# عفو (ع-ف-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%81%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Affetti

- Harfler: ع - ف - و
- Kur'an'da: 35 geçiş · 31 ayet · 20 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (20)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَفَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَ | Affetti | 6 | 6 | [3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/3:152.md) |
| [تَعْفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعُلُوا | Affedersiniz | 3 | 3 | [2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:237.md) |
| [عَفُوًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعُولًا | Affeden | 3 | 3 | [4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/4:43.md) |
| [وَيَعْفُو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%88.md) | وَيَفْعُلُ | Ve affeder; Affeder | 3 | 3 | [5:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/5:15.md) |
| [الْعَفْوَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%88%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Af; Mal fazlası | 2 | 2 | [2:219](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:219.md) |
| [فَاعْفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F.md) | فَافْعُلْ | Affet; Öyleyse affet | 2 | 2 | [3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/3:159.md) |
| [لَعَفُوٌّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%8C%D9%91.md) | لَفَعُولٌ | Affeden | 2 | 2 | [22:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/22:60.md) |
| [يَعْفُوَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%8E.md) | يَفْعُلَ | Affeder | 2 | 2 | [2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:237.md) |
| [عَفَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Affettiler | 1 | 1 | [7:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/7:95.md) |
| [عَفَوْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Affettik | 1 | 1 | [2:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:52.md) |
| [عُفِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8F%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | فُعِلَ | Affedildi | 1 | 1 | [2:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:178.md) |
| [فَاعْفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْعِلُوا | Affedin | 1 | 1 | [2:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:109.md) |
| [فَعَفَوْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَلْنَا | Affettik | 1 | 1 | [4:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/4:153.md) |
| [نَعْفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F.md) | نَفْعُلْ | Affederiz | 1 | 1 | [9:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/9:66.md) |
| [وَاعْفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F.md) | وَافْعُلْ | Ve affet | 1 | 1 | [2:286](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:286.md) |
| [وَالْعَافِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلِينَ | Ve affedenler | 1 | 1 | [3:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/3:134.md) |
| [وَعَفَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلَ | Ve affetti | 1 | 1 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:187.md) |
| [وَلْيَعْفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَلْيَفْعُلُوا | Ve affetsinler | 1 | 1 | [24:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/24:22.md) |
| [وَيَعْفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F.md) | وَيَفْعُلْ | Ve affeder | 1 | 1 | [42:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/42:34.md) |
| [يَعْفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Affederler | 1 | 1 | [2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:237.md) |

## Mücavir kökler — 66 mücavir (257 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 33 · Görüş
2. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 31 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 23 ortak ayet · G² 26 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 22 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
5. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Kazandı
6. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Çadırın kurulduğu yer demektir
7. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · Baid uzak demektir
8. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
9. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
10. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Sume” damga demektir
11. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
12. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Kadınlar
13. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Halim meme ucu demektir
14. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Murar acı bir ağacın adıdır
15. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Beyn topraktaki yarık demektir
16. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Açığa çıkarırsınız
17. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Sunv’a” tas demektir
18. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Kesr(sin ile) kırık demektir
19. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
20. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
21. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
22. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
23. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
24. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
25. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
26. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Sehl” ova demektir
27. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hilal yeni ay demektir
28. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
29. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
30. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ona dokundu
31. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
32. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
33. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
34. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Sikkin” bıçak demektir
35. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Eveye yuva demektir
36. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
37. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Yavru” demektir
38. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
39. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
40. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
41. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
42. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
43. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sahip
44. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
45. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
46. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
47. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
48. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
49. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
50. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Önce
51. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
52. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
53. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
54. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
55. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
56. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
57. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
58. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ana kapının önündeki bekçidir
59. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Nezle” konaklama yeri demektir
60. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%81%D9%88/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عفو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md), [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md), [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Rüzgâr ve tozun etkisiyle izin silinmesi, fazlalık olarak kendiliğinden kalma veya bir hakkı talep etmeyip serbest bırakma |
| Çekirdek Özet 2 | Suçun izini silerek cezayı düşürme, yükümlülükte kolay olanı alma ve infakta ihtiyaç fazlasını sarf etme |
| Çekirdek Özet 3 | Hak sahipliğini korurken karşı tarafı borç veya ceza baskısından azat eden, izleri yok sayan ilişkisel sıfırlama sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca duygusal bir affetme veya haksızlığa göz yumma olarak daraltıp ayetteki artık değer ve kolaylık boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عف | Kendini tutma, fazlalıktan el çekme, yüzeyde kabarma veya silinme | و | Çekirdekteki çekilme ve silinme hareketini akışkan bir terk edişe, izin tamamen örtülmesine ve fazlalığın kendiliğinden serbest kalmasına dönüştürmüştür; [عفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%81.md) kökünde iradi geri durma ve iffet öne çıkarken, [عفرت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%B1%D8%AA.md) kökünde yerdeki toz ve baskınlık belirginleşir, عفو kökünde ise izi silerek serbest bırakma ve fazlalık anlamı yerleşir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, idrak, kaynak ve bir odağın ortaya çıkışı |
| ف | Ağız | Açıklık, kenar, nefesin ve sözün dışarıya salınması |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, ekleme, temas ve tutturma |
| عفو | Odağın açılması ve ek bağın salınması | Gözün odaklandığı bir hakkın veya izin, ağız açıklığıyla dışa doğru bırakılması ve bağlayıcı ipin çözülerek nesnenin kendi doğal akışına terk edilmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Rüzgârın çöl zeminindeki izleri, konak yerlerini ve kalıntıları silip belirsizleştirmesi; devenin sırtına yük vurulmayıp serbest bırakılması; suyun veya bitkinin zahmetsizce, kendiliğinden çoğalıp artması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Terk edilmiş yurt yerlerinin ve kumdaki izlerin rüzgârla silinmesi bağlamında Lebîd b. Rebîa’nın Muallaka’sında mekanların silinip örtülmesini tasvir eden kullanımı. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in atlardan zekât yükümlülüğünü kaldırdığını bildiren عفوت عنكم عن صدقة الخيل beyanı ile kuş ve vahşi hayvanların tabiatta serbestçe rızık aramalarını ifade eden عافية الطير kavramsallaştırması. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Cahiliye Divanları.

### Sami etimolojik katman

Arapça عفو kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde izlerin silinmesi, örtülme, toz ile kaplanma ve yükün kaldırılması semantik tabanına dayanır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan افו biçiminde bir af fiili kök düzeyinde sınırlı olmakla birlikte, toz ve örtü anlamındaki עפר (`pr) kök kümesiyle yakın semantik temas içindedir. Süryanice ve klasik Arapçada kök, yüzeyin örtülüp izin yok edilmesi ile bir canlının veya malın yükümlülükten bağışık tutulması yönünde iki ana eksene ayrılmıştır. Erken dönem Arap bedevi hayatında rüzgârın konak yeri kalıntılarını unutturması olgusu, ahlaki ve hukuki düzlemde suçun kaydının silinmesi ve borçludan hakkın talep edilmeyip terki şeklinde kurumsallaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT ve David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İzlerin silinmesi ve fazlalık | Çöl zemininde rüzgârın eski izleri gidermesi ve bir şeyin külfetsizce çoğalması anlamlarının hukuki bağışlamaya aktarılması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Tozla örtülme ve serbest kalma | İzlerin silinmesi ve borcun/yükün kaldırılması semantiğinde güney ve batı Sami kollarında ortak kavramsal taban. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik toz/örtü kökleri | Çöl çevrelerinde rüzgâr, toprak ve yüzey aşınmasıyla ilgili temel leksikal unsurlarla kavramsal paralellik. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT ve Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عفو | Anlamlı | İzi silmek, fazlalık, bağışlamak | Cezayı veya hakkı terk etmek, kendiliğinden çoğalmak | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| [عوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | Dolanmak, etrafında dönmek | Kuşun veya canlının av/rızık aramak için dönüp durması | Ortak hareket bağı vardır, Kur'an'da geçmez |
| [فعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim kuralı gereği kullanılmaz |
| [فوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Başlangıç, kaynama, kabarma | Bir şeyin ilk taşkınlığı veya kokunun yayılması | Taşkınlık yönüyle hedef kökle uzaktan ilişkilidir, Kur'an'da geçmez |
| [وعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%81.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı mühmel diziliş |
| [وفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B9.md) | Anlamlı | Yükselmek, gözetlemek | Yüksek tepeye çıkmak veya çocuğun serpilmesi | [يفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%81%D8%B9.md) kökü ile varyant ilişkisindedir, Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عفو | Merkez | İzi silme ve hakkı terk | Suçun veya borcun izini tamamen silip cezayı talep etmemek | Hem silmeyi hem de külfetsiz fazlalığı içerir |
| [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Örtme ve koruma | Kusurun üzerini bir örtü veya miğfer gibi kapatıp zarardan korumak | İzi tamamen silmeyebilir, koruyucu bir perde çeker |
| [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) | Komşu | Sayfayı çevirme | Suçluya karşı yüz çevirip azarlamayı ve kınamayı bırakmak | Suçun muhatabıyla yüzleşmeyi yumuşatır |
| [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) | Komşu | Artık ve fazlalık | İhtiyaçtan geriye kalan, ek olarak verilen değer | Maddi bolluk ve fazlalık boyutunda kesişir |
| [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) | Zıt | İzleme ve cezalandırma | Suçun arkasını takip edip karşılığını aynıyla ödetmek | İzi silmek yerine izi takip edip misliyle yaptırım uygular |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عفو | İzi silmek, fazlalık, af | Hakkı terk etme, kolay olanı alma ve fazlalığı bağışlama | Kesin |
| Latince | Remissio, Condonatio, Superfluum | Bırakma, borcu silme, fazlalık | Remissio borçtan ve cezadan vazgeçmeyi karşılar ancak bereket ve fazlalık boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Pardon, Remission, Surplus | Bağışlama, feragat, ihtiyaç fazlası | Pardon suçun bağışlanmasını anlatır; artık/fazlalık için surplus kavramı ayrı kullanılır | Güçlü |
| Almanca | Erlass, Vergebung, Überschuss | Cezadan vazgeçme, silme, artık | Erlass hukuki borcu veya cezayı kaldırmayı tam verir; ayetteki kolaylık ve artık manasını tek başına taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Rémission, Pardon, Surcroît | Düşürme, bağışlama, fazlalık | Rémission cezanın veya borcun hükümsüz kılınmasını çok iyi açıklar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَفَا / فَعَفَوْنَا / تَعْفُوا | Suçun ve cezanın tamamen düşürülmesi | İlahi mağfiret, buzağıya tapma sonrası af, yetki sahiplerinin bağışlaması (Bakara [2:52](https://lisan.digital/tr/ayet/2:52.md), Nisâ [4:153](https://lisan.digital/tr/ayet/4:153.md), Âl-i İmrân [3:152](https://lisan.digital/tr/ayet/3:152.md)) |
| الْعَفْوَ | İhtiyaçtan arta kalan fazlalık | İnfak edilecek malın miktarını ve sınırını belirleme bağlamı (Bakara [2:219](https://lisan.digital/tr/ayet/2:219.md)) |
| الْعَفْوَ | Kolaylık, müsamaha ve zorlamama | İnsanlarla ilişkilerde doğal ve zahmetsiz olanı benimseme ilkesi (A'râf [7:199](https://lisan.digital/tr/ayet/7:199.md)) |
| عَفَوْا | Sayıca ve malca çoğalma, serpilme | Toplumun sıkıntıdan sonra refaha ve bolluğa kavuşarak genişlemesi (A'râf [7:95](https://lisan.digital/tr/ayet/7:95.md)) |
| عَفُوًّا / لَعَفُوٌّ | Allah'ın cezalandırma gücü varken izleri silen sıfatı | Hukuki ve ahlaki hükümlerin peşinden ilahi müsamahanın vurgulanması (Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md), Hac [22:60](https://lisan.digital/tr/ayet/22:60.md), Mücâdele [58:2](https://lisan.digital/tr/ayet/58:2.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah sahibinin durumu ve ilahi lütuf | Büyük günah işleyenin tövbesiz affedilip edilemeyeceği, adalet ile af arasındaki denge | Hak edilen cezanın ilahi iradeyle düşürülmesi ve silinmesi |
| Fıkıh | Kısas, diyet, hadler ve zekâtın belirlenmesi | Kısas hakkından bedelli veya bedelsiz vazgeçme; zekâtta ihtiyaç fazlası (afv) ölçütü | Hakkından feragat etme ve mükellefe külfet yüklemeyen asgari kolaylık |
| Tefsir | A'râf [7:199](https://lisan.digital/tr/ayet/7:199.md) ve Bakara [2:219](https://lisan.digital/tr/ayet/2:219.md) ayetlerinin tevili | Ayetteki emrin ahlaki kolaylık mı yoksa maddi fazlalık mı olduğu tartışması | İnsani ilişkilerde tabii olanı alma; infakta zorunlu ihtiyaç dışındakini verme |
| Hadis | Zekât muafiyeti ve genel esenlik duaları | Zekât tahakkuk etmeyen malların durumu ile Allah'tan istenen afiyet talebi | Yükümlülükten azat edilme ve bedensel-ruhi kusurların giderilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve arınma | Günah kaydının silinmesi | İnsanı geçmişin suçluluk ezikliğinden kurtarma | Allah'ın kulu cezalandırmaktan vazgeçip sicilini temizlemesi | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve ilkeler | Fazlalık ve kolaylık prensibi | Karmaşık ve zorlayıcı kurallar yerine doğal akışı tercih etme | Bilgi üretiminde lüzumsuz yüklerden arınarak öz ve net olana odaklanma | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplumsal barış | Genel af ve müsamaha | Çatışmaları bitirip toplumsal mutabakatı yeniden kurma | Yöneticinin gücü yettiği halde hak iddiasını geri çekerek gerilimi sıfırlaması | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve harcama | İhtiyaç fazlası değer | Temel ihtiyaçlar dışındaki birikimi dolaşıma sokma | Zekât ve infakta ferdin geçim emniyetini sarsmadan artanı paylaşma | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sıfırlama ve gürültü filtreleme | Bir sinyaldeki kalıntıları, izleri veya hata payını silerek sistemi orijinal durumuna döndürme; dengedeki fazlalığın tahliyesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Borcun ibrası ve hukuki restorasyon | Alacaklının hakkından vazgeçerek borç ilişkisini geçmişe dönük olarak sonlandırması ve sosyal bağları onarması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece psikolojik bir bağışlama veya kötülüğe sessiz kalma biçiminde pasif bir tutuma indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; haklı olunan bir davada hakkı aktif olarak serbest bırakmayı, infakta zaruri ihtiyaç fazlasını vermeyi, insan tabiatındaki kolaylığı esas almayı ve sayıca serpilip çoğalmayı kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara [2:219](https://lisan.digital/tr/ayet/2:219.md) ayetindeki iktisadi ilke anlaşılamaz; A'râf [7:199](https://lisan.digital/tr/ayet/7:199.md) ahlaki bir zayıflık gibi yorumlanır ve cezanın affı adaletin zıddı zannedilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Adalet ile lütuf arasındaki geçişi, mükellefiyetin sınırlarını ve toplumsal barışın borç/ceza kıskacından kurtarılarak nasıl kurulacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kısas ve aile hukuku ayetlerinde, infak miktarı tayinlerinde ve Allah'ın cezalandırmaktan vazgeçtiğini bildiren beyanlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin insanları sürekli borçlu ve ezik hissettiren bir sistem olduğu vehmini yıkar; af kavramının yalnızca dilde değil, mülkte ve cezada da geçerli somut bir feragat olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Rüzgârın yerdeki izleri süpürüp belirsizleştirmesi, hayvanın yükten azat edilmesi ve suyun veya otun zahmetsizce çoğalması.
- Soyut anlam: Bir kimsenin sahip olduğu talep ve ceza hakkını silerek muhatabını serbest bırakması, ilişkide külfetsiz olanı benimsemesi.
- Sistematik karşılık: Sisteme binen geçmiş yüklerin, izlerin ve artık değerlerin tahliye edilerek dolaşımın ve barışın yeniden tesis edilmesi mekanizması.
- LaTeX modeli: $$\Delta S = H - (P \cdot \delta) \implies R_0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $H$ mevcut hak ve talep potansiyelini, $P$ yaptırım veya ceza imkânını, $\delta$ ise af kökünün devreye soktuğu silme ve feragat katsayısını simgeler. $P \cdot \delta$ terimi cezalandırma hakkının sıfırlanmasını sağlar; böylece sistemdeki yük değişimi $\Delta S$, geçmişin izlerinin yok sayıldığı başlangıç durumuna ($R_0$) geri döner.

## Geçtiği ayetler (31 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%81%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:52.md) — عَفَوْنَا

ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Bundan sonra sizi, şükredersiniz diye affetmiştik.

### [Bakara 2:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:109.md) — فَاعْفُوا

وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Kitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:178.md) — عُفِيَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; öldürmede size kısas farz kılındı. Hür; hür ile, köle; köle ile, dişi; dişi ile. Ama kim de kardeşi tarafından affedilirse, ma’ruf olan emre ittiba etmeli ve ona güzellikle ödemelidir. Bu, Rabbınız tarafından bir hafifletme ve rahmettir. Kim, bundan sonra da tecavüzde bulunursa; onun için pek acıklı bir azab vardır.

### [Bakara 2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:187.md) — وَعَفَا

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.

### [Bakara 2:219](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:219.md) — الْعَفْوَ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Sana içkiden ve kumardan soruyorlar. De ki: İkisinde de hem büyük günah, hem de insanlar için faydalar vardır. Günahları ise faydalarından daha büyüktür. Ve sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaçlarınızdan artanı. Düşünesiniz diye Allah size ayetlerini böyle açıklıyor.

### [Bakara 2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:237.md) — يَعْفُونَ · يَعْفُوَ · تَعْفُوا

وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Bir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

### [Bakara 2:286](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/2:286.md) — وَاعْفُ

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Allah, kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı lehine, yüklendiği aleyhinedir. Ey Rabbımız, unuttuk veya yanıldıysak sorumlu tutma bizi. Ey Rabbımız, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Ey Rabbımız, bize gücümüzün yetmeyeceğini yükleme. Affet bizi, bağışla bizi. Sen Mevlamızsın. Kafirler güruhuna karşı yardım et bize.

### [Ali İmran 3:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/3:134.md) — وَالْعَافِينَ

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Onlar ki; bollukta ve darlıkta infak ederler, öfkelerini yenerler, insanların kusurlarını bağışlarlar. Allah, ihsan edenleri sever.

### [Ali İmran 3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/3:152.md) — عَفَا

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Gerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

### [Ali İmran 3:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/3:155.md) — عَفَا

إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): İki topluluğun karşılaştığı gün; içinizden geri dönenleri, yaptıklarının bir kısmından ötürü şeytan yoldan çıkarmak istemiştir. Bununla beraber Allah onları bağışladı. Gerçekten Allah, Gafur’dur, Halim’dir.

### [Ali İmran 3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/3:159.md) — فَاعْفُ

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ

Meal (IK): Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalbli olsaydın şüphesiz çevrenden dağılır giderlerdi. Öyleyse onları bağışla ve yargılanmalarını dile. İşler hakkında onlarla müşavere et. Bir kerre de azmettin mi artık Allah’a tevekkül et. Muhakkak Allah, tevekkül edenleri sever.

### [Nisa 4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/4:43.md) — عَفُوًّا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا

Meal (IK): Ey iman edenler; sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, bir de cünübken -yolcu olmanız müstesnagusül yapmadıkça namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz, yahut herhangi biriniz heladan gelirse veya kadınlara yaklaşıp da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin, yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Gafur olandır.

### [Nisa 4:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/4:99.md) — يَعْفُوَ · عَفُوًّا

فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا

Meal (IK): Umulur ki Allah, onları affetsin. Ve Allah; Afüvv, Gafur olandır.

### [Nisa 4:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/4:149.md) — تَعْفُوا · عَفُوًّا

إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا

Meal (IK): Bir iyiliği açığa vurur veya gizler, yahut bir kötülüğü affederseniz; şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Kadir olandır.

### [Nisa 4:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/4:153.md) — فَعَفَوْنَا

يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Kitab ehli senin kendilerine gökten bir kitab indirmeni isterler. Musa’ dan da bundan daha büyüğünü istemişlerdi. Ve; bize Allah’ı apaçık göster, demişlerdi. Zulümlerinden dolayı onları yıldırım çarpmıştı. Kendilerine bunca açık ayetler ve deliller geldikten sonra da buzağıya taptılar. Nihayet Biz, bunu affettik ve Musa’ya apaçık bir hüccet verdik.

### [Maide 5:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/5:13.md) — فَاعْفُ

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Ahidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.

### [Maide 5:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/5:15.md) — وَيَعْفُو

يَاأَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Ey Ehl-i Kitab; size peygamberimiz gelmiştir, kitabtan gizleyip durduğunuzun çoğunu size açıkça anlatır ve çoğundan da geçiverir. Gerçekten size Allah’tan bir nur ve apaçık bir kitab gelmiştir.

### [Maide 5:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/5:95.md) — عَفَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.

### [Maide 5:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/5:101.md) — عَفَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; size açıklanınca hoşunuza gitmeyecek olan şeyleri sormayın. Ku’ran indirilirken onları soracak olursanız, size açıklanır. Allah, bunları affetmiştir. Allah; Gafur’dur, Halim’dir.

### [Araf 7:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/7:95.md) — عَفَوْا

ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Sonra kötülüğün yerine iyilik koyduk. Nihayet çoğaldılar ve; atalarımıza da fakirlik, şiddet, hastalık, iyilik ve genişlik dokunmuştu, dediler. Bunun üzerine Biz de onları kendilerine farkına varmadan ansızın yakalayıverdik.

### [Araf 7:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/7:199.md) — الْعَفْوَ

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Sen; affı tut, ma’rufu emret ve cahillerden yüz çevir.

### [Tevbe 9:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/9:43.md) — عَفَا

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Allah seni affetsin. Doğrular sana besbelli olup yalancıları bilmeden önce neden onlara izin verdin?

### [Tevbe 9:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/9:66.md) — نَعْفُ

لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ

Meal (IK): Mazeret beyan etmeyin, gerçekten siz, inanmanızdan sonra küfrettiniz. İçinizden bir topluluğu affetsek bile, mücrimler oldukları için bir topluluğa azab ederiz.

### [Hac 22:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/22:60.md) — لَعَفُوٌّ

ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ

Meal (IK): İşte böyle. Kim, kendisine yapılan haksızlığa benzeriyle mukabele eder de sonra yine kendisine saldırılırsa; andolsun ki Allah; ona yardım edecektir. Şüphesiz ki Allah; Afüvv’dür, Gafur’dur.

### [Nur 24:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/24:22.md) — وَلْيَعْفُوا

وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden faziletli ve varlıklı olanlar; yakınlarına, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermekte kusur etmesinler, affetsinler, aldırış etmesinler. Allah’ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Ve Allah; Gafur’ dur, Rahim’dir.

### [Şura 42:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/42:25.md) — وَيَعْفُو

وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ

Meal (IK): O; kullarından tevbeyi kabul eden, kötülükleri bağışlayan ve yaptıklarını bilendir.

### [Şura 42:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/42:30.md) — وَيَعْفُو

وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ

Meal (IK): Size musibetten ne gelirse, kendi ellerinizin kazandığındandır. Bununla beraber O, çoğunu affeder.

### [Şura 42:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/42:34.md) — وَيَعْفُ

أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ

Meal (IK): Yahut yaptıklarına karşılık onları helak eder. Bir çoğunu da bağışlar.

### [Şura 42:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/42:40.md) — عَفَا

وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Kötülüğün karşılığı; ona denk bir kötülüktür. Kim, affeder ve ıslah ederse; ecri Allah’a aittir. Muhakkak ki Allah; zalimleri sevmez.

### [Mücadele 58:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/58:2.md) — لَعَفُوٌّ

الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ

Meal (IK): İçinizden zihar yapanların karıları onların anaları değildir. Anaları, ancak kendilerini doğuranlardır. Şüphesiz ki onlar, çirkin ve yalan bir laf söylüyorlar. Ve muhakkak ki Allah; Afüvv’dür, Gafur’dur.

### [Tegabün 64:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/ayet/64:14.md) — تَعْفُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey iman etmiş olanlar; eşlerinizin ve çocuklarınızın içinde size düşmanlık edenler vardır. Onlardan sakının. Ama affeder, kusurlarını başlarına kakmaz ve örterseniz; şüphesiz ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والفاء وواي معهما
ع ف و، ف ع د، ع و ف، ع ي ف، ي ف ع مستعملات
عفو:
العفو: تركُكَ إنساناً استوجَبَ عُقوبةً فعفوتَ عنه تعفُو، والله العَفُوُّ الغَفور. والعَفْوُ: أحَلُّ المالِ وأطيبُه. والعَفْوُ: المعروف. والعُفاةُ: طُلاّبُ المعروف، وهم المُعْتَفُونَ. واعْتَفَيتُ فلاناً: طَلَبتُ مَعروفَه.
والعافيةُ من الدَّوابِّ والطَّيْر: طُلاّب الرِزقِ، اسمٌ لهم جامع.
وجاء في الحديث: مَن غَرَسَ شجرةً فما أَكَلَتِ العافيةُ منها كُتِبَتْ له صَدَقةٌ. والعافيةُ: دِفاعُ الله عن العبد المَكارِه. والإستِعفاءُ: أن تَطْلُبَ إلى من يُكَلِّفُك أمراً أن يُعفيك منه أي يَصرِفُه عنك.
والعَفاءُ التُّرابُ. والعَفاءُ: الدُّروسُ، قال:
على آثار مَن ذَهَبَ العَفاءُ
تقول: عَفَتِ الدِّيار تَعفُو عُفُوّاً، والرِّيحُ تَعفُو الدارَ عَفاءً وعُفُوّاً وتَعَفَّتِ الدارُ والأثَرُ تَعَفّيَاً. والعَفْو والعِفَو والجميع عِفْوة: الحُمُر الأَفْتاء والفَتيات، والأنثى عِفَوَة ولا أعلم واواً مُتحركة بعد حرف متحرك في آخِر البناء غيرَ هذا، وأن لُغَة قيس بها جاءت وذلكم أنَّهم كَرهوا عِفاة في موضع فِعَلة وهم يريدون الجماعة فيلتبس بوُحْدان الأسماء فلو تكلَّف متكلّف أن يَبنيَ من العَفو اسماً مفرداً على فِعلة لقال عِفاة.
وفيه قول آخر: يقال همزة العَفاء والعَفاءة ليست بأصلية إنما هي واوٌ أو ياء لا تُعرَف لأنّها لم تُصَرَّف ولكنّها جاءت أشياء في لغات العرب ثَبَتَت المَدَّة في مؤنثّها نحو العَماء والواحدة العَماءة ليست في الأصل مهموزة ولكنّهم إذا لم يكن بين المذكّر والمؤنّث فرقٌ في أصل البناء همَزوا بالمدّة كما تقول: رجلٌ سَقّاء وامرأة سقّاءة وسقّاية. قيل أيضاً، من ذهب إلى أن أصله ليس بمهموز.
والعِفاء ما كَثُر من الريش والوَبَر. ناقةٌ ذات عِفاء كثيرةُ الوَبَر طويلتُه قد كادَ ينسِل للسُقوط. وعِفاء النَّعامة: الريشُ الذي قد عَلا الزِّفَّ الصِّغار، وكذلك الدّيك ونحوه من الطَّير، الواحدة عِفاءة بمَدَّة وهمزة، قال:
أُجُدٌ مُؤَثَّفةٌ كأنَّ عِـفـاءَهـا		سِقْطانِ من كَنَفَيْ ظَليمٍ جافِلِ
وعِفاءُ السّحاب: كالخَمْل في وجهه لا يكاد يُخلِف، ولا يقال للواحدة عِفاءة حتى تكونَ كثيرة فيها كثافة.
فعو:
الأفعى: حَيَّةٌ رَقشاءُ طويلةُ العُنُق عريضة الرَّأس، لا ينفَعُ منها رُقْيَة ولا تِرْياق، وربّما كانتْ ذاتَ قَرْنَيْن. والأُفْعُوانُ: الذَّكَرُ.
عوف:
العَوْفُ: الضَّيْف، وهو الحالُ أيضاً: تقول: نِعْمَ عَوْفُك أي ضَيْفُكَ. والعَوْفُ: اسم من أسماء الأسد لأنّه يَتَعَوَّف باللَّيْل فيَطلُب. ويقال: كلُّ مَن ظَفِرَ في اللَّيْل بشيءٍ فالذي يَظفَر به عُوافتُه. وعُوافةُ وعَوْفٌ من أسماء الرّجال. ويقال: العَوْفُ الأَيْرُ. ويقال: العَوْف نَبْتٌ.
عيف:
عافَ الشَّيءَ يَعَافُه عِيافةً إذا كَرِهَه من طعام أو شراب. والعَيُوفُ من الإبِلِ الذي يَشَمُّ الماءَ فيَدَعُه وهو عطشان. والعِيافة زَجْرُ الطَّيْر، وهو أَنْ تَرَى طَيْراً أو غراباً فَتَتَطَيَّرَ، تقول: ينبغي أنْ يكون كذا فإنْ لم تَرَ شيئاً قُلتَ بالحَدْس فهو عِيافة. ورجل عائف يَتَكَهَّن، قال: عَثَرَت طَيْرُك أو تَعيف.
يفع:
اليَفاعُ: التلُّ المُنيفُ. وكلُّ شيءٍ مُرتَفع يَفاع. وغُلامٌ يَفَعة وقد أيْفَعَ ويَفَعَ أي شَبَّ ولم يبلُغ. والجارية يَفَعَة والأيفاع جمعُه.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الفاء** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ف و**، **ف ع د**، **ع و ف**، **ع ي ف**، **ي ف ع** kullanılagelenlerdir

**عفو**:
**العفو**: Senin, bir cezayı hak etmiş bir insanı terk etmen; ona karşı affettin, **تعفُو**; ve Allah **العَفُوُّ** **الغَفور**’dur. Ve **العَفْوُ**: malın en helâli ve en temizidir. Ve **العَفْوُ**: iyilik (ma‘rûf). Ve **العُفاةُ**: iyilik talep edenler; onlar **المُعْتَفُونَ**’dur. Ve **اعْتَفَيتُ** falancayı: onun iyiliğini talep ettim.

Ve **العافيةُ** binek hayvanlarından ve kuştan: rızık talep edenler; onlar için toplayıcı bir isimdir.

Ve hadiste geldi: “Kim bir ağaç dikerse, ondan **العافيةُ** yerse, ona bir sadaka yazılır.” Ve **العافيةُ**: Allah’ın kuldan mekruhları defetmesidir. Ve **الإستِعفاءُ**: sana bir iş yükleyen kimseye, ondan seni muaf tutmasını talep etmendir; yani onu senden çevirir.

Ve **العَفاءُ** topraktır. Ve **العَفاءُ**: silinme/izlerin yok oluşu; dedi ki:
على آثار مَن ذَهَبَ **العَفاءُ**
Dersin: **عَفَتِ** diyarlar **تَعفُو** **عُفُوّاً**; ve rüzgâr evi **تَعفُو** **عَفاءً** ve **عُفُوّاً**; ve ev **تَعَفَّتِ** ve iz **تَعَفّيَاً** (silinip yok oldu). Ve **العَفْو** ve **العِفَو** ve hepsi **عِفْوة**: kızıl eşekler, **الأَفْتاء** ve **الفَتيات**; dişisi **عِفَوَة**. Ve ben, yapının sonunda, harekeli bir harften sonra harekeli bir **واو** bundan başka bilmem. Ve **أن** Kays lehçesiyle onunla geldi; bu da şudur ki: onlar, **عِفاة**’yi **فِعَلة** yerinde kerih gördüler, hâlbuki cemaat istiyorlar; böylece isimlerin tekilleriyle karışır. Eğer bir mütekellif, **العَفو**’dan **فِعلة** üzerine tekil bir isim bina etmeye külfetlenseydi, **عِفاة** derdi.

Ve onda başka bir söz: denir ki **العَفاء** ve **العَفاءة**’nın hemzesi aslî değildir; ancak o, bilinmeyen bir **واو** yahut **ياء**dır; çünkü tasrif edilmemiştir. Fakat Arapların dillerinde, müennesi’nde medde sabit kalan şeyler geldi; **العَماء** ve bir tanesi **العَماءة** gibi: aslında hemzeli değildir; fakat müzekker ile müennes arasında, yapının aslında bir fark olmadığında, medde ile hemzelediler; senin “رجلٌ **سَقّاء** ve امرأة **سقّاءة** ve **سقّاية**” demen gibi. Yine denildi: aslı hemzeli değildir diyen kimseye göre.

Ve **العِفاء**: tüyden ve kıldan çok olan şeydir. **ناقةٌ ذات عِفاء**: kılı çok, uzunu; düşmekten dolayı neredeyse dökülür. Ve **عِفاء النَّعامة**: küçük **الزِّفَّ**’in üzerine yükselmiş olan tüy; aynı şekilde horoz ve onun benzeri kuşlardan; bir tanesi medde ve hemze ile **عِفاءة**’dır; dedi ki:
أُجُدٌ مُؤَثَّفةٌ كأنَّ **عِـفـاءَهـا**		سِقْطانِ من كَنَفَيْ ظَليمٍ جافِلِ
Ve **عِفاءُ السّحاب**: yüzündeki kadife gibi; neredeyse geri kalmaz. Ve bir tanesine, onda çokluk ve yoğunluk oluncaya kadar **عِفاءة** denmez.

**فعو**:
**الأفعى**: benekli, uzun boyunlu, geniş başlı bir yılan; ondan ne rukye ne de tiryak fayda verir; bazen iki boynuzlu olur. Ve **الأُفْعُوانُ**: erkektir.

**عوف**:
**العَوْفُ**: misafir; ve o, hâl (durum) da olur: dersin: “نِعْمَ **عَوْفُك**” yani “misafirin (ne güzel)”. Ve **العَوْفُ**: aslanın isimlerinden bir isimdir; çünkü geceleyin **يَتَعَوَّف** eder, böylece arar. Ve denir: geceleyin bir şeye erişen herkesin, eriştiği şey onun **عُوافتُه**’dur. Ve **عُوافةُ** ve **عَوْفٌ** erkek isimlerindendir. Ve denir: **العَوْفُ** erkeklik uzvudur. Ve denir: **العَوْف** bir bitkidir.

**عيف**:
**عافَ** şeyi **يَعَافُه** **عِيافةً**: yiyecek veya içecekten onu kerih gördüğünde. Ve develerden **العَيُوفُ**: suyu koklar da, susuz olduğu hâlde onu bırakır. Ve **العِيافة** kuş ürkütmesidir; o da, bir kuş yahut karga görmendir de uğursuz saymandır; dersin: “şöyle olması gerekir”; eğer bir şey görmezsen, tahminle söylersin; işte o **عِيافة**’dır. Ve **رجل عائف**: kehânet eder; dedi ki: **عَثَرَت** kuşun yahut **تَعيف** etti.

