# عقب — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D8%A8/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: عقب

عاقبة كلّ شيءٍ: آخره. وقولهم: ليست لفلانٍ عاقبةٌ، أي ولد. وفي الحديث: "السيِّد والعاقب" فالعاقب: مَن يخلف السيدَ بعده. وقول النبي صلى الله عليه وسلم: "أنا العاقب" يعني آخر الأنبياء، وكلُّ من خَلَفَ بعد شيء فهو عاقِبُه. والعَقِب، بكسر القاف: مؤخَّر القدم، وهي مؤنّثة. وعقب الرجلِ أيضا: وَلَده وولد ولده. وفيها لغتان عَقِبٌ وعَقْب بالتسكين. وهي أيضاً مؤنَّثة عن الأخفش: وعَقَبَ فلانٌ مكانَ أبيه عاقبةً، أي خَلَفَه. وعقَبْتَ الرجلَ في أهله، إذا بغيتَه بشرٍّ وخَلَفته. وعقَبْتُه أيضاً، إذا ضربتَ عَقِبه. والعقْب، بالتسكين: الجري يجيء بعد الجري الأول. تقول: لهذا الفرس عَقْبٌ حسن. والعُقْب والعُقُب: العاقبة. ومنه قوله تعالى: "هو خيرٌ ثواباً وخيرٌ عُقُباً" وتقول أيضاً: جئت في عُقْب شهر رمضان، وفي عُقْبانِهِ، إذا جئتَ بعد أن يمضيَ كلُّه، وجئتُ في عَقِبه بكسر القاف، إذا جئتَ وقد بقيت منه بقيّة. والعُقْبَةُ: النَوبة، تقول: تمَّت عُقبتُك، وهما يتعاقبان كالليل والنهار. وتقول أيضاً: أخذت من أسيري عُقْبَةً، إذا أخذت منه بدلاً. وعاقبت الرجلَ في الراحلة، إذا ركبت أنت مرَّةً وركب هو مرّة. وعُقْبَةُ الطائر: مسافة ما بين ارتفاعه وانحطاطه. والمِعْقاب: المرأة التي من عادتها أن تلد ذكراً بعد أنثى. والعُقْبة أيضاً: شيءٌ من المرق يردُّه مستعير القدر إذا ردَّها. وقولهم: عليه عِقْبه السَرْوِ والجمال، أي أثر ذلك وهيئته. ويقال أيضاً: ما يفعلُ ذلك إلا عِقْبة القمر، إذا كان يفعله في كل شهرٍ مرّةً. والعَقَب بالتحريك: العَصَب الذي تُعمل منه الأوتار، الواحدة عَقَبة، تقول منه: عَقَبْت السهمَ والقَدَحَ عَقْباً، إذا لويت شيئاً منه عليه. قال الشاعر:
وأسْمَر من قداح النَبْع فَـرعٍ		به عَلمانِ من عَقَبٍ وضَرْسِ
وربَّما شدُّوا به القرط لئلا يزيغ. والعَقَبة: واحدة عِقاب الجبال. واليَعْقوب: ذكر الحَجَل. قال الشاعر:
عالٍ يقَصِّر دونه اليَعْقوبُ
