten **عفق عفقا وعفاقا** etmiştir: hızlı bir gidişle gittiği zaman. Ve **عفاق** (kitap gibi): Kuşeyr’in oğlu Seleme’nin oğlu Merî’nin oğlu; onları yakalayan, kendilerine isabet eden kıtlıkta, Câbir el-Bâhilî’nin oğlu Amr’ın oğlu el-Ahdeb’dir; onu kızarttı ve yedi; İbnü’l-Kelbî bunu Bâhile’nin nesebinde böyle zikretti. Ve Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Selâm’ın Ensâb kitabında Bâhile’nin nesebinde onun lafzı olanı okudum: “Kuteybe b. Maʿn’ın evlâdından: ʿUmâre b. ʿAbdülazîz; o, ʿAbdüddâr b. Kuṣayy’ı öldürendir. Onun evlâdından: Hâtim b. en-Nuʿmân b. ʿAmr b. Câbir; o, Kuşeyr’in oğlu Seleme’nin oğlu Merî’nin oğlunu yakaladı; onu kızarttı ve yedi.” Bitti. Ve onun hakkında şair der:
  Eğer ağlamak bir şeyi geri döndürseydi                      Yezîd’e yahut **عفاق**a ağlardım
  İkisi de iki kişidir; ikisi birlikte gidince                      onların işi için hüzün ve yanış ile (ağlardım)
İbn Berrî dedi: iki beyit Mütemmim b. Nuveyre’nindir. Ve doğrusu: “Bücayr’a ağlardım”; o, **عفاق**ın kardeşidir. Ve denilir: **غفاق**; **المعجمة** ile; o, Müleyk’in oğludur; ve denilir: Ebû Müleyk’in oğlu; o, ʿÂṣım’ın oğlu el-Hâris’in oğlu ʿAbdullah’tır. Ve Bistâm b. Kays Benî Yerbûʿa baskın yaptı; böylece **عفاق**ı öldürdü; ve birinci yılda **عفاق**ı öldürmesinden sonra onun kardeşi Bücayr’ı öldürdü; ve ikisinin babası Ebû Müleyk’i esir aldı; sonra onu azat etti; ve ona, ona baskın yapmaması şartını koştu. İbn Berrî dedi: “Bâhile onu yedi” diyenin sözünü, recez söyleyenin sözü kuvvetlendirir:
  Şüphesiz **عفاق**ı Bâhile yedi
  Onun kemiklerini ve omzunu çiğnediler

  Ve **أم عفاق**ı, evlâdını yitirmiş olarak bıraktılar
Dedim: bu, doğru olanın ta kendisidir; ve bu İbnü’l-Kelbî’nin sözüdür. Ve ayrıca Neseb kitabında onun lafzı olanı zikretti: “Tayy’dan ʿAnîn’in oğlu Ferîr’in oğullarından birtakım insanlar; Benî Temîm’den bir kadın onlara komşu oldu; böylece onlara bir kıtlık isabet etti de onu yediler. Ve Hüzeyl’den bir kavim, kendilerine komşu olanı yedi.” Dedi: “Ve Benû ʿUzre kendilerine ait bir cariyeyi yedi.” Ve **العفقة**: onlar için bir oyundur; onda toprak toplanır; **عفق الشيء**den alınmıştır: onu topladığı zaman. Ve **العيفقان** (fâ’nın fethiyle): **العرفج** gibi bir bitki. Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **أعفق الرجل**: ihtiyaç olmaksızın gidip gelmeyi çoğalttı. Dedi: ve **العفق** (iki zamme ile): fesattan, uyumayan ve uyutmayan kurtlar. Ve dal, nüshalarda sâkin **الراء** ile böyledir; doğrusu harekeli **الزاي** iledir; ve o, Mâzinî’den İbn ʿAfîḳ’tir; Zübeyr gibi: İbn Ömer’den rivayet eden tâbiîdir; ve ondan Yûnus b. ʿUbeyd (rivayet etti); ve onun zikri **فزع**da geçti. Ve İbnü’l-Aʿrâbî’den: **عفق الغنم بعضها على بعض تعفيقا**: onları yüzleri üzerine geri çevirdiği zaman. Ve Sıhâh’ta: yüzünden. Ve **المنعفق** (fâ’nın fethi ve kesriyle): dönük olan; yahut sudan dönen; **الطاء** ve **الراء**ın kesriyle ve fethiyle. Ruʾbe dedi:
  Onu, **المنصفق** için bir tokat (vuruşu) satın almadı
  Ta ki dört (tane) **المنعفق**ta yuvarlanıp düşene dek
Yani bir yaban eşeği, dişilerini suya getirdi; böylece avcı onları attı; yaban eşeği onları onunla kurtarmak için onları tokatladı; böylece avcı onu onların **منعفق**ında attı; yani yaban eşeğinin onları **عفق** ettiği yer. Ve **انعفقوا في حاجتهم**: onda yürüdüler ve hızlandılar; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **عافقه معافقة، وعفاقا**: onu tedavi etti ve aldattı; ve bununla İbn Sîde, yukarıdaki **ذو الخرق**ın sözünü tefsir etti. Ve **عافق الذئب الغنم معافقة، وعفاقا**: onda gidip gelerek fesat çıkardı. Ve denilir: **تعفق فلان بفلان**: ona sığındığı zaman. Ve ondandır: **تعفق الوحشي بالأكمة**: bir köpek yahut kuş korkusundan ona sığındığı zaman. ʿAlḳame b. ʿAbde dedi:
  Onun için **بالأرطى**ya sığındı; ve onu istedi                      adamlar; böylece onların oklarını ve köpeği boşa çıkardı
Yani yağmurdan ve soğuktan **الأرطى** ile korunur. Ve **اعتفق الأسد فريسته**: ona döndü de onu parçaladı. Dedi:
  Ve (o) **العري**nin aslanlarından bir aslan değildir                      **السابلين**i **اعتفاقا** ile kapan
Ve **اعتفق القوم بالسيوف**: kılıçlarla çarpıştılar. Ve **معفق** (minber gibi): bir adamın adıdır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العفق**: suya getirişin sürati ve çokluğu; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **الاعتفاق**: şeyin, sıkılaşmasından sonra bükülmesidir. Ve **العفق**: bükme. Ve **العفق**: yönelme ve geri dönme. Ve **العفوق** ve **العفاق**: **الخنوس** ve geri dönme benzeri. Ve **عفقه عفقات**: onu vuruşlar ile vurdu. Ve **العفق** (iki zamme ile): meclislerde osuranlar. Ve **العفاق** (keten gibi): ferç; etinin çokluğundan. Ve bir isimdir; câhiliyede ʿAllâḳ’ın oğlu Ḳays’ın oğlu **عفاق**tır. Ve el-Ezherî dedi: Arapların, avı kaldırıp ürkütene “**ناجش**”, yüzünü çevirip onu geri döndürene “**عافق**” dediklerini işittim. Denilir: **اعفق علي الصيد**; yani: onu bük ve çevir. Ve **عفق الرجل جاريته**: onunla cinsel ilişkide bulunduğu zaman. Ve **كذبت عفاقته**: **حبق** ettiği zaman. Ve İbn Fâris dedi: **العفق**: develerin ellerinin ve ayaklarının dönüşünün süratidir. Ve şu beyti okudu:
  Ayaklarda **عفقا صلبا** ile **يعفقن** ederler
Ve (kitap gibi): Teymî’den Ebû Rehm’in oğlu Şuraybîl’in oğlu **عفاق**; Ali رضي الله عنه’un savaşlarında onun bir zikri vardır.