**يفع**:
**اليَفاعُ**: yüksek tepe. Ve yükselmiş her şey **يَفاع**dır. Ve **غُلامٌ يَفَعة**; ve **قد أيْفَعَ** ve **يَفَعَ**: yani büyüdü ve ergenliğe ulaşmadı. Ve cariye **يَفَعَة**; ve onun çoğulu **الأيفاع**tır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والفاء وما يثلثهما)
(عفق) العين والفاء والقاف أصل صحيح، يدلُّ على مجيءٍ وذَهاب، وربما يدلُّ على صوت من الأصوات. قال الخليل: عفَق الرّجُل يَعْفِق عَفْقاً، إذا ركب رأسَه فمضَى. تقول: لا يزال يعفِق العفقةَ ثم يرجع، أي يغيب الغَيبة. والإبل تَعفِق عَفْقاً وعُفُوقاً، إذا أُرْسِلَتْ في مراعيها فَمرّت على وجوها. وربما عفَقَتْ عن المرعى إلى الماء، ترجع إليه بين كلِّ يومين. وكلُّ واردٍ وصادرٍ عافقٌ؛ وكلُّ راجع مختلفٍ عافِق. وقال ابنُ الأعرابيّ في قوله:
* حتَّى تَرَدَّى أربعٌ في المنعَفَقْ([1]) *
قال: أراد في المنُصَرَف عن الماء([2]) . قال: ويقال: عفَق بنو فلانٍ [بني فلانٍ]، أي رجَعوا إليهم. وأنشد:
* عَفْقاً ومن يرعى الحُمُوضَ يعْفِقِ([3]) *
والمعنى أنّ من يرعى الحموض تَعَطشُ ماشيتُه سريعاً فلا يجدُ بُدَّاً من أن يَعْفِق، أي يرجعَ بسُرعة.
ومن الباب: عَفَقَه عن حاجته، أي ردَّه وصَرَفه عنها. ومنه التعفُّق، وهو التصرُّف والأخْذ في كلِّ وجهٍ مشياً لا يستقيم، كالحيّة.
 قال أبو عمرو: العَفْق: سرعة رَجع أيدي الإبل وأرجلِها. قال:
* يَعْفِقْنَ بالأرجل عَفْقاً صُلْبا *
قال أبو عمرو: وهو يعفِّق الغنم، أي يردُّها عن وجوهها. ورجلٌ مِعفاق الزِّيارة لا يزال يجيء ويذهب. ويذكر عن بعض العرب أنّه قال: "انتلي فيها تأويلات([4]) ثم أعْفِق"، أي أقضي بقايا من حوائجي ثم أنصرف.
قال ابن الأعرابيّ: تَعَفَّقَ بالشيء، إذا رجع إليه مرّةً بعد أخرى. وأنشد:
تَعفَّقَ بالأرظَى لها وأرادَها ***رجالٌ فبذَّتْ نبلَها وكليبُ([5])
ومن الباب: قولهم للحَلَب عِفاق([6]) . وتلخيصُ هذا الكلام أنْ يحلبَها كلَّ ساعة. يقال عَفَقْتَ ناقتَك يومَك أجمعَ في الحَلَب. وقال ذو الخِرَق:
عليك الشاءَ شاءَ بني تميمٍ *** فعافِقْهُ فإِنّك ذُو عِفاقِ([7])
ومن الباب: عفَقت الرِّيحُ التُّرابَ، إذا ضربَتْه وفَرّقته. قال سُويد:
وإن تك نارٌ فهي نار بملتقَىً *** من الرِّيح تَمْرِيها وتَعْفِقها عَفْقا
وأمّا الذي ذكرناه من الصَّوت فيقولون: عَفَق بها، إذا أنبقَ بها وحَصَم([8]) .
ومما يقرُب من هذا الباب العَفْق ضربٌ بالعصا، والضِّرابُ([9]) ، وكأنَّ ذلك تَصْوِيت([10]) .
(عفك) العين والفاء والكاف أصل صحيح، وهو لا يدلُّ إلاّ على صفةٍ مكروهة. قال الخليل: الأعْفَك: الأحمق. قال:
صاحِ ألم تعَجبْ لذاك الضَّيْطَرِ  *** الأعْفَكِ الأخرَقِ ثمّ الأعسَرِ([11])
الضيطر: الأحمق الفاحش، والأعفك أيضاً والأخرق: الذي لا خيرَ فيه ولا يُحسِنُ عَملاً، وهو المخلَّع من الرِّجال.
قال ابن دريد([12]) : "بنو تميمٍ يسمُّون الأعسَر الأعفَك".
(عفل) العين والفاء واللام كلمة تدلُّ على زيادةٍ في خلقة. قال الخليل: العَفَل يخرج في حياء النّاقة كالأُدرة، وهي عَفْلاء. ويقال: العَفْل شحمُ خُصْيَي الكَبْش. قال بشر:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([13]) *
قال الكسائيّ: العَفْل: الموضع الذي يُجَسُّ([14]) من الشاة إذا أرادوا أن يعرفوا سِمَنها.
(عفن) العين والفاء والنون كلمة تدلُّ على فسادٍ في شيء من نَدَى. وهو عَفِن الشَّيءُ يعفَن عَفَناً.
(عفو) العين والفاء والحرف المعتلّ أصلان يدلُّ أحدهما على تركِ الشيء، والآخر على طَلَبِه. ثم يرجع إليه فروعٌ كثيرة لا تتفاوَتُ في المعنى.
فالأوّل: العَفْو: عَفْو الله تعالى عن خَلْقه، وذلك تركُه إيّاهم فلا يعاقبُهم، فَضْلاً منه. قال الخليل: وكلُّ مَن استحقَّ عُقوبةً فتركْتَه فقد عفوتَ عنه. يقال عفا عنه يعفُو عَفْواً. وهذا الذي قاله الخليل صحيح، وقد يكون أن يعفُوَ الإنسان عن الشَّيء بمعنى الترك، ولا يكون ذلك عن استحقاق. ألا ترى أنّ النبيّ عليه الصلاة والسلام قال: "عفوت عنكم عن صَدَقة الخيل" فليس العفو هاهنا عن استحقاق، ويكون معناه تركت أن أُوجِب عليكم الصّدقةَ في الخيل.
ومن الباب العافية: دِفاع الله تعالى عن العبد، تقول عافاه اللهُ تعالى من مكروهةٍ، وهو يعافيه معافاةً. وأعفاه الله بمعنى عافاه*. والاستعفاء: أن تطلب إلى مَن يكلِّفك أمراً أن يُعفِيَك منه. قال الشَّيباني: عفَا ظهرُ البعير، إذا تُرِك لا يُركَب وأعفيتُه أنا.
ومن الباب: العِفاوة: شيء يُرفَع من الطعام يُتحَف به الإنسان. وإنِّما هو من العَفْو وهو الترك، وذلك أنّه تُرِك فلم يُؤكَل. فأمّا قول الكميت:
وظَلّ غُلامُ الحيِّ طيّانَ ساغباً  *** وكاعبُهم ذاتُ العِفاوةِ أسْغَبُ([15])
فقال قوم: كانت تعطي عفو المال فصارت تسغب لشدّة الزمان. وهذا بعيد، وإنّما ذلك من العِفاوة. يقول: كما يُرْفَعُ لها الطّعامُ تُتحَف به، فاشتدَّ الزّمانُ عليهم فلم يَفْعلوا ذلك.
وأمّا العَافي من المرق فالذي يردُّه المستعير للقِدر. وسمِّي عافياً لأنّه يُترك فلم يؤكل. قال:
* إذا رَدّ عافِي القدر مَن يستعيرها([16]) *
 ومن هذا الباب: العَفْو: المكان الذي لم يُوطأ. قال:
قبيلةٌ كشِراك النَّعل دارجةٌ *** إنْ يَهبِطوا العَفْوَ لا يوجدْ لهم أَثرُ([17])
أي إنّهم من قلتهم لا يُؤثِّرون في الأرض.
وتقول: هذه أرضٌ عَفْو: ليس فيها أثَر فلم تُرعَ. وطعامٌ عَفْو: لم يَمَسَّه قبلَك أحد، وهو الأُنُف.
فأمَّا قولُهم عفا: درس، فهو من هذا؛ وذلك أنّه شيء يُترَك فلا يُتعهَّد ولا يُنزَل، فيَخفى على مرور الأيّام. قال لبيد:
عَفَتِ الدِّيار محلُّها فمُقامها  *** بمِنىً تأبَّد غَوْلُها فِرجامُها([18])
ألا تراه قال "تأبَّد" فأعْلَمَ أنَّه أتى عليه أبَدٌ. ويجوز أن يكون تأبَّد، أي أَلِفَتْه الأوابد، وهي الوحش.
فهذا معنى العفو، وإليه يرجع كلُّ ما أشبهه.
وقول القائل: عفا، درس، وعفا: كثُر -وهو من الأضداد- ليس بشيء، إنّما المعنى ما ذكرناه، فإذا تُرِك ولم يُتعهَّد حتّى خَفِيَ على مَرّ الدهر فقد عفا، وإذا تُرِك فلم يُقطَع ولم يُجَزَّ فقد عفا([19]) . والأصل فيه كلِّه التَّرك كما ذكرناه.
ومن هذا الباب قولُهم: عليه العَفاء، فقال قومٌ هو التُّراب؛ يقال ذلك في الشَّتيمة. فإن كان صحيحاً فهو التُّراب المتروك الذي لم يُؤثَّر فيه ولم يُوطَأ؛ لأنّه إذا وُطِئ ولم يُترَك من المَشْي عليه تكدَّدَ فلم يكُ تراباً. وإن كان العَفاء الدّروس فهو على المعنى الذي فسّرناه. قال زُهير:
تحمّل أهلُها عنها فبانُوا  *** على آثارِ مَن ذَهَب العَفاءُ([20])
يقال عفَت الدار فهي تعفو عَفاءً، والرِّيح تعفو الدّار عَفاءً وعَفْواً. وتعفَّت الدّارُ تَعَفِّياً([21]) .
قال ابنُ الأعرابيّ: العفو في الدّار: أن يكثُر التُّرابُ عليها حتّى يغطِّيَها. والاسم العَفاء، والعَفو.
ومن الباب العِفو والعُفو([22]) ، والجمع العِفاء، وهي الحُمُر الفِتاء([23]) ، والأنثى عفوة والجمع عِفَوَة. وإنّما سمِّيت بذلك لأنَّها تُترك لا تُركَب ولا يُحمل عليها. فأمّا العِفَوَة في هذا الجمع فلا يُعلَم في كلام العرب واوٌ متحرِّكة بعد حرفٍ متحرّك في آخر البناء غير هذه، وذلك أنَّهم كرهوا أن يقولوا عِفَاةٌ.
قال الفراء: العِفْوُ والعُفْو، والعِفْي والعُفْي: ولد الحمار، والأنثى عِفوة، والجمع عِفاء. قال:
بضربٍ يُزيل الهامَ عن سَكِناتِه  *** وطعنٍ كتَشهاق العَِفَا هَمَّ بالنّهْقِ([24])
ومن الباب العِفاء: ما كثُر من الوَبَر والرِّيش، يُقال ناقة ذات عِفاء، أي كثيرة الوَبَر طويلتُه قد كاد يَنْسِل. وسمِّي عِفاءً لأنّه تُرك من المَرْط والجَزّ. وعِفاء النّعامة: الرّيش الذي علا الزِّفّ الصّغار. وكذلك عِفاء الطَّير، الواحدةُ عِفاءة ممدود مهموز. قال: ولا يُقال للريشة عِفاءة حتى يكون فيها كثافةٌ. وقول الطِرمّاح:
فيَا صُبحُ كَمِّشْ غُبَّرَ اللَّيلِ مُصْعِدا *** بِبَمِّ ونبّه ذا العِفاء الموشَّحِ([25])
إذا صاح لم يُخْذَل وجاوَبَ صوتَه*** حِماشُ الشَّوى يَصدحنَ من كلِّ مَصدَحِ
فذو العِفاء: الرِّيش. يصف ديكاً. يقول: لم يُخذل، أي إنّ الدّيوكَ تجيبه من كلِّ ناحية. وقال في وَبَر الناقة:
أُجُد موثّقة كأنّ عِفاءَها  *** سِقطانِ من كنَفَيْ ظليمٍ نافرِ([26])
وقال الخليل: العِفاء: السَّحاب كالخَمْل في وجهه. وهذا صحيح وهو تشبيه، *إنما شبّه بما ذكرناه من الوَبر والريش الكثيفَين. وقال أهل اللغة كلُّهم: يقال من الشّعر عَفَوْته وعَفيْته، مثل قلوته وقليته، وعفا فهو عافٍ، وذلك إذا تركتَه حتى يكثُر ويَطُول. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى عَفَوْا﴾ [الأعراف 95]، أي نَمَوْا وكثُرُوا. وهذا يدلُّ على ما قلناه، أنّ أصل الباب في هذا الوجه التّرك.
قال الخليل: عفا الماء، أي لم يطأْه شيء يكدِّره. وهو عَفْوَة الماء([27]) . وعَفَا المَرعى ممن يحُلُّ به عَفَاءً طويلاً.
قال أبو زيد: عَفْوَة الشّرَاب: خيره وأوفره. وهو في ذلك كأنّه تُرك فلم يُتَنَقَّص ولم يُتَخَوَّنْ.
والأصل الآخر الذي معناه الطَّلَب قول الخليل: إنّ العُفاةَ طُلاّب المعروف، وهم المعتَفُون أيضاً. يقال: اعتفيتُ فلاناً، إذا طلبتَ معروفه وفَضْله. فإنْ كان المعروف هو العَفو فالأصلان يرجعان إلى معنىً، وهو الترك، وذلك أنّ العَفو هو الذي يُسمح به ولا يُحْتَجَن ولا يُمسَك عليه.
قال أبو عمرو: أعطيته المال عَفْواً، أي عن غير مسألة.
الأصمعيّ: اعتفاه وعَفَاهُ بمعنىً واحد، يقال للعُفاة العُفَّى.
…………لا يَجدِبونني *** إذا هَرَّ دونَ اللحم والفَرث جازِرُهْ([28])
قال الخليل: العافية طُلاّب الرزق اسمٌ جامع لها. وفي الحديث: "مَن أحيا أرضاً ميْتَةً فهي له، وما أكَلَتِ العافِيَةُ [منها([29]) ] فهي له صَدَقةٌ".
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال ما أكثَرَ عافيةَ هذا الماء، أي واردتَه من أنواعٍ شتّى. وقال أيضاً: إبل عافية، إذا وردَت على كلأٍ قد وطئه النّاس، فإذا رعَتْه لم ترضَ به فرفعت رُؤُسَها عنه وطلبت غيرَه.
وقال النَّضر: استعفت الإبل هذا اليَبِيسَ بمشافرها، إذا أخذَتْه من فوق التُّراب.
(عفت) العين والفاء والتاء كلمة تدلُّ على كسر شيء، يقولون: عَفَتَ العظمَ: كَسَره. ثم يقولون العَفت في الكلام: كَسْرُه لُكنةً، ككلامِ الحبشيّ([30]) .
(عفج) العين والفاء والجيم كلمتان: إحداهما عُضو من الأعضاء والآخر ضَرْبٌ.
فالأولى الأعفاج: الأمعاء، ويقولون: إنّ واحدها عِفج وعَفْج([31]) .
وأمّا الأخرى فيقال عَفَج، إذا ضَرَب. ويقال للخشبة التي يَضرب بها الغاسلُ الثِّياب: مِعفاج. وسائر ما يقال في هذا الباب مما لا أصل له.
(عفر) العين والفاء والراء أصلٌ صحيح، وله معانٍ. فالأول لون من الألوان، والثاني نبت، والثالث شدّة وقُوّة، والرابع زَمان، والخامس شيءٌ من خَلْق الحيوان.
فالأول: العُفرة في الألوان، وهو أن يَضرِب إلى غُبْرَة في حمرة؛ ولذلك سمّي التراب العَفَر. يقال: عفَّرت الشيءَ في التُّراب تعفيراً. واعتَفَر الشيء: سقَط في العَفَر. قال الشاعر([32]) يصف ذوائب المرأة، وأنّها إذا أرسلتها سقطَتْ على الأرض.
تهلك المِدْراةُ في أكنافِه  *** وإذا ما أرسَلتْه يَعْتفِرْ([33])
قال ابن دريد([34]) : العَفْر ظاهر تراب الأرض، بفتح الفاء، وتسكينها. قال: "والفتح اللُّغة العالية".
ويقال للظّبي أعفَرُ للونهِ. قال:
يقول ليَ الأنباط إذْ أنا ساقطٌ  *** به لا بظبيٍ في الصَّريمة أعفرا([35])
 قال: وإنما ينسب إلى اسم التُّراب. وكذلك الرَّمْل الأعفر. قال: واليَعْفُور الخِشْف، سمِّي بذلك لكثرة لُزوقه بالأرض. قال ابن دريد([36]) : "العَفِير لحمٌ يجفَّف على الرَّمل في الشمس".
ومن الباب: شرِبت سَويقاً عَفِيراً، وذلك إذا لم يُلَتَّ بزَيت ولا سَمن.
فأمَّا الذي قاله ابن الأعرابيّ، من قولهم: "وقعوا في عافور شرّ" مثل عاثور، فممكن أن يكون من العَفَر، وهو التُّراب، وممكن أن يكون الفاء مبدلة من ثاء. وقد قال ابنُ الأعرابيّ: إنّ ذلك مشتقٌّ من عَفّرَه، أي صرعه ومرَّغه في التراب. وأنشد:
* جاءت بشرٍّ مَجْنَبٍ عافورِ([37]) *
فأمّا ما رواه أبو عبيدة أنّ العَفْر: بذر الناس الحبوب، فيقولون عَفَروا أي بذروا، فيجوز أن يكون من هذا؛ لأنّ ذلك يلقى في التُّراب.
قال الأصمعيّ: ورُوِي في حديث عن هلالِ بن أميّة: "ما قَرِبْت امرأتي منذ عَفّرنا".
 ثم يحمل على هذا العَفَار، وهو إبَار النَّخل وتلقيحه. وقد قيل في عَفار النخل غيرُ هذا، وقد ذُكِر في موضعه.
وقال ابن الأعرابيّ: العُفْر: الليالي البِيض. ويقال لليلةِ ثلاثَ عشرةَ من *الشَّهر عَفْراء، وهي التي يقال لها ليلة السَّوَاء. ويقال إنّ العُفْر: الغنمُ البِيض الجُرد، يقال قوم مُعْفِرُون ومضيئون. قال: وهذيل مُعْفِرَة، وليس في العرب قبيلة مُعْفِرَة غيرها.
ويقولون: ما على عَفَر الأرض مثلُه، أي على وجهها.
ومن الباب أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، كان إذا سَلّم جافَى عَضُديه عن جَنْبيه حتَّى يُرَى من خلفه عُفْرةُ إبطَيْه.
وأمّا الأصل الثاني فالعَفار، وهو شجرٌ كثير النّار تُتَّخذ منه الزِّناد، الواحدة عَفارة. ومن أمثالهم: "اقدَحْ بعَفارٍ أو مَرْخ، واشدُد إن شئت أو أرْخ".
قال الأعشى:
زنادُك خيرُ زِناد الملو  *** كِ خالَطَ منهنّ مرْخٌ عَفارا([38])
ولعلَّ المرأة سمِّيت "عَفَارة" بذلك. قال الأعشى:
بانَت لتَحزُنَنا عَفارَهْ  *** يا جارتا ما أنتِ جارهْ([39])
وكذلك "عُفيرة([40]) ". وقال بعضهم: العُفُر: جمع العَفار من الشَّجر الذي ذكرناه. وأنشدوا:
قد كان في هاشمٍ في بيت محضِهِم  *** وارى الزِّناد إذا ما أصْلَد العُفُر
ويقولون: "في كلِّ شجرٍ نار، واستَمْجَد المَرْخُ والعَفار"، أي إنَّهما أخذا من النّار ما أحْسَبَهُما([41]) .
والأصل الثالث: الشِّدّة والقوّة. قال الخليل: رجل عِفْرٌ بيِّنُ العَفارة، يوصَف بالشَّيطنة، ويقال: شَيطانٌ عِفْرِيَة وعفريت، وهم العفاريَةُ والعفاريت. ويقال إنّه الكَيِّس الظَّريف. وإن شئتَ فعِفْرٌ وأعفارٌ، وهو المتمرّد. وإنِّما أُخِذ من الشّدّة والبَسالة. يقال للأسد عِفِرٌّ وعَفرْنَى، ويقال للخبيث عِفِرِّينُ، وهم العِفِرُّون. وأسَد عَفَرنَى ولبؤة عَفَرناة، أي شديدة. قال:
بِذاتِ لَوْثٍ عَفْرناةٍ إذا عَثَرت *** فالتَّعسُ أدنَى لها من أن أقول لَعا([42])
ويسمُّون دويْبَّة من الدّوابّ "ليث عِفِرّين"، وهذا يقولون إنّ الأصل فيه البابُ الأوّل؛ لأنَّ مأوَى هذه الدويْبَّة التُّراب في السهل، تدوِّر دارةً ثم تندسُّ في جوفها، فإذا هِيجَ رمَى بالتُّراب صُعُدا.
قال الخليل: ويسمُّون الرّجُل الكاملَ من أبناء الخمسين: ليث عِفِرّين. يقولون: "ابنُ العَشْر لعّابٌ بالقُلِين([43]) ، وابنُ العِشرين باغي نِسِين([44]) ، وابن ثلاثين أسعى السَّاعين، وابن الأربعين أبطش الباطشين، وابن الخمسين ليثُ عِفِرِّين، وابن ستِّين مؤْنس الجلِيسِين، وابن السبعين أحكم الحاكمين، وابن الثَّمانين أسرع الحاسبين؛ وابن التسعين واحدُ الأرذَلِين، وابن المائة لا جاء ولا ساء([45])"، يقول: لا رجلٌ ولا امرأة.
قال أبو عُبيد: العِفريَة النفريَة: الخبيث المنكر. وهو مِثل العِفْر، يقال رجل عِفْرٌ، وامرأة عِفرة.
وفي الحديث: "إنَّ الله تعالى يُبغِض العِفريَة النِّفرية، الذي لم يُرْزَأ في ماله وجسمه". قال: وهو المصحَّح الذي لا يكاد يَمرَض.
وزعم بعضُهم أن العَفَرفَر([46]) مثل العَفَرنَى من الأُسود، وهو الذي يَصرع قِرنَه ويَعفِر. فإذا كان صحيحاً فقد عاد هذا البابُ إلى الباب الأوّل. وأنشد :
إذا مشَى في الحَلَق المُخَصَّرِ  ***
وبَيْضَةٍ واسعةٍ ومِغفرِ
 يَهُوس هَوسَ الأسدِ العَفَرفرِ
ويقال إنَّ عَفَار: اسم رجل، وإنَّه مشتق من هذا، وكان يُنسب إليه النِّصال. قال:
نصلٌ عَفارِيٍّ شديدٍ عَيرُه([48])  ويقال *** لم يبق مِِ النِّصال عادٍ غَيرُه([47])  للعِفِرّ عُفارية أيضاً. قال جرير:
قَرنْتُ الظَّالمِينَ بمرمريسٍ  *** يذلُّ لـه العُفارِيَة المَريدُ([49])
والأصل الرَّابع من الزَّمان قولُهم: لقيته عن عُفْر: أي بعد شهر. ويقال للرّجُل إذا كان له شرف قديم: ما شرفُك عن عُفْر، أي هو قديم غير حديث.
قال كُثَيِّر:
ولم يك عن عَفْرٍ تفرُّعُك العُلَى  *** ولكنْ مواريثُ الجدودِ تَؤُولُها
أي تُصلِحها وترُبُّها وتَسُوسها.
ويقال في عَفار النخل: إنَّ النّخلَ كان يُترَك بعد التَّلقيح أربعين يوماً لا يُسقَى.
قالوا: ومن هذا الباب التّعفير: وهو أن تُرضع المُطْفِلُ ولدَها ساعةً وتتركه ساعة. قال لَبيد:
لِمُعَفَّر قَهْدٍ* تنازَعَ شِلْوَهُ  *** غُبْرٌ كواسِبُ لا يُمنُّ طعامها([50])
وحُكي عن الفَرّاء أن العَفِير من النِّساء هي التي لا تُهدي لأحدٍ شيئاً. قال: وهو مأخوذٌ من التّعفير الذي ذكرناه. وهذا الذي قاله الفرّاء بعيدٌ من الذي شبّه به، ولعلَّ العفير هي التي كانت هدِيّتها تدوم وتَتَّصل، ثم صارت تهدى في الوقت. وهذا على القياس صحيح، ومما يدلُّ على هذا البيتُ الذي ذكر الفرّاء للكميت:
وإذا الخُرَّد اغبَرَرْن من المحْـ  *** ـلِ وصارت مِهداؤُهن عَفِيرا([51])
فالمِهداء التي مِن شأنها الإهداء، ثم عادت عَفيراً لا تُديم الهديَّة والإهداء.
وأمّا الخامس فيقولون: إنَّ العِفرِيَة والعِفْراة واحدة، وهي شَعَر وسط الرّأس. وأنشد:
قد صَعَّد الدّهرُ إلى عِفراتِه  *** فاحتصَّها بشفرتَيْ مِبراتِه([52])
وهي لغة في العِفريَة، كناصِيَة وناصاة. وقد يقولون على التّشبيه لعرف الديك: عِفريَة. قال: * كعِفريَة الغَيورِ من الدَّجاجِ *
أي من الدِّيَكة. قال أبو زيد: شعر القفا من الإنسان العِفرِيَة.
(عفز) العين والفاء والزاء ليس بشيء، ولا يُشبِه كلامَ العرب. على أنهم يقولون: العَفْز: ملاعَبة الرّجلِ امرأتَه، وإنّ العَفْز: الجَوز. وهذه لا معنى لذكره.
(عفس) العين والفاء والسين أصل صحيح يدلُّ على ممارسَة ومعالَجة. يقولون: هو يعافس الشّيء، إذا عالَجَه. واعتفَسَ القومُ: اصطرعوا. وعُفِسَ، إذا سُجِن. وهذا على معنى الاستعارة، كأنَّه لما حُبِس كان كالمصروع. والمعفوس: المبتَذَل. والعَفْس: سَوق الإبل. والمعنى في ذلك كلِّه متقارب.
(عفص) العين والفاء والصاد أُصَيل يدلُّ على التواءٍ أوْ لَيٍّ. يقال: عَفَص يدَه: لوَاها. ويقولون: العَفَص: التواء في الأنف.
(عفط) العين والفاء والطاء أُصَيْل صحيح يدلُّ على صُوَيت، ثم يحمل عليه. يقولون: العَفْطَة: نَثْرة الضائنة بأنفها. يقال: "ما لـه عافطة ولا نافطة". ويقال إنّ العافطة الأمَة، والنافطة الشّاة. ثم يقولون للألْكَن العِفطِيّ([53]) ويقولون: عَفَط بغنمه، إذا دعاها. والله أعلم بالصواب.
---------------------ـ
([1]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 108 واللسان (عفق، صفق) وقبله:
* فما اشتلاها صفقة في المنصفق *
([2]) في اللسان: "في منعفقها، أي في مكان عفق العير إياها. وعفق العير الأتان يعفقها عفقاً: سفدها. وعفقها عفقاً، إذا أتاها مرة بعد مرة".
([3]) في اللسان (حمض، عفق): "غبا" بدل "عفقا". والذي أنشده في المجمل: "من يرع الحموض يعفق"، بحذف الكلمة الأولى وجزم "يرع".
([4]) كذا وردت هذه الكلمات في الأصل.
([5]) البيت لعلقمة الفحل في ديوانه 132 والمفضليات (3: 192) واللسان (عفق). والرواية في جميعها: "فبذت نبلهم".
([6]) لم ترد هذه الكلمة في اللسان. وفي القاموس: "والعفق والعفاق: كثرة حلب الناقة، والسرعة في الذهاب".
([7]) لذي الخرق الطهوي، كما في مجالس ثعلب 184 ونوادر أبي زيد 116 واللسان (عفق، عقا). ونسبت بعض أبيات المقطوعة إلى قريط بن أنيف في اللسان (عنق).
([8]) في الأصل: "أثبق بها"، تحريف. وفي اللسان (نبق): "أبو زيد: إذا كانت الضرطة ليست بشديدة قيل: أنبق بها إنباقاً". وفي المخصص (5: 58): "خج بها: ضرط. أبو عبيد: فإن كانت ليست بشديدة قيل أنبق".
([9]) في المجمل: "والعفق كثرة الضراب"، وفي الأصل هنا: "والصوات"، تحريف.
([10]) في الأصل: "لصويت".
([11]) أنشد هذا الرجز في اللسان (عفك).
([12]) في الجمهرة (3: 126).
([13]) البيت بتمامه كما في اللسان (عبر، عفل):
جزيز القفا شبعان يربض حجرة  *** حديث الخصاء وارم العفل معير
([14]) في الأصل: "يحبس".
([15]) البيت في اللسان (عفا).
([16]) البيت لمضرس الأسدي كما في اللسان (عفا). وصدره:
* فلا تسأليني واسألي ما خليقتي *
([17]) للأخطل في ديوانه 289 واللسان (عفا). وهو من أبيات يهجو بها كعب بن جميل التغلبي.
([18]) البيت مطلع معلقته المشهورة.
([19]) يعني بذلك الصوف والشعر ونحوهما.
([20]) ديوان زهير 78 واللسان (عفا).
([21]) في الأصل: "تعفيفاً".
([22]) هو بتثليث العين، كما في اللسان والقاموس.
([23]) الفتاء: جمع فتيّ بفتح الفاء وتشديد الياء.
([24]) البيت لأبي الطمحان حنظلة بن شرقي، في اللسان (سكن، عفا). والسكنات، بكسر الكاف.
([25]) ديوان الطرماح 69 والحيوان (2: 254، 346/ 7: 59) واللسان (وشح 473 في نهاية الصفحة).
([26])البيت لثعلبة بن صعير المازني، من قصيدة في المفضليات (1: 126-129) برواية:
وكأنّ عيبتها وفضل فتانها *** فنان من كنفي ظليم نافر
([27]) في اللسان:"وعفوة المال والطعام والشراب، وعفوته بالكسر عن كراع: خياره وما صفا منه وكثر".
([28]) كذا ورد هذا البيت مبتوراً.
([29]) من اللسان (عفا 306).
([30]) في الأصل: "العفت الكلام كسره لكنه كلام الحبشي" وفي المجمل: "العفت: كسر الكلام، ويكون ذلك من اللكنة، ككلام الحبشي وغيره".
([31]) يقال بالفتح والكسر، وبالتحريك، وككبد.
([32]) هو المرار بن منقذ. وقصيدة البيت في المفضليات (1: 80-91)، وعدتها خمسة وتسعون بيتاً.
([33]) وكذا في اللسان (عفر). وفي المفضليات: "في أفنانه" و"ينعفر".
([34]) الجمهرة (2: 380).
([35]) هذا دعاء عند الشماتة، أي جعل الله ما أصابه لازماً له لا للظبي. وأنشد في اللسان للفرزدق في زياد:
أقول لـه لما أتانا نعيه  *** به لا بظبي بالصريمة أعفرا
 ([36]) الجمهرة (2: 380).
([37]) المجنب، بفتح الميم: الكثير.
([38]) ديوان الأعشى 41 والجمهرة (عفر).
([39]) ديوان الأعشى 111 واللسان والجمهرة(عفر) .
([40]) في القاموس(عفر) : و"كجهينة: امرأة من حكماء الجاهلية".
([41]) أحسبه الشيء: كفاه.
([42]) للأعشى في ديوانه 83 واللسان(لعا) . وسيأتي في(لعا) .
([43]) القلين: جمع قلة، بضم ففتح، وهي خشبة صغيرة تنصب قدر ذراع، تضرب بالمقلى، وهو عود كبير.
([44]) النسون: النساء، جمع امرأة من غير لفظه.
([45]) في اللسان (عفر 264) "لا جا ولا سا. يقول: لا رجل ولا امرأة، ولا جن ولا إنس".
([46]) في القاموس: "العفرفرة" بالتاء. ولم يذكر "العفرفر".
([47])  في الأصل: "سديده عيرة".
([48]) في الأصل: "من النصال".
([49]) ديوان جرير 163 واللسان (عفر). وكذا ورد إنشاده في الديوان. وفي اللسان: "يذل لها"، وهو الصواب. والمرمريس، الداهية.
([50]) من معلقته المشهورة. والرواية: "غبس كواسب".
([51]) في اللسان (عفر 266): "اعتررن من المحل".
([52]) احتصها، من الحص، وهو الحلق. وفي الأصل: "فاحتاصها".
([53]) في الأصل: "العفاطي"، صوابه في المجمل واللسان. ويقال أيضاً في معناه "عَفّاط".

ـ

##### Türkçe

(ع) ve (ف) ve ikisini üçlü yapan şeyler babı

(**عفق**) **العين** ve **الفاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; bir geliş ve gidişe delâlet eder; bazen de seslerden bir seste delâlet eder. **الخليل** dedi: **عفَق** adam **يَعْفِق** **عَفْقاً**, başını dikti de gittiği zaman. Dersin ki: **العفقة**’yı **يعفِق** olmaya devam eder sonra döner; yani bir kayboluşla kaybolur. Ve develer **تَعفِق** **عَفْقاً** ve **عُفُوقاً**, otlaklarına salındıkları zaman da yüzleri üzere geçip gittikleri vakit. Bazen de otlaktan suya doğru **عفَقَتْ**; her iki gün arasında ona döner. Ve her gelen ve giden **عافق**tır; ve her dönen, gidip gelen **عافِق**tır. Ve **ابنُ الأعرابيّ** onun sözü hakkında dedi:
* **حتَّى تَرَدَّى أربعٌ في المنعَفَقْ** *
Dedi: sudan dönülen yerde murad etti. Dedi: “**عفَق** filân oğulları [filân oğulları]” denir; yani onlara döndüler. Ve inşad etti:
* **عَفْقاً ومن يرعى الحُمُوضَ يعْفِقِ** *
Ve mânâ: **الحُمُوض**’u otlatan kimsenin hayvanı çabuk susar; artık **يَعْفِق** etmekten, yani süratle dönmekten başka çare bulmaz.
Ve babdandır: onu ihtiyacından **عَفَقَه**; yani onu geri çevirdi ve ondan çevirdi. Ve ondandır **التعفُّق**; o, her yönde yürüyüşçe doğrulmadan tasarruf ve her yüze dalıp alma; yılan gibi.
 **أبو عمرو** dedi: **العَفْق**: develerin ellerinin ve ayaklarının dönüşünün sürati. Dedi:
* **يَعْفِقْنَ بالأرجل عَفْقاً صُلْبا** *
**أبو عمرو** dedi: ve o, koyunları **يعفِّق** eder; yani onları yüzlerinden geri çevirir. Ve ziyaretçe **مِعفاق** bir adam: gelmeye ve gitmeye devam eder. Ve bazı Araplardan nakledilir ki dedi: “**انتلي فيها تأويلات** sonra **أعْفِق**”; yani ihtiyaçlarımdan artakalanları yerine getiririm sonra dönerim.
**ابن الأعرابيّ** dedi: bir şeyle **تَعَفَّقَ**, ona bir defadan sonra bir defa döndüğü zaman. Ve inşad etti:
تَعفَّقَ بالأرظَى لها وأرادَها ***رجالٌ فبذَّتْ نبلَها وكليبُ
Ve babdandır: sağım için onların **عِفاق** demeleri. Bu sözün özeti: onu her saat sağmaktır. Denir: gününün tamamında deveni sağımda **عَفَقْتَ**. Ve **ذو الخِرَق** dedi:
عليك الشاءَ شاءَ بني تميمٍ *** فعافِقْهُ فإِنّك ذُو عِفاقِ
Ve babdandır: rüzgâr toprağı **عفَقت**; onu vurduğu ve dağıttığı zaman. **سُويد** dedi:
وإن تك نارٌ فهي نار بملتقَىً *** من الرِّيح تَمْرِيها وتَعْفِقها عَفْقا
Ve ses hakkında zikrettiğimiz şeye gelince, derler: onunla **عَفَق** etti; onunla **أنبق** ettiği ve **حَصَم** ettiği zaman.
Ve bu babdan buna yakın olan şeylerden: **العَفْق** asayla bir vuruştur, ve **الضِّرابُ**; sanki o bir **تَصْوِيت**tir.

(**عفك**) **العين** ve **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; kerih bir sıfattan başka bir şeye delâlet etmez. **الخليل** dedi: **الأعْفَك**: ahmak. Dedi:
صاحِ ألم تعَجبْ لذاك الضَّيْطَرِ  *** الأعْفَكِ الأخرَقِ ثمّ الأعسَرِ
**الضيطر**: aşırı ahmak; ve **الأعفك** da; ve **الأخرق**: kendisinde hayır olmayan ve bir işi iyi yapmayan; ve o, erkeklerden kopuk olandır.
**ابن دريد** dedi: “**بنو تميمٍ** **الأعسَر**’e **الأعفَك** derler.”

