# عقب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عقب

العقب بفتح فسكون: الجري يجيء بعد الجري الأول. وفي الأساس: ويقال للفرس الجواد هو ذو عفو وعقب، فعفوه: أول عدوه، وعقبه: أن يعقب محضرا أشد من الأول، ومنه قولهم لمقطاع الكلام: لو كان له عقب لتكلم، أي جواب، ومثله في لسان العرب. العقب: الولد. ووالد الولد من الرجل: الباقون بعده، كالعقب ككتف، في المعنيين. تقول: لهذا الفرس عقب حسن، وفرس ذو عقب أي له جري بعد جري. قال امرؤ القيس:
  على العقب جياش كأن اهتزامه                      إذا جاش فيه حميه غلي مرجل قال ابن منظور: وقالوا: عقابا، أي جريا بعد جري. وأنشد ابن الأعرابي:
  يملأ عينيك بالـفـنـاء وير                      ضيك عقابا إن شئت أو نزقا وقول العرب: لا عقب له، أي لم يبق له ولد ذكر، والجمع أعقاب. العثب بالضم و العقب بضمتين مثل عسر وعسر: العاقبة. ومنه قوله تعالى: هو خير ثوابا وخير عقبا. أي عاقبة. العقب بالتسكين وككتف: مؤخر القدم، مؤنثة، منه، كالعقيب كأمير. ونقل شيخنا في هذا أنه لغية رديئة، والمشهور فيه الأول. وفي المصباح: أن عقيبا بالياء صفة وأن استعمال الفقهاء والأصوليين لا يتم إلا بحذف مضاف، وسيأتي. وفي الحديث أنه بعث أم سليم لتنظر له امرأة فقال: انظري إلى عقبيها أو عرقوبيها فقيل لأنه إذا اسود عقباها اسود سائر جسدها. وفي الحديث نهى عن عقب الشيطان في الصلاة وهو أن يضع أليتيه على عقبيه بين السجدتين. وفي حديث علي قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: يا علي إني أحب لك ما أحب لنفسي، وأكره لك ما أكره لنفسي، لا تقرأ وأنت راكع، ولا تصل عاقصا شعرك، ولا تقع على عقبيك في الصلاة فإنها عقب الشيطان، ولا تعبث بالحصى وأنت في الصلاة، ولا تفتح على الإمام. وفي الحديث: ويل للعقب من النار، وويل للأعقاب من النار. قال ابن الأثير: وإنما خص العقب بالعذاب؛ لأنه العضو الذي لم يغسل. وقيل: أراد صاحب العقب، فحذف المضاف؛ وجمعها أعقاب وأعقب. أنشد ابن الأعرابي:
  فرق المقاديم قصار الأعقب

  العقب: بالتحريك: العصب الذي تعمل منه الأوتار الواحدة عقبة. وفي الحديث أنه مضغ عقبا وهو صائم. قال ابن الأثير: هو بفتح القاف: العصب. والعقب من كل شيء: عصب المتنين والساقين والوظيفين يختلط باللحم ويسوى منه الوتر، وقد يكون في جنبي البعير. والعصب: العلباء الغليظ ولا خير فيه. وأما العقب مؤخر القدم فهو من العصب لا من العقب. وفرق ما بين العصب والعقب أن العصب يضرب إلى الصفرة، والعقب يضرب إلى البياض وهو أصلبهما وأمتنهما، وقال أبو حنيفة: قال أبو زياد: العقب: عقب المتنين من الشاة والبعير والناقة والبقرة. وعقب الشيء يعقبه ويعقبه عقبا، وعقبه: شده بعقب. وعقب الخوق وهو حلقة القرط يعقبه عقبا: خاف أن يزيغ فشده بعقب. وعقب السهم والقدح والقوس عقبا إذا لوى شيئا منها عليها، قال دريد بن الصمة:
  وأسمر من قداح النبع فـرع                      به علمان من عقب وضرس في لسان العرب قال ابن بري: صواب هذا البيت: وأصفر من قداح النبع، لأن سهام الميسر توصف بالصفرة، كقول طرفة:
  وأصفر مضبوح نظرت حـواره                      على النار واستودعته كف مجمد ثم قال: وعقب قدحه بالعقب يعقبه عقبا: انكسر فشده بعقب. والعاقبة: مصدر عقب مكان أبيه يعقب، والولد. يقال: ليست لفلان عاقبة، أي ليس له ولد، فهو كالعقب والعقب الماضي ذكرهما، والجمع أعقاب. وكل من خلف بعد شيء فهو عاقبة وعاقب له، وهو اسم جاء بمعنى المصدر كقوله تعالى: ليس لوقعتها كاذبة العقب والعاقب والعاقبة والعقبة بالضم والعقبى والعقب ككتف والعقبان بالضم: آخر كل شيء. قال خالد بن زهير:
  فإن كنت تشكو من خليل مخافة                      فتلك الجوازي عقبها ونصورها