والجمع اليَعاقيب. وإبل مُعاقبة: ترعى مرَّةً في حَمْض ومرة في خلَّة، وأمَّا التي تشرب الماء ثم تعود إلى المَعْطِن ثم تعود إلى الماء فهي العَواقِب. وأعْقَبْت الرجلَ، إذا ركبتَ عُقْبَةً وركب هو عُقْبَةً، مثل المعاقبة. العِقاب: العقوبة؛ وقد عاقبته بذنبه. وقوله تعالى: "فَعاقَبتم"، أي فَغَنِمتم. وعاقبَه أي جاء بعَقِبه فهو مُعاقِبٌ وعقيبٌ أيضاً. والتعقيب مثله. والمُعَقِّبات: ملائكة الليل والنهار؛ لأنهم يتعاقبون، وإنما أنِّث لكثرة ذلك منهم، نحو نَسَّابة وعَلاَّمة. والمعقِّبات: اللواتي يقمن عند أعجاز الإبل المعترِكات على الحوض، فإذا انصرفت ناقةٌ دخلت مكانها أخرى؛ وهي الناظرات العُقَب. وعَقَّب العَرْفُج، إذا اصفرّت ثمرته وحان يُبسُه. والتعقيب أيضاً: أن يغزو الرجل ثم يُثَنِّي من سنته. قال طفيلٌ الغَنَويّ يصف الخيل:
طِوالُ الهوادي والمتونُ صليبةٌ		مَغاويرُ فيها للأمير مُعَقَّـب
وعَقَّب في الأمر، إذا تردَّد طلبه مجِدًّا. وتقول: ولَّى فلانٌ مدبِراً ولم يُعَقِّب، أي لم يَعطِف ولم ينتظر. والتعقيب في الصلاة: الجلوس بعد أن يقضيها لدعاءٍ أو مسألة. وفي الحديث: "من عَقَّبَ في صلاةٍ فهو في الصلاة". وتصدَّق فلانٌ بصدقةٍ ليس فيها تعقيبٌ، أي استثناء. وأعقبه بطاعته، أي جازاه. والعُقبى: جزاء الأمر. وأعقَبَ الرجلُ، إذا مات وخلَّفَ عَقِباً، أي ولَداً، وأعقبهُ الطائفُ، إذا كان الجنونُ يعاوده في أوقات. قال امرؤ القيس يصف فرساً:
ويخْضِدُ في الآرِيِّ حتَّى كأنهبه عُرَّةٌ أو طائفٌ غيرُ مُعْقِبِ
والمُعْقِب: نجمٌ يعقب نجماً، أي يطلع بعده. ويقال: أكل أكلةً أعقبته سقماً، أي أورثته. وذهب فلانٌ فأعقبه ابنُه، إذا خَلفه، وهو مثل عَقَبه. وأعقبَ مستعيرُ القدرِ، أي ردَّها وفيها العُقْبة. وقد تَعَقَّبْتُ الرجلَ، إذا أخذته بذنبٍ كان منه. وتَعَقَّبْت عن الخبر، إذا شككتَ فيه وعُدت للسؤال عنه. قال طفيل:
ولم يكُ عما خَبَّروا مُتَعَقَّب
وتَعَقَّب فلانٌ رأيه، أي وجد عاقبتَه إلى خير. واعْتَقَبَ البائع السِلعة، أي حبسها عن المشتري حتَّى يقبض الثمن. وفي الحديث: "المتعقِب ضامن"، يعني إذا تفلت عنده. واعْتَقَبْت الرجلَ: حبسته. وتقول: فعلت كذا فاعتقبتُ منه ندامةً، أي وجدت في عاقبته ندامة. والعُقاب: طائر، وجمع القلَّة أعْقُب؛ لأنَّها مؤنثة، والكثير عِقْبان. وعُقاب عَقَنْباةٌ وعَبَنْقاةٌ وبَعَنْقاة على القلب، أي ذات مخالبَ حِداد. قال الطرماح:
عُقاب عَقَنْباة كأنَّ وظـيفَـهـا		وخَرطومَها الأعلى بنارٍ مُلَوَّحُ
والعُقاب: عُقاب الراية. والعُقاب: حجرٌ ناتئ في جوف بئرٍ، يخرِق الدِّلاء؛ وصخرةٌ ناتئةٌ في عُرض جبل شِبه مِرقاة.