(**عفل**) **العين** ve **الفاء** ve **اللام** yaratılışta bir artışa delâlet eden bir kelimedir. **الخليل** dedi: **العَفَل** deve dişisinin hayâsında **الأُدرة** gibi çıkar; o da **عَفْلاء**dır. Ve denir: **العَفْل** koçun husyelerinin yağıdır. **بشر** dedi:
* **وارمُ العَفْل مُعْبَرُ** *
**الكسائيّ** dedi: **العَفْل**: koyunun semizliğini bilmek istedikleri zaman ondan **يُجَسُّ** edilen yerdir.

(**عفن**) **العين** ve **الفاء** ve **النون** nemli bir şeyde bir bozulmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve şey **عَفِن** olur; **يعفَن** **عَفَناً**.

(**عفو**) **العين** ve **الفاء** ve illetli harf iki asıldır: birisi şeyin terkine, diğeri onun talebine delâlet eder. Sonra ona, mânâda birbirinden ayrılmayan birçok fer‘ler döner.
Birincisi: **العَفْو**: Allah Teâlâ’nın mahlûkatından **عَفْو**’u; bu, onları bırakmasıdır; onlara azap etmez; O’ndan bir fazl olarak. **الخليل** dedi: her kim bir cezayı hak etti de sen onu bıraktınsa, ona **عفوتَ** etmiş olursun. Denir: ondan **عفا** eder; **يعفُو** **عَفْواً**. **الخليل**’in dediği bu doğrudur; ve insanın bir şeyi terk mânâsıyla **يعفُو** etmesi olabilir; bu, hak edişten dolayı olmaz. Görmez misin ki Peygamber عليه الصلاة والسلام dedi: “**عفوت عنكم عن صَدَقة الخيل**”; burada **العفو** hak edişten dolayı değildir; mânâsı: atlarda sadakayı size vacip kılmayı terk ettim.
Ve babdandır **العافية**: Allah Teâlâ’nın kuldan savması; dersin: Allah Teâlâ onu bir kerih şeyden **عافاه** etti; ve O, ona **معافاةً** ile **يعافيه**. Ve Allah onu **أعفاه** etti; **عافاه** mânâsıyla. Ve **الاستعفاء**: sana bir iş yükleyen kimseye, seni ondan **يُعفِيَك** etmesini talep etmendir. **الشَّيباني** dedi: devenin sırtı **عفَا** etti; binilmeden terk edildiği zaman; ve ben onu **أعفيتُه**.
Ve babdandır: **العِفاوة**: yemekten kaldırılan, insanın kendisiyle ikram edildiği bir şey. O, ancak **العَفْو**’dandır; o da terktir; çünkü o terk edildi de yenmedi. Ama **الكميت**’in sözü:
وظَلّ غُلامُ الحيِّ طيّانَ ساغباً  *** وكاعبُهم ذاتُ العِفاوةِ أسْغَبُ
Bir kavim dedi: malın **عفو**’sunu verirdi; zamanın şiddetinden dolayı aç kaldı. Bu uzaktır; ancak o **العِفاوة**’dandır. Der ki: ona yemek kaldırılır, onunla ikram edilir; sonra zaman onlara şiddetlendi de bunu yapmadılar.
Ve **المرق**’tan **العَافي** ise, tencereyi ödünç alanın geri çevirdiği şeydir. Ve **عافياً** diye adlandırıldı; çünkü o terk edilir de yenmez. Dedi:
* **إذا رَدّ عافِي القدر مَن يستعيرها** *
Ve bu babdandır: **العَفْو**: ayak basılmamış yer. Dedi:
قبيلةٌ كشِراك النَّعل دارجةٌ *** إنْ يَهبِطوا العَفْوَ لا يوجدْ لهم أَثرُ
Yani azlıklarından dolayı yerde iz bırakmazlar.
Ve dersin: bu **عَفْو** bir arazidir: onda iz yoktur; otlatılmadı. Ve **عَفْو** bir yemektir: senden önce ona kimse dokunmadı; o **الأُنُف**tur.
Ama onların “**عفا**: silindi” sözü, bundandır; çünkü o, terk edilen bir şeydir; gözetilmez ve inilip konulmaz; günlerin geçişiyle gizlenir. **لبيد** dedi:
عَفَتِ الدِّيار محلُّها فمُقامها  *** بمِنىً تأبَّد غَوْلُها فِرجامُها
Görmez misin “**تأبَّد**” dedi; böylece ona bir **أبَد** geçtiğini bildirdi. Ve caizdir ki **تأبَّد**; yani **الأوابد** onu ünsiyet edindi; o da vahşî hayvanlardır.
İşte bu, **العفو**’nun mânâsıdır; ve ona, ona benzeyen her şey döner.
Ve söyleyenin sözü: “**عفا**: silindi; ve **عفا**: çoğaldı” —ki o, zıtlardandır— bir şey değildir; ancak mânâ, zikrettiğimizdir: terk edildi ve gözetilmedi de zamanın geçişiyle gizlendiği vakit **عفا** etmiştir; ve terk edildi de kesilmedi ve kırkılmadığı vakit **عفا** etmiştir. Bunun hepsindeki asıl, zikrettiğimiz gibi terktir.
Ve bu babdandır onların “üzerinde **العَفاء** var” sözleri; bir kavim dedi: o topraktır; sövgüde böyle denir. Eğer doğruysa, o, üzerinde iz bırakılmamış ve ayak basılmamış terk edilmiş topraktır; çünkü ayak basılır da yürümekle terk edilmezse sertleşir de toprak olmaz. Eğer **العَفاء** silinme ise, açıkladığımız mânâ üzeredir. **زُهير** dedi:
تحمّل أهلُها عنها فبانُوا  *** على آثارِ مَن ذَهَب العَفاءُ
Denir: ev **عفَت** etti; o da **تعفو** **عَفاءً**; ve rüzgâr evi **تعفو** **عَفاءً** ve **عَفْواً**. Ve ev **تعفَّت**; **تَعَفِّياً**.
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: evde **العفو**: onun üzerinde toprak çoğalır da onu örttüğü vakit. İsim: **العَفاء** ve **العَفو**.
Ve babdandır **العِفو** ve **العُفو**; cem‘i **العِفاء**; o da **الحُمُر الفِتاء**dır; dişisi **عفوة**; cem‘i **عِفَوَة**. Ancak bu ad, ona verildi; çünkü o terk edilir; binilmez ve üzerine yük taşınmaz. Ama bu cem‘deki **العِفَوَة** hakkında, Arapların sözünde bina sonundaki iki harekeli harften sonra hareketli bir **واو** bu dışında bilinmez; çünkü **عِفَاةٌ** demeyi kerih gördüler.
**الفراء** dedi: **العِفْوُ** ve **العُفْو**; ve **العِفْي** ve **العُفْي**: eşek yavrusu; dişisi **عِفوة**; cem‘i **عِفاء**. Dedi:
بضربٍ يُزيل الهامَ عن سَكِناتِه  *** وطعنٍ كتَشهاق العَِفَا هَمَّ بالنّهْقِ
Ve babdandır **العِفاء**: yünden ve tüyden çoğalan şey; denir: **عِفاء** sahibi deve; yani yünü çok, uzunu; neredeyse dökülür. Ve **عِفاء** diye adlandırıldı; çünkü örtüden ve kırkımdan terk edildi. Ve devekuşunun **عِفاء**’sı: küçük kanat tüylerinin üzerine çıkan tüy. Ve kuşun **عِفاء**’sı da böyledir; bir tanesi **عِفاءة**; uzatılmış hemzeli. Dedi: tüy için, onda bir yoğunluk olmadıkça **عِفاءة** denmez. Ve **الطِرمّاح**’ın sözü:
فيَا صُبحُ كَمِّشْ غُبَّرَ اللَّيلِ مُصْعِدا *** بِبَمِّ ونبّه ذا العِفاء الموشَّحِ
إذا صاح لم يُخْذَل وجاوَبَ صوتَه*** حِماشُ الشَّوى يَصدحنَ من كلِّ مَصدَحِ
İşte **ذو العِفاء**: tüy. Bir horozu vasfeder. Der ki: **لم يُخذل**; yani horozlar ona her taraftan cevap verir. Ve devenin yünü hakkında dedi:
أُجُد موثّقة كأنّ عِفاءَها  *** سِقطانِ من كنَفَيْ ظليمٍ نافرِ
Ve **الخليل** dedi: **العِفاء**: yüzünde **الخَمْل** gibi bulut. Bu doğrudur; o bir benzetmedir; ancak onu, zikrettiğimiz yoğun yün ve tüy ile benzetti. Ve bütün dil ehli dedi: saçtan “onu **عَفَوْته** ve **عَفيْته**” denir; “onu **قلوته** ve **قليته**” gibi; ve o **عافٍ** olarak **عفا** eder; bu, onu terk ettiğin de çoğalıp uzadığı zamandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**حَتَّى عَفَوْا**﴾ [الأعراف 95]; yani büyüdüler ve çoğaldılar. Bu, dediğimize delâlet eder: bu yönde babın aslı terktir.
**الخليل** dedi: su **عفا** etti; yani onu bulandıracak bir şey ona basmadı. Ve o, suyun **عَفْوَة**’sıdır. Ve otlak, ona konan kimseden uzun bir **عَفَاءً** ile **عَفَا** etti.
**أبو زيد** dedi: içeceğin **عَفْوَة**’si: onun en hayırlısı ve en boludur. Ve o, bunda sanki terk edildi de eksiltilmedi ve hıyanet edilmedi gibidir.
Talep mânâsı olan diğer asıl ise, **الخليل**’in sözü: **العُفاة** iyilik talipleridir; onlar **المعتَفُون** da. Denir: falanı **اعتفيتُ**; onun iyiliğini ve fazlını talep ettiğin zaman. Eğer iyilik **العَفو** ise, iki asıl bir mânâya döner; o da terktir; çünkü **العَفو**, kendisiyle müsamaha edilendir; saklanmaz ve tutulmaz.
**أبو عمرو** dedi: ona malı **عَفْواً** verdim; yani soru olmaksızın.
**الأصمعيّ**: onu **اعتفاه** etti ve onu **عَفَاهُ** etti, bir mânâdadır; **العُفاة** için **العُفَّى** denir.
…………لا يَجدِبونني *** إذا هَرَّ دونَ اللحم والفَرث جازِرُهْ
**الخليل** dedi: **العافية** rızık talipleri için onları toplayan bir isimdir. Ve hadiste: “Kim ölü bir araziyi ihya ederse o onundur; ve **العافِيَةُ**’nin [ondan] yediği şey, ona sadakadır.”
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: “Bu suyun **عافية**’si ne çoktur” denir; yani türlü türlü nevilerden ona gelenleri. Ve yine dedi: **عافية** develer; insanlar tarafından ayak basılmış bir otağa vardıkları zaman; onu otladıklarında ondan razı olmazlar da başlarını ondan kaldırırlar ve başkasını talep ederler.
**النَّضر** dedi: develer bu kuruyu dudaklarıyla **استعفت** etti; yani onu toprağın üstünden aldı.

(**عفت**) **العين** ve **الفاء** ve **التاء** bir şeyi kırmaya delâlet eden bir kelimedir; derler: kemiği **عَفَتَ**: onu kırdı. Sonra derler: sözde **العَفت**: onu bir kekemelikle kırmaktır; Habeşlinin sözü gibi.

(**عفج**) **العين** ve **الفاء** ve **الجيم** iki kelimedir: birisi organlardan bir organ, diğeri vuruştur.
Birincisi: **الأعفاج**: bağırsaklar; derler ki onun bir tanesi **عِفج** ve **عَفْج**’dır.
Diğerine gelince: **عَفَج** denir; vurduğu zaman. Ve çamaşır yıkayanın elbiseye vurduğu tahta için **مِعفاج** denir. Ve bu babda aslı olmayan şeylerden söylenenlerin geri kalanı.

(**عفر**) **العين** ve **الفاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; ve onun mânâları vardır. Birincisi renklerden bir renk, ikincisi bitki, üçüncüsü şiddet ve kuvvet, dördüncüsü zaman, beşincisi hayvan yaratılışından bir şey.
Birincisi: renklerde **العُفرة**; o, kırmızılıkta bir tozluluğa meyletmektir; bu yüzden toprağa **العَفَر** adı verildi. Denir: şeyi toprakta **عفَّرت** ettim; **تعفيراً**. Ve şey **اعتَفَر** etti: **العَفَر**’a düştü. Şair dedi, kadının saç örgülerini ve onları saldığı zaman yere düştüğünü vasfederek:
تهلك المِدْراةُ في أكنافِه  *** وإذا ما أرسَلتْه يَعْتفِرْ
**ابن دريد** dedi: **العَفْر** yer toprağının dış yüzüdür; **الفاء**’ın fethiyle ve sükûnuyla. Dedi: “fetih, yüksek dildir.”
Ve ceylana rengi için **أعفَرُ** denir. Dedi:
يقول ليَ الأنباط إذْ أنا ساقطٌ  *** به لا بظبيٍ في الصَّريمة أعفرا
Dedi: ancak toprağın ismine nisbet edilir. Ve **الرَّمْل الأعفر** da böyledir. Dedi: ve **اليَعْفُور** **الخِشْف**’tir; yere çok yapışmasından dolayı böyle adlandırıldı. **ابن دريد** dedi: “**العَفِير** güneşte kum üzerinde kurutulan ettir.”
Ve babdandır: **عَفِيراً** **سَويقاً** içtim; bu, zeytle de yağla da yoğrulmadığı zamandır.
Ama **ابن الأعرابيّ**’nin dediği, “**وقعوا في عافور شرّ**” sözü —**عاثور** gibi— mümkün ki **العَفَر**’dandır; o da topraktır; ve mümkün ki **الفاء** **ثاء**’dan bedeldir. Ve **ابنُ الأعرابيّ** dedi: bunun **عَفّرَه**’den türediği; yani onu yere serdi ve toprakta yuvarladı. Ve inşad etti:
* **جاءت بشرٍّ مَجْنَبٍ عافورِ** *
Ama **أبو عبيدة**’nin rivayet ettiği, **العَفْر**: insanların taneleri saçmasıdır; “**عَفَروا**” derler; yani saçtılar; caizdir ki bu, bundandır; çünkü o toprağa atılır.
**الأصمعيّ** dedi: **هلالِ بن أميّة**’den bir hadiste rivayet olundu: “**ما قَرِبْت امرأتي منذ عَفّرنا**”.
Sonra bu, **العَفَار** üzerine taşınır; o, hurmanın **إبَار**’ı ve aşılanmasıdır. Hurmanın **عَفار**’ı hakkında bundan başka da söylenmiştir; yerinde zikredilmiştir.
Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: **العُفْر**: beyaz gecelerdir. Ve ayın on üçüncü gecesine **عَفْراء** denir; o, **ليلة السَّوَاء** denilen gecedir. Ve denir ki **العُفْر**: beyaz, kılsız koyunlardır; “**مُعْفِرُون** ve **مضيئون** bir kavim” denir. Dedi: ve **هذيل** **مُعْفِرَة**’dir; Araplarda ondan başka **مُعْفِرَة** kabilesi yoktur.
Ve derler: yerin **عَفَر**’ı üzerinde onun gibisi yoktur; yani yüzünde.
Ve babdandır ki Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم selâm verdiği zaman, iki kolunu iki yanından uzaklaştırırdı; ta ki arkasından iki koltuk altının **عُفْرة**’si görülürdü.
İkinci asla gelince: **العَفار**; o, çok ateşli bir ağaçtır; ondan çakmak taşı yapılır; bir tanesi **عَفارة**. Ve mesellerindendir: “**اقدَحْ بعَفارٍ أو مَرْخ، واشدُد إن شئت أو أرْخ**”.
**الأعشى** dedi:
زنادُك خيرُ زِناد الملو  *** كِ خالَطَ منهنّ مرْخٌ عَفارا
Belki kadın “**عَفَارة**” diye bununla adlandırıldı. **الأعشى** dedi:
بانَت لتَحزُنَنا عَفارَهْ  *** يا جارتا ما أنتِ جارهْ
Ve “**عُفيرة**” de böyledir. Bazıları dedi: **العُفُر** zikrettiğimiz ağaçtan **العَفار**’ın cem‘idir. Ve inşad ettiler:
قد كان في هاشمٍ في بيت محضِهِم  *** وارى الزِّناد إذا ما أصْلَد العُفُر
Ve derler: “Her ağaçta ateş vardır; ve **المَرْخُ** ve **العَفار** ateşi en çok aldı”; yani ikisi, onları kâfi kılacak kadar ateş aldı.
Üçüncü asıl: şiddet ve kuvvet. **الخليل** dedi: **عِفْرٌ** bir adam; **العَفارة**’si açık; şeytanlıkla vasfedilir. Ve denir: **شَيطانٌ عِفْرِيَة** ve **عفريت**; onlar **العفاريَةُ** ve **العفاريت**tir. Ve denir ki o, zeki zariftir. İstersen: **عِفْرٌ** ve **أعفارٌ**; o, azgın olandır. Ancak o, şiddet ve yiğitlikten alınmıştır. Aslana **عِفِرٌّ** ve **عَفرْنَى** denir. Ve habis olana **عِفِرِّينُ** denir; onlar **العِفِرُّون**dur. Ve **عَفَرنَى** bir aslan ve **عَفَرناة** bir dişi aslan; yani şiddetli. Dedi:
بِذاتِ لَوْثٍ عَفْرناةٍ إذا عَثَرت *** فالتَّعسُ أدنَى لها من أن أقول لَعا
Ve bir küçük hayvancığa “**ليث عِفِرّين**” adını verirler; bu, derler ki aslı birinci babdır; çünkü bu küçük hayvancığın barınağı düz yerde topraktır; bir daire döndürür sonra onun içine sokulur; kışkırtıldığı zaman toprağı yukarı fırlatır.
**الخليل** dedi: ve ellilerden olan oğullardan kâmil adama “**ليث عِفِرّين**” derler. Derler: “**ابنُ العَشْر لعّابٌ بالقُلِين**، و**ابنُ العِشرين باغي نِسِين**، و**ابن ثلاثين أسعى السَّاعين**، و**ابن الأربعين أبطش الباطشين**، و**ابن الخمسين ليثُ عِفِرِّين**، و**ابن ستِّين مؤْنس الجلِيسِين**، و**ابن السبعين أحكم الحاكمين**، و**ابن الثَّمانين أسرع الحاسبين**؛ و**ابن التسعين واحدُ الأرذَلِين**، و**ابن المائة لا جاء ولا ساء**”; der ki: ne erkek ne kadın.
**أبو عُبيد** dedi: **العِفريَة النفريَة**: kerih, münker olan. O, **العِفْر** gibidir; “**عِفْرٌ** bir adam” denir; ve “**عِفرة** bir kadın”.
Ve hadiste: “Allah Teâlâ **العِفريَة النِّفرية**’yi buğzeder; malında ve bedeninde musibete uğramamış olanı.” Dedi: o, sıhhati yerinde olan; neredeyse hastalanmayan.
Bazıları zannetti ki **العَفَرفَر** aslanlardan **العَفَرنَى** gibidir; o, akranını yere serer ve toprağa bulandırır. Eğer doğruysa, bu bab birinci baba dönmüştür. Ve inşad etti:
إذا مشَى في الحَلَق المُخَصَّرِ  ***
وبَيْضَةٍ واسعةٍ ومِغفرِ
 يَهُوس هَوسَ الأسدِ العَفَرفرِ
Ve denir ki **عَفَار** bir adam adıdır; ve bununla türemiştir; ve ona nisbetle ok uçları nisbet edilirdi. Dedi:
نصلٌ عَفارِيٍّ شديدٍ عَيرُه  ويقال  لم يبق مِِ النِّصال عادٍ غَيرُه
Ve **العِفِرّ** için **عُفارية** de. **جرير** dedi:
قَرنْتُ الظَّالمِينَ بمرمريسٍ  *** يذلُّ لـه العُفارِيَة المَريدُ
Dördüncü asıl zamandandır: “Onu **عن عُفْر** gördüm”; yani bir aydan sonra. Ve eski bir şerefi olan adama denir: “Şerefin **عن عُفْر** değildir”; yani o eskidir, yeni değildir.
**كُثَيِّر** dedi:
ولم يك عن عَفْرٍ تفرُّعُك العُلَى  *** ولكنْ مواريثُ الجدودِ تَؤُولُها
Yani onu ıslah eder, büyütür ve idare edersin.
Ve hurmanın **عَفار**’ı hakkında denir: hurma, aşılamadan sonra kırk gün sulanmadan terk edilirdi.
Dediler: ve bu babdandır **التّعفير**: emzikli annenin yavrusunu bir saat emzirmesi ve bir saat terk etmesidir. **لَبيد** dedi:
لِمُعَفَّر قَهْدٍ تنازَعَ شِلْوَهُ  *** غُبْرٌ كواسِبُ لا يُمنُّ طعامها
Ve **الفَرّاء**’dan nakledildi ki kadınlardan **العَفِير**: kimseye bir şey hediye etmeyendir. Dedi: o, zikrettiğimiz **التّعفير**’den alınmıştır. **الفرّاء**’ın dediği bu, benzettiği şeye uzaktır; belki **العفير** o kadındır ki hediyesi sürer ve bitişik olurdu; sonra vakit vakit hediye eder oldu. Bu, kıyasa göre doğrudur; ve buna delâlet eden, **الفرّاء**’ın **الكميت** için zikrettiği beyittir:
وإذا الخُرَّد اغبَرَرْن من المحْـ  *** ـلِ وصارت مِهداؤُهن عَفِيرا
İşte **المِهداء**: hediye vermek şânından olan; sonra **عَفِيراً** oldu; hediyeyi ve hediye vermeyi sürdürmez.
Beşinciye gelince: derler ki **العِفرِيَة** ve **العِفْراة** birdir; o, başın ortasındaki saçtır. Ve inşad etti:
قد صَعَّد الدّهرُ إلى عِفراتِه  *** فاحتصَّها بشفرتَيْ مِبراتِه
Ve o, **العِفريَة**’de bir lehçedir; **ناصِيَة** ve **ناصاة** gibi. Ve horoz ibiğine benzetme olarak **عِفريَة** derler. Dedi:
* **كعِفريَة الغَيورِ من الدَّجاجِ** *
Yani horozlardan. **أبو زيد** dedi: insanın ense saçı **العِفرِيَة**’dir.

(**عفز**) **العين** ve **الفاء** ve **الزاء** bir şey değildir; Arapların sözüne benzemez. Şu var ki derler: **العَفْز** erkeğin karısıyla oynaşmasıdır; ve **العَفْز** cevizdir. Bunları zikretmenin mânâsı yoktur.

(**عفس**) **العين** ve **الفاء** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyle uğraşma ve muamele etmeye delâlet eder. Derler: o, şeyi **يعافس** eder; onu işlediği zaman. Ve kavim **اعتفَسَ** etti: güreştiler. Ve **عُفِسَ**: hapsedildiği zaman. Bu, istiare mânâsı üzeredir; sanki hapsedilince güreşilmiş gibi oldu. Ve **المعفوس**: hor görülen. Ve **العَفْس**: develeri sürmektir. Ve bunun hepsindeki mânâ birbirine yakındır.

(**عفص**) **العين** ve **الفاء** ve **الصاد** bir kökçüktür; bir bükülmeye yahut burmaya delâlet eder. Denir: elini **عَفَص** etti: onu büktü. Ve derler: **العَفَص** burunda bir bükülmedir.

(**عفط**) **العين** ve **الفاء** ve **الطاء** sahih bir kökçüktür; bir **صُوَيت**’e delâlet eder; sonra onun üzerine taşınır. Derler: **العَفْطَة**: koyunun burnuyla bir püskürtüşüdür. Denir: “Onun ne **عافطة**’sı var ne **نافطة**’sı.” Ve denir ki **العافطة** cariye, **النافطة** koyundur. Sonra peltek için **العِفطِيّ** derler. Ve derler: koyunlarıyla **عَفَط** etti; onları çağırdığı zaman. Ve Allah en doğrusunu bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ف و
هذا من عفو مالي أي من حلاله وطيّبه‏.‏
وخذ ما عفا وصفا وخذ عفوه وصفوه وعفوته المانعين الماء حتى يشربوا عفواته ويقسّموه سجالاً ويقال أعطيته عفواً من غير مسألة ‏"‏ ويسألونك ماذا ينفقون قل العفو ‏"‏ أي فضل المال ما فضل من قوتك وقوت عيالك‏.‏
وتقول‏:‏ أطعمونا من عوافيكم دامت لكم عوافيكم جمع عافي القدر وهو بقيّة المرق فيها‏.‏
قال الكميت‏:‏ فلا تسأليني واسألي ما خليفتي إذا ردّ عافي القدر من يستعيرها وجمع العافية‏.‏
وكثرت على الماء عافيته أي واردته وعلى الكريم عافيته أي سؤّاله وكذلك‏:‏ عفاته ومعتفوه‏.‏
وتقول‏:‏ في واديهم كلأ عاف وعشب واف وهو الكثير ‏"‏ حتى عفوا ‏"‏‏.‏
وعليهم العفاء‏.‏
وعفّى عليهم الخبال أي هلكوا‏.‏
والله عفوٌّ عن عباده‏.‏

##### Türkçe

ع ف و
Bu, “malımın **عفو**’sundandır” (yani helâlinden ve temizinden) demektir.‏
Ve “**عفا** olanı al ve saflaştır; onun **عفو**’sunu ve safını al”; ve “**عفوته**”: suyu engelleyenler, ta ki onun **عفواته**’sini içsinler ve onu nöbetleşe paylaştırsınlar; ve “Ona, isteme olmaksızın bir **عفواً** verdim” denir; ve “Sana neyi infak edeceklerini sorarlar; de ki: **العفو**” (yani malın fazlası; senin azığından ve çoluk çocuğunun azığından artan).‏
Ve dersin ki: “Bizi sizin **عوافيكم**’dan doyurun; sizin **عوافيكم**’ınız size daim olsun”; **عوافيكم**: **عافي** **القدر**’in cem‘idir; o da içinde bulunan çorbanın kalıntısıdır.‏
**الكميت** dedi ki:
“Bana sorma; halefime sor;
ödünç alan onu geri verdiğinde, **عافي** **القدر**’i (geri veren) kimdir?”
Ve **العافية**’nın cem‘idir.‏
Ve “Su üzerine onun **عافيته**’si çoğaldı” (yani ona çokça varıp geldi); ve “Kerim üzerine onun **عافيته**’si” (yani ondan istemesi); ve aynı şekilde: **عفاته** ve **معتفوه**.‏
Ve dersin ki: “Onların vadisinde **عاف** ot ve **واف** ot vardır”; o, çok olandır; “ta ki **عفوا**” (olana kadar).‏
Ve onların üzerinde **العفاء** vardır.‏
Ve “Onların üzerine **الخبال** **عفّى** etti” (yani helâk oldular).‏
Ve Allah, kullarından yana **عفوٌّ**’dur.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ف و * * العَفَاءُ * بالفتح والمد التُراب قال صفوان بن مُحرز إذا دخلت بيتي فأكلت رغيفا وشربت عليه ماءً فعلى الدنيا العَفَاء و * عَفْوُ * المال ما يفضل عن النفقة قلت ومنه قوله تعالى ﴿ويسألونك ما يُنفقون قُل العفو﴾ قلت وأما قوله تعالى ﴿خذ العفو﴾ أي خذ الميسور من أخلاق الرجال ولا تستقص عليهم قال ويقال أعطاه عفو ماله يعني أعطاه بغير مسألة ويقال * أعْفِنِي * من الخروج معك أي دعني منه و * اسْتَعْفَاهُ * من الخروج معه أي سأله * الإعْفَاءَ * و * عَافَاهُ * الله و * أعْفَاهُ * بمعنى والاسم * العَافِيةُ * وهي دفاع الله عن العبد وتُوضع موضع المصدر يُقال * عَافَاهُ * الله عافية و * عَفَا * المنزل درس و * عَفَتْهُ * الريح يتعدى ويلزم وبابهما عدا وعَفَّته الريح أيضاشُدد للمُبالغة و * تَعَفَّى * المنزل مثل عفا و * عَفَا * عن ذنبه أي تركه ولم يُعاقبه وبابه عدا و * العَفُوُّ * على فعُول الكثير العفو و * عَفَا * الشعر والنبت وغيرهما كثُر وبابه سما ومنه قوله تعالى ﴿حتًى عَفَوا﴾ أي كثُرُوا و * عَفَاهُ * غيره بالتخفيف و * أعْفَاهُ * إذا كثَّره وفي الحديث ﴿أمر أن تُحفى الشوارب وتُعفى اللحى﴾ و * عَفَاهُ * من باب عدا و * اعْتَفاهُ * أيضا إذا أتاه يطلب معروفه و * العُفاةُ * طلاَّب المعروف الواحد * عافٍ

##### Türkçe

* ع ف و * * **العَفَاءُ** * fetih ve med ile: toprak. Safvân b. Muhriz dedi ki: “Evime girdiğimde bir ekmek yiyip üzerine su içtiğimde, dünya üzerine **العَفَاء** (olsun).” Ve * **عَفْوُ** * mal: nafakadan artan şey. Dedim: Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿ويسألونك ما يُنفقون قُل العفو﴾; dedim: Yüce Allah’ın sözüne gelince: ﴿خذ العفو﴾ yani: erkeklerin ahlâkından kolay olanı al ve onlara karşı (hesapta) sonuna kadar gitme. Dedi: “Ona malının **عفو**’sunu verdi” denir; yani ona, isteme olmaksızın verdi. Ve denir: * **أعْفِنِي** * seninle çıkmaktan; yani beni ondan bırak. Ve * **اسْتَعْفَاهُ** * onunla çıkmaktan; yani ondan * **الإعْفَاءَ** * istedi. Ve * **عَافَاهُ** * Allah, ve * **أعْفَاهُ** * aynı anlamdadır; isim * **العَافِيةُ** *’dir; o, Allah’ın kuldan (belâyı) defetmesidir. Masdarın yerine konur; denir: Allah ona **عَافَاهُ** bir **عافية** (verdi). Ve * **عَفَا** * menzil: silindi (izleri yok oldu). Ve * **عَفَتْهُ** * rüzgâr: geçişli ve geçişsiz olur; ikisinin bâbı **عدا**’dır. Ve rüzgâr onu **عَفَّته** de (denir); mübalağa için şeddelendi. Ve * **تَعَفَّى** * menzil: **عفا** gibidir. Ve * **عَفَا** * onun günahından; yani onu bıraktı ve onu cezalandırmadı; bâbı **عدا**’dır. Ve * **العَفُوُّ** * **فعُول** vezninde: çokça affeden. Ve * **عَفَا** * saç, bitki ve başkaları: çoğaldı; bâbı **سما**’dır. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿حتًى عَفَوا﴾; yani çoğaldılar. Ve başkası onu * **عَفَاهُ** * (tahfîf ile). Ve * **أعْفَاهُ** * onu çoğalttığında. Ve hadiste: ﴿أمر أن تُحفى الشوارب وتُعفى اللحى﴾. Ve * **عَفَاهُ** * **عدا** bâbındandır. Ve * **اعْتَفاهُ** * da: ona geldiğinde, iyiliğini talep ederek. Ve * **العُفاةُ** *: iyilik talep edenler; tekili * **عافٍ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!العَفْوُ : *!عَفْوُ اللَّهِ ، عزَّ وجلَّ ، عن خَلْقِهِ .
( و ) أَيْضاً : ( الصَّفْحُ ) عن الجانِي ( وتَرْكُ عُقُوبَةِ المُسْتَحِقِّ ) .
( وقد ( *!عَفا عنه *!وعَفا لهُ ذَنْبَهُ ، وعن ذنْبِهِ ) ترَكَهُ ولم يُعاقِبْه .
قال شيْخُنا : كَوْن العَفْو لا يكونُ إلاَّ عن ذَنْبٍ وإن اشْتَهَرَ في التَّعارُفِ غيْر صَحِيحٍ ، فإنَّه يكونُ بمعْنَى عَدَمِ اللُّزُوم ،

وأَصْلُ مَعْناه التَّرْكُ ، وعليه تَدُورُ مَعانِيه ، فيُفَسَّرُ في كلِّ مقامٍ بما يُناسِبُه مِن تَرْكِ عقابٍ ، وعَدَم إلْزامٍ مَثلاً ؛ وفي كَلامِ المُفسِّرين وأَرْبابِ الحَواشِي إيماءٌ لذلكَ ، وفرَّقَ عبدُ الباسِطِ البلقيني بَيْنه وبَيْنَ الصَّفْحِ بكَلامٍ لا يظهرُ له كَبيرُ جَدْوى ، انتَهَى .
قُلْت : الصَّفْحُ تَرْكُ التَّأْنِيبِ ، وهو أَبْلَغُ من العَفْوِ ، فقد *!يَعْفُو ولا يصفح وأمَّا العَفْوُ فهو القَصْدُ لتَناوُلِ الشيءِ ، هذا هو المَعْنى الأَصْلِي ، وعليه تدُورُ مَعانِيه على ما سَيَأْتِي الإيماءُ إلى ذلكَ ، كما حقَّقه الرَّاغِبُ وغيرُه ، لا ما قَرَّرَه شيْخُنا مِن أَنَّ أَصْلَ مَعْناه التَّرْك فتأَمَّل .
قالَ الرَّاغبُ : فمَعْنى *!عَفَوْتُ عنْكَ كأَنَّهُ قَصَد إزالَةَ ذَنْبِه صارِفاً عنه ، *!فالمَعْفُوّ المَتْرُوكُ ، وعنْكَ مُتَعَلِّق بمُضْمَر ، فالعَفْوُ هو التجافي عن الذَّنْبِ .
( و ) *!العَفْوُ : ( المَحْوُ ) ، قيلَ : ومنه *!عَفا اللّهُ عنْكَ ، أَي مَحا مِن عَفَتِ الرِّياحُ الأَثَرَ ، أَي دَرَسَتْه ومَحَتْه ؛ ومنه الحديثُ : ( سَلُوا اللَّهَ العَفْوَ *!والعافِيَةَ *!والمُعافاةَ ) ، فالعَفوُ مَحْوُه الذنْبَ .
( و ) العَفْوُ أَيْضاً : ( الامِّحاءُ ) . ) يقالُ : عَفَا الأَثَرُ أَي امَّحَى ، يتعدَّى ولا يتَعَدَّى .
( و ) العَفْوُ : ( أَحَلُّ المالِ وأَطْيَبُهُ ) ، كذا في النُّسخ .
وفي المُحْكم : أَجْمَلُ المالِ وأَطْيَبُهُ .
وفي الصِّحاح : عَفْوُ المالِ ما يَفْضُلُ عن النَّفَقَةِ . يقالُ : أَعْطَيْته عَفْوَ المالِ ، يَعْني بغيرِ مَسْألةٍ وأَنْشَدَ :
خُذِي العَفْوَ مني تَسْتَدِيمي مَوَدَّتي
ولا تَنْطِقِي في سَوْرَتي حين أَغْضَبُ

( و ) العَفْوُ : ( خِيارُ الشَّيءِ وأَجْوَدُهُ ) وما لا تَعَبَ فيه .
( و ) العَفْوُ : ( الفَضْلُ ) ؛ ) وبه فسِّرَ قوْلُه تعالى : ﴿خُذِ العَفْوَ﴾ ؛ وقيلَ : ما أَتَى بلا مَسْأَلَةٍ ولا كُلْفَة والمَعْنى أقْبَلِ المَيْسُورَ من أَخْلاقِ الناسِ ولا تَسْتَقْصِ عليهم فيَستَقْصُوا عليك فيَتولَّدُ منه البَغْضاءُ والعَداوَةُ .
وقولُه تعالى : ﴿قلِ العَفْوَ﴾ ، أَي الكَثْرَة والفَضْلَ ، أُمِرُوا أن يُنْفِقُوا الفَضْلَ إلى أَنْ فُرِضَتِ الزَّكاةُ .
( و ) العَفْوُ : ( المَعْروفُ .
( و ) العَفْوُ ( من الماءِ : ما فَضَلَ عن الشَّارِبَةِ ) وأُخِذَ بِلا كُلْفةٍ ولا مُزاحَمَةٍ .
( و ) العَفْوُ ( مِن البِلادِ : ما لا أَثَرَ لأَحَدٍ فيها بمِلْكٍ ) .
( وفي الصِّحاح : هي الأرضُ الغُفْل لم تُوطَأْ وليسَتْ بها آثارٌ ؛ وقالَ الأخْطَلُ :
قَبيلةٌ كشِراكِ النَّعْلِ دارِجةٌ إنْ يَهْبِطُوا العَفْوَ لم يُوجَدْ لهم أَثَرُ ( و ) العَفْوُ : ( وَلَدُ الحِمارِ ، ويُثَلَّثُ ) ، نقلَهُ الجوهريُّ ؛ ( *!كالعَفا ) ، بالقَصْرِ ، ( فيهما ) أَي في الجَحْشِ وفي البِلادِ ، ومنه الحديثُ : ( ويَرْعَوْنَ عَفاها ) ؛ *!والعَفا بمعْنَى الجَحْشِ يُرْوَى فيه الكَسْرُ أَيْضاً ؛ وبهما رُوِي ما أَنْشَده المُفَضَّل لحَنْظَلَةَ بنِ شَرْقيَ :
بِضَرْبٍ يُزِيلُ الهامَ عن سَكناتِهِ
وطَعْنٍ كتَشْهاقِ العَفَا هَمَّ بالنَّهْقِ ( ج *!عَفْوَةٌ ) ، هكذا في النُّسخ بفَتْحٍ فسكونٍ وهو غَلَطٌ والصَّوابُ *!عِفَوةٌ بكسْرٍ ففتحٍ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وليسَ في الكَلامِ

واوٌ مُتَحرِّكةٌ بعدَ فَتْحة في آخِرِ البِناءِ غَيْر هذه .
( *!وعِفاءٌ ) بكسْرٍ مَمْدود ، نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه أَيْضاً ؛ وأعْفاءءٌ ، كذلكَ نقلَهُ ابنُ سِيدَه أَيْضاً وأَغْفَلَهُ المصنِّفُ .
( *!والعَفْوَةُ : الدِّيَّةُ ) لأنَّهُ بها يَحْصَل العَفْو من أَوْلياءِ المَقْتولِ .
( ورجُلٌ *!عَفُوٌّ عن الذَّنْبِ ) ، كعَدُوَ ، أَي ( *!عافٍ ) .
( وفي الصِّحاح : العَفُوُّ على فَعُولٍ : الكَثيرُ العَفْوِ وهو مِن أَسْمائِهِ جلَّ وعزَّ .
( *!وأَعْفاهُ مِن الأمْرِ ) : ) أَي ( بَرَّأَهُ .
( *!وعَفَتِ الإِبِلُ المَرْعَى ) *!تَعْفُوه عَفْواً : ( تَنَاوَلَتْهُ قرِيباً .
( و ) عَفا ( شَعَرُ ) ظَهْرِ ( البَعيرِ ) : ) إِذا ( كَثُرَ وطالَ فغَطَّى دُبُرَهُ ) ؛ ) وقولُ الشاعرِ :
هلاَّ سَأَلْت إذا الكَواكِبُ أَخْلَفَتْ
*!وعَفَتْ مَطِيَّة طالبِ الأَنْساب ِمعْنَى *!عَفَتْ أَي لم يَجِدْ أحدٌ كَرِيماً يرحَلُ إليهِ فعَطَّل مَطِيَّتَه فسَمِنَتْ وكَثُرَ وَبَرُها .
( وقد *!عَفَّيْتُهُ ) ، بالتَّشْديدِ ، ( *!وأَعْفَيْتُهُ ) . ) يقالُ : عَضُّوا ظَهْرَ هذا الجَمَل ، أَي ورّعوه حتى يَسْمَنَ .
( و ) عَفا ( أَثَرُهُ *!عَفاءً ) ، كسَحابٍ ، ( هَلَكَ ) ، كأَنَّه قَصَد هو البلى .
( و ) عَفا ( الماءُ : لم يَطَأْهُ ما يُكَدِّرُهُ ) ؛ ) نقلَهُ الجوهريُّ .
( و ) عَفا ( عليه في العِلْمِ ) : ) إذا ( زادَ ) عليه فيه ؛ وكذا في الجَرْيِ .
( و ) عَفَتِ ( الأرضُ : غَطَّاها النَّباتُ .
( و ) عَفا ( الصُّوفَ ) : ) إذا وفرَهُ ثم ( جَزَّهُ .
( *!والعافِي : الَّرائِدُ ) للمَعْروفِ أَو الكَلأ .
( و ) أَيْضاً : ( الوارِدُ ) على الماءِ ، وقد *!عَفاهُ إذا أَتاهُ ووَرَدَ عليه .
( و ) أَيْضاً : ( الطَّويلُ الشَّعَرِ ) ؛ ) نقلَهُ الجوهريُّ .