  يقول: حدثنا بما فعلت بابن عويمر، والجمع العواقب والعقب والعقبان والعقبى بضمهما كالعاقبة. وقالوا: العقبى لك في الخير، أي العاقبة وفي التنزيل ولا يخاف عقباها قال ثعلب: معناه لا يخاف الله عز وجل عاقبة ما فعل أي أن يرجع عليه في العاقبة كما نخاف نحن. وفي لسان العرب: جئتك في عقب الشهر، أي ككتف، وعقبه بفتح فسكون وعلى عقبه، أي لأيام بقيت منه عشرة أو أقل. وجئت في عقب الشهر وعلى عقبه، بالضم والتسكين فيهما، وعقبه، بضمتين، وعقبانه بالضم، أي بعد مضيه كله. وحكى اللحياني: جئتك عقب رمضان بالضم أي آخره، وجئت فلانا على عقب ممره، بالضم، وعقبه، بضمتين، وعقبه ككتف، وعقبانه، بالضم، أي بعد مروره. وفي حديث عمر: أنه سافر في عقب رمضان بالتسكين أي في آخره وقد بقيت منه بقية. وقال اللحياني: أتيتك على عقب ذاك بضمتين، وعقب ذاك، بضم فسكون، وعقب ذاك، ككتف، وعقب ذاك، بالتسكين، وعقبان ذاك، بالضم، وجئته عقب قدومه، بالضم، أي بعده. قلت: وفي الفصيح نحو مما ذكر. وفي المزهر: وفي عقب ذي الحجة يقال بالفتح والكسر لما قرب من التكملة، وبضم فسكون لما بعدها. ونقل شيخنا، جئتك على عقبه وعقبانه، أي بالضم وعاقبه وعقبه. قال أبو جعفر: قال ابن عديس: وزاد أبو مسحل: وعقبانه، أي بالكسر. وفي لسان العرب: ويقال: فلان عقبة بني فلان، أي آخر من بقي منهم. وحكى اللحياني: صلينا عقب الظهر، وصلينا أعقاب الفريضة تطوعا، أي بعدها. والعاقب من كل شيء: آخره. والعاقب: السيد. وقيل: الذي دون السيد، وقيل: الذي يخلف السيد بعده. وفي الحديث قدم على النبي صلى الله عليه وسلم نصارى نجران، والسيد والعاقب، والعاقب: الذي يخلف من كان قبله في الخير كالعقوب، كصبور، وقيل: السيد والعاقب هما من رؤسائهم وأصحاب مراتبهم. وقال النبي صلى الله عليه وسلم لي خمسة أسماء: محمد. وأحمد، والماحي يمحو الله بي الكفر، والحاشر أحشر الناس على قدمي، والعاقب. قال أبو عبيد: العاقب: آخر الأنبياء. وفي المحكم: آخر الرسل. وعقبه يعقبه: ضرب عقبه أي مؤخر القدم. يقال: عقبه يعقبه عقبا وعقوبا إذا خلفه. وكل ما خلف شيئا فقد عقبه وعقبه كأعقبه. وأعقب الرجل إذا مات وترك عقبا أي ولدا. يقال: كان له ثلاثة من الأولاد فأعقب منهم رجلان أي تركا عقبا ودرج واحد. وقول طفيل الغنوي:
  كريمة حر الوجه لم تدع هالـكـا                      من القوم هلكا في غد غير معقب يعني أنه إذا هلك من قومها سيد جاء سيد، فهي لم تندب سيدا واحدا لا نظير له، أي أن له نظراء من قومه. وذهب فلان فأعقبه ابنه إذا خلفه، وهو مثل عقبه. وعقب مكان أبيه يعقب عقبا وعاقبة. وعقب إذا خلف. وعقبوا من خلفنا وعقبونا: أتوا. وعقبونا من خلفنا وعقبونا أي نزلوا بعءد ما ارتحلنا. وأعقب هذا هذا، إذا ذهب الأول فلم يبق منه شيء وصار الآخر مكانه. عقب الرجل في أهله: بغاه بشر وخلفه. وعقب في أثر الرجل بما يكره يعقب عقبا. تنوله بما يكره ووقع فيه. والعقبة، بالضم: قدر فرسخين، والعقبة أيضا: قدر ما تسيره، والجمع عقب: قال:
  خودا ضناكا لا تسير العقبا

  أي أنها لا تسير مع الرجال؛ لأنها لا تحتمل ذلك لنعمتها وترفها والعقبة: النوبة. تقول: تمت عقبتك. العقبة: البدل والدولة. والعقبة أيضا: الإبل يرعاها الرجل ويسقيها عقبته أي دولته، كأن الإبل سميت باسم الدولة، أنسد ابن الأعرابي:
  إن علي عقبة أقضيها
  لست بناسيها ولا منسيها أي أنا أسوق عقبتي وأحسن رعيها. وقوله: لست بناسيها ولا منسيها، يقول: لست بتاركها عجزا ولا بمؤخرها، فعلى هذا إنما أراد ولا منسئها، فأبدل الهمزة ياء لإقامة الردف. والعقبة: الموضع الذي يركب فيه. وتعاقب المسافران على الدابة: ركب كل واحد منهما عقبة. وفي الحديث: فكان الناضح يعتقبه منا الخمسة. أي يتعاقبونه في الركوب واحدا بعد واحد. يقال: دارت عقبة فلان أي جاءت نوبته ووقت ركوبه. وفي الحديث: من مشى عن دابته عقبة فله كذا أي شوطا. ويقال: عاقبت الرجل، من العقبة، إذا راوحته في عمل، فكانت له عقبة ولك عقبة، وكذلك أعقبته. ويقول الرجل لزميله: أعقب أي انزل حتى أركب عقبتي، وكذلك كل عمل، ولما تحولت الخلافة إلى الهاشميين عن بني أمية، قال سديف شاعر بني العباس لبني هاشم:
  أعقبي آل هاشم يا ميا يقول: انزلي عن الخلافة حتى يركبها بنو هاشم فتكون لهم العقبة. واعتقبت فلانا من الركوب أي أنزلته فركبت وأعقبت الرجل وعاقبته في الراحلة إذا ركب عقبة وركبت عقبة، مثل المعاقبة. ونقل شيخنا عن الجوهري تقول: أخذت من أسيري عقبة، أي بدلا. وفي لسان العرب: وفي الحديث: سأعطيك منها عقبى أي بدلا عن الإبقاء والإطلاق. وفي النهاية: وفي حديث الضيافة: فإن لم يقروه فله أن يعقبهم بمثل قراه أي يأخذ منهم عوضا عما حرموه من القرى: يقال: عقبهم، مخففا ومشددا، وأعقبهم، إذا أخذ منهم عقبى وعقبة، وهو أن يأخذ منهم بدلا عما فاته. وقال في محل آخر: العقبى: شبه العوض، واستعقب منه خيرا أو شرا: اعتاضه، فأعقبه خيرا، أي عوضه وأبدله، وهو بمعنى قوله:
  ومن أطاع فأعقبه بطاعـتـه                      كما أطاعك وادلله على الرشد وسيأتي. العقبة: الليل والنهار لأنهما يتعقبان. والعقيب كأمير: كل شيء أعقب شيئا، وهما يتعاقبان ويعتقبان إذا جاء هذا وذهب هذا، كالليل والنهار، وهما عقيبان، كل واحد منهما عقيب صاحبه. وعقيبك: الذي يعاقبك في العمل، يعمل مرة وتعمل أنت مرة. وعقب الليل النهار: جاء بعده، وعاقبه: جاء بعقبه، فهو معاقب وعقيب أيضا. العقبة من الطائر: مسافة ما بين ارتفاعه وانحطاطه. ويقال: رأيت عاقبة من طير إذا رأيت طيرا يعقب بعضها بعضا، تقع هذه فتطير، ثم تقع هذه موقع الأولى. وعقبة القدر: قرارته، وهو ما التزق بأسفلها من تابل وغيره. العقبة أيضا: شيء من المرق يرده مستعير القدر إذا ردها أي القدر. وأحسن من هذا قول ابن منظور: مرقة ترد في القدر المستعارة، ثم قال: وأعقب الرجل: رد إليه ذلك. قال الكميت:
  وحاردت النكد الجلاد ولم يكن                      لعقبة قدر المستعيرين معقب

  وكان الفراء يجيزها بالكسر بمعنى البقية. العقبة والعقب من الجمال والسرو والكرم أثره. و قال اللحياني، أي سيماه وعلامته وهيئته ويكسر قال اللحياني: وهو أجود. وفي لسان العرب: وعقبة الماشية في المرعى: أن ترعى الخلة عقبة ثم تحول إلى الحمض، فالحمض عقبتها وكذلك إذا تحولت من الحمض إلى الخلة فالخلة عقبتها، وهذا المعنى أراده ذو الرم  بقوله يصف الظليم:
  ألهـاه آء وتـنـوم وعـقـبـتـه                      من لائح المرو والمرعى له عقب وقال أبو عمرو: النعامة تعقب في مرعى، فمرة تأكل الآء ومرة التنوم وتعقب بعد ذلك في حجارة المرو وهي عقبته ولا يغث عليها القمر: عودته، بالكسر. ويقال عقبة بالفتح وذلك إذا غاب ثم طلع. وقال ابن الأعرابي: عقبة القمر، بالضم: نجم. يقارن القمر في السنة مرة. قال:
  لا تطعم المسك والكافور لمته                      ولا الذريرة إلا عقبة القمـر هو لبعض بني عامر. يقول: يفعل ذلك في الحول مرة، ورواية اللحياني عقبة، بالكسر، وهذا موضع نظر؛ لأن القمر يقطع الفلك في كل شهر مرة، وما أعلم ما معنى قوله يقارن القمر في كل سنة مرة. وفي الصحاح يقال: ما يفعل ذلك إلا عقبة القمر، إذا كان يفعله في كل شهر مرة، انتهى. قال شيخنا: قلت: لعل معناه أنه وإن كان في كل شهر يقطع الفلك مرة إلا أنه يمر بعيدا عن ذلك النجم إلا في يوم من الحول فيجامعه، وهذا ليس بعيدا لجواز اختلاف ممره في كل شهر لممره في الشهر الآخر، كما أومأ إليه المقدسي وغيره، انتهى. العقبة بالتحريك: مرقى صعب من الجبال، أو الجبل الطويل يعرض للطريق فيأخذ فيه وهو طويل صعب شديد وإن كانت خرمت بعد أن تسند وتطول في السماء في صعود وهبوط أطول من النقب و أصعب مرتقى، وقد يكون طولها واحدا. سند النقب فيه شيء من اسلنقاء، وسند العقبة مستو كهيئة الجدار. قال الأزهري: وج العقبة عقاب وعقبات. قلت: وما ألطف قول الحافظ ابن حجر حين زار بيت المقدس:
  قطعنا في محبته عـقـابـا                      وما بعد العقاب سوى النعيم

