# عقب — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D8%A8/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: عقب

- العقب: مؤخر الرجل، وقيل: عقب، وجمعه: أعقاب، وروي: (ويل للإعقاب من النار) (الحديث عن عبد الله بن عمرو قال: تخلف النبي عنا في سفرة سافرناها، فأدركنا وقد أرهقنا العصر، فجعلنا نتوضأ ونمسح على أرجلنا، فنادى بأعلى صوته: ويل للأعقاب من النار. أخرجه البخاري في الوضوء باب غسل الرجلين 1/265؛ ومسلم برقم (241) ) واستعير العقب للولد وولد الولد. قال تعالى: ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه﴾ [الزخرف/28]، وعقب الشهر، من قولهم: جاء في عقب الشهر، أي: آخره، وجاء في عقبه إذا بقيت منه بقية، ورجع على عقبه: إذا انثنى راجعا، وانقلب على عقبيه، نحو رجع على حافرته (ومثلها يقال: ارتد على أدباره، ونكس على رأسه، وارتكس في أمره. انظر: جواهر الألفاظ ص 384)، ونحو: ﴿ارتدا على آثارهما قصصا﴾ [الكهف/64]، وقولهم: رجع عوده على بدئه (ومثله يقال: عاد إلى أصله، واعتمد على جذله، وصار في معدنه، وتبوأ ضواحي عطنه، وأوى إلى محكم أساسه.
انظر: جواهر الألفاظ ص 222)، قال: ﴿ونرد على أعقابنا﴾ [الأنعام/71]، ﴿انقلبتم على أعقابكم﴾ [آل عمران/144]، ﴿ومن ينقلب على عقبيه﴾ [آل عمران/144]، و ﴿نكص على عقبيه﴾ [الأنفال/48]، ﴿فكنتم على أعقابكم تنكصون﴾ [المؤمنون/66]. وعقبه: إذا تلاه عقبا، نحو دبره وقفا، والعقب والعقبى يختصان بالثواب نحو: ﴿خير ثوابا وخير عقبا﴾ [الكهف/44]، وقال تعالى: ﴿أولئك لهم عقبى الدار﴾ [الدار/22]، والعاقبة إطلاقها يختص بالثواب نحو: ﴿والعاقبة للمتقين﴾ [القصص/83]، وبالإضافة قد تستعمل في العقوبة نحو: ﴿ثم كان عاقبة الذين أساءوا﴾ [الروم/10]، وقوله تعالى: ﴿فكان عاقبتهما أنهما في النار﴾ [الحشر/17]، يصح أن يكون ذلك استعارة من ضده، كقوله: ﴿فبشرهم بعذاب أليم﴾ [آل عمران/21]. والعقوبة والمعاقبة والعقاب يختص بالعذاب، قال: ﴿فحق عقاب﴾ [ص/14]، ﴿شديد العقاب﴾ [الحشر/4]، ﴿وإن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به﴾ [النحل/126]، ﴿ومن عاقب بمثل ما عوقب به﴾ [الحج/60]، والتعقيب: أن يأتي بشيء بعد آخر، يقال: عقب الفرس في عدوه. قال: ﴿له معقبات من بين يديه ومن خلفه﴾ [الرعد/11]، أي: ملائكة يتعاقبون عليه حافظين له. وقوله: ﴿لا معقب لحكمه﴾ [الرعد/41] أي: لا أحد يتعقبه ويبحث عن فعله، من قولهم: عقب الحاكم على حكم من قبله: إذا تتبعه. قال الشاعر:
*وما بعد حكم الله تعقيب*
(لم أجده)
ويجوز أن يكون ذلك نهيا للناس أن يخوضوا في البحث عن حكمه وحكمته إذا خفيت عليهم، ويكون ذلك من نحو النهي عن الخوض في سر القدر (لقوله صلى الله عليه وسلم: (إذا ذكر القدر فأمسكوا) أخرجه الطبراني وأبو نعيم). وقوله تعالى: ﴿ولى مدبرا ولم يعقب﴾ [النمل/10]، أي: لم يلتفت وراءه. والاعتقاب: أن يتعاقب شيء بعد آخر كاعتقاب الليل والنهار، ومنه: العقبة أن يتعاقب اثنان على ركوب ظهر، وعقبة الطائر: صعوده وانحداره، وأعقبه كذا: إذا أورثه ذلك، قال: ﴿فأعقبهم نفاقا﴾ [التوبة/77]، قال الشاعر:
*- له طائف من جنة غير معقب *
(هذا عجز بيت لامرئ القيس، ويروى: به عرة أو طائف غير معقب
وصدره:
*ويخصد في الآرى حتى كأنما*
وهو في ديوانه ص 34)
أي: لا يعقب الإفاقة، وفلان لم يعقب، أي: لم يترك ولدا، وأعقاب الرجل: أولاده. قال أهل اللغة: لا يدخل فيه أولاد البنت؛ لأنهم لم يعقبوه بالنسب، قال: وإذا كان له ذرية فإنهم يدخلون فيها، وامرأة معقاب: تلد مرة ذكرا ومرة أنثى، وعقبت الرمح: شددته بالعقب، نحو: عصبته: شددته بالعصب، والعقبة: طريق وعر في الجبل، والجمع: عقب وعقاب، والعقاب سمي لتعاقب جريه في الصيد، وبه شبه في الهيئة الراية، والحجر الذي على حافتي البئر، والخيط الذي في القرط، واليعقوب: ذكر الحجل لما له من عقب الجري (انظر: المجمل 3/620).