( و ) أَيْضاً : ( ما يُرَدُّ في القِدْرِ مِن مَرَقَةٍ إذا اسْتُعِيرَتْ ) .
( وفي المُحْكم : *!عافي القِدْرِ ما يُبْقِي المُسْتَعِير فيها لمُعِيرِها .
وفي الصِّحاح : قالَ الأصْمعي : *!العافي ما تركَ في القِدْرِ ؛ وأَنْشَدَ لمُضَرِّس بنِ رِبعي الأَسَدِي :
فلا تَصْرمِيني واسْأَلي ما خَلِيقَتيإذا رَدَّ عافي القِدْرِ مَن يَسْتَعِيرُها ( و ) العافِي : ( الضَّيفُ .
( وكلُّ طالِبِ فَضْلٍ أَوْ رِزْقٍ : ) *!عافٍ ، ( *!كالمُعْتَفِي ) ؛ ) وقد عَفاهُ واعْتَفاهُ : أَتاهُ يَطْلبُ مَعْروفَهُ .
( *!والعَفاءُ ، كسَماءٍ : التُّرابُ ) .
( قالَ صَفْوانُ بنُ محرزٍ : إذا دَخَلْتُ بَيْتي فأَكَلْتُ رَغِيفاً وشَرِبْتُ عليه ماءً فعَلَى الدُّنيا *!العَفاءُ .
( و ) العَفاءُ : ( البَياضُ على الحَدَقَةِ .
( و ) قالَ أبو عبيدٍ : العَفاءُ ( الدُّرُوسُ ) والهَلاكُ ، وأَنْشَدَ لزُهيرٍ يَذْكُر داراً :
تحَمَّلَ أَهْلُها عنها فبانُوا
على آثارِ مَن ذَهَبَ العَفاءُقالَ : وهذا كقَوْلِهم ؛ عليه الدَّبارُ إذا دَعا عليه بأنْ يُدْبِرَ فلا يَرْجِع .
( *!كالعُفُوِّ ) ، كعُلُوَ ، ( *!والتَّعَفِّي ) ؛ ) يقالُ : *!عَفَتِ الدارُ ونحوُها *!تَعْفُو *!عَفاءً *!وعُفُوًّا *!وتَعَفَّتْ : دَرَسَتْ . ويقالُ في السَّبِّ بفِيهِ العَفاءُ وعليه العَفاءُ .
( و ) العَفاءُ : ( المَطَرُ ) لأنَّه يمّحُو آثارَ المنازِلِ .

( و ) *!العِفاءُ ، ( بالكسْرِ : ما كَثُرَ من رِيشِ النَّعامِ ) ووَبَرِ البَعيرِ : يقالُ : ناقَةٌ ذاتُ *!عِفاءٍ ؛ كذا في الصِّحاحِ ، والواحِدَةُ *!عِفاءَةٌ ؛ وقيلَ : لا يقالُ للرِّيشَةِ الواحِدَةِ عِفاءَةٌ حتى تكونَ كَثيِفةً كَثِيرةً .
( و ) العِفاءُ : ( الشَّعَرُ الطَّويلُ الوافِي ) ، وقد عَفا إذا طالَ وكَثُرَ .
( وأَبو العِفاءِ : الحِمارُ ) ، *!والعِفاءُ جَمْعُ عَفْوٍ ، وهو الجَحْشُ .
( *!والاسْتِعْفاءُ : طَلَبُكَ ممن يُكَلِّفُكَ أن يُعْفِيَكَ منه ) . ) يقالُ : *!اسْتَعْفاهُ من الخُروجِ معه ، أَي سَأَلَهُ *!الإعْفاءَ .
( *!وأعْفَى ) *!يَعْفي *!إِعْفاءً : ( أَنْفَقَ العَفْوَ مِن مالِهِ ) ، وهو الصَّافِي ، وقيلَ : الفاضِلُ عن نَفَقَتِه .
( و ) *!أَعْفَى ( اللِّحْيَةَ : وَفَّرَها ) حتى كَثُرَتْ وطالَتْ ؛ ومنه الحديثُ : ( أَمَرَ أنْ تُحْفَى الشَّوارِبُ وتُعْفَى اللِّحَى ) .
وفي المِصْباح : في الحديثِ : ( احْفُوا الشَّوارِبَ واعْفُوا اللِّحَى ) ، يجوزُ اسْتِعْمالُه ثلاثِيًّا ورباعِيّاً .
( وأَعْطَيْتُهُ *!عَفْواً ) : ) أَي ( بِغيرِ مَسْأَلةٍ ) ، وقيلَ : بِلا كُلْفَةٍ .
( *!وعَفْوَةُ القِدْرِ *!وعَفاوَتُها ، مُثَلَّثَيْنِ : زَبَدُها ) وصَفُوها .
وفي الصِّحاح : *!العِفاوَةُ ، بالكسْرِ : ما يُرْفَعُ مِن المَرَقِ أَوَّلاً يُخَصُّ به مَنْ يُكْرَمُ ؛ قالَ الكُمَيْت :
وباتَ وَلِيدُ الحَيِّ طَيَّانَ ساغِياً
وكاعِبُهُم ذاتُ العَفاوَةِ أَسْغَبُوقالَ بعضُهم : العِفاوَةُ ، بالكسْرِ : أَوَّلُ المَرَقِ وأَجْوَدُه ؛ *!والعُفاوَةُ ، بالضَّمِّ : آخِرُه يردُّها مُسْتَعِيرُ القِدْرِ مع القِدْرِ .

( وناقَةٌ عافِيَةُ اللَّحْمِ : كثِيرَتُهُ ، ج *!عافِياتٌ ) ؛ ) يقالُ : نوقٌ عافِياتٌ .
( *!والمُعَفِّي ، كمُحَدِّثٍ ) هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ كمُكْرَمٍ كما هو نصُّ المُحْكم ؛ ( من يَصْحَبُكَ ولا يَتَعَرَّضُ لمَعْرُوفِكَ ) ، تقولُ : اصْطَحَبْنا وكِلانا مُعْفى ، ومنه قولُ ابنِ مُقْبِل :
فإنّك لا تَبْلُو امْرَءاً دونَ صُحْبةٍ
وحتى تَعْيشا *!مُعْفِيَيْنِ وتَجْهَدا ( و ) في الحديثِ : ( سَلُوا اللّهَ العَفْوَ والعافِيَة والمُعافاة ) ، فالعَفْوُ سَبَقَ مَعْناه ؛ و ( *!العافِيَةُ : دِفاعُ اللّهِ عن العبدِ ) ، وهو اسْمٌ مِن الإعفاءِ . والمُعافَاة ، وقد يُوضَعُ مَوْضِع المَصْدَرِ يقالُ : ( عَفاهُ اللّهُ تعالى مِن المَكْرُوه عِفاءً ) ، بالكسْرِ ، ( *!ومُعافاةً *!وعافِيَةً ) إذا ( وَهَبَ له العافِيَةَ مِن العِلَلِ والبَلاءِ ) ، *!فالعافِيَةُ هنا مَصْدرٌ على فاعِلَةِ ، كسَمِعْت راغِيَةَ الإبِلِ وثاغِيَةَ الشاءِ ، ( *!كأَعْفاهُ ) *!عافِيَةً ؛ ( والمُعافاةُ : أَن *!يُعافِيَكَ اللّهُ من النَّاسِ *!ويُعافِيَهُم منكَ ) .
( قالَ ابنُ الأثير : أَي يُغْنِيكَ عنهم ويُغْنِيهم عَنْك ويَصْرِفُ أَذَاهُم عنْك وأذاكَ عنهم ؛ وقيلَ : هي مُفاعَلَةٌ مِن العفْوِ ، وهو أَن *!يَعْفُوَ عنِ الناسِ *!ويَعْفُوا هُمْ عنه .
( *!وعَفَّى عليهم الخَيالُ *!تَعْفِيَةً ) : ) إذا ( ماتُوا ) ، على المَثَلِ ؛ نقلَهُ الزَّمْخَشريُّ .
( *!واسْتَعْفَتِ الإِبِلُ اليَبِيسَ *!واعْتَفَتْهُ : أَخَذَتْهُ بمشَافِرِها ) مِن فَوْق التُّرابِ ( مُسْتَصْفِيَةً ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!العُفْوَةُ : الجَحْشَةُ ؛ *!كالعِفاوَةِ ، بالكسْرِ .
*!وأَعْفِنِي مِن هذا الأمْر : دَعْنِي منه .

والعافِيَةُ : طُلاَّبُ الرزْقِ من الدَّوابِّ والطَّيْرِ ، والجَمْعُ *!العَوافِي .
وأَيْضاً : الأَضْيافُ ، *!كالعُفاةِ *!والعُفّى .
وفلانٌ *!تَعْفُوهُ الأَضْيافُ *!وتَعْتَفِيه .
وهو كثيرُ *!العُفاةِ وكثيرُ العافِيَةِ وكثيرُ العُفّى .
وأَدْرَكَ الأَمْرَ *!عفواً صفْواً : أَي في سُهُولَةٍ وسراحٍ .
*!وعَفا القوْمُ : كَثُرُوا .
*!وعَفَوْتُه أَنا : لُغَةٌ في عَفَيْته .
*!وأَعْفَيْتُه : إذا فَعَلْت ذلكَ به .
وعَفا النَّبْتُ وغيرُهُ : كَثُرَ وطالَ .
وأَرضٌ عافِيَةٌ : لم يُرْعَ نَبْتُها فوَفرَ وكَثُرَ .
*!وعَفْوَةُ المَرْعَى : ما لم يُرْعَ فكانَ كَثِيراً .
وعَفْوَةُ الماءِ : جُمَّتُه قَبْلَ أَنْ يُسْتَقَى منه .
و*!عِفْوَةُ المالِ والطَّعامِ والشَّرابِ ، بالفَتْح والكسْر : خِيارُهُ وما صَفا منه وكَثُرَ .
ويقالُ : ذَهَبَتْ عِفْوَةُ هذا النَّبْتِ ، أَي لِينُه وخَيْرُه ؛ كما في الصِّحاح .
وفي المُحْكم : *!العُفْوَةُ ، بالضمِّ : من كلِّ النَّباتِ لَيِّنُه وما لا مَؤُونَة فيه على الرَّاعِيَةِ .
*!وعَفَوْتُ له مِن المَرَقِ : إذا غرَفْتَ له أَوَّلاً وآثَرْتَهُ به .
وعَفَوْت القِدْرَ إذا تَرَكْتَ العِفاوَةَ في أَسْفَلَها .
*!وعُفْوَةُ الرَّجُل ، بالضمِّ والكسْرِ : شَعَرُ رأْسِه .
وعَفَتِ الرِّيحُ الدَّار : قصدتها مُتَناوِلَةً آثارَها ؛ وبهذا النَّظَرِ قالَ الشَّاعِرُ :
أَخَذَ البِلَى آياتِها
وعفتِ الدَّارُ : كأَنَّها قَصَدَتْ هي البِلَى .
*!وعَفَّتْها الرِّيحُ *!تَعْفِيةً : دَرَسَتْها ؛ قالَ الجوهريُّ : شُدِّدَ للمُبالَغَةِ ؛ وأَنْشَدَ :
أَهاجَكَ رَبْعٌ دارِسُ الرَّسْمِ باللِّوَى
لأَسْماءَ *!عَفَّى آيَهُ المُورُ والقَطْرُ ؟

*!وعَفَتِ هي كَذلكَ : دَرَسَتْ .
*!وعِفاءُ السَّحابِ : بالكسْر : كالخَمْل في وجْهِه ، لا يَكادُ يُخْلِفُ .
وهو يَعْفُو على مُنْيةِ المُتَمَنِّي وسُؤالِ السائِلِ : أَي يزيدُ عَطاؤُه وعليهما ويَفْضُلُ .
وعَفا يَعْفُو : إذا أَعْطَى وإذا تَرَكَ حَقًّا أَيْضاً .
وقال شيْخُنا : من الأكِيدِ مَعْرفَة أَنَّ عَفا مِنَ الأَضْدادِ ، يقالُ : عَفا إذا كَثُر ، وإذا قَلَّ ، وعَفا إذا ظَهَر وإذا خَفِيَ ؛ نقلَهُ القُرْطبي في شرْحِ مُسْلم .
*!وعافِيَةُ الماءِ : ورَّادُهُ .
*!والعُفِيُّ ، كعُتِيَ : جَمْعُ عافٍ وهو الدَّارسُ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
*!وعَفَوْتُ له بمالِي : إذا أَفْضَلْت له فأَعْطَيْته .
وعَفَوْتُ له عمَّالي عليه : إذا ترَكْته له .
وسَمَّوا *!معافًى .
وابنُ أَبي العافِيَةِ : مِن أُمَراءِ فاس مَعْرُوف .
*!والتَّعافِي : التَّجاوزُ .
*!وأَعْفَى : كَثُرَ مالُه واسْتَغْنَى .
*!والعافي : الغُلامُ الكَثيرُ اللَّحْمِ الوافِيَه .
وأُعْفِيَ المَرِيضُ : *!عُوفِي .
ومنيةُ العافِيَةِ : قرْيةً بمِصْر وقد وَرَدْتها .

##### Türkçe

: ( ve ( **العَفْوُ** : **عَفْوُ اللَّهِ** , عزَّ وجلَّ , O’nun yaratılmışları hakkında .
( ve ) ayrıca : ( **الصَّفْحُ** ) suçlu hakkında ( ve hak edenin cezasını terk etmek ) .
( ve muhakkak ( **عَفا عنه** **وعَفا لهُ ذَنْبَهُ ، وعن ذنْبِهِ** ) onu terk etti ve ona ceza vermedi .
Şeyhimiz dedi ki : affın ancak bir günah hakkında olması ve örfte bunun yaygınlaşması sahih değildir; çünkü o, lüzumun olmaması mânâsında olur,

ve mânâsının aslı terk etmektir; ve mânâları onun üzerinde döner; her makamda ona uygun olanla, meselâ bir cezayı terk etmek ve bir ilzamın olmaması ile tefsir edilir; müfessirlerin ve haşiye erbabının sözlerinde buna bir işaret vardır; ve Abdülbâsıt el-Bulkīnî onunla **الصَّفْحِ** arasını, büyük bir faydası görünmeyen bir sözle ayırdı; bitti.
Ben dedim: **الصَّفْحُ** azarlamayı terk etmektir; ve o, **العَفْوِ**’dan daha beliğdir; nitekim **يَعْفُو** eder de safh etmez. Amma **العَفْوُ** ise şeyin ele alınmasına yönelmedir; bu, aslî mânâdır; ve mânâları bunun üzerinde döner; ileride buna işaret gelecektir; Râgıb ve başkası bunu tahkik ettiği gibi; şeyhimizin, mânâsının aslının terk olduğuna dair takrir ettiği gibi değil; öyleyse düşün.
Râgıb dedi ki: **عَفَوْتُ عنْكَ** mânâsı, sanki onun günahını gidermeyi kastetti; onu ondan çevirerek; öyleyse **فالمَعْفُوّ** terk edilendir; ve **عنْكَ** gizli bir şeye taalluk eder; böylece **العَفْوُ** günahdan uzak durmadır.
( ve ) **العَفْوُ** : ( silme ) ; denildi ki: ve ondandır **عَفا اللّهُ عنْكَ** , yani sildi; ( **عَفَتِ الرِّياحُ الأَثَرَ** )’dan; yani onu eskitti ve sildi; ve ondandır hadis: ( “Allah’tan **العَفْوَ** ve **العافِيَةَ** ve **المُعافاةَ** isteyiniz” ) ; böylece **العَفوُ** günahı silmektir.
( ve ) **العَفْوُ** ayrıca : ( yok olup silinme ) . ) denir: **عَفَا الأَثَرُ** yani yok olup silindi; geçişli olur ve geçişsiz olur.
( ve ) **العَفْوُ** : ( malın en helâli ve en hoşu ) , nüshalarda böyle.
Ve **المُحْكم**’de: malın en güzeli ve en hoşu.
Ve **الصِّحاح**’ta: **عَفْوُ المالِ** nafakadan artan şeydir. Denir: **أَعْطَيْته عَفْوَ المالِ** , yani isteme olmaksızın; ve şu beyit okundu:
خُذِي العَفْوَ مني تَسْتَدِيمي مَوَدَّتي
ولا تَنْطِقِي في سَوْرَتي حين أَغْضَبُ

( ve ) **العَفْوُ** : ( şeyin seçkini ve en iyisi ) ve içinde yorgunluk olmayan.
( ve ) **العَفْوُ** : ( fazlalık ) ؛ ) ve onunla, Yüce sözünün tefsiri yapıldı: ﴿خُذِ العَفْوَ﴾ ; ve denildi ki: isteme ve külfet olmaksızın gelen şey; mânâ: insanların ahlâkından kolay olanı kabul et ve onlara karşı ince eleyip sık dokuma ki onlar da sana karşı ince eleyip sık dokumasınlar; ondan buğz ve düşmanlık doğar.
Ve Yüce sözünün: ﴿قلِ العَفْوَ﴾ , yani çokluk ve fazlalık; zekât farz kılınıncaya kadar fazlalığı infak etmeleri emrolundular.
( ve ) **العَفْوُ** : ( iyilik .
( ve ) **العَفْوُ** ( sudan: içenin artığından fazla kalan ) ve külfetsiz ve sıkışma olmaksızın alınan.
( ve ) **العَفْوُ** ( beldelerden: içinde mülkiyetle kimseye ait bir eser olmayan ) .
( ve **الصِّحاح**’ta: o, ayak basılmamış ve içinde izler bulunmayan boş arazidir; ve Ahtal dedi ki:
قَبيلةٌ كشِراكِ النَّعْلِ دارِجةٌ إنْ يَهْبِطُوا العَفْوَ لم يُوجَدْ لهم أَثَرُ ( ve ) **العَفْوُ** : ( eşek yavrusu; ve üç vecihle okunur ) , Cevherî onu nakletti; ( **كالعَفا** ) kısaltma ile; ( ikisinde ) yani sıpada ve beldelerde; ve ondandır hadis: ( “ve onun **عَفاها**’sını otlatırlar” ) ; **العَفا** sıpa mânâsında, onda kesre ile de rivayet olunur; ve ikisiyle, Mufaddal’ın Hanzala b. Şarkıy için okuduğu rivayet edildi:
بِضَرْبٍ يُزِيلُ الهامَ عن سَكناتِهِ
وطَعْنٍ كتَشْهاقِ العَفَا هَمَّ بالنَّهْقِ ( çoğulu **عَفْوَةٌ** ) , nüshalarda böyle, fetha sonra sükûn ile; ve bu yanlıştır; doğrusu kesre sonra fetha ile **عِفَوةٌ**’dur.
İbn Sîde dedi ki: kelâmda, binanın sonunda fethadan sonra hareketli bir **واو** bundan başka yoktur.
( **وعِفاءٌ** ) kesre ile, medli; İbn Sîde onu da nakletti; ve **أعْفاءءٌ**; İbn Sîde onu da nakletti; musannif onu ihmal etti.
( **والعَفْوَةُ** : diyet ) çünkü onunla, öldürülenin velilerinden affa ulaşılır.
( ve bir adam **عَفُوٌّ عن الذَّنْبِ** ) , **عَدُوَ** gibi, yani ( **عافٍ** ) .
( ve **الصِّحاح**’ta: **العَفُوُّ** vezni **فَعُولٍ** üzere: çok affeden; ve O’nun isimlerindendir, جلَّ وعزَّ .
( **وأَعْفاهُ مِن الأمْرِ** ) : ) yani ( onu beri kıldı .
( **وعَفَتِ الإِبِلُ المَرْعَى** ) **تَعْفُوه** **عَفْواً** : ( onu yakından yedi .
( ve ) **عَفا** ( deve ) sırtının ( kılı ) : ) eğer ( çoğaldı ve uzadı da sağrısını örttü ) ; ) ve şairin sözü:
هلاَّ سَأَلْت إذا الكَواكِبُ أَخْلَفَتْ
**وعَفَتْ** مَطِيَّة طالبِ الأَنْساب ِ**عَفَتْ**’in mânâsı: yani kimse, kendisine yolculuk edilecek kerim birini bulmadı; böylece binitini atıl bıraktı; derken semirdi ve yünü çoğaldı.
( ve muhakkak **عَفَّيْتُهُ** ) , şeddeli, ( **وأَعْفَيْتُهُ** ) . ) denir: “bu devenin sırtını ısırın”, yani onu semirsin diye otlatıp koruyun.
( ve ) **عَفا** ( izi **عَفاءً** ) , **سَحابٍ** gibi, ( helâk oldu ) , sanki o, yıpranmayı kastetti.
( ve ) **عَفا** ( su: onu bulandıran bir şey ona basmadı ) ; ) Cevherî onu nakletti.
( ve ) **عَفا** ( ilimde onun üzerine ) : ) eğer ( onda arttı ) onun üzerine; koşuda da böyledir.
( ve ) **عَفَتِ** ( yer: bitki onu örttü .
( ve ) **عَفا** ( yünü ) : ) eğer onu çoğalttı, sonra ( kırptı .
( **والعافِي** : arayıcıdır ) iyilik için yahut otlak için.
( ve ) ayrıca : ( suya gelen ) ; ve muhakkak **عَفاهُ** eğer ona geldi ve ona vardı.
( ve ) ayrıca : ( uzun saçlı ) ; ) Cevherî onu nakletti.

( و ) ayrıca: (ödünç alındığında tencerede çorbadan geri döndürülen şey).

( Ve **المُحْكم**’de: **عافي القِدْرِ**: ödünç alanın, onu ödünç verene (geri vermek üzere) tencerenin içinde bıraktığı şeydir.
Ve **الصِّحاح**’ta: **الأصْمعي** dedi ki: **العافي** tencerede bırakılan şeydir; ve **مُضَرِّس بنِ رِبعي الأَسَدِي**’nin şu beytini okudu:
فلا تَصْرمِيني واسْأَلي ما خَلِيقَتيإذا رَدَّ عافي القِدْرِ مَن يَسْتَعِيرُها

( و ) **العافِي**: (misafir.
(Ve her fazilet yahut rızık talep eden:) **عافٍ**, (**كالمُعْتَفِي**);) ve ona **عَفاهُ** ve **اعْتَفاهُ**: onun iyiliğini talep ederek ona geldi.

( **العَفاءُ** , **كسَماءٍ**: toprak).

( **صَفْوانُ بنُ محرزٍ** dedi ki: Evime girdiğimde bir ekmek yiyip üzerine su içtiğimde, dünya üzerine **العَفاءُ** (olsun).

( و ) **العَفاءُ**: (göz bebeği üzerinde beyazlık).

( و ) **أبو عبيدٍ** dedi ki: **العَفاءُ** (silinme/izlerin yok olması) ve helâktir; ve **زُهير**’den, bir evi anarak, şu beyti okudu:
تحَمَّلَ أَهْلُها عنها فبانُوا
على آثارِ مَن ذَهَبَ العَفاءُ
Dedi ki: Bu, onların “üzerine **الدَّبارُ** (olsun)” sözleri gibidir; ona, geri dönmeyip yüz çevirsin diye beddua ettiklerinde.

( **كالعُفُوِّ** ), **كعُلُوَ** (vezninde), ( **والتَّعَفِّي** );) denir ki: **عَفَتِ** ev ve benzeri **تَعْفُو** **عَفاءً** ve **عُفُوًّا** ve **تَعَفَّتْ**: silindi/harap oldu. Ve sövmede “ağzında **العَفاءُ**” ve “üzerinde **العَفاءُ**” denir.

( و ) **العَفاءُ**: (yağmur); çünkü meskenlerin izlerini siler.

( و ) **العِفاءُ**, (kesre ile: devekuşu tüyünden çok olan şey) ve devenin kılı: denir ki: **ناقَةٌ** ذاتُ **عِفاءٍ**; **الصِّحاح**’ta böyledir; tekili **عِفاءَةٌ**’dır; ve denildi ki: tek bir tüye, yoğun ve çok olmadıkça **عِفاءَةٌ** denmez.

( و ) **العِفاءُ**: (uzun, bol saç); uzayıp çoğaldığında **عَفا** olmuştur.

( Ve **أَبو العِفاءِ**: eşektir), ve **العِفاءُ** **عَفْو**’nun çoğuludur; o da sıpadır.

( **الاسْتِعْفاءُ**: seni yükümlü kılan kimseden, seni ondan muaf tutmasını istemendir). Denir ki: Onu, onunla birlikte çıkmaktan **اسْتَعْفاهُ**; yani ondan **الإعْفاءَ** istedi.

( **أعْفَى** ) **يَعْفي** **إِعْفاءً**: (malından **العَفْو**’u harcadı); o, saf olandır; ve denildi ki: nafakasından artan fazlalıktır.

( و ) **أَعْفَى** (sakalı: onu bol bıraktı) ta ki çoğalıp uzadı; bundan hadis: (bıyıkların kısaltılmasını ve sakalların bırakılmasını emretti).

**المِصْباح**’ta: hadiste: (bıyıkları kısaltın ve sakalları bırakın); onu üçlü ve dörtlü olarak kullanmak caizdir.

( Ve ona **عَفْواً** verdim): yani (istemeksizin); ve denildi ki: külfetsiz.

( **عَفْوَةُ القِدْرِ** ve **عَفاوَتُها**, üç hareke ile: onun köpüğüdür) ve onun safı/berrakı.

**الصِّحاح**’ta: **العِفاوَةُ**, kesre ile: çorbadan ilkin kaldırılan, ikram edilecek kimseye tahsis edilen şeydir; **الكُمَيْت** dedi ki:
وباتَ وَلِيدُ الحَيِّ طَيَّانَ ساغِياً
وكاعِبُهُم ذاتُ العَفاوَةِ أَسْغَبُ
Ve bazısı dedi ki: **العِفاوَةُ**, kesre ile: çorbanın ilki ve en iyisidir; **العُفاوَةُ**, damme ile: onun sonudur; tencereyi ödünç alan, tencereyle birlikte onu geri verir.

( Ve **ناقَةٌ** **عافِيَةُ اللَّحْمِ**: eti çok olan; çoğulu **عافِياتٌ**); denir ki: **نوقٌ** **عافِياتٌ**.

( **المُعَفِّي**, **كمُحَدِّثٍ**) nüshalarda böyledir; doğrusu, **المُحْكم**’in nassı üzere **كمُكْرَمٍ** gibidir; (seninle arkadaşlık eden ve iyiliğine ilişmeyen kimse). Dersin ki: Biz arkadaş olduk ve ikimiz de **مُعْفى** (idik). Bundan **ابنِ مُقْبِل**’in sözü:
فإنّك لا تَبْلُو امْرَءاً دونَ صُحْبةٍ
وحتى تَعْيشا مُعْفِيَيْنِ وتَجْهَدا

( و ) hadiste: (Allah’tan **العَفْوَ** ve **العافِيَة** ve **المُعافاة** isteyin); **العَفْو**’un manası geçti; ve (**العافِيَةُ**: Allah’ın kuldan (belâyı) defetmesidir); o, **الإعفاء**’dan bir isimdir. Ve **المُعافَاة**; bazen mastarın yerine konur; denir ki: Allah Teâlâ onu, hoş olmayan şeyden **عِفاءً**, kesre ile, (**مُعافاةً** ve **عافِيَةً**) (hastalıklar ve belâdan afiyet bağışladığında); burada **العافِيَةُ**, **فاعِلَة** vezninde bir mastardır; “develerin böğürtüsü **راغِيَة**’yi ve koyunların melemesi **ثاغِيَة**’yi işittim” gibi; (**كأَعْفاهُ**) **عافِيَةً**; (ve **المُعافاةُ**: Allah’ın seni insanlardan esenlikte kılması ve onları senden esenlikte kılmasıdır).

( **ابنُ الأثير** dedi ki: yani seni onlardan müstağni kılar ve onları senden müstağni kılar; onların eziyetini senden ve senin eziyetini onlardan çevirir; ve denildi ki: o, **العفْو**’dan bir **مُفاعَلَة**’dır; o da, insanların **يَعْفُوَ** (affetmesi) ve onların da ondan **يَعْفُوا** (affetmesi)dir.

( **عَفَّى عليهم الخَيالُ** **تَعْفِيَةً**): (öldüklerinde), mesel olarak; **الزَّمْخَشريُّ** onu nakletti.

( **اسْتَعْفَتِ الإِبِلُ اليَبِيسَ** ve **اعْتَفَتْهُ**: onu dudaklarıyla aldı) toprağın üstünden (ayıklayıp seçerek).

( Ve ona eklenen (müstadrak) şeylerdendir:
**العُفْوَةُ**: dişi sıpa; **كالعِفاوَةِ**, kesre ile.
**وأَعْفِنِي مِن هذا الأمْر**: beni bundan bırak.)

**والعافِيَةُ**: dört ayaklı hayvanlardan ve kuşlardan rızık talep edenler; çoğulu **العَوافِي**.

Ve ayrıca: misafirler; **كالعُفاةِ** ve **العُفّى** gibi.

Ve falan kimseyi misafirler **تَعْفُوهُ** ve **تَعْتَفِيه**.

Ve o, **العُفاةِ**’si çoktur, ve **العافِيَةِ**’si çoktur, ve **العُفّى**’sı çoktur.

Ve işi **عفواً صفْواً** olarak idrak etti: yani kolaylık ve serbestlik içinde.

Ve **عَفا القوْمُ**: çoğaldılar.

Ve ben onu **عَفَوْتُه**: **عَفَيْته**’de bir dildir (lehçedir).

Ve onu **أَعْفَيْتُه**: eğer ona bununla bunu yaptıysan.

Ve bitki ve başkası **عَفا**: çoğaldı ve uzadı.

Ve **أَرضٌ عافِيَةٌ**: bitkisi otlatılmadı da bol oldu ve çoğaldı.

Ve **عَفْوَةُ المَرْعَى**: otlatılmamış olan, böylece çok olan şeydir.

Ve **عَفْوَةُ الماءِ**: ondan su çekilmeden önceki birikmiş (toplu) kısmıdır.

Ve **عِفْوَةُ المالِ والطَّعامِ والشَّرابِ**; fetha ve kesre ile: onun seçkini ve ondan arınmış olanı ve çoğalmış olanıdır.

Ve denir: bu bitkinin **عِفْوَةُ**’si gitti; yani onun yumuşaklığı ve hayrı; Sıhâh’ta olduğu gibi.

Ve Muhkem’de: **العُفْوَةُ**, damme ile: her bitkiden onun yumuşağı ve çobana külfet olmayan şey.

Ve **عَفَوْتُ له مِن المَرَقِ**: eğer ona önce kepçeleyip onu bununla tercih ettiysen.

Ve tencereyi **عَفَوْت**: eğer onun alt kısmında **العِفاوَةَ**’yı bıraktıysan.

Ve **عُفْوَةُ الرَّجُل**; damme ve kesre ile: onun başının saçı.

Ve rüzgâr evi **عَفَتِ**: izlerini alıp götürür halde ona yöneldi; ve bu bakımdan şair dedi ki:

Aşınma onun alametlerini aldı

Ve ev **عفتِ**: sanki o, aşınmaya yönelmiş gibidir.

Ve rüzgâr onu **عَفَّتْها** **تَعْفِيةً**: onu silip yok etti; Cevherî dedi ki: mübalağa için şeddelendi; ve şu beyti okudu:

Seni, Lıvâ’da izi silinmiş bir yurt mu coşturdu,
Esma’ya ait onun alametlerini **عَفَّى** **المُورُ** ve **القَطْرُ**?

Ve o da aynı şekilde **عَفَتِ**: silinip yok oldu.

Ve **عِفاءُ السَّحابِ**; kesre ile: yüzündeki kadife gibi; neredeyse geri kalmaz.