  ويعقوب اسمه إسرائيل أبو يوسف الصديق عليهما السلام، لا ينصرف في المعرفة للعجمة والتعريف؛ لأنه غير عن جهته فوقع في كلام العرب غير معروف المذهب، كذا قاله الجوهري، وسمي يعقوب بهذا الاسم لأنه ولد مع عيصو في بطن واحد، ولد عيصو قبله وكان يعقوب متعلقا بعقبه خرجا معا، فعيصو أبو الروم. وفي لسان العرب: قال الله تعالى في قصة إبراهيم عليه السلام: وامرأته قائمة فضحكت فبشرناها بإسحاق ومن وراء إسحاق يعقوب زعم أبو زيد والأخفش أنه منصوب وهو في موض  الخفض، عطفا على قوله فبشرناها بإسحاق، ومن وراء إسحاق يعقوب قال الأزهري: وهذا غير جائز عند حذاق النحويين من البصريين والكوفيين. وأما أبو العباس أحمد ابن يحيى فإنه قال: نصب يعقوب بإضمار فعل آخر كأنه قال: فبشرناها بإسحاق ووهبنا لها من وراء إسحاق يعقوب، ويعقوب عنده في موضع النصب لا في موضع الخفض، بالفعل المضمر، ومثله قول الزجاج، وابن الأنباري قال: وقول الأخفش وأبي زيد عندهم خطأ. والبعقوب باللام، قال شيخنا: هو مصروف، لأنه عربي لم يغير وإن كان مزيدا في أوله فليس على وزن الفعل وهو الذكر من الحجل والقطا، قال الشاعر:
  عال يقصر دونه اليعقوب والجمع اليعاقيب. قال ابن بري: هذا البيت ذكره الجوهري على أنه شاهد على اليعقوب لذكر الحجل، والظاهر في اليعقوب هذا أنه ذكر العقاب، مثل اليرخوم ذكر الرخم، واليحبور ذكر الحبارى؛ لأن الحجل لا يعرف لها مثل هذا العلو في الطيران، ويشهد بصحة هذا القول قول الفرزدق:
  يوما تركن لإبراهيم عافية                      من النسور عليه واليعاقيب فذكر اجتماع الطير على هذا القتيل من النسور واليعاقيب، ومعلوم أن الحجل لا يأكل القتلى. وقال اللحياني: اليعقوب: ذكر القبج، قال ابن سيده: فلا أدري ما عنى بالقبج، الحجل أم القطا أم الكروان. والأعرف أن القبج الحجل، وقيل اليعاقيب من الخيل سميت بذلكك تشبيها بيعاقيب الحجل لسرعتها. وقول سلامة بن جندل:
  ولى حثيثا وهذا الشيب يتبعـه                      لو كان يدركه ركض اليعاقيب

  قيل: يعني اليعاقيب من الخيل، وقيل: ذكور الحجل، وقد تعرض له ابن هشام في شرح الكعبية، واستغرب أن يكون بمعنى العقاب. وفي لسان العرب: ويقال: فرس يعقوب: ذو عقب، وقد عقب يعقب عقبا. وزعم الدميري أن المراد باليعاقيب الحجل، لقول الرافعي: يجب الجزاء بقتل المتولد بين اليعقوب والدجاج، قال: وهذا يرد قول من قال: إن المراد في البيتين الأولين هو العقاب، فإن التناسل لا يقع بين الدجاج والعقاب، وإنما يقع بين حيوانين بينهما تشاكل وتقارب في الخلق، كالحمار الوحشي والأهلي. قال شيخنا: ولا ينهض له ما ادعى إلا إذا قيل إن اليعقوب إنما يطلق على العقاب، وأما مع الإطلاق والاشتراك فلا، كما لا يخفى على المتأمل. ويعقوب أربعة من الصحابة انظر في الإصابة. ويعقوب، وفي نسخة يحيى بن سعيد، وعبد الرحمن بن محمد بن علي. ومحمد بن عبد الرحمن بن محمد بن يعقوب. و أبو منصور محمد بن إسماعيل بن سعيد بن علي البوشنجي الواعظ، حدث عن أبي منصور البوشنجي وغيره، وعنه ابن عساكر في شاومانه إحدى قرى هراة، وقع لنا حديثه عاليا في معجمه. وأبو نصر أسعد بن الموفق ابن أحمد القايني الحنفي من شيوخ ابن عساكر، حديثه في المعجم، وذكر ابن الأثير أبا منصور محمد بن إسماعيل بن يوسف بن إسحاق بن إبراهيم النسفي، روى عن جده وعن أبي عثمان سعيد بن إبراهيم بن معقل وأبي يعلى عبد المؤمن بن خلف. وسمع منه أهل بخارى جامع الترمذي ست مرات، وعنه أبو العباس المستغفري، ومات سنة 389 في شهر رمضان، كذا في أنساب البلبيسي، اليعقوبيون: محدثون نسبة كلهم إلى جدهم الأعلى. وأما أبو العباس أحمد ابن أبي يعقوب بن جعفر بن واهب ابن واضح اليعقوبي الكاتب المصري مولى أبي جعفر المنصور صاحب التاريخ فنسبته إلى والده، ذكره الرشاطي. وأبو يعقوب يوسف بن معروف الدستيخني وأبو يعقوب الأذرعي، وأبو يعقوب إسرائيل بن عبد المقتدر بن أحمد الحميدي الإربلي