### Türkçe

- **العقب**: adamın ayağının arkası; ve denildi ki: **عقب**; ve onun çoğulu: **أعقاب**. Ve rivayet olundu: (Ateşten **الإعقاب**’a yazıklar olsun) (hadis, **عبد الله بن عمرو**’dan: “Peygamber, yaptığımız bir seferde bizden geri kaldı; bize yetiştiğinde ikindiyi bize ağırlaştırmıştık; biz abdest alıyor ve ayaklarımızın üzerine mesh ediyorduk; en yüksek sesiyle seslendi: Ateşten **الأعقاب**’a yazıklar olsun.” Bunu Buhârî, **الوضوء**’da, “Ayakların yıkanması” babında 1/265’te; Müslim de (241) numarayla çıkarmıştır). Ve **العقب** çocuk ve çocuğun çocuğu için ödünç alınmıştır. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve onu, **عقبه**’sinde kalıcı bir kelime kıldı﴾ [**الزخرف**/28]. Ve ayın **عقب**’ı; onların “ayın **عقب**’ında geldi” sözünden; yani: onun sonu. Ve ondan bir kalıntı kaldığında “onun **عقبه**’sinde geldi” denir. Ve “**عقبه**’si üzerine döndü”: geri dönen olarak bükülüp döndüğünde. Ve “iki **عقبيه**’si üzerine döndü”; “nalı üzerine döndü” gibi. (Bunun benzeri şöyle denir: “arkaları üzerine döndü”, “başının üzerine ters çevrildi”, “işinde başaşağı oldu”. Bak: **جواهر الألفاظ** s. 384). Ve şu gibi: ﴿İkisi izleri üzerine iz sürerek geri döndüler﴾ [**الكهف**/64]. Ve onların “odunu başlangıcına döndü” sözü. (Bunun benzeri şöyle denir: “aslına döndü”, “kütüğüne dayandı”, “madeninde oldu”, “sulak yerinin çevrelerine yerleşti”, “sağlam temelinin yanına sığındı”. Bak: **جواهر الألفاظ** s. 222). Dedi ki: ﴿Ve **أعقابنا**’mız üzerine döndürülürüz﴾ [**الأنعام**/71]. ﴿**أعقابكم** üzerine döndünüz﴾ [**آل عمران**/144]. ﴿Kim iki **عقبيه**’si üzerine dönerse﴾ [**آل عمران**/144]. Ve ﴿iki **عقبيه**’si üzerine geri çekildi﴾ [**الأنفال**/48]. ﴿Siz iki **أعقابكم**’ınız üzerinde geri çekiliyordunuz﴾ [**المؤمنون**/66]. Ve “**عقبه**”: onu ardınca, peş peşe izlediğinde; “**دبره**” ve “**قفا**” gibi. Ve **العقب** ile **العقبى** sevaba mahsustur; şu gibi: ﴿Sevapça daha hayırlı ve **عقبا**’ca daha hayırlı﴾ [**الكهف**/44]. Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿İşte onlar için yurdun **عقبى**’sı vardır﴾ [**الدار**/22]. Ve **العاقبة**’nin mutlak kullanımı sevaba mahsustur; şu gibi: ﴿Ve **العاقبة** takvâ sahiplerinindir﴾ [**القصص**/83]. Ve izafetle, cezada da kullanılabilir; şu gibi: ﴿Sonra kötülük edenlerin **عاقبة**’si oldu﴾ [**الروم**/10]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿İkisinin **عاقبتهما**’sı, ikisinin de ateşte olması oldu﴾ [**الحشر**/17]. Bu, zıddından bir istiare olması sahih olur; şu sözü gibi: ﴿Onları elem verici bir azapla müjdele﴾ [**آل عمران**/21]. Ve **العقوبة** ve **المعاقبة** ve **العقاب** azaba mahsustur. Dedi ki: ﴿Artık **عقاب** hak oldu﴾ [**ص**/14]. ﴿**العقاب**’ı şiddetli﴾ [**الحشر**/4]. ﴿Eğer **عاقبتم** ise, size **عوقبتم** olunanın misliyle **عاقبوا** edin﴾ [**النحل**/126]. ﴿Ve kim, kendisine **عوقب** olunanın misliyle **عاقب** ederse﴾ [**الحج**/60]. Ve **التعقيب**: bir şeyin ardından başka bir şey getirmektir. “At, koşusunda **عقب** etti” denir. Dedi ki: ﴿Onun önünden ve arkasından **معقبات** vardır﴾ [**الرعد**/11]; yani: onu koruyarak onun üzerinde nöbetleşen melekler. Ve O’nun sözü: ﴿O’nun hükmüne **معقب** yoktur﴾ [**الرعد**/41]; yani: onu izleyip onun fiilini araştıran hiç kimse yoktur; onların “öncekinden bir hüküm üzerine hâkim **عقب** etti” sözünden: onu takip ettiğinde. Şair dedi ki:
*Ve Allah’ın hükmünden sonra **تعقيب** yoktur*
(bulamadım)
Ve bu, insanlara, kendilerine gizli kaldığında O’nun hükmü ve hikmeti hakkında araştırmaya dalmalarını yasaklama olabilir; ve bu, kader sırrına dalmayı yasaklama türündendir (Peygamber’in -sallallahu aleyhi ve sellem- sözü için: “Kader anıldığında susun.” Bunu Taberânî ve Ebû Nuaym çıkarmıştır). Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Sırtını dönerek yöneldi ve **يعقب** etmedi﴾ [**النمل**/10]; yani: arkasına dönüp bakmadı. Ve **الاعتقاب**: bir şeyin ardından başka bir şeyin nöbetleşmesi; gece ile gündüzün **اعتقاب**’ı gibi. Ve ondan: **العقبة**: iki kişinin bir binek sırtına binmede nöbetleşmesidir. Ve kuşun **عقبة**’si: onun yükselmesi ve inişidir. Ve “ona şunu **أعقبه** etti”: bunu ona miras bıraktığında. Dedi ki: ﴿Onlara **نفاقا** **فأعقبهم** etti﴾ [**التوبة**/77]. Şair dedi ki:
*- Onun için, ardından gelmeyen bir cennetten bir dolaşan vardır *
(Bu, İmru’ul-Kays’ın bir beytinin ikinci yarısıdır; “onda bir uyuz ya da ardından gelmeyen bir dolaşan” diye de rivayet edilir. İlk yarısı:
*Ve **الآرى** içinde kemirir, ta ki sanki*
Ve onun divanında s. 34’tedir)
Yani: ayılma onu takip etmez. Ve “falanca **لم يعقب**”: yani: çocuk bırakmadı. Ve adamın **أعقاب**’ı: onun çocuklarıdır. Dil ehli dedi ki: kızın çocukları buna girmez; çünkü nesep bakımından onu **يعقب** etmediler. Dedi ki: Eğer onun zürriyeti varsa, onlar bunun içine girer. Ve **امرأة معقاب**: bir defa erkek, bir defa dişi doğurur. Ve “mızrağı **عقبت** ettim”: onu **العقب** ile sıkıca bağladım; “onu **عصبته** ettim”: onu sinirle sıkıca bağladım gibi. Ve **العقبة**: dağda sarp bir yol. Ve çoğulu: **عقب** ve **عقاب**. Ve **العقاب**, avda koşusunun nöbetleşmesi sebebiyle adlandırıldı; ve onunla şekil bakımından sancak, kuyunun iki kenarı üzerindeki taş, küpedeki ip benzetildi. Ve **اليعقوب**: koşunun **عقب**’ı bulunduğu için kekliğin erkeğidir (bak: **المجمل** 3/620).