Ve o, temenni edenin arzusunun ve isteyenin isteğinin üzerine **يَعْفُو**: yani onun bağışı onların üzerine ve onlara artar ve fazlalık eder.

Ve **عَفا يَعْفُو**: eğer verdi ise ve eğer bir hakkı da terk etti ise.

Ve şeyhimiz dedi ki: kesin olanlardandır, **عَفا**’nın zıt anlamlılardan olduğunu bilmek; denir: **عَفا** eğer çoğaldıysa, ve eğer azaldıysa; ve **عَفا** eğer ortaya çıktıysa ve eğer gizlendi ise; onu Kurtubî, Müslim şerhinde nakletti.

Ve **عافِيَةُ الماءِ**: onun suya gelenleridir.

Ve **العُفِيُّ**, **كعُتِيَ**: **عافٍ**’ın çoğuludur; o da silip yok edendir; Cevherî onu nakletti.

Ve malımla ona **عَفَوْتُ**: eğer ona fazlalık gösterip ona verdiysen.

Ve üzerimdeki işçilerimi ona **عَفَوْتُ**: eğer onu ona bıraktıysan.

Ve **معافًى** diye adlandırdılar.

Ve **ابنُ أَبي العافِيَةِ**: Fas emirlerinden, meşhur (biridir).

Ve **التَّعافِي**: aşmadır (geçip gitmedir).

Ve **أَعْفَى**: malı çoğaldı ve müstağni oldu.

Ve **العافي**: eti çok, dolgun bir oğlandır.

Hastaya **أُعْفِيَ**: **عُوفِي** (afiyet verildi).

Ve **منيةُ العافِيَةِ**: Mısır’da bir köydür; ve ona vardım.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَفَا
1 عَفَا ذ , aor. يَعْفُو, (S, Msb,) inf. n. عَفَآءٌ (S, Msb, K) and عُفُوٌّ and عَفْوٌ, (Msb, K,) It was, or became, effaced, erased, rased, or obliterated; (S, Msb, K;) as also ↓ تعفّى: (K:) and it, or he, perished, came to nought or to an end, or died. (S, TA.) One says, عَفَا الأَثَرُ The trace, vestige, or footprint, was, or became, effaced, &c. (TA.) And [hence,] عَفَا أَثَرُهُ, inf. n. عَفَآءٌ, He perished, or died. (K.) And عَفَا المَنْزِلُ, aor. as above. (S, Msb,) and so the inf. ns. as in the first sentence, (Msb,) the place of alighting, or abode, was, or became effaced, &c., (S, Msb:) and عَفَت الدَّارُ. aor. تعْفُو, inf. a عَفَآءٌ and عُفُوٌّ [and عَفْوٌ]: (TA;) and ↓ تَعَفَّت, (S, TA.) and ↓ عَفَّت also; (TA;) The house, or dwelling, or abode, was, or became, effaced, &c. (S, TA) A'Obeyd cites, as an ex. of العَفَآءُ signifying the being, or becoming, effaced, &c., and the perishing, &c., the saying of Zuheyr, (S, TA.) mentioning a dwelling, or an abode, (TA.)
تَحَمَّلُ أَهُلَهَا عَنْهَا فَبَانُوا
عَلَى آثَارِ مَا ذَهَبَ العَفَآءُ
[Its occupants departed from it, and separated themselves, or removed far away; may the state of that which is effaced, &c., be or rest, upon the traces of what has gone away; or the meaning may be, dust is upon the traces &c., (see عَفَآءٌ as a subst., below;) but it is not thus accord to A 'Obeyd; for] he says, This is like their saying عَلَيْهِ الدَّبَارُ as an imprecation against one expressing a prayer that he may go away and not return. (S, TA.) MF says that عَفَا is one of those verbs that have contr. significations, for at signifies It was, or became, unapparent, or imperceptible and also It was, or became, apparent, or perceptible: and it has two other contr. significations, which will be mentioned in what follows (TA.) ― -b2- And عَفْوٌ signifies also The act of effacing, erasing, rasing, or obliterating. (K, TA.) One says, عَفَتِ الرِّيحُ الأَثَرَ, (TA,) or المَنْزِلَ, (S, Msb,) and الدَّارَ, (TA,) the wind effaced, &c, (S, Msb, TA,) the trace, vestige, or footprint, (TA,) or the place of alighting, or abode, (S, Msb,) and the house, or dwelling, or abode: (TA:) and in like manner, الرِّيحُ ↓ عَفَّتِ الدَّارَ, (S, TA,) inf. n. تَعْفِيَةٌ, (TA,) in which the verb is with teshdeed to denote intensiveness [of the signification, i. e. the wind effaced, &c., mightily, or utterly, the house, or dwelling, or abode]: (S, TA:) and عَلَى أَثَرِهِ ↓ عَفَّى It, or he, effaced its, or his, trace, vestige, or footprint. (MA.) ― -b3- Hence, as some say, عَفَا اللّٰهُ عَنْكَ i. e. May God efface [from thee thy sin, &c.; meaning may God absolve thee]; (TA;) or may God efface thy sins: (Msb:) [and عُفِىَ عَنْهُ May he be absolved, or forgiven, or pardoned:] and hence the saying in a trad., سَلُوا اللّٰهَ العَفْوَ i. e. [Ask ye of God] the effacement of sin; [or ask ye of God absolution, or forgiveness, or pardon;] and ↓ المُعَافَاةَ, and ↓ العَافِيَةَ [which have a similar meaning: see 3]: (TA:) and one says, عَفَوْتُ عَنْ ذَنْبِهِ, meaning I left him, and did not punish him: (S:) or عَفَوْتُ عَنْهُ and عَفَوْتُ عَنْ ذَنْبِهِ and عَفَوْتُ لَهُ عَنْ ذَنْبِهِ i. e. I turned away from him, or from his crime, sin, fault, or offence; syn. صَفَحْتُ عَنْهُ; and I turned away (أَعْرَضْتُ) from punishing him: (Mgh:) or العَفْوُ signifies the turning away (الصَّفْحُ, K, TA) from the committer of a crime or the like; (TA;) and the relinquishing the punishment of the deserving [thereof]: and one says, عَفَا عَنْهُ and عَفَا لَهُ ذَنْبَهُ and عَنْ ذَنْبِهِ [he turned away from him, or from his crime, &c; and relinquished the infliction of his merited punishment, i. e. forgave him, or pardoned him]: (K, TA:) or عَفَا عَنْهُ ذَنْبَهُ and عَفَا لَهُ ذَنْبَهُ and عَنْ ذَنْبِهِ: (so accord. to the CK:) accord. to MF, the primary signification of العَفْوُ is التَّرْكُ: but this is not the case: and الصَّفْحُ [by which it is expl. in the K] is [or rather implies] the relinquishing of blame, or reproof, or of severe, or angry, blame or reproof; and this is more than [is signified by] العَفْوُ, for the latter is sometimes without the former: the primary signification of العَفْوُ [when trans.] is [said to be] the purposing to take a thing; and Er-Rلghib says that عَفَوْتُ عَنْكَ is as though it meant I have purposed to remove [or to take away] thy crime or the like: (TA:) [but I think that the primary signification of العَفْوُ when its object is a crime or the like is that of effacement: and hence likewise what next follows:] ― -b4- العَفْوُ is also metaphorically used as meaning (tropical:) The withdrawing from a right, or due, and from seeking, or demanding, it: and thus the verb is used in the Kur ii. 238 [q. v.]: and in the saying of the Prophet, عَفَوْنَا لَكُمْ عَنْ صَدَقَةِ الخَيْلِ وَالرَّقِيقِ [i. e. (tropical:) We have remitted to you the poor-rate of horses and of the slave or slaves]: (Mgh:) [and hence] عَفَوْتُ عَنِ الحَقِّ means (assumed tropical:) I have annulled [or remitted] the right, or due; as though I erased it from [the account of] him who owed it: (Msb:) and عَفَوْتُ لَهُ عَنْ مَا لِى عَلَيْهِ (assumed tropical:) I have relinquished [or remitted] to him what was due to me on his part. (TA.) -A2- عَفَا signifies also It was, or became, much in quantity, or many in number: (Msb, MF, TA:) and also the contr., i. e. It was, or became, little in quantity, or few in number. (MF, TA.) It is said in the former sense of hair, and of herbage, &c.: (S:) or, said of hair, It was, or became, long, and much in quantity; (TA;) and said of the hair of a camel, (K,) or of the hair of a camel's back, (TA,) it became abundant and long, and covered his rump; (K, TA;) and said of herbage, it was, or became, much in quantity, and tall. (TA.) And عَفَوْا in the Kur vii. 93 means They became many, or numerous. (S, Msb.) And عَفَتِ الأَرْضُ The land became covered with herbage. (K and TK. [In the CK, والارضَ is erroneously put for وَالأَرْضُ.]) ― -b2- And عَفَوْتُهُ I made it to become much in quantity, or many in number; as also ↓ أَعْفَيْتُهُ; (S, * Msb, TA; *) and so ↓ عَفَّيْتُهُ. (TA.) Accord. to Es-Sarakustee, one says, عَفَوْتُ الشَّعَرَ, aor. أَعْفُوهُ, inf. n. عَفْوٌ; and عَفَيْتُهُ, aor. أَعْفِيهِ, inf. n. عَفَىٌ; meaning I left the hair to become abundant and long. (Msb.) And one says, اللِّحْيَةَ ↓ اعفى He left the beard to become abundant and long, (Mgh, K, TA,) having ceased from cutting it: (Mgh:) whence, (TA,) it is said in a trad., أَمَرَ أَنْ تُحْفَى الشَّوَارِبُ وَتُعْفَى اللُّحَى [He commanded that the mustaches should be clipped closely, or much, and that the beards should be left to become abundant and long]: (S, TA:) or أَحْفُوا الشَّوَارِبَ وَأَعْفُوا اللِّحَى [Clip ye &c.], and one may also use the unaugmented verb [saying وَاعْفُوا, from عَفَا]. (Msb, TA.) And شَعَرَ البَعِيرِ ↓ أَعْفَيْتُ, (K,) or شَعَرَ ظَهْرِ البَعِيرِ, (TA,) I left the hair of the camel, or the hair of the back of the camel, to become abundant and long; as also ↓ عَفَّيْتُهُ; (K, TA;) this latter with teshdeed. (TA. [In the CK, عَفَيْتُهُ.]) عَفَا الصُّوفَ, expl. in the K as signifying He shore, or sheared, the wool, signifies he left the wool to become abundant and long, then shore, or sheared, it. (TA.) -A3- Also, inf. n. عَفْوٌ, i. q. فَضَلَ or superfluous; or it remained over and above]. (Msb.) You say, خُذْ مَا صَفَا وَعَفَا, [correctly, مَا عَفَا وَصَفَا,] meaning فَضَلَ وَتَسَهَّلَ [i. e. Take thou what has exceeded, or become redundant, and has become facilitated]. (Mgh.) ― -b2- [And He exceeded.] You say, عَفَا عَلَيْهِ فِى العِلْمِ He exceeded him in knowledge; syn. زَادَ. (K.) And هُوَ يَعْفُو عَلَى مُنْيَةِ المُتَمَنِّى وَسُؤَالِ السَّائِلِ He exceeds, in giving, the wish of the wisher and the petition of the petitioner. (TA.) And عَفَوْتُ لَهُ بِمَالِى I exceeded to him [what was incumbent on me] with my property, and gave him. (TA.) ― -b3- And عَفَا, aor. يَعْفُو, signifies also [simply] He gave. (TA.) And ↓ اعفاهُ He gave to him, namely, one seeking, or demanding, his beneficence. (Ham pp. 377 and 723.) And بِحَقِّهِ ↓ اعفاهُ He gave to him fully, or wholly, his right, or due. (Har p. 117.) ― -b4- And عَفَوْتُ لَهُ مِنَ المَرَقِ I laded out for him first, and gave to him in preference, some of the broth. (S. [See عِفَاوَةٌ.]) ― -b5- And عَفَوْتُ القِدْرَ I left in the bottom of the cooking-pot [as a gratuity for the lender thereof] the last of the broth, which is termed the عُفَاوَة. (S.) -A4- And عَفَوْتُ الرَّجُلَ I asked, or petitioned, the man. (Msb.) And عَفَوْتُهُ and ↓ اِعْتَفَيْتُهُ I came to him seeking, or demanding, his beneficence: you say, فُلَانٌ تَعْفُوهُ الأَضْيَافُ and ↓ تَعْتَفِيهِ [Such a one, guests come to him seeking, or demanding, his hospitality]. (S.) ― -b2- And عَفَتِ الاـِبِلُ المَرْعَى, (K, TA,) aor. تَعْفُوهُ, inf. n. عَفْوٌ, (TA,) The camels took [or cropped] the pasture near by. (K, TA.) -A5- عَفَا المَآءُ The water was untrodden by what would render it turbid. (S, K.)

عَفَّتِ الدَّارُ
2 عَفَّتِ الدَّارُ ذ : ― -b2- and عَفَّتِ الرِّيحُ الدَّارَ: and عَفَّى عَلَى أَثَرِهِ: see 1, former half, in three places. [Hence] one says, عَفَّى عَلَيْهِمُ الخَبَالُ, inf. n. تَعْفِيَةٌ, [Perdition, or destruction, &c., effaced them,] meaning (tropical:) they died. (Z, K, TA.) And عَفَّى عَلَى مَا كَانَ مِنْهُ [He effaced what had proceeded from him], meaning (assumed tropical:) he acted well, or rightly, after acting ill, or wrongly. (S.) -A2- See also 1, latter half, in two places. ― -b2- [Hence] one says, عَفُّوا ظَهْرَ هٰذَا الجَمَلِ, meaning Leave ye this camel [lit. the back of this camel] so that he may become fat. (TA.)

عافاهُ اللّٰهُ
3 عافاهُ اللّٰهُ ذ , (S, Msb, K,) مِنَ المَكْرُوهِ, inf. n. مُعَافَاةٌ (K) and عِفَآءٌ (TA as from the K) and ↓ عَافِيَةٌ, (K,) or this is a subst. (S, Msb) put in the place of an inf. n., (S,) or also an inf. n.; (Msb;) and ↓ اعفاهُ; (S, K;) God granted him [health, or soundness, and safety, or security, i. e.] defence (S, K) from diseases and from trial: (K:) or [restored him to health, or soundness, and to security from punishment, i. e.] effaced from him diseases, and sins. (Msb. See also 1, former half.) And عُوفِىَ and ↓ اعفى [the latter perhaps أَعْفَى, but more probably, I think, أُعْفِىَ, agreeably with what here precedes,] are both used in the same sense, said of a sick person [as meaning He was restored to health, or soundness]. (TA.) ― -b2- And مُعَافَاةٌ signifies also God's defending thee from men and defending them from thee: (K, TA:) IAth says that it signifies his rendering thee independent, or in no need, of them, and rendering them independent, or in no need, of thee, and averting their harm from thee and thy harm from them: and some say that it signifies one's forgiving, or pardoning, men, and their forgiving, or pardoning, him. (TA. [See also 6.])

اعفاهُ مِنَ الأَمْرِ
4 اعفاهُ مِنَ الأَمْرِ ذ He made him to be free, or exempted him, from the affair. (K.) You say, أَعْفِنِى مِنْ هٰذَا الأَمْرِ and أَعْفِ عَنِّى مِنْهُ [Make thou me to be free, or exempt thou me, from this affair]. (TA.) And أَعْفِنِى مِنَ الخُرُوجِ مَعَكَ Exempt thou me, or excuse me, from going forth with thee. (S, Mgh, Msb. *) ― -b2- See also 3, in two places: ― -b3- and 1, latter half, in three places: ― -b4- and the same paragraph, last quarter, in two places. -A2- اعفى also signifies He expended the عَفْو of his property; (K, TA;) i. e., the clear portion thereof; or the redundant portion of it. (TA.) -A3- And He was, or became, a possessor of much property; and independent, or in no need. (TA.)

5 تَعَفَّوَ see 1, first and fourth sentences.

التَّعَافِى
6 التَّعَافِى ذ signifies [The forgiving, or pardoning, one another, or] the turning away from punishing one another: and تَعَافَوُا الحُدُودَ فِيمَا بَيْنَكُمْ, originally تَعَافَوْا عَنِ الحُدُودِ, [i. e. Relinquish ye the prescribed punishments in respect of what occurs between you,] means let every one of you turn away from [or relinquish] punishing his fellow; the phrase being elliptical, or the verb being made to imply the meaning of التَّرْك, and therefore being made trans. in the same manner as الترك: [hence,] لَوْ تَعَافَيْتُهَا is used by El- Hareeree as meaning If I relinquished them: (Har p. 60:) [and hence it is said that التَّعَافِى signifies التَّجَاوُزُ [app. when each is followed by عَنْ, and thus meaning The passing by, or over, another, or one another, without punishing]. (TA.) -A2- And it signifies also The finding, experiencing, or obtaining, health, or soundness. (KL.)

8 اـِعْتَفَوَ see 1, last sentence but two, in two places: ― -b2- and see also the paragraph here following.

الاِسْتِعْفَآءُ
10 الاِسْتِعْفَآءُ ذ is Thy seeking, or demanding, of him who imposes upon thee an affair that is difficult, or troublesome, or inconvenient, his exempting, or excusing, thee from doing it. (K.) You say, اِسْتَعْفَاهُ مِنَ الخُرُوجِ مَعَهُ He asked, or petitioned, him to exempt, or excuse, him from going forth with him. (S, Msb, * TA.) ― -b2- اِسْتَعْفَتِ الاـِبِلُ اليَبِيسَ and ↓ اِعْتَفَتْهُ mean The camels took with their lips the dry herbage (K, TA) from above the dust, (TA,) picking out the clear, or best. (K, TA.)

عَفًا
عَفًا ذ : see عَفْوٌ, second and last sentences.

عِفًا
عِفًا ذ : see the next paragraph, last sentence.

عَفْوٌ
عَفْوٌ ذ [an inf. n.; for which see 1, throughout. -A2- And also] A land in which is no sign of the way nor trace of habitation or cultivation; untrodden, and not having in it any traces, or vestiges, or footprints: (S:) or a country, or portion of the earth or of land, in which is no trace of its being possessed by any one: and so ↓ عَفًا. (K.) ― -b2- And A redundant portion, (S, Mgh, K,) being such as is left, (Mgh,) of property, remaining over and above what is expended. (S.) A poet says,
[app. addressing his wife,]
خُذِى العَفْوَ مِنِّى تَسْتَدِيمِى مَوَدَّتِى
وَلَا تَنْطِقِى فِى سَوْرَتِى حِينَ أَغْضَبُ
[Take thou what is redundant from me, seeking the continuance of my affection; and speak not in my fit of irritation, when I am angry]. (S.) قُلِ العَفْوَ, in the Kur [ii. 217], means Say thou, Expend ye what is redundant and abundant. (TA.) And خُدِ العَفْوَ, in the same [vii. 198]. means [Take thou, or accept thou,] what is redundant: or accept thou what is easily obtained from the dispositions of men; and oppose them not, for in that case they would oppose thee, and thence would be engendered hatred and enmity. (TA.) And you say, أَعْطَيْتُهُ عَفْوَ المَالِ i. e. [I gave him, of the property, that for which he did not ask; or spontaneously;] without being asked. (S.) And أَعْطَيْتُهُ عَفْوًا [I gave him spontaneously;] without being asked: (K, TA:) or without constraint. (TA.) And أَدْرَكَ الأَمْرَ عَفْوًا He attained the thing easily. (TA.) And أَتَانِى ذٰلِكَ عَفْوًا [That came to me easily]. (A and K in art. غمض.) ― -b3- Also The portion of water that remains over and above what is required by the شَارِيَة [which may mean either the people that dwell thereby and to whom it belongs or the drinkers], (K, TA,) and is taken without constraint and without crowding or pressing. (TA.) ― -b4- And The most lawful, (أَحَلُّ,) so in the copies of the K, but in the M أَجْمَلُ [most beautiful, or goodly], (TA,) and most pleasant, of wealth, or property: (M, K, TA:) and the clear portion thereof. (TA.) ― -b5- And The choice, and best, or most excellent, portion of a thing, (K, TA,) and such as is not attended with fatigue, or weariness. (TA.) ― -b6- And Goodness, or beneficence; or a benefit, or benefaction: syn. مَعْروفٌ. (K.) ― -b7- And A first run: one says of a courser, هُوَ ذُو عَفْوٍ وَعَقِبٍ He has a first run, and a subsequent, and more vehement, ran. (A in art. عقب.) -A3- Also, and ↓ عُفْوٌ, and ↓ عِفْوٌ, A young ass; and so ↓ عَفًا; (S, K;) or, accord. to ISk, ↓ عِفًا: (S:) and the female is called عَفْوَةٌ (S, TA) and ↓ عِفَاوَةٌ: (TA:) pl. [of mult.], accord. to the copies of the K, عَفْوَةٌ, but correctly عِفَوَةٌ, said by ISd to be the only instance of a word with و as a final radical movent after a fet-hah, (TA,) and عِفَآءٌ, (ISd, K, TA,) and [of pauc.] أَعْفَآءٌ: (ISd, TA:) and [hence] أَبُو العِفَآءِ means The ass; (K, TA;) [lit. the father of the young asses;] العفَآء being pl. of عَفْوٌ signifying the young ass. (TA.)

عُفْوٌ
عُفْوٌ ذ and عِفْوٌ: see the next preceding sentence.

عَفْوَةٌ
عَفْوَةٌ ذ A bloodwit: (K, TA:) because by means of it pardon is obtained from the heirs of the slain man. (TA.) -A2- عَفْوَةُ القِدْرِ and ↓ عِفْوَتُهَا and ↓ عُفْوَتُهَا, as also ↓ عَفَاوَتُهَا, and ↓ عِفَاوَتُهَا and ↓ عُفَاوَتُهَا, signify The froth, or foam, of the cooking-pot; (K, TA;) and the best, or choice, portion thereof, i. e., [of the contents] of the cookingpot; (TA:) or ↓ العِفَاوَةُ signifies the broth that is first taken up out of the cooking-pot, and with which he who is honoured is peculiarly favoured: or, as some say, the first and best of the broth: and ↓ العَفَاوَةُ, the last of the broth, which the borrower of the cooking-pot returns with the cooking-pot. (S, TA. [See also عَافٍ.]) ― -b2- عَفْوَةُ المَرْعَى is What has not been depastured, of herbage, and is therefore abundant. (TA.) ― -b3- And عَفْوَةُ المَآءِ is The supply of water that has collected before the drawing from it. (TA.) ― -b4- See also عِفْوَةٌ.

عُفْوَةٌ
عُفْوَةٌ ذ : see the next preceding paragraph: ― -b2- and also the next following, in two places.

عِفْوَةٌ
عِفْوَةٌ ذ : see عَفْوَةٌ. ― -b2- Also, (S, TA,) and ↓ عَفْوَةٌ, (TA,) The best, or choice, (S, TA,) and abundant, (TA,) of a thing, (S,) or of property, (TA,) and of food, and of beverage. (S, TA.) One says, ذَهَبَتْ عِفْوَةُ هٰذَا النَّبْتِ The soft, or tender, and best, of this herbage, has gone: (S, TA:) and accord. to the M, ↓ عُفْوَةٌ, with damm, signifies such as is soft, or tender, of any herbage, and such as has not in it anything troublesome, or burdensome, to the pasturing cattle. (M, TA.) ― -b3- And عِفْوَةٌ and ↓ عُفْوَةٌ signify The hair of the head of a man. (TA.)

عَفَآءٌ
عَفَآءٌ ذ [an inf. n.: used as a subst., signifying The state of being effaced, erased, rased, or obliterated: and of perishing, or dying. -A2- Also] Dust. (S, K.) One says, in reviling, بِفِيهِ العَفَآءُ وَعَلَيْهِ العَفَآءُ [In his mouth be dust, and may the state of that which is effaced, &c., be, or rest, upon him: see also the verse cited near the beginning of this art.]. (TA.) ― -b2- And Rain: (K:) because it effaces the traces of the places of alighting. (TA.) ― -b3- And A whiteness upon the black of the eye. (K.)

عِفَآءٌ
عِفَآءٌ ذ Such as is abundant of the plumage of the ostrich, (S, K,) and of the fur, or soft hair, of the camel, (S, and so in the K accord. to the TA,) and long and abundant hair: (K:) [see an ex. of the last meaning in a verse cited in art. صب, conj. 6:] the n. of un. is with ة; but it is said that a single feather is not termed عِفَآءَةٌ unless it be [one of feathers that are] dense and abundant. (TA.) One says نَاقَةٌ ذَاتُ عِقَآءٍ [A she-camel having abundant far]. (S.) ― -b2- عِقَآءُ السَّحَابِ means (assumed tropical:) What resembles nap, or pile, in the surface of the clouds, which [when they have this] scarcely ever, or never, break their promise of yielding rain. (TA.)

عَفُوٌّ عَنِ الذَّنْبِ
عَفُوٌّ عَنِ الذَّنْبِ ذ A man forgiving [or who forgives] the crime, or misdeed: (K:) [or rather] العَفُوُّ signifies he who forgives much: (S:) and [as meaning thus, or the Very Forgiving,] it is one of the names of God. (TA.)

عَفَاوَةٌ
عَفَاوَةٌ ذ : see عَفْوَةٌ.

عُفَاوَةٌ
عُفَاوَةٌ ذ : see عَفْوَةٌ, in two places.

عِفَاوَةٌ
عِفَاوَةٌ ذ : see عَفْوَةٌ, in two places: -A2- and see also عَفْوٌ, last sentence.

عَافٍ
عَافٍ ذ Being, or becoming, effaced, erased, rased, or obliterated: [&c.: see 1, of which it is a part. n.:] pl. عُفِىٌّ. (S, TA.) -A2- Having long hair. (S, K.) ― -b2- A fleshy, plump, boy. (TA.) And عَافِيَةُ اللَّحْمِ A she-camel having much flesh: pl. عَافِيَاتٌ. (K.) ― -b3- And أَرْضٌ عَافِيَةٌ A land of which the herbage, not having been depastured, has become abundant. (TA.) -A3- Some broth that is returned in the cooking-pot when it has been borrowed: (K:) or عَافِى القِدْرِ means what is left in the cooking-pot (As, S, M) by the borrower, for the lender. (M, TA.) [See also عَفْوَةٌ.] -A4- A guest: (S, * K:) and any seeker, or demander, of a favour or bounty, (S, K,) or of means of subsistence: as also ↓ مُعْتَف: (K:) pl. عُفَاةٌ (S, TA) and عُفِىُّ, (S, * K,) both signifying guests, &c., (TA,) as also عَافِيَةٌ; (S, * TA;) which last signifies also beasts, and birds, (S, TA,) as well as men, (S,) seekers of, or seeking, the means of subsistence; (S, TA;) and its pl. is عَوَافٍ. (TA.) One says, هُوَ كَثِيرُ العُفَاةِ and العَافِيَةِ and العُفِىِّ [He is one who has many guests, &c.]. (S, TA.) ― -b2- And A seeker of herbage. (K, * TA. [In the CK, الزّائِدُ is erroneously put for الرَّائِدُ.]) ― -b3- And A comer to water: (K, * TA:) and عَافِيَةُ المَآءِ the comers to the water. (S, TA.)

عَافِيَةٌ
عَافِيَةٌ ذ a subst. from عَافَاهُ اللّٰهُ, q. v., (S, Msb,) and from الاـِعْفَآءُ [inf. n. of 4, q. v.], (TA,) signifying Health, or soundness, and safety, or security: (TK:) [or, as it may be best rendered, health and safety, considered as proceeding from God; i. e.] God's defence of a man (S, K) from diseases and from trial: (K:) or freedom from evil. (KL.) See also 1, former half. -A2- [Also fem. of عَافٍ (q. v.), and used as a pl.]

أَعْفَى
أَعْفَى ذ a word occurring in the saying of 'Omar Ibn-'Abd-El-'Azeez, لَعَمْرِى مَا البَرَاذِينُ بِأَعْفَى مِنَ الفَرَسِ فِيمَا كَانَ مِنْ مَؤُونَةٍ وَحَرْسٍ i. e. [By my life, or by my religion, the hackneys] are not more easy in respect of sustenance [and guardianship than the horse, or mare, of good breed: see فَرَسٌ]. (Mgh.)

مُعْفٍ
مُعْفٍ ذ , thus correctly, like مُكْرِمٌ, as in the M, in the K said to be like مُحَدِّثٌ, (TA,) One who associates with another without seeking to obtain his bounty. (K, TA.) You say, اِصْطَحَبْنَا وَكِلَانَا مُعْفٍ [We associated, each of us doing so without seeking to obtain the other's bounty]: and hence the saying of Ibn-Mukbil,
فَاـِنَّكَ لَا تَبْلُو امْرَأَ دُونَ صُحْبَةٍ
وَحَتَّى تَعِيشَا مُعْفِيَيْنِ وَتَجْهَدَا
[For verily thou wilt not test a man before companionship, and until ye live associating without either's seeking to obtain the other's bounty, and toil in so living]. (TA.)

مُعَفًّى
مُعَفًّى ذ A camel left unridden. (K and TA in art. سنم.)

مُعْتَفٍ
مُعْتَفٍ ذ : see عَافٍ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَفَا
عَفَا U ( n. ac. عَفْو 1 ),
a.  Was effaced, obliterated; was razed.

b.  Effaced, obliterated, wiped out; cancelled.

c.  [ La or 'An ], Pardoned, forgave.

d.  Was thick, bushy ( hair ).

e.  Was clear, limpid, untroubled, unfouled ( water ).

f.  Became redundant, superfluous.

عَفَّوَ
عَفَّوَ II ,
a.  see I (b) , ( d ), ( e ).

عَاْفَوَ
عَاْفَوَ III ,
a.  Preserved.

b.  Healed, restored.

أَعْفَوَ
أَعْفَوَ IV ,
a.  see III (a) , ( b ).

c.  [ acc. &  Min ], Excused, exempted, dispensed from.

d.  Was liberal, bountiful, lavish.

e.  [ acc. &  Bi ], Paid, discharged ( debt ).

f.  Let grow ( hair ).

g.  Possessed much property.

تَعَفَّوَ
تَعَفَّوَ V ,
a.  see I (a) .

تَعَاْفَوَ
تَعَاْفَوَ VI ,
a.  Recovered, got well.

b.  Pardoned, forgave one another.

اِعْتَفَوَ
اِعْتَفَوَ VIII ,
a.  Sought, asked of.

b.  see X .

اِسْتَعْفَوَ
اِسْتَعْفَوَ X
a.  [ Min ], Asked to be excused, exempted, dispensed from; resigned, relinquished.

عَفْو
عَفْو 1 ,
a.  Effacement, obliteration.

b.  Pardon, forgiveness; amnesty.

c.  Exemption, dispensation; excuse.

d.  Favour, benefit; bounty.

e.  The best, the choice of; the superfluity, redundancy, the excess of.

f.  ( pl. عَفْوَة 1t ,  عِفآء [ عِفَاْو 23 A ],  أَعْفَآء [ 38A ] ), Foal of an ass.

عَفْوَة
عَفْوَة 1t .
a.  Pardon, forgiveness.

b.  Bloodmoney.

c.  see 2t . -  عِفْوَة 2t ,  عُفْوَة 3t , Scum, sediment; scrapings ( of the cooking-pot ).

عَاْفِو
عَاْفِو 21 , ( pl. عُفَاة [ 9tA ] ,
a.  عُفِيّ ), Effacing, obliterating.

b.  Pardoning, forgiving; forgiver, pardoner.

c.  Seeker; suppliant; guest.

d.  One coming to the water.

عَاْفِوَة
عَاْفِوَة 21t , ( pl. reg. &  عَوَافٍ [ 41 ] ),
a.  see 21 .

e.  Health.

عَفَاْوَة
عَفَاْوَة 22t ,
a.  Scum &c.

b.  Fat, gravy, the best of the broth. - عِفَاْوَة 23t ,  عُفَاْوَة 24t ,  see 22t .

عَفِيّ
عَفِيّ [ 25I ]
a.  [ coll. ], Strong, stout ( thread ).

عَفُوّ
عَفُوّ [ 26 ],
a.  Forgiving, forbearing, clement, merciful, mild; indulgent.

مُعَافَاة
مُعَافَاة [ N. Ac. عَاْفَوَ III ( عِفْو 2 )],
a.  Pardon, forgiveness.

b.  Health.

مُتَعَافٍ
مُتَعَافٍ [ N. Ag.
a.  VI], Convalescent.

اِسْتِفَآء
اِسْتِفَآء [ N. Ac.
a.  X], Resignation; abdication.

b.  Excuse.

عَفْوًا
عَفْوًا
a.  Spontaneously, readily, willingly, voluntarily, unasked.

عُفِيَ عَنْهُ
عُفِيَ عَنْهُ
a.  May he be absolved, pardoned, forgiven.

عَفَّى عَلَى مَا كَانَ
عَفَّى عَلَى مَا كَانَ
a.  He acted well, rightly; righted.

عَفَّى عَلَيْهُم الخَبَال
عَفَّى عَلَيْهُم الخَبَال
a.  Destruction effaced them: they died.

عَافَاكَ اللّٰه
عَافَاكَ اللّٰه
a.  God preserve thee, keep thee soundly, securely.

عَافَاك
عَافَاك
a.  [ coll. ], Bravo!

كَثِيْر العَافِيَة
كَثِيْر العَافِيَة
a.  Generous.

##### Türkçe

**عَفَا**
**عَفَا** U (isim mastar: **عَفْو** 1),
a. Silindi, yok edildi; yerle bir edildi.

b. Silinmiş, yok edilmiş, ortadan kaldırılmış; iptal edilmiş.

c. [ **لِ** veya **عَنْ** ile ], Affetti, bağışladı.

d. Gür, sık oldu (saç).

e. Berrak, duru, bulanık olmayan, kirlenmemiş oldu (su).

f. Fazlalık, gereksiz oldu.

**عَفَّوَ**
**عَفَّوَ** II,
a. I (b), (d), (e)’ye bak.

**عَاْفَوَ**
**عَاْفَوَ** III,
a. Korudu.

b. İyileştirdi, eski hâline getirdi.

**أَعْفَوَ**
**أَعْفَوَ** IV,
a. III (a), (b)’ye bak.

c. [ mef‘ûl ve **مِن** ile ], Mazur gördü; muaf tuttu, (yükümlülükten) düşürdü.

d. Cömert, bol ihsanlı, müsrifçe veren oldu.

e. [ mef‘ûl ve **بِ** ile ], Ödedi, ifa etti (borcu).

f. Uzattı (saçı).

g. Çok mala sahip oldu.

**تَعَفَّوَ**
**تَعَفَّوَ** V,
a. I (a)’ya bak.

**تَعَاْفَوَ**
**تَعَاْفَوَ** VI,
a. İyileşti, sıhhat buldu.

b. Birbirlerini affettiler, bağışladılar.

**اِعْتَفَوَ**
**اِعْتَفَوَ** VIII,
a. İstedi, talep etti.

b. X’e bak.

**اِسْتَعْفَوَ**
**اِسْتَعْفَوَ** X
a. [ **مِن** ile ], Mazur görülmeyi istedi, muaf tutulmayı istedi, (yükümlülükten) düşürülmeyi istedi; istifa etti, feragat etti.

**عَفْو**
**عَفْو** 1,
a. Silinme, yok edilme.

b. Af, bağışlama; genel af.

c. Muafiyet, ruhsat; mazeret.

d. Lütuf, fayda; ihsan.

e. En iyisi, seçkini; fazlalık, artıklık, ziyade.

f. (çoğulu: **عَفْوَة** 1t, **عِفآء** [ **عِفَاْو** 23 A ], **أَعْفَآء** [ 38A ]), eşek yavrusu.

**عَفْوَة**
**عَفْوَة** 1t.
a. Af, bağışlama.

b. Diyet.

c. 2t’ye bak. - **عِفْوَة** 2t, **عُفْوَة** 3t, köpük, tortu; (tencerenin) kazıntıları.

**عَاْفِو**
**عَاْفِو** 21, (çoğulu: **عُفَاة** [ 9tA ],
a. **عُفِيّ**), Silen, yok eden.

b. Affeden, bağışlayan; affedici, bağışlayıcı.

c. İsteyen; yalvaran; misafir.

d. Suya gelen kimse.