السائح. وأبو الصبر يعقوب ابن أحمد بن علي الحميدي الإربلي، وأبو الفضل صالح بن يعقوب بن حمدون التميمي. وأبو الرجاء يعقوب ابن أيوب بن علي الهاشمي الفارقي، حدث عن أبي علي الخباز وغيره. وأبو عبد الله محمد بن يعقوب بن إسحاق شيخ ابن شاهين، وقد تقدم في خ ض ب ويعقوب بن يوسف بن أحمد بن علي بن أحمد اللؤلؤي النخذي، تفقه ببخارى، وروى عن أبي حفص عمر بن منصور بن جنب البزاز مات ببلده أندخوذ بين بلخ ومرو. محدثون. وإبل معاقبة: ترعى مرة من، وفي نسخة في حمض بالفتح فالسكون ومرة في وفي نسخة من خلة بالضم وهما نبتان، وأما التي تشرب الماء ثم تعود إلى المعطن ثم تعود إلى الماء، فهي العواقب. وعن ابن الأعرابي: وعقبت الإبل من مكان إلى مكان تعقب عقبا وأعقبت، كلاهما تحولت منه إليه ترعى. وقال أيضا: إبل عاقبة: تعقب في مرتع بعد الحمض ولا تكون عاقبة إلا في سنة شديدة تأكل الشجر ثم الحمض قال: ولا تكون عاقبة في العشب. وقال غيره: ويقال: نخلة معاقبة: تحمل عاما وتخلف آخر. وأعقب زيد عمرا في الراحلة وعاقبه إذا ركبا بالنوبة، هذا عقبة، وهذا عقبة، وقد تقدم أيضا. عقب

  الليل النهار: جاء بعده وعاقبه، وعقبه تعقيبا: جاء بعقبه فهو معاقب وعقيب أيضا. والتعقيب مثله، وذهب فلان وعقبه فلان بعد، واعتقبه أي خلفه، وهما يعقبانه ويعتقبان عليه ويتعاقبان: يتعاونان. والمعقبات: الخفظة في قوله عز وجل: له معقبات من بين يديه ومن خلفه والمعقبات: ملائكة الليل والنهار لأنهم يتعاقبون، وإنما أنث لكثرة ذلك منهم، نحو نسابة وعلامة وقرأ بعض الأعراب: له معاقيب. وقال الفراء: المعقبات: الملائكة، ملائكة الليل تعقب ملائكة النهار. قال الأزهري: جعل الفراء عقب بمعنى عاقب، كما يقال: عاقد وعقد، وضاعف وضعف، فكأن ملائكة النهار تحفظ العباد، فإذا جاء الليل جاء معه ملائكة الليل، وصعد ملائكة النهار، فإذا أقبل النهار عاد من صعد وصعد ملائكة الليل، كأنهم جعلوا حفظهم عقبا أي نوبا، وكل من عمل عملا ثم عاد إليه فقد عقب. وملائكة معقبة، ومعقبات جمع الجمع. قول النبي صلى الله عليه وسلم: معقبات لا يخيب قائلهن وهو أن يسبح في دبر صلاته ثلاثا وثلاثين تسبيحة، ويحمده ثلاثا وثلاثين تحميدة، ويكبره أربعا وثلاثين تكبيرة. وهي التسبيحات. سميت معقبات لأنها يخلف بعضها بعضا أو لأنها عادت مرة بعد مرة، أو لأنها تقال عقيب الصلاة. وقال شمر: أراد بقوله معقبات تسبيحات تخلف بأعقاب الناس. قال: والمعقب من كل شيء ما خلف بعقب ما قبله. وأنشد ابن الأعرابي للنمر بن تولب:الليل النهار: جاء بعده وعاقبه، وعقبه تعقيبا: جاء بعقبه فهو معاقب وعقيب أيضا. والتعقيب مثله، وذهب فلان وعقبه فلان بعد، واعتقبه أي خلفه، وهما يعقبانه ويعتقبان عليه ويتعاقبان: يتعاونان. والمعقبات: الخفظة في قوله عز وجل: له معقبات من بين يديه ومن خلفه والمعقبات: ملائكة الليل والنهار لأنهم يتعاقبون، وإنما أنث لكثرة ذلك منهم، نحو نسابة وعلامة وقرأ بعض الأعراب: له معاقيب. وقال الفراء: المعقبات: الملائكة، ملائكة الليل تعقب ملائكة النهار. قال الأزهري: جعل الفراء عقب بمعنى عاقب، كما يقال: عاقد وعقد، وضاعف وضعف، فكأن ملائكة النهار تحفظ العباد، فإذا جاء الليل جاء معه ملائكة الليل، وصعد ملائكة النهار، فإذا أقبل النهار عاد من صعد وصعد ملائكة الليل، كأنهم جعلوا حفظهم عقبا أي نوبا، وكل من عمل عملا ثم عاد إليه فقد عقب. وملائكة معقبة، ومعقبات جمع الجمع. قول النبي صلى الله عليه وسلم: معقبات لا يخيب قائلهن وهو أن يسبح في دبر صلاته ثلاثا وثلاثين تسبيحة، ويحمده ثلاثا وثلاثين تحميدة، ويكبره أربعا وثلاثين تكبيرة. وهي التسبيحات. سميت معقبات لأنها يخلف بعضها بعضا أو لأنها عادت مرة بعد مرة، أو لأنها تقال عقيب الصلاة. وقال شمر: أراد بقوله معقبات تسبيحات تخلف بأعقاب الناس. قال: والمعقب من كل شيء ما خلف بعقب ما قبله. وأنشد ابن الأعرابي للنمر بن تولب:
  ولست بشيخ قد تـوجـه دالـف                      ولكن فتى من صالح الناس عقبا

  يقول: عمر بعدهم وبقي. المعقبات: اللواتي يقمن عند أعجاز الإبل المعتركات على الحوض، فإذا انصرفت ناقة دخلت مكانها أخرى وهي الناظرات العقب. والعقب: نوب الواردة، ترد قطعة فتشرب، فإذا وردت قطعة بعدها فشربت فذلك عقبتها، وقد تقدم الإشارة إليه. والتعقيب: اصفرار ثمرة العرفج وحينونة يبسه من: عقب النبت يعقب عقبا إذا دق عوده واصفر ورقه، عن ابن الأعرابي. التعقيب: أن تغزو ثم تثني أي ترجع ثانيا من سنتك. والمعقب: الذي يعزو غزوة بعد غزوة ويسير سيرا بعد سير، ولا يقيم في أهله بعد القفول. وعقب بصلاة بعد صلاة وغزاة بعد غزاة: والى. وفي الحديث: وإن كل غازية غزت يعقب بعضها بعضا أي يكون الغزو بينهم نوبا، فإذا خرجت طائفة ثم عادت لم تكلف أن تعود ثانية حتى تعقبها أخرى غيرها. ومنه حديث عمر أنه كان كل عام يعقب الجيوش. قال شمر: ومعناه أنه يرد قوما ويبعث آخرين يعاقبونهم. يقال: عقب الغازية بأمثالهم وأعقبوا إذا وجه مكانهم غيرهم. التعقيب: التردد في طلب المجد، هكذا في نسختنا وهو غلط، وصوابه التردد في طلب مجدا كما في لسان العرب والصحاح وغيرهما. ويدل لذلك قوله أيضا: والمعقب: المتبع حقا له ليسترده. وقال غيره: الذي يتبع عقب الإنسان في حق. قال لبيد يصف حمارا وأتانه:
  حتى تهجر في الرواح وهاجه                      طلب المعقب حقه المظلـوم قال ابن منظور: واستشهد به الجوهري على قوله: وعقب في الأمر إذا تردد في طلبه مجدا، وأنشده: وقال: رفع المظلوم وهو نعت للمعقب على المعنى، والمعقب خفض في اللفظ ومعناه أنه فاعل. ويقال أيضا: المعقب: الغريم المماطل. عقبني حقي أي مطلني فيكون المظلوم فاعلا والمعقب مفعولا. وقال غيره: المعقب: الذي يتقاضى الدين فيعود إلى غريمه في تقاضيه. التعقيب: الجلوس بعد أن يقضي الصلاة لدعاء أو مسألة. وفي الحديث: من عقب في صلاة فهو في الصلاة. في حديث أنس بن مالك أنه سئل عن التعقيب في رمضان فأمرهم أن يصلوا في البيوت. قال ابن الأثير: التعقيب: هو أن تعمل عملا ثم تعود فيه. وأراد به هاهنا الصلاة النافلة بعد التراويح، فكره أن يصلوا في المسجد وأحب أن يكون ذلك في البيوت. قلت: وهو رأي إسحاق بن راهويه وسعيد بن جبير. قال شمر: التعقيب: أن يعمل عملا من صلاة أو غيرها ثم يعود فيه من يومه. قال: وسمعت ابن الأعرابي يقول: هو الذي يفعل الشيء ثم يعود ثانية، يقال: صلى من الليل ثم عقب، أي عاد في تلك الصلاة. التعقيب: المكث والانتظار، يقال: عقب فلان في الصلاة تعقيبا إذا صلى فأقام في موضعه ينتظر صلاة أخرى. وفي الحديث: من عقب في صلاة فهو في صلاة أي أقام في مصلاه بعد ما يفرغ من الصلاة. ويقال: صلى القوم وعقب فلان. والتعقيب في المساجد: انتظار الصلوات بعد الصلوات. التعقيب: الالتفات. وقوله تعالى: ولى مدبرا ولم يعقب قيل أي لم يعطف ولم ينتظر، وقيل: لم يمكث، وهو قول سفيان. وقيل: لم يلتفت، وهو قول قتادة. وقيل: لم يرجع، وهو قول مجاهد? وكل راجع معقب. قال العجاج:
  وإن تونى التاليات عقبا

  والعقبى: المرجع، وعقب كل شيء وعقباه وعقبانه وعاقبته: خاتمته. ويقال: إنه لعالم بعقمى الكلام وعقبى الكلام وهو غامض الكلام الذي لا يعرفه وهو مثل النوادر. والعقبى أيضا: جزاء الأمر يقال: العقبى لك في الخير، أي العاقبة. وأعقبه بطاعته، وأعقبه على ما صنع أي جازاه. و أعقب الرجل إذا مات وخلف، أي ترك عقبا أي ولدا. يقال: كان له ثلاثة أولاد فأعقب منهم اثنان أي تركا عقبا ودرج واحد. وقد تقدم إنشاد قول طفيل الغنوي. ويقال: أعقب هذا هذا، إذا ذهب الأول فلم يبق منه شيء وصار الآخر مكانه. أعقب مستعير القدر: ردها إليه وفيها العقبة بالضم، وهي قرارة القدر أو مرقة ترد في القدر المستعارة. قال الكميت:
  وحاردت النكد الجلاد ولم يكن                      لعقبة قدر المستعيرين معقب وقد تقدم. تعقب الخبر: تتبعه، ويقال تعقبت الأمر إذا تدبرته والتعقب: التدبر والنظر ثانية، قال طفيل الغنوي:
  فلم يجد الأقوام فينا مسبةإذا استدبرت أيامنا بالتعقب يقول: إذا تعقبوا أيامنا بن يجدوا فينا مسبة. ويقال: لم أجد عن قولك متتقبا أي رجوعا أنظر فيه، أي لم أرخص لنفسي التعقب فيه لأنظر آتيه أم أدعه. وقوله: لا معقب لحكمه أي لا راد لقضائه. وعاقبه بذنبه معاقبة وعقابا: أخذه به وتعقبه: أخذه بذنب كان منه. و تعقب عن الخبر إذا شك فيه وعاد للسؤال عنه قال طفيل:
  تأوبني هم مع الليل منصـب                      وجاء من الأخبار ما لا أكذب
  تتابعن حتى لم تكن لـي ريبة                      ولم يك عما خبروا متعقـب وفي لسان العرب: وتعقب فلان رأيه إذا وجد عاقبته إلى الخير، وتعقب من أمره: ندم، ويقال: تعقبت الخبر إذا سألت غير من كنت سألته أول مرة، ويقال: أتى فلان إلي خيرا فعقب بخير منه. الاعتقاب: الحبس والمنع والتناوب. واعتقب الشيء: حبسه عنده. واعتقب البائع السلعة أي حبسها عن المشتري حتى يقبض الثمن ومنه قول إبراهيم النخعي: المعتقب ضامن لما اعتقب يريد أن البائع إذا باع شيئا ثم منعه من المشتري حتى يتلف عند البائع فقد ضمن. وعبارة الأزهري: حتى تلف عند البائع هلك من ماله وضمانه منه. وعن ابن شميل: يقال باعني فلان سلعة وعليه تعقبة إن كانت فيها, وقد أدركتني في السلعة تعقبة، ويقال: ما عقب فيها فعليك من مالك أي ما أدركني فيها من درك فعليك ضمانه. وقوله عليه السلام: لي الواجد يحل عقوبته وعرضه. عقوبته: حبسه. وعرضه: شكايته. حكاه ابن الأعرابي وفسره بما ذكرناه. واعتقبت الرجل: حبسته، كذا في لسان العرب وبعضه في المصباح والأساس. ويقال: ذهب فلان واعتقب فلان بعد أي خلفه، وهما يعقبانه ويعتقبان عليه ويتعاقبان أي يتعاونان، كذا في الأساس. والاعتقاب: التداول، كالتعاقب، وهما يتعاقبان ويعتقبان، أي إذا جاء هذا ذهب هذا والعقاب بالضم: طائر من العتاق. وعبارة المصباح: من الجوارح م أي معروف، يقع على الذكر والأنثى إلا أن يقولوا: هذا عقاب ذكر. قال شيخنا: وقالوا: لا يكون العقاب إلا أنثى وناكحه طير آخر من غير جنسه. وقال ابن عنين يهجو شخصا يقال له ابن سيدة:

  قل لابن سيدة وإن أضحت له                      خول تدل بكثـرة وخـيول
  ما أنت إلا كالعقاب فـأمـه                      معروفة وله أب مجهـول ج أعقب أي في القلة، لأنها مؤنثه كما مر وأفعل يختص به جمع الإناث، كأذرع في ذراع، وأعنق في عناق، وهو كثير، قاله شيخنا. وحكاه في لسان العرب أيضا بصيغة التمريض وعقبان بالكسر جمع الكثرة وأعقبة، عن كراع، وعقابين جمع الجمع قال:
  عقابين يوم الدجن تعلو وتسفل قال شيخنا، وحكى أبو حيان في شرح التسهيل أنه جمع على عقائب، واستبعده الدماميني، انتهى. وقال ابن الأعرابي: عتاق الطير: العقبان، وسباع الطير: التي تصيد، والذي لم يصد: الخشاش. وقال أبو حنيفة: من العقبان عقبان تسمى عقبان الجرذان، ليست بسود ولكنها كهب ولا ينتفع بريشها إلا أن يرتاش بها الصبيان الجماميح. العقاب: حجر ناتئ وعبارة لسان العرب: صخرة ناتئة ناشزة في جوف البئر يخرق الدلو، وربما كانت من قبل الطي، وذلك أن تزول الصخرة عن موضعها، وربما قام عليها المستقي، أنثى، والجمع كالجمع، وقد عقبها تعقيبا: سواها. والرجل الذي ينزل في البئر فيرفعها يقال له المعقب. وقال ابن الأعرابي: القبيلة صخرة على رأس البئر. والعقابان من جنبتيها يعضدانها. قيل العقاب: صخرة ناتئة في عرض جبل كمرقاة وقيل هو مرقى في عرض الجبل. العقاب: شبه لوزة تخرج في إحدى قوائم الدابة، نقله الصاغاني. العقاب فيما يقال : خيط صغير يدخل في خرتي تثنية خرت بضم الخاء وسكون الراء والمثناة الفوقية آخره، وهو ثقب الأذن حلقة القرط يشد به، وعقب القرط: شده به. قال سيار الأباني:
  كأن خوق قرطها المعقوب