### Türkçe

**عاقبة** her şeyin: sonudur. Ve onların sözü: “Falanın **عاقبة**si yoktur”, yani çocuk. Ve hadiste: “**السيِّد** ve **العاقب**”; artık **العاقب**: efendiden sonra onun yerini alan kimsedir. Ve Peygamber’in صلى الله عليه وسلم sözü: “Ben **العاقب**im”; yani peygamberlerin sonuncusu; ve her kim bir şeyden sonra gelirse o, onun **عاقب**idir. Ve **العَقِب**, **القاف**’ın kesresiyle: ayağın arkasıdır; ve o müennestir. Ve erkeğin **عقب**i de: çocuğu ve çocuğunun çocuğudur. Ve onda iki lugat vardır: **عَقِبٌ** ve sükûn ile **عَقْب**. Ve o, el-Ahfeş’ten: müennestir. Ve “Falan, babasının yerini **عاقبةً** olarak **عَقَبَ** etti”, yani onun yerine geçti. Ve “Sen adamı ailesinde **عقَبْتَ**”, eğer ona kötülükle kastettin ve onun yerine geçtin (demektir). Ve “Ben onu **عقَبْتُ**” da (denir), eğer onun **عَقِب**ini (ayağının arkasını) dövdünse. Ve **العقْب**, sükûn ile: ilk koşudan sonra gelen koşudur. Dersin ki: “Bu at için güzel bir **عَقْبٌ** vardır.” Ve **العُقْب** ve **العُقُب**: **العاقبة**dir. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “O, sevapça daha hayırlı ve **عُقُباً** daha hayırlıdır.” Ve yine dersin ki: “Ramazan ayının **عُقْب**unda geldim” ve “onun **عُقْبانِهِ**nda”, eğer bütünü geçtikten sonra geldiysen; ve “onun **عَقِبه**inde, **القاف**’ın kesresiyle (geldim)”, eğer ondan bir kalıntı kalmışken geldiysen. Ve **العُقْبَةُ**: nöbettir; dersin ki: “Senin **عُقبتُك** tamam oldu”; ve onlar gece ve gündüz gibi birbirini izlerler. Ve yine dersin ki: “Esirimden bir **عُقْبَةً** aldım”, eğer ondan bir bedel aldıysan. Ve “Adamla binek üzerinde **عاقبت**”, eğer sen bir kere bindin ve o bir kere bindiyse. Ve kuşun **عُقْبَةُ**si: yükselişi ile inişi arasındaki mesafedir. Ve **المِعْقاب**: âdeti, dişiden sonra erkek doğurmak olan kadındır. Ve **العُقْبة** ayrıca: tencereyi ödünç alanın, onu geri verdiğinde geri çevirdiği (iade ettiği) çorbadan bir şeydir. Ve onların sözü: “Onun üzerinde **عِقْبه** **السَرْوِ** ve güzellik(ler) vardır”; yani onun izi ve heyeti. Ve yine denir: “Bunu ancak **عِقْبة القمر** yapar”; eğer onu her ay bir kere yapıyorsa. Ve **العَقَب** hareke ile: kirişlerin yapıldığı sinirdir; bir tanesi **عَقَبة**dir. Ondan dersin ki: “Oku ve **القَدَح**ı **عَقْباً** olarak **عَقَبْتُ**”, eğer ondan bir şeyi onun üzerine büktüysen. Şair dedi ki:
وأسْمَر من قداح النَبْع فَـرعٍ		به عَلمانِ من عَقَبٍ وضَرْسِ
Ve bazen onunla küpeyi, kaymasın diye bağlarlardı. Ve **العَقَبة**: dağların **عِقاب**ının bir tanesidir. Ve **اليَعْقوب**: **الحَجَل**in erkeğidir. Şair dedi ki:
عالٍ يقَصِّر دونه اليَعْقوبُ