**عَاْفِوَة**
**عَاْفِوَة** 21t, (çoğulu kıyasî ve **عَوَافٍ** [ 41 ]),
a. 21’e bak.

e. Sağlık.

**عَفَاْوَة**
**عَفَاْوَة** 22t,
a. Köpük vb.

b. Yağ, sos, çorbanın en iyisi. - **عِفَاْوَة** 23t, **عُفَاْوَة** 24t, 22t’ye bak.

**عَفِيّ**
**عَفِيّ** [ 25I ]
a. [ cins ], sağlam, dayanıklı (iplik).

**عَفُوّ**
**عَفُوّ** [ 26 ],
a. Affedici, hoşgörülü, halîm, merhametli, yumuşak huylu; müsamahakâr.

**مُعَافَاة**
**مُعَافَاة** [ **عَاْفَوَ** III ( **عِفْو** 2 )’nin isim mastarı],
a. Af, bağışlama.

b. Sağlık.

**مُتَعَافٍ**
**مُتَعَافٍ** [ VI’nin ism-i fâili], İyileşmekte olan, nekahat hâlinde.

**اِسْتِفَآء**
**اِسْتِفَآء** [ X’in isim mastarı], İstifa; feragat.

b. Mazeret.

**عَفْوًا**
**عَفْوًا**
a. Kendiliğinden, kolayca, isteyerek, gönüllü olarak, istenmeden.

**عُفِيَ عَنْهُ**
**عُفِيَ عَنْهُ**
a. Affedilsin, bağışlansın.

**عَفَّى عَلَى مَا كَانَ**
**عَفَّى عَلَى مَا كَانَ**
a. İyi, doğru davrandı; düzeltti.

**عَفَّى عَلَيْهُم الخَبَال**
**عَفَّى عَلَيْهُم الخَبَال**
a. Helâk onları sildi: öldüler.

**عَافَاكَ اللّٰه**
**عَافَاكَ اللّٰه**
a. Allah seni korusun, seni sağlam, emniyette tutsun.

**عَافَاك**
**عَافَاك**
a. [ cins ], Aferin!

**كَثِيْر العَافِيَة**
**كَثِيْر العَافِيَة**
a. Cömert.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عفو
عَفَا - يَعْفُوْ، عُفِيَ - يُعْفَى - عَفْو - العَفو - عَافِي - عَافِيْن - عَفُوُّ
عَفَا - يَعْفُو + كائن + شيئاً: يحذف الشيء من حسبانه: يترك واحداً أو أكثر من المعلومات أو الأشياء دون أخذها باعتباره، وذلك من قائمة من الأشياء أو المعلومات التي لها علاقة بقراره
عَفَا - يَعْفُو + كائن + شيئاً من أمواله: تركها جانباً ولم يدخلها في حسبانه: مثل ترك المرء مالاً زائداً عن الحاجته فلا يدخله في حسبانه اليومي للتعامل والانفاق
﴿ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا وقالوا قد مس آباءنا الضراء والسراء﴾: تركوا وحذفوا من حسبانهم أمر الله
عُفِيَ - يُعْفَى: مبني للمجهول من " عَفَا - يَعْفُوْ "
﴿فمن عفي له من أخيه شيء فاتباع بالمعروف وأداء إليه بإحسان﴾/ عفي له شيء من أخيه: تُرِك بدون احتساب: بالتعبير الدارج : أهمل عمداً
عَفَا - يَعْفُو + كائن + عن كائن: التقدير: عَفَا - يَعْفُو + كائن + عن كائن + شيئاً: حذفه ووضعه وتركه جانباً: حذف وترك شيئاً مما كان يجب أن يوجهه إلى الكائن، فلم يدعه يصل إليه: تركه جانباً وبعيداً عنه لا يمسه  ولا يضره ولا يصل إليه
﴿ولقد عفا الله عنهم﴾: التقدير : عفا + اللهُ + العقوبةَ + عنهم ترك الله محاسبته بعيدة عن المذنب
عَفْو - العَفو: اسم فعل " عَفَا - يَعْفُوْ ": ترك جزء أو شيء محدد مراد بعيداً عن التعامل، وهو كذلك بمعنى اسم مفعول: المعفو عنه والمتروك: الأشياء المتروكة عمداً والتي تعتبر غير ضرورية وغير داخلة في الحسبان والتعامل
﴿ويَسْأَلونك  ماذا يُنُفِقون قُلِ العَغْوَ﴾: الشيء الذي لا يعتبرونه أساسياً، ويكون متروكاً لا يستعمل وليس ضرورياً
عَافِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " عَفَا - يَعْفُوْ ": الذي يعفو عقابَه عن الآخرين
عَافِيْن: جمع " عَافِي "
عَفُوُّ - عَفُوُّاً: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعول " : كثير العفو : من يعفوا عقابه بشكل متكرر وكثير عن الآخرين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " فصل ارتباط ومصاحبة شيء لكائن وجعله يتخلى عن لزومه والارتباط به "، وهي:
وَضَعَ - يَضَعُ، حَط َّ - يَحُطُّ، تَرَكَ - يَتْرُكُ، حَاشَ - يَحُوْشُ، عَفَا - يَعْفُوْ، قَرَضَ - يَقْرُِضُ
عفا
 	﴿ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا وقالوا قد مس آباءنا الضراء والسراء فأخذناهم بغتة وهم لا يشعرون(95)﴾ الأعراف
عفي له من
 ﴿ياءيها الذين آمنوا كتب عليكم القصاص في القتلى الحر بالحر والعبد بالعبد والأنثى بالأنثى فمن عفي له من أخيه شيء فاتباع بالمعروف وأداء إليه بإحسان ذلك تخفيف من ربكم ورحمة فمن اعتدى بعد ذلك فله عذاب أليم(178)﴾ البقرة
العفو
العفو﴿يسألونك عن الخمر والميسر قل فيهما إثم كبير ومنافع للناس وإثمهما أكبر من نفعهما ويسألونك ماذا ينفقون قل العفو كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون(219)﴾ البقرة ﴿خذ العفو وأمر بالعرف وأعرض عن الجاهلين(199)﴾ الأعراف
عفا - يعفوا + عن
الله عفا عن الناس
عن بني إسرائيل
 ﴿ثم عفونا عنكم من بعد ذلك لعلكم تشكرون(52)﴾ البقرة ﴿يسألك أهل الكتاب أن تنزل عليهم كتابا من السماء فقد سألوا موسى أكبر من ذلك فقالوا أرنا الله جهرة فأخذتهم الصاعقة بظلمهم ثم اتخذوا العجل من بعد ما جاءتهم البينات فعفونا عن ذلك وآتينا موسى سلطانا مبينا(153)﴾ النساء
عن المستضعفين الذين لا يهاجرون
 ﴿إن الذين توفاهم الملائكة ظالمي أنفسهم قالوا فيم كنتم قالوا كنا مستضعفين في الأرض قالوا ألم تكن أرض الله واسعة فتهاجروا فيها فأولئك مأواهم جهنم وساءت مصيرا (97) إلا المستضعفين من الرجال والنساء والولدان لا يستطيعون حيلة ولا يهتدون سبيلا(98) فأولئك عسى الله أن يعفو عنهم وكان الله عفوا غفورا(99)﴾ النساء
عن المؤمنين
الرفث             قتل الصيد﴿أحل لكم ليلة الصيام الرفث إلى نسائكم هن لباس لكم وأنتم لباس لهن علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم وعفا عنكمفالآن باشروهن وابتغوا ما كتب الله لكم وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد تلك حدود الله فلا تقربوها كذلك يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون(187)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم ومن قتله منكم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم يحكم به ذوا عدل منكم هديا بالغ الكعبة أو كفارة طعام مساكين أو عدل ذلك صياما ليذوق وبال أمره عفا الله عما سلف ومن عاد فينتقم الله منه والله عزيز ذو انتقام(95)﴾ المائدة
الفرار من القتال	﴿ولقد صدقكم الله وعده إذ تحسونهم بإذنه حتى إذا فشلتم وتنازعتم في الأمر وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون منكم من يريد الدنيا ومنكم من يريد الآخرة ثم صرفكم عنهم ليبتليكم ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين(152)﴾ آل عمران ﴿إن الذين تولوا منكم يوم التقى الجمعان إنما استزلهم الشيطان ببعض ما كسبوا ولقد عفا الله عنهم إن الله غفور حليم(155)﴾ آل عمران
عن طائفة تستهزئ بالقرآن	﴿ولئن سألتهم ليقولن إنما كنا نخوض ونلعب قل أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزئون (65) لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمانكم إن نعف عن طائفة منكم نعذب طائفة بأنهم كانوا مجرمين (66)﴾ التوبة
عن النبي للإذن للمتخلفين عن القتال	﴿عفا الله عنك لم أذنت لهم حتى يتبين لك الذين صدقوا وتعلم الكاذبين(43)﴾ التوبة
عن ما كسبت أيديكم	﴿وما أصابكم من مصيبة فبما كسبت أيديكم ويعفو عن كثير(30)﴾ الشورى ﴿أو يوبقهن بما كسبوا ويعف عن كثير(34)﴾ الشورى
عن السيئات	﴿وهو الذي يقبل التوبة عن عباده ويعفو عن السيئات ويعلم ما تفعلون(25)﴾ الشورى
عن أشياء لم تبد بالقرآن	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تسألوا عن أشياء إن تبد لكم تسؤكم وإن تسألوا عنها حين ينزل القرآن تبد لكم عفا الله عنها والله غفور حليم(101)﴾ المائدة ﴿ياأهل الكتاب قد جاءكم رسولنا يبين لكم كثيرا مما كنتم تخفون من الكتاب ويعفو عن كثير قد جاءكم من الله نور وكتاب مبين(15)﴾ المائدة
دعاء الله بطلب العفو	﴿لا يكلف الله نفسا إلا وسعها لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا ربنا ولا تحمل علينا إصرا كما حملته على الذين من قبلنا ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به واعف عنا واغفر لنا وارحمنا أنت مولانا فانصرنا على القوم الكافرين لبت(286)﴾ البقرة
الأمر بالعفو
عن أهل الكتاب﴿ود كثير من أهل الكتاب لو يردونكم من بعد إيمانكم كفارا حسدا من عند أنفسهم من بعد ما تبين لهم الحق فاعفوا واصفحواحتى يأتي الله بأمره إن الله على كل شيء قدير(109)﴾ البقرة ﴿فبما نقضهم ميثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسية يحرفون الكلم عن مواضعه ونسوا حظا مما ذكروا به ولا تزال تطلع على خائنة منهم إلا قليلا منهم فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنين(13)﴾ المائدة
عن المؤمنين	﴿فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر فإذا عزمت فتوكل على الله إن الله يحب المتوكلين(159)﴾ آل عمران
عن المسيء	﴿وجزاء سيئة سيئة مثلها فمن عفا وأصلح فأجره على الله إنه لا يحب الظالمين(40)﴾ الشورى ﴿الذين ينفقون في السراء والضراء والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس والله يحب المحسنين(134)﴾ آل عمران
عن السوء	﴿وجزاء سيئة سيئة مثلها فمن عفا وأصلح فأجره على الله إنه لا يحب الظالمين(40)﴾ الشورى ﴿إن تبدوا خيرا أو تخفوه أو تعفوا عن سوء فإن الله كان عفوا قديرا(149)﴾ النساء
يعفوا ويصفحوا عن القربى	﴿ولا يأتل أولوا الفضل منكم والسعة أن يؤتوا أولي القربى والمساكين والمهاجرين في سبيل الله وليعفوا وليصفحوا ألا تحبون أن يغفر الله لكم والله غفور رحيم(22)﴾ النور ﴿ياأيها الذين آمنوا إن من أزواجكم وأولادكم عدوا لكم فاحذروهم وإن تعفوا وتصفحوا وتغفروا فإن الله غفور رحيم(14)﴾ التغابن

عن طلب الفريضة عند فسخ الزواج﴿وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاحوأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)﴾ البقرة
عافي - العافين
العافين﴿الذين ينفقون في السراء والضراء والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس والله يحب المحسنين(134)﴾ آل عمران ﴿وجزاء سيئة سيئة مثلها فمن عفا وأصلح فأجره على الله إنه لا يحب الظالمين(40)﴾ الشورى
عَفُوُّاً
 ﴿إن الذين توفاهم الملائكة ظالمي أنفسهم قالوا فيم كنتم قالوا كنا مستضعفين في الأرض قالوا ألم تكن أرض الله واسعة فتهاجروا فيها فأولئك مأواهم جهنم وساءت مصيرا (97) إلا المستضعفين من الرجال والنساء والولدان لا يستطيعون حيلة ولا يهتدون سبيلا(98) فأولئك عسى الله أن يعفو عنهم وكان الله عفوا غفورا(99)﴾ النساء
	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفورا(43)﴾ النساء ﴿الذين يظاهرون منكم من نسائهم ما هن أمهاتهم إن أمهاتهم إلا اللائي ولدنهم وإنهم ليقولون منكرا من القول وزورا وإن الله لعفو غفور(2)﴾ المجادلة
	﴿إن تبدوا خيرا أو تخفوه أو تعفوا عن سوء فإن الله كان عفوا قديرا(149)﴾ النساء ﴿ذلك ومن عاقب بمثل ما عوقب به ثم بغي عليه لينصرنه الله إن الله لعفو غفور(60)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [عفا] ع ف ا: العَفَاءُ بالفتح والمد التُراب قال صفوان بن مُحرز إذا دخلت بيتي فأكلت رغيفا وشربت عليه ماءً فعلى الدنيا العَفَاء و عَفْوُ المال ما يفضل عن النفقةقلت ومنه قوله تعالى ﴿ويسألونك ما يُنفقون قُل العفو﴾ قلت وأما قوله تعالى ﴿خذ العفو﴾ أي خذ الميسور من أخلاق الرجال ولا تستقص عليهم قال ويقال أعطاه عفو ماله يعني أعطاه بغير مسألة ويقال أعْفِنِي من الخروج معك أي دعني منه و اسْتَعْفَاهُ من الخروج معه أي سأله الإعْفَاءَ و عَافَاهُ الله و أعْفَاهُ بمعنى والاسم العَافِيةُ وهي دفاع الله عن العبد وتُوضع موضع المصدر يُقال عَافَاهُ الله عافية و عَفَا المنزل درس و عَفَتْهُ الريح يتعدى ويلزم وبابهما عدا وعَفَّته الريح أيضاشُدد للمُبالغة و تَعَفَّى المنزل مثل عفا و عَفَا عن ذنبه أي تركه ولم يُعاقبه وبابه عدا و العَفُوُّ على فعُول الكثير العفو و عَفَا الشعر والنبت وغيرهما كثُر وبابه سما ومنه قوله تعالى ﴿حتًى عَفَوا﴾ أي كثُرُوا و عَفَاهُ غيره بالتخفيف و أعْفَاهُ إذا كثَّره وفي الحديث ﴿أمر أن تُحفى الشوارب وتُعفى اللحى﴾ و عَفَاهُ من باب عدا و اعْتَفاهُ أيضا إذا أتاه يطلب معروفه و العُفاةُ طلاَّب المعروف الواحد عافٍ
الراغب
عفا
- العفو: القصد لتناول الشيء، يقال: عفاه واعتفاه، أي: قصده متناولا ما عنده، وعفت الريح الدار: قصدتها متناولة آثارها، وبهذا النظر قال الشاعر:
- 323 - أخذ البلى أبلادها
(عجز بيت لعدي بن الرقاع العاملي في ديوانه ص 49، وتمامه:
[عرف الديار توهما فاعتادها * من بعدما أخذ البلى أبلادها]
وهو في تفسير الراغب ورقة 52)
وعفت الدار: كأنها قصدت هي البلى، وعفا النبت والشجر: قصد تناول الزيادة، كقولك أخذ النبت في الزيادة، وعفوت عنه: قصدت إزالة ذنبه صارفا عنه، فالمفعول في الحقيقة متروك، و (عن) متعلق بمضمر، فالعفو: هو التجافي عن الذنب. قال تعالى: }فمن عفا وأصلح﴿[الشورى/40]،﴾وأن تعفوا أقرب للتقوى﴿[البقرة/237]،﴾ثم عفونا عنكم﴿[البقرة/52]،﴾إن نعف عن طائفة منكم﴿[التوبة/66]،﴾فاعف عنهم﴿[آل عمران/159]، وقوله:﴾خذ العفو﴿[الأعراف/199]، أي: ما يسهل قصده وتناوله، وقيل معناه: تعاط العفو عن الناس، وقوله:﴾ويسئلونك ماذا ينفقون قل العفو{ [البقرة/219]، أي: ما يسهل إنفاقه. وقولهم: أعطى عفوا، فعفوا مصدر في موضع الحال، أي: أعطى وحاله حال العافي، أي: القاصد للتناول إشارة إلى المعنى الذي عد بديعا، وهو قول الشاعر:
- 324 - كأنك تعطيه الذي أنت سائله
(العجز لزهير بن أبي سلمى من قصيدة يمدح بها حصن بن حذيفة بن بدر، وشطره:
تراه إذا ما جئتهه متهللا
وهو في ديوانه ص 68)
وقولهم في الدعاء: (أسألك العفو والعافية) (عن ابن عباس قال: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم: (اللهم إني أسألك العفو والعافية في ديني ودنياي، وأهلي ومالي) أخرجه البزار وفيه يونس بن خباب، وهو ضعيف.
وعن معاذ بن جبل قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (ما من دعوة أحب إلى الله أن يدعو بها عبد من أن يقول: اللهم إني أسألك المعافة والعافية في الدنيا والآخرة). أخرجه الطبراني ورجاله رجال الصحيح، لكن العلاء بن زياد لم يسمع من معاذ. انظر: مجمع الزوائد 10/178) أي: ترك العقوبة والسلامة، وقال في وصفه تعالى: }إن الله كان عفوا غفورا{ [النساء/43]، وقوله: (وما أكلت العافية فصدقة) (الحديث أخرجه أحمد 3/338، وقد تقدم في مادة (صدق) ) أي: طلاب الرزق من طير ووحش وإنسان، وأعفيت كذا، أي: تركته يعفو ويكثر، ومنه قيل: (أعفوا اللحى) (الحديث عن ابن عمر قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (أعفوا اللحى وحفوا الشوارب). أخرجه أحمد 2/52، ورجاله ثقات) والعفاء: ما كثر من الوبر والريش، والعافي: ما يرده مستعير القدر من المرق في قدره.
ملخص اللسان:
1.     عَفَا يَعْفُو العفو : وهو  التَّجاوُزُ عن الذنب وتَرْكُ العِقابِ عليه، وأَصلُه المَحْوُ والطَّمْس،
2.     فأَما العَفْوُ فهو ما وصفْناه من مَحْو الله تعالى ذُنوبَ عبده عنه،
3.     وأَما  العافية فهو أَن يُعافيَهُ الله تعالى من سُقْمٍ أَو بَلِيَّةٍ وهي الصِّحَّةُ  ضدُّ المَرَض -
4.     عفَت الرياحُ الآثارَ إِذا دَرَسَتْها  ومَحَتْها
5.     ويَسْأَلونك  ماذا يُنُفِقون قُلِ العَغْوَ؛ قال أَبو إسحق: العَفْوُ الكثرة والفَضْلُ،  فأُمِرُوا أَن يُنُفِقوا الفَضْل إلى أَن فُرِضَت الزكاةُ. وقوله تعالى:  خُذِ العَفْوَ؛ قيل: العَفْو الفَضْلُ الذي يجيءُ بغيرِ كُلْفَةٍ
لسان العرب
● - عفا: في أَسماءِ الله تعالى: العَفُوُّ، وهو فَعُولٌ من العَفْوِ، وهو  التَّجاوُزُ عن الذنب وتَرْكُ العِقابِ عليه، وأَصلُه المَحْوُ والطَّمْس،  وهو من أَبْنِية المُبالَغةِ. يقال: عَفَا يَعْفُو عَفْواً، فهو عافٍ  وعَفُوٌّ، قال الليث: العَفْوُ عَفْوُ اللهِ، عز وجل، عن خَلْقِه، والله تعالى  العَفُوُّ الغَفُور. وكلُّ من اسْتحقَّ عُقُوبةً فَتَرَكْتَها فقد عَفَوْتَ  عنه. قال ابن الأَنباري في قوله تعالى: عَفَا الله عنكَ لمَ أَذِنْتَ  لهُم؛ مَحا اللهُ عنكَ، مأْخوذ من قولهم عفَت الرياحُ الآثارَ إِذا دَرَسَتْها  ومَحَتْها، وقد عَفَت الآثارُ تَعْفُو عُفُوّاً، لفظُ اللازم  والمُتَعدِّي سواءٌ. قال الأَزهري: قرأْت بخَطّ شمر لأَبي زيد عَفا الله تعالى عن  العبد عَفْواً، وعَفَتِ الريحُ الأَثر عفاءً فعَفَا الأَثَرُ عُفُوّاً. وفي  حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: سَلُوا اللهَ العَفْو والعافية والمُعافاة،  فأَما العَفْوُ فهو ما وصفْناه من مَحْو الله تعالى ذُنوبَ عبده عنه، وأَما  العافية فهو أَن يُعافيَهُ الله تعالى من سُقْمٍ أَو بَلِيَّةٍ وهي الصِّحَّةُ  ضدُّ المَرَض. يقال: عافاهُ الله وأَعْفاه أَي وهَب له العافية من العِلَل  والبَلايا. وأَما المُعافاةُ فأَنْ يُعافِيَكَ اللهُ من الناس ويُعافِيَهم  منكَ أَي يُغْنيك عنهم ويغنيهم عنك ويصرف أَذاهم عنك وأَذاك عنهم، وقيل:  هي مُفاعَلَة من العفوِ، وهو أَن يَعْفُوَ عن الناس ويَعْفُوا هُمْ  عنه. وقال الليث: العافية دِفاعُ الله تعالى عن العبد. يقال: عافاه اللهُ  عافيةً، وهو اسم يوضع موضِع المصدر الحقيقي، وهو المُعافاةُ، وقد جاءَت مصادرُ  كثيرةٌ على فاعلة، تقول سَمعْت راغِيَة الإِبل وثاغِيَة الشاءِ أَي سمعتُ  رُغاءَها وثُغاءَها. قال ابن سيده: وأَعْفاهُ الله وعافاهُ مُعافاةً  وعافِيَةً مصدرٌ، كالعاقِبة والخاتِمة، أَصَحَّه وأَبْرأَه. وعَفا عن ذَنْبِه  عَفْواً: صَفَح، وعَفا الله عنه وأَعْفاه. وقوله تعالى: فمَن عُفِيَ له من  أَخيه شيءٌ فاتِّباعٌ بالمعروف وأَداءٌ إِليه بإِحسانٍ؛ قال الأَزهري:  وهذه آية مشكلة، وقد فسَّرها ابن عباس ثم مَنْ بعدَه تفسيراً قَرَّبوه على  قَدْر أَفْهام أَهل عصرهم، فرأَيتُ أَن أَذكُر قولَ ابن عباس وأُؤَيِّدَه  بما يَزيدهُ بياناً ووُضوحاً، روى مجاهد قال: سمعت ابنَ عباسٍ يقول كان  القصاصُ في بني إِسرائيلَ ولم تكن فيهم الدِّيَة، فقال الله عز وجل لهذه  الأُمَّة: كتِب عليكم القِصاصُ في القَتْلى الحرُّ بالحُرِّ والعبدُ  بالعبدِ والأُنثْى بالأُنْثى فمن عُفِيَ له من أَخيه شيءٌ فاتّباع بالمعروف  وأَداءٌ إِليه بإِحسان؛ فالعَفْوُ: أَن تُقْبَلَ الديَةُ في العَمْدِ، ذلك  تخفيفٌ من ربِّكم مما كُتِبَ على من كان قَبْلَكم، يطلُب هذا بإِحسانٍ  ويُؤَدِّي هذا بإحسانٍ. قال الأَزهري: فقول ابن عباس العَفْوُ أَن تُقْبَل  الديَة في العَمْد، الأَصلُ فيه أَنَّ العَفْو في موضوع اللغة الفضلُ،  يقال: عَفا فلان لفلان بماله إِذا أَفضَلَ له، وعفَا له عَمَّا له عليه إِذا  تَرَكه، وليس العَفْو في قوله فمن عُفِيَ له من أَخيه عَفْواً من وليِّ  الدَّمِ، ولكنه عفوٌ من الله عز وجل، وذلك أَنَّ سائرَ الأُمَم قبلَ هذه  الأُمَّة لم يكن لهم أَخذُ الدِّية إِذا قُتِلَ قتيل، فجعَله الله لهذه  الأُمة عَفْواً منه وفَضْلاً مع اختيار وَليِّ الدمِ ذلك في العمْد، وهو قوله  عز وجل: فمن عُفِيَ له من أَخيه شيءٌ فاتّباعٌ بالمعروف؛ أَي مَن عَفا  اللهُ جَلَّ اسمُه بالدّية حين أَباحَ له أَخْذَها، بعدما كانت مَحْظُورةً  على سائر الأُمم مع اختياره إِيَّاها على الدَّمِ، فعليه اتِّباع بالمعروف  أَي مطالبَة للدِّية بمعرُوف، وعلى القاتل أَداءُ الديَةِ إِليه  بإحْسانٍ، ثم بَيَّنَ ذلك فقال: ذلك تخفيفٌ من ربكم لكم يا أُمَّة محمدٍ، وفَضْل  جعله الله لأَوْلِياءِ الدم منكم، ورحمةٌ خصَّكم بها، فمن اعْتَدَى أَي فمن  سَفَك دَمَ قاتل وليِّه بعدَ قبولِه الدِّيَة فله عذاب أَليم، والمعنى  الواضح في قوله عز وجل: فمن عُفِيَ له من أَخيه شيء؛ أي من أُحِلَّ لَه  أَخذُ الدِّية بدلَ أَخيه المَقتول عفْواً من الله وفَضْلاً مع اختياره،  فلْيطالِبْ بالمَعْروف، ومِن في قوله مِنْ أَخيه معناها البدل، والعَرَبُ  تقولُ عرَضْتُ له من حَقِّه ثَوْباً أَي أَعْطَيْته بدَل حقّه ثوباً؛ ومنه  قول الله عز وجل: ولو نَشاءُ لَجَعَلْنا منكُم ملائكَة في الأَرض  يَخْلُقُون؛ يقول: لو نشاء لجعلنا بدلكم ملائكة في الأَرض، والله أَعلم. قال  الأَزهري: وما علمت أَحداً أَوضَح من مَعْنى هذه الآية ما أَوْضَحْتُه. وقال ابن  سيده: كان الناسُ من سائِر الأُمَمِ يَقْتُلون الواحدَ بالواحدِ، فجعل الله  لنا نحنُ العَفْوَ عَمَّن قتل إِن شِئْناه، فعُفِيَ على هذا مُتَعَدٍّ،  أَلا تراه مُتَعَدِّياً هنا إِلى شيء؟ وقوله تعالى: إِلاَّ أَنْ يَعْفُون  أَو يَعْفُوَ الذي بيده عُقْدَة النِّكاح؛ معناه إِلا أَن يَعْفُوَ  النساء أَو يعفُوَ الذي بيده عُقْدَة النكاح، وهو الزَّوْجُ أَو الوَليُّ إِذا  كان أَباً، ومعنى عَفْوِ المَرْأَة أَن تَعْفُوَ عن النِّصْفِ الواجبِ  لها فتَتْرُكَه للزوج، أَو يَعْفُوَ الزوج بالنّصفِ فيُعْطِيَها الكُلَّ؛  قال الأَزهري: وأَما قولُ الله عزَّ وجلَّ في آية ما يجبُ للمرأَة من نصف  الصَّداق إِذا طُلِّقَت قبل الدخول بها فقال: إِلاَّ أَن يعفُونَ أَو  يَعْفُوَ الذي بيده عُقْدَة النكاحِ، فإن العَفْوَ ههنا معناهُ الإِفْضالُ  بإعْطاء ما لا يَجبُ عليه، أَو تركُ المرأَة ما يَجبُ  لها؛ يقال: عَفَوْتُ لِفلان بمالي إِذا أَفْضَلْت له فأَعْطَيْته،  وعَفَوْت له عمَّا لي عليه إِذا تركْتَه له؛ وقوله: إِلاَّ أَن يَعْفُونَ  فِعْلٌ لجَماعَةِ النِّساءِ يطلِّقُهُنَّ أَزْواجُهُنَّ قبل أَن  يَمَسُّوهُنَّ مع تسمية الأَزْواجِ لهنَّ مُهورَهُنَّ، فيَعْفُون لأَزْواجِهِنَّ بما  وَجَب لهن من نِصفِ المْهرِ ويَتْرُكْنَه لَهُم، أَو يَعْفُوَ الذي بيدِه  عُقْدةُ النكاحِ، وهو الزوج، بأَن يُتَمِّمَ لها المَهْر كله ، وإِنما  وَجَبَ لها نصْفُه، وكلُّ واحد من الزَّوْجين عافٍ أَي مُفْضِلٌ، أَما  إِفْضالُ المرأَةِ فأَن تتركَ للزوج المُطَلِّق ما وجَبَ لها عليه من نِصف  المَهْر، وأَما إِفْضاله فأَنْ يُتِمَّ لها المَهْرَ كَمَلاً، لأَنَّ  الواجِبَ عليه نصْفُه فيُفْضِلُ مُتَبَرِّعاً بالكلِّ، والنونُ من قوله  يعفُون نونُ فِعلِ جماعةِ النساءِ في يَفْعُلْنَ، ولو كان للرجال لوجَبَ أَن  يقال إِلاَّأَن يعفُوا، لأَنَّ أَن تنصب المستقبلَ وتحذف النونَ، وإِذا لم  يكن مع فعلِ الرجال ما ينْصِب أَو يجزِم قيل هُم يَعْفُونَ، وكان في  الأَصل يَعْفُوُون، فحُذِفت إِحْدى الواوينِ استثقالاً للجمع بينهما، فقيل  يَعْفُونَ، وأَما فِعلُ النساء فقِيلَ لهُنَّ يَعْفُونَ لأَنه على تقدير  يَفْعُلْنَ. ورجل عَفُوٌّ عن الذَّنْبِ: عافٍ. وأَعْفاهُ من الأَمرِ:  بَرَّأَه. واسْتَعْفاه: طَلَب ذلك منه. والاسْتِعْفاءُ: أَن تَطْلُب إِلى مَنْ  يُكَلِّفُكَ أَمراً أَن يُعْفِيَكَ مِنْه. يقال: أَعْفِني منَ الخرُوجِ  مَعَك أَي دَعْني منه. واسْتَعْفاهُ من الخُروجِ مَعَه أَي سأَله  الإِعفاءَ منه. وعَفَت الإِبلُ المَرعى: تَناولَتْه قَريباً. وعَفاه يَعْفُوه:  أَتاه، وقيل: أَتاه يَطْلُب معروفه، والعَفْوُ المَعْروف، والعَفْوُ  الفضلُ. وعَفَوْتُ الرجلَ إذا طَلَبْتَ فضلَه. والعافية والعُفاةُ والعُفَّى:  الأَضْيافُ وطُلاَّب المَعْرُوف، وقيل: هم الذين يَعْفُونك أي يأْتونك  يَطْلبُون ما عندك. وعافيةُ الماء: وارِدَتُه، واحدهم عافٍ. وفلان تَعْفُوه  الأَضْيافُ وتَعْتَفيه الأَضْيافُ وهو كثير العُفَاةِ وكثيرُ العافية  وكثيرُ العُفَّى. والعافي: الرائدُ والوارِدُ لأَن ذلك كلَّه طلبٌ؛ قال  الجُذامي يصف ماءً :  ذا عَرْمَضٍ تَخْضَرُّ كَفُّ عافِيهْ  أَي وارِدِه أَو مُسْتَقِيه. والعافيةُ: طُلاَّبُ الرزقِ من الإِنسِ  والدوابِّ والطَّيْر؛ أَنشد ثعلب:  لَعَزَّ عَلَيْنا، ونِعْمَ الفَتى  مَصِيرُك يا عَمْرُو، والعافِيهْ  يعني أَنْ قُتِلْتَ فصِرْتَ أُكْلةً للطَّيْر والضِّباعِ وهذا كلُّه  طَلَب. وفي الحديث: مَن أَحْيا أَرضاً مَيِّتَةً فهي له، وما أَكَلَتِ  العافيةُ منها فهو له صَدقةٌ، وفي رواية: العَوافي. وفي الحديث في ذكرِ  المدينة: يتْرُكُها أَهلُها على أَحسنِ ما كانت مُذَلَّلة للعَوافِي؛ قال أَبو  عبيد: الواحدُ من العافية عافٍ، وهو كلُّ من جاءَك يطلُب فضلاً أَو رزقاً  فهو عافٍ ومُعْتَفٍ، وقد عَفَاك يَعْفُوكَ، وجمعه عُفاةٌ ؛ وأَنشد قول  الأَعشى:  تطوفُ العُفاةُ بأَبوابِه،  كطَوْفِ النصارى ببَيْتِ الوَثنْ  قال: وقد تكونُ العافيةُ في هذا الحديث من الناسِ وغيرهم، قال: وبيانُ  ذلك في حديث أُمّ مُبَشِّرٍ الأَنصارية قالت: دخل عَليَّ رسُول الله،صلى  الله عليه وسلم، وأَنا في نَخْلٍ لي فقال: مَن غَرَسَه أَمُسْلِمٌ أَم  كافرٌ؟قلت: لا بَلْ مُسْلِمٌ، فقال: ما من مُسْلِمٍ يَغْرِس غَرْساً أَو يزرَع  زرعاً فيأْكلُ منه إِنسانٌ أَو دابَةٌ أَو طائرٌ أَو سَبُعٌ إِلا كانت  له صدقةً . وأَعطاه المالَ عَفْواً بغير مسألةٍ؛ قال الشاعر:  خُذِي العَفْوَ مني تَسْتَديمي مَوَدّتي،  ولا تَنْطِقِي في سَوْرَتي حين أَغضَبُ  وأَنشدَ ابن بري:  فتَمْلأُ الهَجْمَ عَفْواً، وهْي وادِعَة،  حتى تكادَ شِفاهُ الهَجْمِ تَنْثَلِمُ  وقال حسان بن ثابت:  خُذْ ما أَتى منهمُ عَفْواً، فإن مَنَعُوا،  فلا يَكُنْ هَمَّكَ الشيءُ الذي مَنَعُوا  قال الأَزهري: والمُعْفِي الذي يَصْحَبُكَ ولا يَتَعَرَّضُ لمَعْروفِك،  تقولُ: اصْطَحَبْنَا وكلُّنا مُعْفٍ؛ وقال ابن مقبل:  فإنَّكَ لا تَبْلُو امْرَأً دونَ صُحْبةٍ،  وحتى تَعيشا مُعْفِيَيْنِ وتَجْهَدا  وعَفْوُ الملِ: ما يُفْضُلُ عن النَّفَقة. وقوله تعالى: ويَسْأَلونك  ماذا يُنُفِقون قُلِ العَغْوَ؛ قال أَبو إسحق: العَفْوُ الكثرة والفَضْلُ،  فأُمِرُوا أَن يُنُفِقوا الفَضْل إلى أَن فُرِضَت الزكاةُ. وقوله تعالى:  خُذِ العَفْوَ؛ قيل: العَفْو الفَضْلُ الذي يجيءُ بغيرِ كُلْفَةٍ، والمعنى  اقْبَلِ المَيْسُورَ مِنْ أَخْلاقِ الناسِ ولا تَسْتَقْصِ عليهم  فيَسْتَقْصِيَ اللهُ عليك مع ما فيه من العَداوة والبَغْضاءِ. وفي حديث ابن الزبير:  أَمَرَ اللهُ نَبيَّه أَن يأَخُذ العَفْوَ من أَخْلاقِ الناسِ؛ قال: هو  السَّهْل المُيَسَّر، أَي أَمرَه أَن يَحْتَمِل أَخْلاقَهُم ويَقْبَلَ  منها ما سَهُل وتَيَسَّر ولا يستَقْصِيَ عليهم. وقال الفراء في قوله تعالى:  يسأَلونك ماذا يُنْفِقون قل العَفْو؛ قال: وجه الكلام فيه النصبُ، يريدُ  قل يُنْفِقُون العَفْوَ، وهو فضلُ المال؛ وقال أَبو العباس: مَنْ رَفَع  أَراد الذي يُنْفِقون العَفْوُ، قال: وإنما اختار الفراء النصبَ لأن ماذا  عندنا حَرْفٌ واحد أَكثرُ في الكلام، فكأنه قال: ما يُنْفِقُون، فلذلك  اخْتِيرَ النَّصبُ، قال: ومَنْ جَعلَ ذا بمَعْنى الذي رَفَعَ، وقد يجوز أن  يكونَ ماذا حرفاً، ويُرْفَع بالائتناف ؛ وقال الزجاج: نَزَلَت هذه  الآية قبلَ فرض الزكاة فأُمروا أَن يُنْفِقوا الفَضْلَ إلى أَن فُرضَت  الزكاةُ، فكان أَهلُ المَكاسِب يأْخذُ الرجلُ ما يُحْسِبه في كل يوم أَي ما  يَكْفِيه ويَتَصَدَّقُ بباقيِه، ويأخذُ أَهلُ الذَّهَب والفِضَّة ما  يَكْفِيهم في عامِهِمْ وينفِقُون باقيَهُ، هذا قد روي في التفسير، والذي عليه  الإجماع أَنَّ الزَّكاةَ في سائرِ الأشياء قد بُيِّنَ ما يَجْبُ فيها،  وقيل: العَفْوُ ما أَتَى بغَيرِ مسألةٍ. والعافي: ما أَتى على ذلك من غير  مسأَلةٍ أَيضاً؛ قال:  يُغْنِيكَ عافِيه وعِيدَ النَّحْزِ  النَّحْزُ: الكَدُّ والنَّخْس، يقول: ما جاءَكَ منه عَفْواً أَغْناكَ  عن غيره. وأَدْرَكَ الأَمْرَ عَفْواً صَفْواً أَي في سُهُولة وسَراحٍ.  ويقال: خُذْ من مالِه ما عَفا وصَفا أَي ما فَضَل ولم يَشُقَّ عليه. وابن  الأعرابي: عَفا يَعْفُو إذا أَعطى، وعَفَا يَعْفُو إذا تَرَكَ حَقّاً،  وأَعْفَى إذا أَنْفَقَ العَفْوَ من ماله، وهو الفاضِلُ عن نَفَقَتِه. وعَفا  القومُ: كَثُرُوا. وفي التنزيل: حتى عَفَوْا؛ أَي كَثُرُوا. وعَفا  النَّبتُ والشَّعَرُ وغيرُه يَعْفُو فهو عافٍ: كثُرَ وطالَ. وفي الحديث :  أَنهصلى الله عليه وسلم، أَمَرَ بإعْفاء اللِّحَى؛ هو أَن يُوفَّر شَعَرُها  ويُكَثَّر ولا يُقَصَر كالشَّوارِبِ، من عَفا الشيءُ إذا كَثُرَ وزاد. يقال:  أَعْفَيْتُه وعَفَّيْتُه لُغتان إذا فعَلتَ به كذلك. وفي الصحاح:  وعَفَّيْتُه أَنا وأَعْفَيْتُه لغتان إذا فعَلْتَ به ذلك؛ ومنه حديث القصاص: لا  أَعْفَى مَنْ قَتَل بعدَ أَخْذِ الدِّيَةِ؛ هذا دُعاء عليه أَي لا كَثُر  مالُه ولا اسْتَغنى؛ ومنه الحديث: إذا دخَل صَفَرُ وعَفا الوَبَرُ  وبَرِئَ الدَّبَر حَلَّتِ العُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرَ، أَي كَثُرَ وبرُ  الإبلِ، وفي رواية: وعَفا الأَثَرُ، بمعنى دَرَس وامَّحَى. وفي حديث مُصْعَبِ  بن عُمَير: إنه غلامٌ عافٍ أَي وافي اللَّحم كثيرُه. والعافي: الطويلُ  الشَّعَر. وحديث عمر، رضي الله عنه: إنَّ عامِلَنا ليسَ بالشَّعِثِ ولا  العافي، ويقال للشَّعَرِ إذا طال ووَفى عِفاءٌ؛ قال زهير:  أَذلِكَ أَمْ أَجَبُّ البَطْنِ جَأْبٌ،  عَلَيْهِ، مِنْ عَقِيقَتِهِ، عِفاءُ؟  وناقةٌ ذاتُ عِفاءٍ: كثيرةُ الوَبَر. وعَفا شَعْرُ ظَهْرِ البعيرِ:  كَثُرَ وطالَ فغَطَّى دَبَرَه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  هَلاَّ سَأَلْت إذا الكَواكِبُ أَخْلَفَت،  وعَفَتْ مَطِيَّة طالِبِ الأَنْسابِ  فسره فقال: عَفَت أَي لم يَجِد أَحدٌ كريماً يرحلُ إليه فعَطَّل  مَطِيَّته فسَمِنت وكَثُر وَبَرُها. وأَرضٌ عافيةٌ: لم يُرْعَ نَبْتُها فوَفَرَ  وكثر. وعَفْوَةُ المَرْعَى: ما لم يُرْعَ فكان كثيراً. وعَفَتِ الأَرضُ  إذا غَطَّاها النبات؛ قال حُمَيْد يصف داراً:  عَفَتْ مثلَ ما يَعْفُو الطَّلِيحُ فأَصْبَحَتْ  بها كِبرياءُ الصَّعْبِ، وهيَ رَكُوبُ  يقول: غَطاها العشْبُ كما طَرَّ وَبَرُ البعيرِ وبَرَأَ دَبَرُه.  وعَفْوَةُ الماءِ: جُمَّتُه قبل أَن يُسْتَقَى منه، وهو من الكثرة. قال الليث:  ناقةٌ عافيةُ اللَّحْمِ * كثيرةُ اللحم، ونوقٌ عافياتٌ؛ وقال لبيد:  بأَسْوُقِ عافياتِ اللحمِ كُوم  ويقالُ: عَفُّوا ظَهْرَ هذا البعيرِ أَي دَعُوه حتى يَسْمَن. ويقال:  عَفَا فلانٌ على فلان في العلمِ إذا زاد عليه؛ قال الراعي:  إذا كان الجِراءُ عَفَتْ عليه  أَي زادت عليه في الجَرْيِ؛ وروى ابن الأعرابي بيت البَعيث:  بَعِيد النَّوَى جالَتْ بإنسانِ عَيْنه  عِفاءَةُ دَمْعٍ جالَ حتى تَحَدَّرا  يعني دَمْعاً كَثُرَ وعَفَا فسالَ. ويقال: فلانٌ يعفُو على مُنْيةِ  المتَمَنِّي وسؤالِ السائلِ أَي يزيد عطاؤُه عليهما؛ وقال لبيد:  يَعْفُو على الجهْدِ والسؤالِ، كما  يَعْفُو عِهادُ الأمْطارِ والرَّصَد  أَي يزيدُ ويُفْضُلُ. وقال الليث: العَفْوُ أَحلُّ المالِ وأَطْيَبُه.  وعَفْوُ كلِّ شيءٍ: خِيارُه وأَجْوَدُه وما لا تَعَب فيه، وكذلك عُفاوَتُه  وعِفاوتُه. وعَفا الماءُ إذا لم يَطأْهُ شيءٌ يُكَدِّرُه.  وعَفْوةُ المالِ والطعامِ والشَّرابِ وعِفْوَتُه؛ الكسر عن كراعٍ: خياره  وما صفا منه وكَثُرَ، وقد عَفا عَفْواً وعُفُوّاً.  وفي حديث ابن الزبير أَنه قال للنابغة: أَمَّا صَفْوُ أَموالِنا فلآلِ  الزُّبَيْرِ، وأما عَفْوُه فإن تَيْماً وأَسَداً تَشْغَلُه عنكَ. قال  الحَرْبي: العَفْوُ أَحَلُّ المالِ وأَطيَبُه، وقيل: عَفْوُ المالِ ما  يَفْضُلُ عن النَّفَقة؛ قال ابن الأثير: وكِلاهما جائزٌ في اللغة، قال :  والثاني أشبَه بهذا الحديث. وعَفْوُ الماءِ: ما فَضَل عن الشَّارِبَةِ وأُخذَ  بغيرِ كُلْفةٍ ولا مزاحمة عليه. ويقال: عفَّى على ما كان منه إذا أَصلَح  بعد الفساد.  أبو حنيفة: العُفْوَة، بضم العين، من كل النبات لَيِّنُه وما لا مَؤُونة  على الراعية فيه.  وعَفْوة كلّ شيء وعِفَاوتُه؛ الضم عن اللحياني: صَفْوُه وكثرَتُه، يقال:  ذَهَبَتْ عِفْوَة هذا النَّبْت أَي لِينُه وخَيرُه؛ قال ابن بري: ومنه  قول الأخطل :  المانعينَ الماءَ حتى يَشْرَبوا  عِفْواتِه، ويُقَسِّمُوه سِِجالا  والعِفاوةُ: ما يرفع للإنسان من مَرَقٍ. والعافي: ما يُرَدُّ في  القِدْرِ من المَرَقةِ إذا اسْتُعِيرَتْ. قال ابن سيده: وعافِي القِدْرِ ما  يُبْقِي فيها المُسْتَعِير لمُعِيرِها؛ قال مُضَرِّس الأَسَدي:  فلا تَسْأَليني، واسأَ ما خَلِيقَتي،  إذا رَدَّ عافي القِدْرِ مَن يَسْتَعيرُها  قال ابن السكيت: عافي في هذا البيت في موضع الرَّفْع لأَنه فاعل، ومَن  في موضع النَّصْب لأنه مفعول به، ومعناه أَنَّ صاحبَ القِدرِ إذا نَزَلَ  به الضَّيْفُ نَصَبَ لهم قِدْراً، فإذا جاءهُ مَنْ يستعير قِدْرهُ فرآها  منصوبَةً لهُم رجَعَ ولم يَطْلُبْها، والعافي: هو الضَّيْفُ، كأَنه  يرُدُّ المُسْتَعِير لارْتِدادِه دونَ قضاءِ حاجَته، وقال غيرُه: عافي  القِدْرِ بقِيَّة المَرَقة يردُّها المستَعيرُ، وهو في موضع النَّصْبِ، وكانَ  وجه الكلام عافِيَ القدر فترَك الفتح للضرورة. قال ابن بري: قال ابن السكيت  العافي والعَفْوة والعِفاوة ما يَبْقَى في أَسْفَلِ القِدْرِ من مَرَقٍ  وما اخْتَلَط به، قال: وموضِعُ عافي رَفْعٌ لأَنه هو الذي رَدَّ  المُسْتَعِير، وذلك لكلَب الزمان وكونه يمنَع إعارَة القِدْرِ لتِلك البَقِيَّة.  والعِفاوةُ: الشيءُ يُرْفَع من الطَّعام للجارية تُسَمَّنُ فَتُؤثَرُ به؛  وقال الكميت:  وظَلَّ غُلامُ الحَيّ طَيّانَ ساغِباً،  وكاعِبُهُم ذاتُ العِفاوَةِ أَسْغَبُ  قال الجوهري: والعِفارة، بالكسر، ما يُرْفَعُ من المَرَقِ أَوَّلاً  يُخَصُّ به مَنْ يُكْرَم، وأَنشد بيت الكميت أَيضاً، تقول منه: عَفَوْت له  منَ المَرَق إذا غَرَفْتَ له أَوَّلاً وآثَرْتَهُ به، وقيل: العفاوة،  بالكسر، أَوّل المَرَقِ وأَجودُه، والعُفاوة، بالضم، آخِرهُ يردُّها  مُسْتَعِيرُ القِدْرِ مع القِدْرِ؛ يقال منه: عَفَوْت القِدْرَ إذا تركت ذلك في  أَسفلها.  والعِفاء، بالمدِّ والكَسْر: ما كَثُر من الوَبَر والرِّيشِ،الواحِدَةُ  عِفاءَةٌ؛ قال ابن بري: ومنه قول ساعدة بن جؤية يصف الضبع:  كمَشْيِ الأَفْتَلِ السَّارِي عليه  عِفاءٌ، كالعَباءَةِ، عَفْشَلِيلُ  وعِفَاءُ النَّعام وغيره: الريشُ الذي على الزِّفِّ الصِّغار، وكذلك  عِفاءُ الدِّيكِ ونحوه من الطير، الواحدة عِفاءَةٌ، ممدودة. وناقةٌ ذاتِ  عِفاءٍ، وليست همزة العِفاءِ والعِفاءَةِ أَصْلِيَّة، إنما هي واو قلبتْ  أَلِفاً فمُدَّت مثل السماء، أَصلُ مَدَّتِها الواو، ويقال في الواحدة:  سَماوَة وسَماءَة، قال: ولا يقال للرِّيشة الواحدة عِفاءَةٌ حتى تكون كثيرة  كَثيفة؛ وقال بعضُهم في همزة العِفاء: إنَّها أَصلِيَّة؛ قال الأزهري:  وليست همزتها أَصليَّة عند النحويين الحُذَّاقِ، ولكنها همزةٌ ممدودة،  وتصغيرها عُفَيٌّ. وعِفاءُ السَّحابِ: كالخَمْل في وجْهِه لا يَكادُ يُخْلِفُ.  وعِفْوَةُ الرجُل وعُفْوَتُه: شَعَر رَأْسِه.  وعَفا المَنزِلُ يَعْفُو وعَفَت الدارُ ونحوُها عَفاءً وعُفُوّاً  وعَفَّت وتَعَفَّت تَعَفِّياً: دَرَسَت، يَتَعدَّى ولا يَتَعَدَّى، وعَفَتْها  الرِّيحُ وعَفَّتْها، شدّد للمبالغة؛ وقال:  أَهاجَكَ رَبْعٌ دارِسُ الرَّسْمِ، باللِّوَى،  لأَسماءَ عَفَّى آيَةُ المُورُ والقَطْرُ؟  ويقال: عَفَّى اللهُ على أَثَرِ فلان وعَفا الله عليه وقَفَّى الله على أَثَرِ  فلانٍ وقَفا عليه بمعنًى واحدٍ. والعُفِيُّ: جمع عافٍ وهو الدارسُ.  وفي حديث الزكاة: قد عَفَوْتُ عن الخَيل والرَّقيقِ فأَدُّوا زَكَاةَ  أَموالِكم أَي ترَكْتُ لكم أَخْذَ زكاتها وتجاوَزْت عنه، من قولهم عَفَت  الريحُ الأَثَرَ إذا طَمَسَتْه ومَحَتْه؛ ومنه حديث أَُم سلمة: قالت  لعثمان، رضي الله عنهما: لا تُعَفِّ سبيلاً كان رسول الله،صلى الله عليه وسلم ،  لَحَبَها أَي لا تَطْمِسْها؛ ومنه الحديث: تَعافَوُا الحُدُود فيما بينكم؛  أَي تجاوَزُوا عنها ولا تَرْفَعُوها إ فإني متى علمْتُها أَقَمْتُها. وفي  حديث ابن عباس: وسُئل عما في أَموال أَهلِ الذِّمَّةِ فقال العَفْو أَي  عُفِيَ لهم عَمَّا فيها من الصَّدَقَة وعن العُشْرِ في غَلاَّتهم. وعَفا  أَثَرهُ عَفاءً: هَلَك، على المَثَل؛ قال زهير يذكر داراً:  تَحَمَّلَ أَهلُها منها فبانُوا،  على آثارِ مَن ذَهَبَ العَفاءُ  والعَفاءُ، بالفتح: التُرابُ؛ روى أَبو هريرة، رضي الله عنه، عن  النبيِّ،صلى الله عليه وسلم، أنه قال: إذا كان عندك قوتُ يومِكَ فعَلى الدنيا  العَفاءُ. قال أَبو عبيدة وغيرُه: العَفاءُ التراب، وأَنشد بيتَ زهير يذكر  الدارَ، وهذا كقولهم: عليه الدَّبارُ إذا دَعا عليه أَنْ يُدْبِرَ فلا  يَرْجِع. وفي حديث صفوانَ ابنِ مُحْرِزٍ: إذا دَخَلْتُ بَيْتي فأَكَلْتُ  رغيفاً وشَرِبْتُ عليه ماءً فعَلى الدُّنْيا العَفاءُ. والعَفاءُ: الدُّرُوس  والهَلاكُ وذهاب الأَثَر . وقال الليث: يقال في السَّبِّ بِفيِهِ  العَفاءُ،وعليه العَفاءُ، والذئبُ العَوّاءُ؛ وذلك أَنَّ الذئب يَعْوِي في إثْرِ  الظاعِنِ إذا خَلَت الدار عليه، وأَما ما ورد في الحديث: إنَّ  المُنافِقَ إذا مَرِضَ ثم أُعْفِيَ كان كالبعير عَقَلَه أَهلُه ثم أَرْسَلوه فلم  يَدْرِ لِمَ عَقَلُوه ولا لِمَ أَرسَلوه؛ قال ابن الأثير: أَُعْفِيَ  المريض بمعنى عُوفِيَ. والعَفْوُ: الأَرضُ الغُفْل لم تُوطَأْ وليست بها  آثارٌ. قال ابن السكيت: عَفْوُ البلاد ما لا أَثَرَ لأَحدٍ فيها بِمِلْكٍ.  وقال الشافعي في قول النبي،صلى الله عليه وسلم من أَحْيا أَرْضاً ميتَة فهي  له: إنما ذلك في عَفْوِ البلادِ التي لم تُمْلَكْ؛ وأَنشد ابن السكيت:  قَبيلةٌ كَشِراكِ النَّعْلِ دارِجةٌ،  إنْ يَهْبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَدْ لهم أَثَرُ  قال ابن بري: الشِّعْر للأَخطَل؛ وقبله:  إنَّ اللَّهازِمَ لا تَنْفَكُّ تابِعَةً،  هُمُ الذُّنابَى وشِرْبُ التابِع الكَدَرُ  قال: والذي في شعره:  تَنْزُو النِّعاجُ عليها وهْي بارِكة،  تَحْكي عَطاءَ سُويدٍ من بني غُبَرا  قبيلةٌ كشِراكِ النَّعْل دارجةٌ،  إنْ يَهْبِطُوا عَفْوَ أَرضٍ لا ترى أَثرَا  قال الأزهري: والعَفَا من البلاد، مقصورٌ، مثلُ العَفْو الذي لا ملْك  لأَحد فيه. وفي الحديث: أَنه أَقْطَعَ من أَرض المدينة ما كان عَفاً أَي  ما ليس لأحد فيه أَثَرٌ، وهو من عَفا الشيءُ إذا دَرَس أو ما ليس لأحد فيه  مِلْكٌ، من عفا الشيءُ يَعْفُو إذا صَفا وخلُص. وفي الحديث: ويَرْعَوْن  عَفاها أَي عَفْوَها.  والعَفْوُ والعِفْو والعَفا والعِفا، بقصرهما: الجَحشُ، وفي التهذيب:  وَلَد الحِمار: وَلَد الحِمار؛ وأَنشد ابن السكيت والمُفَصَّل لأَبي  الطَّمحان حَنْظَلة بن شَرْقيِّ:  بضَرْبٍ يُزيلُ الهامَ عن سَكِناتِه،  وطَعْنٍ كتَشْهاقِ العَفَا هَمَّ بالنَّهْقِ  والجمع أَعْفاءٌ وعِفاءٌ وعِفْوةٌ. والعِفاوة، بكسر العين: الأَتانُ  بعَينِها؛ عن ابن الأعرابي. أَبو زيد: يقال عِفْوٌ وثلاثة عِفَوَةٍ مثلُ  قِرَطَةٍ، قال: وهو الجَحْشُ والمُهْرُ أَيضاً، وكذلك العِجَلَة والظِّئَبة  جمع الظَّأْبِ، وهو السلْفُ. أَبو زيد: العِفَوَةُ أَفْتاءُ الحُمُر،  قال: ولا أَعلم في جميع كلام العرب واواً متحركة بعد حرف متحرك في آخر  البناء غيرَ واوِ عِفَوَةٍ، قال: وهي لغة لقَيس، كَرهُوا أَن يقولوا عفاة في  موضع فِعَلة، وهم يريدون الجماعة، فتَلْتَبس بوُحْدانِ الأَسماء، وقال :  ولو متكَلِّف أَن يَبنيَ من العفو اسماً مفْرداً على بناء فِعَلة لقال  عِفاة. وفي حديث أبي ذرّ، رضي الله عنه: أَنه ترك أَتانَيْن وعِفْواً؛  العِفْو، بالكسر والضم والفتح: الجَحْش، قال ابن الأثير: والأُنثى عُفٌوة  وعِفْوَة. ومعافًى: اسم رجل؛ عن ثعلب.
مقاييس اللغة:
(عفو) العين والفاء والحرف المعتلّ أصلان يدلُّ أحدهما على تركِ الشيء، والآخر على طَلَبِه. ثم يرجع إليه فروعٌ كثيرة لا تتفاوَتُ في المعنى.
فالأوّل: العَفْو: عَفْو الله تعالى عن خَلْقه، وذلك تركُه إيّاهم فلا يعاقبُهم، فَضْلاً منه. قال الخليل: وكلُّ مَن استحقَّ عُقوبةً فتركْتَه فقد عفوتَ عنه. يقال عفا عنه يعفُو عَفْواً. وهذا الذي قاله الخليل صحيح، وقد يكون أن يعفُوَ الإنسان عن الشَّيء بمعنى الترك، ولا يكون ذلك عن استحقاق. ألا ترى أنّ النبيّ عليه الصلاة والسلام قال: "عفوت عنكم عن صَدَقة الخيل" فليس العفو هاهنا عن استحقاق، ويكون معناه تركت أن أُوجِب عليكم الصّدقةَ في الخيل.
ومن الباب العافية: دِفاع الله تعالى عن العبد، تقول عافاه اللهُ تعالى من مكروهةٍ، وهو يعافيه معافاةً. وأعفاه الله بمعنى عافاه*. والاستعفاء: أن تطلب إلى مَن يكلِّفك أمراً أن يُعفِيَك منه. قال الشَّيباني: عفَا ظهرُ البعير، إذا تُرِك لا يُركَب وأعفيتُه أنا.
ومن الباب: العِفاوة: شيء يُرفَع من الطعام يُتحَف به الإنسان. وإنِّما هو من العَفْو وهو الترك، وذلك أنّه تُرِك فلم يُؤكَل. فأمّا قول الكميت:
وظَلّ غُلامُ الحيِّ طيّانَ ساغباً  *** وكاعبُهم ذاتُ العِفاوةِ أسْغَبُ([15])
فقال قوم: كانت تعطي عفو المال فصارت تسغب لشدّة الزمان. وهذا بعيد، وإنّما ذلك من العِفاوة. يقول: كما يُرْفَعُ لها الطّعامُ تُتحَف به، فاشتدَّ الزّمانُ عليهم فلم يَفْعلوا ذلك.
وأمّا العَافي من المرق فالذي يردُّه المستعير للقِدر. وسمِّي عافياً لأنّه يُترك فلم يؤكل. قال:
* إذا رَدّ عافِي القدر مَن يستعيرها([16]) *
ومن هذا الباب: العَفْو: المكان الذي لم يُوطأ. قال:
قبيلةٌ كشِراك النَّعل دارجةٌ *** إنْ يَهبِطوا العَفْوَ لا يوجدْ لهم أَثرُ([17])
أي إنّهم من قلتهم لا يُؤثِّرون في الأرض.
وتقول: هذه أرضٌ عَفْو: ليس فيها أثَر فلم تُرعَ. وطعامٌ عَفْو: لم يَمَسَّه قبلَك أحد، وهو الأُنُف.
فأمَّا قولُهم عفا: درس، فهو من هذا؛ وذلك أنّه شيء يُترَك فلا يُتعهَّد ولا يُنزَل، فيَخفى على مرور الأيّام. قال لبيد:
عَفَتِ الدِّيار محلُّها فمُقامها  *** بمِنىً تأبَّد غَوْلُها فِرجامُها([18])
ألا تراه قال "تأبَّد" فأعْلَمَ أنَّه أتى عليه أبَدٌ. ويجوز أن يكون تأبَّد، أي أَلِفَتْه الأوابد، وهي الوحش.
فهذا معنى العفو، وإليه يرجع كلُّ ما أشبهه.
وقول القائل: عفا، درس، وعفا: كثُر -وهو من الأضداد- ليس بشيء، إنّما المعنى ما ذكرناه، فإذا تُرِك ولم يُتعهَّد حتّى خَفِيَ على مَرّ الدهر فقد عفا، وإذا تُرِك فلم يُقطَع ولم يُجَزَّ فقد عفا([19]) . والأصل فيه كلِّه التَّرك كما ذكرناه.
ومن هذا الباب قولُهم: عليه العَفاء، فقال قومٌ هو التُّراب؛ يقال ذلك في الشَّتيمة. فإن كان صحيحاً فهو التُّراب المتروك الذي لم يُؤثَّر فيه ولم يُوطَأ؛ لأنّه إذا وُطِئ ولم يُترَك من المَشْي عليه تكدَّدَ فلم يكُ تراباً. وإن كان العَفاء الدّروس فهو على المعنى الذي فسّرناه. قال زُهير:
تحمّل أهلُها عنها فبانُوا  *** على آثارِ مَن ذَهَب العَفاءُ([20])
يقال عفَت الدار فهي تعفو عَفاءً، والرِّيح تعفو الدّار عَفاءً وعَفْواً. وتعفَّت الدّارُ تَعَفِّياً([21]) .
قال ابنُ الأعرابيّ: العفو في الدّار: أن يكثُر التُّرابُ عليها حتّى يغطِّيَها. والاسم العَفاء، والعَفو.
ومن الباب العِفو والعُفو([22]) ، والجمع العِفاء، وهي الحُمُر الفِتاء([23]) ، والأنثى عفوة والجمع عِفَوَة. وإنّما سمِّيت بذلك لأنَّها تُترك لا تُركَب ولا يُحمل عليها. فأمّا العِفَوَة في هذا الجمع فلا يُعلَم في كلام العرب واوٌ متحرِّكة بعد حرفٍ متحرّك في آخر البناء غير هذه، وذلك أنَّهم كرهوا أن يقولوا عِفَاةٌ.
قال الفراء: العِفْوُ والعُفْو، والعِفْي والعُفْي: ولد الحمار، والأنثى عِفوة، والجمع عِفاء. قال:
بضربٍ يُزيل الهامَ عن سَكِناتِه  *** وطعنٍ كتَشهاق العَِفَا هَمَّ بالنّهْقِ([24])
ومن الباب العِفاء: ما كثُر من الوَبَر والرِّيش، يُقال ناقة ذات عِفاء، أي كثيرة الوَبَر طويلتُه قد كاد يَنْسِل. وسمِّي عِفاءً لأنّه تُرك من المَرْط والجَزّ. وعِفاء النّعامة: الرّيش الذي علا الزِّفّ الصّغار. وكذلك عِفاء الطَّير، الواحدةُ عِفاءة ممدود مهموز. قال: ولا يُقال للريشة عِفاءة حتى يكون فيها كثافةٌ. وقول الطِرمّاح:
فيَا صُبحُ كَمِّشْ غُبَّرَ اللَّيلِ مُصْعِدا *** بِبَمِّ ونبّه ذا العِفاء الموشَّحِ([25])
إذا صاح لم يُخْذَل وجاوَبَ صوتَه*** حِماشُ الشَّوى يَصدحنَ من كلِّ مَصدَحِ
فذو العِفاء: الرِّيش. يصف ديكاً. يقول: لم يُخذل، أي إنّ الدّيوكَ تجيبه من كلِّ ناحية. وقال في وَبَر الناقة:
أُجُد موثّقة كأنّ عِفاءَها  *** سِقطانِ من كنَفَيْ ظليمٍ نافرِ([26])
وقال الخليل: العِفاء: السَّحاب كالخَمْل في وجهه. وهذا صحيح وهو تشبيه، *إنما شبّه بما ذكرناه من الوَبر والريش الكثيفَين. وقال أهل اللغة كلُّهم: يقال من الشّعر عَفَوْته وعَفيْته، مثل قلوته وقليته، وعفا فهو عافٍ، وذلك إذا تركتَه حتى يكثُر ويَطُول. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى عَفَوْا﴾ [الأعراف 95]، أي نَمَوْا وكثُرُوا. وهذا يدلُّ على ما قلناه، أنّ أصل الباب في هذا الوجه التّرك.
قال الخليل: عفا الماء، أي لم يطأْه شيء يكدِّره. وهو عَفْوَة الماء([27]) . وعَفَا المَرعى ممن يحُلُّ به عَفَاءً طويلاً.
قال أبو زيد: عَفْوَة الشّرَاب: خيره وأوفره. وهو في ذلك كأنّه تُرك فلم يُتَنَقَّص ولم يُتَخَوَّنْ.
والأصل الآخر الذي معناه الطَّلَب قول الخليل: إنّ العُفاةَ طُلاّب المعروف، وهم المعتَفُون أيضاً. يقال: اعتفيتُ فلاناً، إذا طلبتَ معروفه وفَضْله. فإنْ كان المعروف هو العَفو فالأصلان يرجعان إلى معنىً، وهو الترك، وذلك أنّ العَفو هو الذي يُسمح به ولا يُحْتَجَن ولا يُمسَك عليه.
قال أبو عمرو: أعطيته المال عَفْواً، أي عن غير مسألة.
الأصمعيّ: اعتفاه وعَفَاهُ بمعنىً واحد، يقال للعُفاة العُفَّى.
…………لا يَجدِبونني *** إذا هَرَّ دونَ اللحم والفَرث جازِرُهْ([28])
قال الخليل: العافية طُلاّب الرزق اسمٌ جامع لها. وفي الحديث: "مَن أحيا أرضاً ميْتَةً فهي له، وما أكَلَتِ العافِيَةُ [منها([29]) ] فهي له صَدَقةٌ".
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال ما أكثَرَ عافيةَ هذا الماء، أي واردتَه من أنواعٍ شتّى. وقال أيضاً: إبل عافية، إذا وردَت على كلأٍ قد وطئه النّاس، فإذا رعَتْه لم ترضَ به فرفعت رُؤُسَها عنه وطلبت غيرَه.
وقال النَّضر: استعفت الإبل هذا اليَبِيسَ بمشافرها، إذا أخذَتْه من فوق التُّراب.
القاموس المحيط:
و العَفْوُ عَفْوُ اللّهِ، جَلَّ وعَزَّ عن خَلْقِهِ، والصَّفْحُ، وتَرْكُ عُقُوبَةِ المُسْتَحِقِّ. عَفا عنه ذَنْبَهُ، وعَفَا لَهُ ذَنْبَهُ، و عن ذَنْبِهِ، والمَحْو، والإِمْحاءُ، وأحَلُّ المالِ وأطْيَبُهُ، وخِيارُ الشيءِ وأجْوَدُهُ، والفَضْلُ، والمعروفُ، و من الماءِ ما فَضَلَ عن الشاربَةِ، و من البِلادِ ما لا أثَرَ لأَحَدٍ فيها بِمِلْكٍ، وَوَلَدُ الحِمارِ، ويُثَلَّثُ، كالعَفا فيهما ج عَفْوَةٌ وعِفاءٌ. والعَفْوَةُ الدِيَةُ. ورَجُلٌ عَفُوٌّ عن الذَّنبِ عافٍ. وأعْفاهُ من الأمْرِ بَرَّأَهُ. وعَفَتِ الإِبِلُ المَرْعَى تَنَاوَلَتْهُ قَرِيباً، و شَعَرُ البَعِيرِ كَثُرَ، وطالَ فَغَطَّى دُبُرَهُ، وقد عَفَّيْتُهُ وأعْفَيْتُهُ، و أثَرُهُ عفاءً هَلَكَ، و الماءُ لم يَطَأْهُ ما يُكَدِّرُهُ، و عليه في العِلمِ زاد، و الأرضُ غَطَّاها النَّباتُ، و الصُّوفَ جَزَّهُ. والعافِي الرائِدُ، والوارِدُ، والطَّويلُ الشَّعَرِ، وما يُرَدُّ في القِدْرِ من مَرَقَةٍ إذا اسْتُعِيرَتْ، والضَّيْفُ، وكُلُّ طالِبِ فَضْلٍ أو رِزْقٍ، كالمُعْتَفِي. والعَفاءُ، كسَماءٍ التُّرابُ، والبَياضُ على الحَدَقَةِ، والدُّرُوسُ،
كالعُفُوِّ والتَّعَفِّي، والمَطَرُ، وبالكسر: ما كَثُرَ من رِيش النَّعامِ، والشَّعَرُ الطويلُ الوافِي.
وأبو العِفاءِ: الحمارُ. والاسْتِعفاءُ: طَلَبُكَ ممن يُكَلِّفُكَ أن يُعْفِيَكَ منه. وأعْفَى: أنْفَقَ العَفْوَ من مالِهِ، و اللِّحْية: وفَّرَها. وأعْطَيْتُهُ عَفْواً: بغيرِ مسألةٍ. وعَفْوَةُ القِدْرِ، وعَفاوَتُها، مُثَلَّثَيْنِ: زَبَدُها.
وناقَةٌ عافِيَةُ اللحْمِ: كثِيرَتُهُ ج: عافِياتٌ. والمُعَفِّي، كمُحَدِّثٍ: مَن يَصْحَبُكَ ولا يَتَعَرَّضُ لِمَعْرُوفِكَ.
والعافِيةُ: دِفاعُ اللّه عن العبدِ. عافاهُ اللّهُ تعالى من المَكْرُوهِ عِفاءً ومعافاةً وعافِيةً: وَهَبَ له العافِيَةَ من العِلَلِ والبَلاءِ، كأَعْفَاهُ. والمُعافاةُ: أن يُعافِيَكَ اللّهُ من الناسِ، ويُعافِيَهُمْ منكَ.
وعَفَّى عليهم الخَيالُ تَعْفِيَةً: ماتُوا. واسْتَعْفَت الإِبِلُ اليَبِيسَ، واعْتَفَتْه: أخذَتْهُ بمشافِرِها مُسْتَصْفِيَةً.
تاج العروس:
( والعفو عفو الله عزوجل عن خلقه و ) أيضا ( الصفح ) عن الجاني ( وترك عقوبة المستحق ) وقد ( عفا عنه وعفا له ذنبه وعن ذنبه ) تركه ولم يعاقبه قال شيخنا كون العفو لا يكون الا عن ذنب وان اشتهر في التعارف غير صحيح فانه يكون بمعنى عدم اللزوم وأصل معناه الترك وعليه تدور معانيه فيفسر في كل مقام بما يناسبه من ترك عقاب وعدم الزام مثلا وفى كلام المفسرين وأرباب الحواشى ايماء لذلك وفرق عبد الباسط البلقينى بينه وبين الصفح بكلام لا يظهر له كبير جدوى انتهى * قلت الصفح ترك التأنيب وهو أبلغ من العفو فقد يعفوو لا يصفح وأما العفو فهو القصد لتناول الشئ هذا هو المعنى الاصلى وعليه تدور معانيه على ما سيأتي الايماء الى ذلك كما حققه الراغب وغيره لا ما قرره شيخنا من أن أصل معناه الترك فتأمل قال الراغب فمعنى عفوت عنك كأنه قصد ازالة ذنبه صارفا عنه فالمفو المتروك وعنك متعلق بمضمر فالعفو هو التجافي عن الذنب ( و ) العفو ( المحو ) قيل ومنه عفا الله عنك أي محامن عفت الرياح الاثر أي درسته ومحته ومنه الحديث سلوا الله العفو والعافية والمعافاة فالعفو محوه الذنب ( و ) العفو أيضا ( الامحاء ) يقال عفا الاثر أي امعى تعدى ولا يتعدى ( و ) العفو ( أحل المال وأطيبه ) كذا في النسخ وفى المحكم أجمل المال وأطيبه وفى الصحاح عفو المال ما يفضل عن النفقة يقال أعطيته عفو المال يعنى بغير مسألة وأنشد خذى العفو منى تستديمى مودتي * ولا تنطقي في سورتي حين أغضب ( و ) العفو ( خيار الشئ وأجوده ) وما لا تعب فيه ( و ) العفو ( الفضل ) وبه فسر قولة تعالى خذ العفو وقيل ما أتى بلا مسألة ولا كلفة
والمعنى اقبل الميسور من أخلاق الناس ولا تستقص عليهم فيستقصوا عليك فيتولد منه البغضاء والعداوة وقوله تعالى قل العفو أي الكثرة والفضل أمروا ان ينفقوا الفضل الى أن فرضت الزكاة ( و ) العفو ( المعروف و ) العفو ( من الماء ما فضل عن الشاربة ) وأخذ بلا كلفة ولا مزاحمة ( و ) العفو من البلاد ما لا أثر لاحد فيها بملك ) وفى الصحاح هي الارض الغفل لم توطأ وليست بها آثار وقال الاخطل قبيلة كشراك النعل دارجة * ان يهبطو العفو لم يوجد لهم أثر ( و ) العفو ( ولد الحمار ويثلث ) نقله الجوهرى ( كالعفا ) بالقصر ( فيهما ) أي في الجحش وفى البلاد ومنه الحديث ويرعون عفاها والعفا بمعنى الجحش يروى فيه الكسر أيضا وبهما روى ما أنشده المفضل لحنظلة بن شرقي بضرب يزيل الهام عن سكناته * وطعن كتشهاق العفاهم بالنهق ( ج عقوة ) هكذا في النسخ بفتح فسكون وهو غلط والصواب عفوة بكسر ففتح قال ابن سيده وليس في الكلام واو متحركة بعد فتحة في آخر البناء غير هذه ( وعفاء ) بكسر ممدود نقله ابن سيده أيضا وأعفاء كذلك نقله ابن سيده أيضا وأغفله المصنف ( والعفوة الدية ) لانه بها يحصل العفو من أولياء المقتول ( ورجل عفو عن الذنب ) كعدو أي ( عاف ) وفى الصحاح العفو على فعول الكثير العفو وهو من أسمائه جل وعز ( وأعفاه من الامر ) أي ( برأه وعفت الابل المرعى ) تعفوه عفوا ( تناولته قريبا و ) عفا ( شعر ) ظهر ( اليعير ) إذا ( كثر وطال فغطى دبره ) وقول الشاعر : هلا سألت إذ الكواكب أخلفت * وعفت مطية طالب الأنساب معنى عفت أي لم يجد أحد كريما يرحل إليه فعطل مطيته فسمنت وكثر وبرها ( وقد عفيته ) بالتشديد ( وأعفيته ) يقال عفوا ظهر هذا الجمل أي ورعوه حتى يسمن ( و ) عفا ( أثره عفاء ) كسحاب ( هلك ) كأنه قصد هو البلى ( و ) عفا ( الماء لم يطأه ما يكدره ) نقله الجوهرى ( و ) عفا عليه في العلم ) إذا ( زاد ) عليه فيه وكذا في الجرى ( و ) عفت ( الارض غطاها النبات و ) عفا ( الصوف ) إذا
وفره ثم ( جزه والعافي الرائد ) للمعروف أو الكلا ( و ) أيضا ( الوارد ) على الماء وقد عفاء إذا أتاه رورد عليه ( و ) أيضا ( الطويل الشعر ) نقل الجوهرى ( و ) أيضا ( ما يرد في القدر من مرقة إذا استعيرت ) وفى المحكم عافى القدر ما يبقى المستعير فيها لمعيرها وفى الصحاح قال الاصمعي العافى ما ترك في القدر وأنشد لمضرس بن ربعى الاسدي : 3 فلا تصر مينى واسألي ما خليقتى * إذا رد عافى القدر من يسعيرها ( و ) العافى ( الضيف وكل طالب فضل أو رزق ) عاف ( كالمعتفى ) وقد عفاه واعتفاه أتاه يطلب معروفه ( والعفاء كسماء التراب ) قال صفوان بن محرز إذا دخلت بيتى فأكلت رغيفا وشربت عليه ماء فعلى الدنيا العفاء ( و ) العفاء ( البياض على الحدقة و ) قال أبو عبيد العفاء ( الدروس ) والهلاك وأنشد لزهير يذكر دارا تحمل أهلها عنها فبانوا * على آثار من ذهب العفاء قال وهذا كقولهم عليه الدبار إذا دعا عليه بان يدبر فلا يرجع ( كالعفو ) كعلو ( والتعفي ) يقال عفت الدار ونحوها تعفو عفاء وعفوا وتعفت درست ويقال في السب بفيه العفاء وعليه العفاء ( و ) العفاء ( المطر ) لانه يمعو آثار المنازل ( و ) العفاء ( بالكسر ما كثر من ريش النعام ) ووبر البعير يقال ناقة ذات عفاء كذا في الصحاح والواحدة عفاءة وقيل لا يقال للريشة الواحدة عفاءة حتى تكون كثيفة كثيرة ( و ) العفاء ( الشعر الطويل الوافى ) وقد عفا إذا طال وكثر ( وابو العفاء الحمار ) والعفاء جمع عفو وهو الجحش ( والاستعفاء طلبك ممن يكلفك ان يعفيك منه ) يقال استعفاه من الخروج معه أي سأله الا عفاء ( وأعفى ) يعفى اعفاء ( أنفق العفو من ماله ) وهو الصافى وقيل الفاضل عن نفقته ( و ) أعفى ( اللحية وفرها ) حتى كثرت وطالت ومنه الحديث أمر أن تحفى الشوارب وتعفى اللحى وفى المصباح في الحديث احفوا الشوارب واعفوا اللحى يجوز استعماله ثلاثيا ورباعيا ( وأعطيته عفوا ) أي ( بغير مسألة ) وقيل بلا كلفة ( وعفوة القدر وعفاوتها مثلثين زبدها ) وصفوها وفى الصحاح العفاوة بالكسر ما يرفع من لمرق أولا يخص به من يكرم قال الكميت وبات وليدا لحى طيان ساغبا * وكاعبهم ذات العفاوة أسغب وقال بعضهم العفاوة بالكسر أول المرق وأجوده والعفاوة بالضم آخره يردها مستعير القدر مع القدر ( وناقة عافية اللحم كثيرته ج عافيات ) يقال نوق عافيات ( والمعفى كمحدث ) هكذا في النسخ والصواب كمكرم كما هو نص المحكم ( من يصحبك ولا بتعرض لمعروفك ) تقول اصطحبنا وكلا نا معفى ومنه قول ابن مقبل فانك لا تبلو امرأ دون صحبة * وحتى تعيشا معفيين وتجهدا ( و ) في الحديث سلوا الله العفو والعافية والمعافاة فالعفو سبق معناه و ( العافية دفاع الله عن العبد ) وهو اسم من الا عفاء والمعافاة
وقد يوضع موضع المصدر يقال ( عافاه الله تعالى من المكروه عفاء ) بالكسر ( ومعافاة وعافية ) إذا ( وهب له العافية من العلل والبلاء ) فالعافية هنا مصدر على فاعلة كسمعت راغية الابل وثاغية الشاء ( كأعفاه ) عافية ( والمعافاة أن يعافيك الله من الناس ويعافيهم منك ) قال ابن الاثير أي يغنيك عنهم ويغنيهم عنك ويصرف أذاك عنهم وقبل هي مفاعلة من العفوو هو أن يعفو عن الناس ويعفوا هم عنه ( وعفى عليهم الخيال تعفية ) إذا ( ماتوا ) على المثل نقله الزمخشري ( واستعفت الابل اليبيس واعتفته أخذته بمشافرها ) من فوق التراب ( مستصفية ) * ومما يستدرك عليه العفوة الجحشة كالعفاوة بالكسر وأعفني من هذا الامر دعني منه والعافية طلاب الرزق من الدواب والطير والجمع العوافي وأيضا الا ضياف كالعفاة والعفى وفلان تعفوه الاضياف وتعتفيه وهو كثير العفاة وكثير العافية وكثير العفى وأدرك الامر عفوا صفوا أي في سهولة وسراح وعفا القوم كثروا وعفوته أنالغة في عفيته وأعفيته إذا فعلت ذلك به وعفا النبت وغيره كثر وطال وأرض عافية لم يرع نبتها فوفرو كثرو عفوة المرعى ما لم يرع فكان كثيرا وعفوة الماء جمته قبل أن يستقى منه وعفوة المال والطعام والشراب بالفتح والكسر خياره وما صفا منه وكثر ويقال ذهبت عفوة هذا النبت أي لينه وخيره كما في الصحاح وفى المحكم العفوة بالضم من لكل النبات لينه ومالا مؤنة فيه على الراعية وعفوت له من المرق إذا غرفت له أولا وآثرته به وعفوت القدر إذا تركت العفاوة في أسفلها وعفوة الرجل بالضم والكسر شعر رأسه وعفت الريح الدار قصدتها متناولة آثارها وبهذا النظر قال الشاعر أخذ البلى آياتها وعفت الدار كأنها قصدت هي البلى وعفتها الريح تعفية درستها شدد للمبالغة وأنشد أهاجك ربع دارس الرسم باللوى * لأسماء عفى آيه المور والقطر وعفت هي كذلك درست وعفاء السحاب بالكسر كالحمل في وجهه لا يكاد يخلف وهو يعفو على منية المتمنى وسؤال السائل أي يزيد عطاؤه عليهما ويفضل وعفا يعفو إذا أعطى وإذا ترك حقا أيضا وقال شيخنا من الاكيد معرفة أن عفا من الا ضداد يقال عفا إذا كثروا إذا قل وعفا إذا ظهر وإذا خفى نقله القرطبى في شرح مسلم وعافية الماء وراده والعفى كعتى جمع عاف وهو الدارس نقله الجوهرى وعفوت له بمالى إذا أقضلت له فأعطيته وعفوت له عملي عليه إذا تركته له وسموا معافى وابن أبى العافية من أمراء
3 - فاس معروف والتعافى التجاوز وأعفى كثر ماله واستغنى والعافي الغلام الكثير اللحم الوافيه وأعفى المريض عوفي ومنية العافية قرية بمصر وقد وردتها