Ve çoğulu **اليَعاقيب**dir. Ve **إبل مُعاقبة**: bir kere **حَمْض**da, bir kere **خلَّة**de otlar; suyu içip sonra **المَعْطِن**e dönüp sonra suya dönen ise **العَواقِب**dir. Ve “Adamı **أعْقَبْت**”, eğer sen bir **عُقْبَةً** bindin ve o bir **عُقْبَةً** bindiyse; **المعاقبة** gibi. **العِقاب**: ceza; ve onu günahı sebebiyle **عاقبتُه**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فَعاقَبتم**”, yani ganimet aldınız. Ve “Ona **عاقبَه**”, yani onun **عَقِب**iyle geldi; böylece o **مُعاقِبٌ** ve ayrıca **عقيبٌ**dir. Ve **التعقيب** de onun gibidir. Ve **المُعَقِّبات**: gece ve gündüz melekleridir; çünkü onlar birbirini izlerler; ancak bu, onlardan bunun çokluğu sebebiyle müennestir; **نَسَّابة** ve **عَلاَّمة** gibi. Ve **المعقِّبات**: havuz üzerinde birbirine giren develerin sağrıları yanında duran kadınlardır; bir deve ayrılınca onun yerine bir başkası girer; ve onlar **العُقَب**ı gözetenlerdir. Ve **العَرْفُج** **عَقَّب** etti, eğer meyvesi sarardı ve kuruması vakti geldi. Ve **التعقيب** ayrıca: adamın gazaya çıkması, sonra senesinde ikinciyi yapmasıdır. Tufeyl el-Ganevî atları vasfederek dedi ki:
طِوالُ الهوادي والمتونُ صليبةٌ		مَغاويرُ فيها للأمير مُعَقَّـب
Ve “İşte **عَقَّب** etti”, eğer onu ciddi olarak istemeyi tekrar tekrar yaptıysa. Ve dersin ki: “Falan sırtını dönerek gitti ve **لم يُعَقِّب**”; yani dönmedi ve beklemedi. Ve namazda **التعقيب**: onu bitirdikten sonra dua veya istek için oturmaktır. Ve hadiste: “Kim bir namazda **عَقَّبَ** ederse o namazdadır.” Ve falan, içinde **تعقيب** olmayan bir sadaka verdi; yani istisna. Ve “Onu itaatiyle **أعقبه**”, yani onu mükâfatlandırdı. Ve **العُقبى**: işin karşılığıdır. Ve adam **أعقَبَ** etti, eğer öldü ve bir **عَقِباً** bıraktıysa; yani çocuk. Ve “Onu **أعقبه** **الطائفُ**”, eğer delilik ona vakitlerde geri dönüyorsa. İmru’ul-Kays bir atı vasfederek dedi ki:
ويخْضِدُ في الآرِيِّ حتَّى كأنهبه عُرَّةٌ أو طائفٌ غيرُ مُعْقِبِ
Ve **المُعْقِب**: bir yıldızın ardından gelen yıldızdır; yani ondan sonra doğar. Ve denir: “Bir lokma yedi; onu hastalığa **أعقبته**”; yani ona miras bıraktı. Ve falan gitti; böylece oğlu onu **فأعقبه** etti, eğer onun yerine geçtiyse; ve o, onun **عَقَبه**i gibidir. Ve tencereyi ödünç alan **أعقبَ** etti; yani onu geri verdi ve içinde **العُقْبة** vardı. Ve “Adamı **تَعَقَّبْتُ**”, eğer ondan olan bir günah sebebiyle onu yakaladıysan. Ve “Haberden **تَعَقَّبْتُ**”, eğer onda şüphe ettin ve onu sormaya geri döndüysen. Tufeyl dedi ki:
ولم يكُ عما خَبَّروا مُتَعَقَّب
Ve “Falan, görüşünü **تَعَقَّب** etti”; yani onun **عاقبة**sini hayra buldu. Ve satıcı, malı **اعْتَقَبَ** etti; yani bedeli kabzedinceye kadar onu müşteriden alıkoydu. Ve hadiste: “**المتعقِب** garantördür”; yani onun yanında kaçıp giderse. Ve “Adamı **اعْتَقَبْتُ**”: onu hapsettim. Ve dersin ki: “Şunu yaptım; ondan **اعتقبتُ** bir pişmanlık”; yani onun **عاقبة**sinde bir pişmanlık buldum. Ve **العُقاب**: bir kuştur; azlık çoğulu **أعْقُب**dur; çünkü o müennestir; ve çokluk (çoğulu) **عِقْبان**dır. Ve **عُقاب**: **عَقَنْباةٌ** ve **عَبَنْقاةٌ** ve kalb ile **بَعَنْقاةٌ**; yani keskin pençeli. et-Tırimmâh dedi ki:
عُقاب عَقَنْباة كأنَّ وظـيفَـهـا		وخَرطومَها الأعلى بنارٍ مُلَوَّحُ
Ve **العُقاب**: sancağın **عُقاب**ıdır. Ve **العُقاب**: bir kuyunun içinde dışarı çıkıntı yapan bir taştır; kovaları deler; ve bir dağın eninde, merdivenimsi bir çıkıntı gibi dışarı çıkıntı yapan bir kayadır.