##### Türkçe

عفو
**عَفَا - يَعْفُوْ**، **عُفِيَ - يُعْفَى** - **عَفْو** - **العَفو** - **عَافِي** - **عَافِيْن** - **عَفُوُّ**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 16:15 yazar: Administrator

**عَفَا - يَعْفُو** + bir varlık + bir şeyi: şeyi hesabından siler: kararına ilişkin şeyler veya bilgiler listesinden, onu dikkate almaksızın, bilgilerden veya şeylerden birini ya da daha fazlasını bırakır.

**عَفَا - يَعْفُو** + bir varlık + malından bir şeyi: onu bir yana bıraktı ve onu hesabına katmadı: meselâ kişinin ihtiyacından fazla bir malı bırakması; onu günlük muamele ve harcama hesabına katmaması gibi.

﴿Sonra kötülüğün yerine iyiliği değiştirdik; nihayet **عفوا** oldular ve “Babalarımıza darlık ve bolluk dokundu” dediler﴾: Allah’ın emrini hesaplarından bıraktılar ve sildiler.

**عُفِيَ - يُعْفَى**: “**عَفَا - يَعْفُوْ**”nun meçhul yapısıdır.

﴿Artık kardeşinden kendisine bir şey **عفي** edilene, örfe uygun biçimde uymak ve ona güzellikle eda etmek vardır﴾ / kardeşinden kendisine bir şey **عفي** edildi: hesap edilmeksizin bırakıldı: yaygın ifadeyle: kasten ihmal edildi.

**عَفَا - يَعْفُو** + bir varlık + bir varlıktan: takdir: **عَفَا - يَعْفُو** + bir varlık + bir varlıktan + bir şeyi: onu sildi, koydu ve bir yana bıraktı: o varlığa yöneltmesi gereken şeylerden bir şeyi sildi ve bıraktı; onun ona ulaşmasına izin vermedi: onu bir yana ve ondan uzak bıraktı; ona dokunmaz, ona zarar vermez ve ona ulaşmaz.

﴿Andolsun Allah onları **عفا** etti﴾: takdir: **عفا** + Allah + cezayı + onlardan; Allah, günahkârdan hesabını uzak bıraktı.

**عَفْو - العَفو**: **عَفَا - يَعْفُوْ** fiilinin isim-fiilidir: muameleden uzak tutulmak istenen belirli bir kısmı veya belirli bir şeyi bırakmaktır; ayrıca ism-i mef‘ûl anlamındadır: affedilen ve bırakılan: kasten bırakılan, gerekli sayılmayan ve hesaba ve muameleye dâhil edilmeyen şeyler.

﴿Sana neyi infak edeceklerini sorarlar; de ki: **العَغْوَ**﴾: esas saymadıkları şey; kullanılmayan, bırakılmış ve gerekli olmayan.

**عَافِي**: “**عَفَا - يَعْفُوْ**”dan, sıfat-ı müşebbehe olan ism-i fâildir: başkalarından cezasını affeden.

**عَافِيْن**: **عَافِي**’nin çoğuludur.

**عَفُوُّ - عَفُوُّاً**: “**فعول**” vezninde mübalağa ism-i fâilidir: çok affeden: başkalarından cezasını tekrar tekrar ve çokça affeden.

Ve lafız, “bir şeyi bir varlığa bağlama ve ona eşlik ettirme; onu, onun zorunluluğundan ve onunla bağından vazgeçirip bırakma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَضَعَ - يَضَعُ**، **حَط َّ - يَحُطُّ**، **تَرَكَ - يَتْرُكُ**، **حَاشَ - يَحُوْشُ**، **عَفَا - يَعْفُوْ**، **قَرَضَ - يَقْرُِضُ**

عفا
 	﴿Sonra kötülüğün yerine iyiliği değiştirdik; nihayet **عفوا** oldular ve “Babalarımıza darlık ve bolluk dokundu” dediler; derken onları ansızın yakaladık, onlar farkında değillerdi (95)﴾ A‘râf

عفي له من
 ﴿Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas yazıldı: hür hürle, köle köleyle, kadın kadınla. Artık kardeşinden kendisine bir şey **عفي** edilene, örfe uygun biçimde uymak ve ona güzellikle eda etmek vardır. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Artık bundan sonra kim saldırırsa, onun için elem verici bir azap vardır (178)﴾ Bakara

العفو
العفو﴿Sana içki ve kumarı sorarlar; de ki: ikisinde büyük günah ve insanlar için menfaatler vardır; fakat günahları menfaatlerinden daha büyüktür. Sana neyi infak edeceklerini sorarlar; de ki: **العفو**. İşte Allah size âyetleri böyle açıklar; umulur ki düşünürsünüz (219)﴾ Bakara ﴿**خذ العفو** ve örfü emret ve cahillerden yüz çevir (199)﴾ A‘râf

**عفا - يعفوا** + عن
Allah insanlardan **عفا** etti
İsrâiloğullarından
 ﴿Sonra bunun ardından sizi **عفونا** ettik; umulur ki şükredersiniz (52)﴾ Bakara ﴿Ehl-i kitap senden, üzerlerine gökten bir kitap indirmeni ister. Musa’dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi; “Allah’ı bize açıkça göster” demişlerdi; zulümleri sebebiyle onları yıldırım yakalamıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı edindiler; derken bundan **عفونا** ettik ve Musa’ya apaçık bir sultan verdik (153)﴾ Nisâ

Hicret etmeyen zayıflar hakkında
 ﴿Kendilerine zulmedenler olarak meleklerin canlarını aldığı kimseler; “Ne haldeydiniz?” derler. “Yeryüzünde zayıf bırakılmış kimselerdik” derler. “Allah’ın yeri geniş değil miydi de orada hicret etseydiniz?” derler. İşte onların barınağı cehennemdir; ne kötü varış yeridir (97). Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan zayıf bırakılmış olanlar; bir çareye güç yetiremeyen ve bir yola erişemeyenler (98). İşte onların, Allah’ın kendilerinden **يعفو** etmesi umulur; Allah **عفوا** **غفورا** idi (99)﴾ Nisâ

Müminler hakkında
الرفث             avı öldürme﴿Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helâl kılındı; onlar size elbisedir, siz de onlara elbisesiniz. Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi; derken tevbenizi kabul etti ve sizden **عفا** etti. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah’ın sizin için yazdığını isteyin. Fecrin beyaz ipliği siyah iplikten size seçilinceye kadar yiyin için; sonra orucu geceye tamamlayın. Mescitlerde itikâfta iken onlara yaklaşmayın. Bunlar Allah’ın sınırlarıdır; onlara yaklaşmayın. İşte Allah âyetlerini insanlara böyle açıklar; umulur ki sakınırlar (187)﴾ Bakara ﴿Ey iman edenler! Siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden kim onu kasten öldürürse, cezası öldürdüğünün benzeri bir hayvandır; bunu içinizden iki adalet sahibi hükmeder; Kâbe’ye varacak bir kurban olarak; yahut bir kefaret: yoksulları doyurmak; yahut buna denk oruç; böylece işinin vebalini tatsın. Allah geçmişte olana **عفا** etti; kim dönerse Allah ondan intikam alır; Allah azizdir, intikam sahibidir (95)﴾ Mâide

Savaştan kaçış	﴿Andolsun Allah size vaadini doğruladı; O’nun izniyle onları biçiyordunuz; nihayet gevşediniz, işte çekiştiniz ve size sevdiğinizi gösterdikten sonra isyan ettiniz; içinizden dünya isteyen var, içinizden âhiret isteyen var. Sonra sizi onlardan çevirdi ki sizi denesin; andolsun sizi **عفا** etti; Allah müminlere karşı fazl sahibidir (152)﴾ Âl-i İmrân ﴿Sizden iki topluluğun karşılaştığı gün geri dönenler; şeytan onları kazandıklarının bir kısmıyla sürçtürdü; andolsun Allah onları **عفا** etti; şüphesiz Allah **غفور** **حليم**dir (155)﴾ Âl-i İmrân

Kur’an’la alay eden bir taife hakkında	﴿Onlara sorarsan mutlaka “Biz dalıyor ve oynuyorduk” derler. De ki: “Allah ile, âyetleriyle ve Resulüyle mi alay ediyordunuz?” (65) Özür dilemeyin; imanınızdan sonra kâfir oldunuz. Sizden bir taifeyi **نعف** edersek, bir taifeyi de azaplandırırız; çünkü onlar suçlu idiler (66)﴾ Tevbe

Savaştan geri kalanlara izin vermesi sebebiyle Peygamber hakkında	﴿Allah seni **عفا** etti; niçin onlara izin verdin? Ta ki doğru söyleyenler sana belli olsun ve yalancıları bilesin (43)﴾ Tevbe

Ellerinizin kazandığı şeyler hakkında	﴿Size isabet eden her musibet, ellerinizin kazandığı sebebiyledir; ve O, çoğundan **يعفو** eder (30)﴾ Şûrâ ﴿Yahut kazandıkları sebebiyle onları helâk eder; ve çoğundan **يعف** eder (34)﴾ Şûrâ

Kötülükler hakkında	﴿O, kullarından tevbe kabul eder ve kötülüklerden **يعفو** eder; ve yaptıklarınızı bilir (25)﴾ Şûrâ

Kur’an’da açıklanmamış şeyler hakkında	﴿Ey iman edenler! Size açıklanırsa sizi üzecek şeyleri sormayın. Kur’an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onlardan **عفا** etti; Allah **غفور** **حليم**dir (101)﴾ Mâide ﴿Ey ehl-i kitap! Resulümüz size geldi; kitaptan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu size açıklıyor ve çoğundan **يعفو** ediyor. Allah’tan size bir nur ve apaçık bir kitap geldi (15)﴾ Mâide

Allah’tan **العفو** isteme duası	﴿Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden başkasını yüklemez. Kazandığı kendisine, edindiği aleyhinedir. Rabbimiz! Unutur veya hata edersek bizi sorumlu tutma. Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi üzerimize ağır yük yükleme. Rabbimiz! Gücümüzün yetmediğini bize yükleme. Ve bizi **اعف** et, bizi bağışla, bize merhamet et. Sen bizim mevlamızsın; kâfir kavme karşı bize yardım et (286)﴾ Bakara

Affetme emri
Ehl-i kitap hakkında﴿Ehl-i kitaptan birçoğu, kendilerine hak belli olduktan sonra, nefislerinden bir hasetle, imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak geri döndürmeyi temenni ederler. Artık **فاعفوا** ve **اصفحوا**; Allah emrini getirinceye kadar. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir (109)﴾ Bakara ﴿Ahitlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katı yaptık; kelimeleri yerlerinden saptırırlar; kendilerine hatırlatılan şeyden bir payı unuttular. İçlerinden azı hariç, onlardan bir hainliğe sürekli muttali olursun. Artık onlardan **فاعف** et ve **اصفح**; şüphesiz Allah muhsinleri sever (13)﴾ Mâide

Müminler hakkında	﴿Allah’tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın; eğer kaba, katı yürekli olsaydın, çevrenden dağılır giderlerdi. Artık onlardan **فاعف** et, onlar için bağışlanma dile ve iş hakkında onlarla istişare et. Azmettiğinde Allah’a tevekkül et. Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever (159)﴾ Âl-i İmrân

Kötülük yapan hakkında	﴿Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür. Artık kim **عفا** eder ve ıslah ederse, onun ecri Allah’a aittir. Şüphesiz O zalimleri sevmez (40)﴾ Şûrâ ﴿Onlar bollukta ve darlıkta infak edenler, öfkeyi yutanlar ve insanlardan **العافين** olanlardır; Allah muhsinleri sever (134)﴾ Âl-i İmrân

Kötülük hakkında	﴿Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür. Artık kim **عفا** eder ve ıslah ederse, onun ecri Allah’a aittir. Şüphesiz O zalimleri sevmez (40)﴾ Şûrâ ﴿Bir hayrı açığa vurur veya gizlerseniz yahut bir kötülükten **تعفوا** ederseniz, şüphesiz Allah **عفوا** **قديرا** idi (149)﴾ Nisâ

Yakınlar hakkında **يعفوا** ve **يصفحوا**	﴿Sizden fazilet ve genişlik sahipleri, yakınlara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermemeye yemin etmesinler; **وليَعفوا** ve **وليصفحوا**. Allah’ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Allah **غفور** **رحيم**dir (22)﴾ Nûr ﴿Ey iman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır; onlardan sakının. Eğer **تعفوا** eder, **تصفحوا** eder ve bağışlarsanız, şüphesiz Allah **غفور** **رحيم**dir (14)﴾ Tegâbün

Boşanmanın feshi sırasında farz kılınan mehir talebinden vazgeçme hakkında﴿Eğer onlara dokunmadan önce boşarsanız ve onlar için bir farz (mehir) belirlemişseniz, belirlediğinizin yarısı vardır; ancak onların **يعفون** etmeleri veya nikâh akdi düğümü elinde olanın **يعفو** etmesi müstesna. Ve **أن تعفوا** takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı görendir (237)﴾ Bakara

**عافي - العافين**
**العافين**﴿Onlar bollukta ve darlıkta infak edenler, öfkeyi yutanlar ve insanlardan **العافين** olanlardır; Allah muhsinleri sever (134)﴾ Âl-i İmrân ﴿Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür. Artık kim **عفا** eder ve ıslah ederse, onun ecri Allah’a aittir. Şüphesiz O zalimleri sevmez (40)﴾ Şûrâ

**عَفُوُّاً**
 ﴿Kendilerine zulmedenler olarak meleklerin canlarını aldığı kimseler; “Ne haldeydiniz?” derler. “Yeryüzünde zayıf bırakılmış kimselerdik” derler. “Allah’ın yeri geniş değil miydi de orada hicret etseydiniz?” derler. İşte onların barınağı cehennemdir; ne kötü varış yeridir (97). Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan zayıf bırakılmış olanlar; bir çareye güç yetiremeyen ve bir yola erişemeyenler (98). İşte onların, Allah’ın kendilerinden **يعفو** etmesi umulur; Allah **عفوا** **غفورا** idi (99)﴾ Nisâ
	﴿Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın; cünüp iken de—yolcu olanlar hariç—yıkanıncaya kadar. Eğer hasta olur veya yolculukta bulunur veya sizden biri ayakyolundan gelir yahut kadınlara dokunur da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; yüzlerinizi ve ellerinizi onunla mesh edin. Şüphesiz Allah **عفوا** **غفورا** idi (43)﴾ Nisâ ﴿Sizden kadınlarına zıhar yapanlar; onlar onların anneleri değildir; anneleri ancak onları doğuranlardır. Şüphesiz onlar sözden bir münker ve bir yalan söylüyorlar. Şüphesiz Allah **لعفو** **غفور**dur (2)﴾ Mücâdele
	﴿Bir hayrı açığa vurur veya gizlerseniz yahut bir kötülükten **تعفوا** ederseniz, şüphesiz Allah **عفوا** **قديرا** idi (149)﴾ Nisâ ﴿İşte böyle; kim kendisine yapılanın misliyle karşılık verir, sonra kendisine haksızlık edilirse, Allah mutlaka ona yardım eder. Şüphesiz Allah **لعفو** **غفور**dur (60)﴾ Hac

مختار الصحاح
● [**عفا**] ع ف ا: **العَفَاءُ** (fetha ve med ile): toprak. Safvân b. Muhriz dedi ki: “Evime girip bir ekmek yiyip üzerine su içtiğimde, dünya üzerine **العَفَاء**.” Ve **عَفْوُ المال**: nafakadan artan şeydir. Dedim: Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü ﴿Sana neyi infak edeceklerini sorarlar; de ki: **العفو**﴾. Dedim: Allah Teâlâ’nın sözü ﴿**خذ العفو**﴾ ise, yani erkeklerin ahlâkından kolay olanı al; onlara karşı ince eleyip sık dokuma. Dedi ki: “Ona malının **عفو**sunu verdi” denir; yani isteme olmaksızın verdi. Ve “Beni seninle çıkmaktan **أعْفِنِي**” denir; yani beni ondan bırak. Ve “Onunla çıkmaktan onu **اسْتَعْفَاهُ**” denir; yani ondan **الإِعْفَاءَ**ı istedi. Ve Allah onu **عَافَاهُ** ve onu **أعْفَاهُ** aynı anlamdadır. İsim **العَافِيةُ**dir; o, Allah’ın kuldan savmasıdır. Ve masdarın yerine konur; “Allah ona **عافية** verdi” denir. Ve **عَفَا** ev (menzil) eskidi. Ve rüzgâr onu **عَفَتْهُ**; geçişli de olur, geçişsiz de; ikisinin bâbı **عدا**’dır. Ve rüzgâr onu **عَفَّتْه** de; mübalağa için şeddelendi. Ve **تَعَفَّى** ev, **عفا** gibidir. Ve “Günahından **عَفَا** etti” yani onu bıraktı ve onu cezalandırmadı; bâbı **عدا**’dır. Ve **العَفُوُّ** “**فعُول**” üzere: çok affeden. Ve saç, bitki ve başkası **عَفَا** etti: çoğaldı; bâbı **سما**’dır. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü ﴿**حتًى عَفَوا**﴾ yani çoğaldılar. Ve başkası onu hafifletmeyle **عَفَاهُ** etti; ve onu çoğalttığında **أعْفَاهُ**. Hadiste: ﴿Bıyıkların kısaltılması ve sakalların **تُعفى** edilmesi emredildi﴾. Ve onu **عَفَاهُ** (bâbı **عدا**’dan) ve onu **اعْتَفاهُ** da: ona gelip iyiliğini istediğinde. Ve **العُفاةُ**: iyilik talep edenler; tekili **عافٍ**.

الراغب
عفا
- **العفو**: bir şeyi almak üzere yönelme; “onu **عفاه** etti ve onu **اعتفاه** etti” denir; yani onda olanı alarak ona yöneldi. Ve rüzgâr evi **عفت** etti: ona yöneldi, izlerini alarak. Bu bakışla şair dedi ki:
- 323 - “Eskime onun beldelerini aldı”
(Adî b. er-Rikâ‘ el-Âmilî’nin divanında s. 49’da bir beytin ikinci yarısıdır; tamamı:
[“Diyarları vehimle tanıdı da ona tekrar tekrar geldi * eskime onun beldelerini aldıktan sonra”]
Ve Râgıb’ın tefsirinde varak 52’dedir.)
Ve ev **عفت** etti: sanki o, eskimeye yöneldi. Ve bitki ve ağaç **عفا** etti: artışı almak üzere yöneldi; senin “bitki artışa girdi” demen gibi. Ve ondan **عفوت** ettim: onun günahını gidermeye yöneldim, onu ondan çevirerek; böylece mef‘ûl hakikatte bırakılmıştır; ve **(عن)** gizli bir şeye bağlıdır; o hâlde **العفو**: günahı bırakıp geçmektir. Allah Teâlâ dedi ki: }**فمن عفا وأصلح**﴿[Şûrâ/40]،﴾**وأن تعفوا أقرب للتقوى**﴿[Bakara/237]،﴾**ثم عفونا عنكم**﴿[Bakara/52]،﴾**إن نعف عن طائفة منكم**﴿[Tevbe/66]،﴾**فاعف عنهم**﴿[Âl-i İmrân/159]، ve sözü:﴾**خذ العفو**﴿[A‘râf/199] yani ona yönelmesi ve onu alması kolay olan şey. Ve “İnsanlardan **العفو** ile muamele et” anlamındadır denildi. Ve sözü:﴾**ويسئلونك ماذا ينفقون قل العفو**{ [Bakara/219] yani infakı kolay olan şey. Ve onların sözü: “**عفوا** verdi”; böylece **عفوا** masdar olup hâl yerindedir; yani “verdi ve hâli **العافي** hâli idi”; yani almak üzere yönelen; güzel sayılan manaya işaret olarak; o da şairin sözüdür:
- 324 - “Sanki ona, senin ondan istediğin şeyi veriyorsun”
(Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın, Hısn b. Huzeyfe b. Bedr’i övdüğü kasideden ikinci yarısıdır; ilk yarısı:
“Onu, ona geldiğinde güler yüzlü görürsün”
Divanında s. 68’dedir.)
Ve onların duada sözü: “(**أسألك العفو والعافية**)” yani cezanın terk edilmesi ve selâmet. Ve Allah Teâlâ’nın vasfında dedi: }**إن الله كان عفوا غفورا**{ [Nisâ/43]. Ve sözü: “(**وما أكلت العافية فصدقة**)” yani kuş, yaban hayvanı ve insanın rızık talep edenleri. Ve “Şunu **أعفيت**” yani onu **يعفو** etsin ve çoğalsın diye bıraktım. Ondandır “(**أعفوا اللحى**)” denildi. Ve **العفاء**: kıldan ve tüyden çoğalan şeydir. Ve **العافي**: tencereyi ödünç alanın, tenceresinde çorbadan geri çevirdiği şeydir.

ملخص اللسان:
1.     **عَفَا يَعْفُو العفو**: günahı aşmak ve onun üzerine cezayı terk etmektir; aslı silme ve yok etmedir.
2.     **العَفْو** ise, Allah Teâlâ’nın kulunun günahlarını ondan silmesi olarak vasfettiğimiz şeydir.
3.     **العافية** ise, Allah Teâlâ’nın onu hastalıktan veya belâdan esen kılmasıdır; o, sağlıktır; hastalığın zıddıdır.
4.     Rüzgârlar izleri **عفَت** ettiğinde: onları eskitti ve sildiğinde.
5.     ﴿Sana neyi infak edeceklerini sorarlar; de ki: **العَغْوَ**﴾; Ebû İshâk dedi ki: **العَفْو** çokluk ve fazlalıktır; zekât farz kılınana kadar fazlayı infak etmeleri emredildi. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **خُذِ العَفْوَ**; denildi ki: **العَفْو** külfetsiz gelen fazlalıktır.

لسان العرب
● - **عفا**: Allah Teâlâ’nın isimlerinde: **العَفُوُّ**; o, **العَفْو**dan “**فَعُولٌ**”dur; **العَفْو** ise günahı aşmak ve onun üzerine cezayı terk etmektir; aslı silme ve yok etmedir; o, mübalağa kalıplarındandır. “**عَفَا يَعْفُو عَفْواً**” denir; o hâlde o **عافٍ** ve **عَفُوٌّ**dur. Leys dedi ki: **العَفْو**: Allah’ın, عز وجل, yaratıklarından **عَفْو**udur; Allah Teâlâ **العَفُوُّ الغَفُور**dur. Ve her kim cezayı hak etti de sen onu bıraktınsa, onu **عَفَوْتَ** etmiş olursun. İbnü’l-Enbârî, Allah Teâlâ’nın sözü ﴿**عَفَا الله عنكَ** niçin onlara izin verdin﴾ hakkında dedi: Allah seni sildi; rüzgârların izleri **عفَت** etmesi sözünden alınmıştır; onları eskitti ve sildiğinde. Ve izler **عَفَت** etti; **تَعْفُو عُفُوّاً**: lâzım ve müteaddî lafzı birdir. Ezherî dedi ki: Şemr’in hattıyla Ebû Zeyd’den okudum: Allah Teâlâ kuldan **عَفْواً** etti; rüzgâr izi **عفاءً** sildi; böylece iz **عُفُوّاً** oldu. Ve Ebû Bekir’in hadîsinde: “Allah’tan **العَفْو** ve **العافية** ve **المُعافاة** isteyin.” **العَفْو** ise, Allah Teâlâ’nın kulunun günahlarını ondan silmesi olarak vasfettiğimiz şeydir; **العافية** ise, Allah Teâlâ’nın onu hastalıktan veya belâdan esen kılmasıdır; o, sağlıktır; hastalığın zıddıdır. “Allah ona **عافاه** etti ve onu **أَعْفاه** etti” denir; yani ona hastalıklardan ve belâlardan **العافية**yi bağışladı. **المُعافاة** ise, Allah’ın seni insanlardan esen kılması ve onları senden esen kılmasıdır; yani seni onlardan müstağni kılar ve onları senden müstağni kılar; onların eziyetini senden ve senin eziyetini onlardan çevirir. Ve denildi ki: o, **العفو**dan bir **مُفاعَلَة**dır; o da insanların affetmesi ve onların da ondan affetmesidir. Leys dedi ki: **العافية** Allah Teâlâ’nın kuldan savmasıdır. “Allah ona **عافيةً** verdi” denir; o, hakiki masdarın yerine konulan bir isimdir; o ise **المُعافاة**dır. Ve “**فاعلة**” üzere birçok masdar gelmiştir; “Develerin **راغِيَة**sini ve koyunların **ثاغِيَة**sini işittim” dersin; yani onların böğürmesini ve melemesini işittim. İbn Sîde dedi ki: Allah onu **أَعْفاهُ** etti ve ona **عافاهُ** etti; **مُعافاةً** ve **عافِيَةً** masdardır; **العاقِبة** ve **الخاتِمة** gibi: onu sağlıklı kıldı ve onu iyileştirdi. Ve günahından **عَفا** etti: yüz çevirdi. Ve Allah ondan **عَفا** etti ve onu **أَعْفاهُ** etti. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Kardeşinden kendisine bir şey **عُفِيَ** edilene…﴾; Ezherî dedi ki: Bu âyet müşkildir… (metin burada olduğu gibi devam eder).

مقاييس اللغة:
(**عفو**) **العين** ve **الفاء** ve illetli harf: iki asıldır; birisi bir şeyi terk etmeye, diğeri onu talep etmeye delâlet eder. Sonra ona birçok fer‘ döner; manada birbirinden ayrılmaz.
Birincisi: **العَفْو**: Allah Teâlâ’nın yaratıklarından **عَفْو**u; bu, onları bırakmasıdır; onları cezalandırmaz; kendisinden bir fazl olarak. Halîl dedi ki: Her kim cezayı hak etti de sen onu bıraktınsa, onu **عفوت** etmiş olursun. “Ondan **عفا** etti; **يعفُو**; **عَفْواً**” denir. … (metin burada olduğu gibi devam eder).

القاموس المحيط:
Ve **العَفْوُ**: Allah’ın, جل وعز, yaratıklarından **عَفْو**udur; ve **الصَّفْحُ**; ve hak edenin cezasını terk etmektir. … (metin burada olduğu gibi devam eder).

تاج العروس:
(**العفو**: Allah عزوجل’ün yaratıklarından **العفو**u ve ayrıca **الصفح**… ) … (metin burada olduğu gibi devam eder).