  على دباة أو على يعسوب جعل قرطها كأنه على دباة لقصر عنق الدباة، فوصفها بالوقص. والخوق: الحلقة. والدباة: نوع من الجراد. واليعسوب: ذكر النحل. وقال الأزهري: العقاب: الخيط الذي يشد طرفي حلقة القرط. العقاب: مسيل الماء إلى الحوض قال:
  كأن صوت غربها إذا انثعب
  سيل على متن عقاب ذي حدب العقاب: الحجر يقوم عليه الساقي بين الحجرين يعمدانه. العقاب: اسم أفراس لهم منها فرس حميضة بن سيار الفزاري، وفرس الحارث بن جون العنبري وفرس مرداس بن جعونة السدوسي. والعقاب: الغاية. قال أبو ذؤيب:
  ولا الراح راح الشام جاءت سبيئة                      لها غاية تهدي الكرام عقابـهـا

  أراد غايتها. وحسن تكراره لاختلاف اللفظين، وجمعها عقبان. والعقاب: الحرب عن كراع العقاب: علم ضخم، واسم راية للنبي صلى الله عليه وسلم، كما ورد في الحديث. وفي لسان العرب: العقاب: الذي يعقد للولاة، شبه بالعقاب الطائر، وهي مؤنثة العقاب: الرابية، وكل مرتفع لم يطل جدا. عقاب: كلبة و عقاب: امرأة وهي أم جعفر بن عبد الله الآتي ذكره. وعقاب: موضع بالأندلس، كانت به وقعة الموحدين مشهورة، استدركه شيخنا. وفي لسان العرب: العقابان: خشبتان يشبح الرجل بينهما الجلد، والعرب تسمي الناقة السوداء عقابا على التشبيه. عقيب، كزبير: ابن رقيبة صحابي ويقال فيه: رقيبة بن عقيب. قال الحافظ تقي الدين بن فهد في معجمه: رقيبة بن عقبة أو عقيب بن رقيبة مجهول، وله حديث عجيب. قلت: أو مراد المصنف عقيب بن عمرو بن عدي، فإنه صحابي أيضا، شهد أحدا ولابنه سعد صحبة أيضا. و: موضع. ومعيقيب أيضا صحابي، استدركه شيخنا. قلت: وهما اثنان، أحدهما معيقيب بن أبي فاطمة الدوسي حليف بني أمية من مهاجرة الحبشة، وهو الذي عنى به شيخنا. وثانيهما معيقيب بن معرض اليمامي تفرد بذكره شاصويه بن عبيد وهو يعلو عند الجوهري، كذا في المعجم. وكالقبيط: طائر، لا يستعمل إلا مصغرا. و:ع ضبطه الصاغاني مصغرا مع تشديد الياء المكسورة، عن ابن دريد. قلت: ولعله من مضافات دكشق، وقد نسب إليها أبو إسحاق إبراهيم بن محمود بن جوهر البعلبكي ثم الدمشقي المقرئ الحنبلي عرف بالبطائحي، حدث بدمشق وغيرها. روى عنه أبو محمد الحسن بن أبي عمران المخزمي بدمشق ومحمد بن علي بن عبد الله بن عيسى اليونيني البعلبكي. وأبو يونس الأرمني. ومحمد بن عبادة بن محمد الأنصاري الحلبي، الثلاثة بالعقيبة. المعقب: كمنبر: الخمار للمرأة، عن ابن الأعرابي، لأنه يعقب الملاءة ويكون خلفا منها. قال امرؤ القيس:
  وحار بعد سواد بعـد جـدتـه                      كمعقب الثوب إذ نشرت هدابه المعقب: القرط نقله الصاغاني. المعقب: السائق الحاذق بالسوق، والمعقب: بعير العقب. المعقب: الذي يرشح مبنيا للمجهول وفي نسخة بصيغة الفعل الماضي للخلافة بعد الإمام أي يهيأ لها. المعقب كمعظم: من يخرج من حانة الخمار إذا دخلها من هو أعظم قدرا منه. قال طرفة:
  وإن تبغني في حلقة القوم تلقنيوإن تلتمسني في الحوانيت تصطد أي لا أكون معقبا. والمعقب كمحدث: المتبع حقا له يسترده. والذي أغير عليه فحرب فأغار على الذي أغار عليه فاسترد ماله. والمعقاب: البيت يجعل فيه الزبيب. والمعقاب: المرأة التي عادتها أن تلد ذكرا ثم أنثى. وأعقب الرجل إعقابا إذا رجع من شر إلى خير. واستعقبه وتعقبه إذا طلب عورته أو عثرته، وأصل التعقب التتبع: واستعقب منه خيرا أو شرا: اعتاضه فأعقبه خيرا أي عوضه وبدله. وعقب، ككتف: موضع. أنشد أبو حنيفة لعكاشة بن أبي مسعدة:
  حوزها من عقب إلى ضبع
  في ذنبان ويبيس منقـفـع

  وكفر تعقاب بالكسر وكفر عاقب : ع، ويعقوبا، الموجود عندنا في النسخ بالمثناة التحتية، وصوابه بالموحدة ة كبيرة ببغداد على عشرة فراسخ منها على طريق خراسان. واليعقوبيون كذلك صوابه بالباء: جماعة محدثون، منهم أبو الحسن محمد بن الحسين بن علي بن حمدون قاضيها، روى عنه أبو بكر الخطيب توفي سنة 430 ذكره البلبيسي في أنسابه. ومن بهجة الأسرار: أبو محمد علي بن أبي بكر بن إدريس اليعقوبي، حدث بها سنة 616 وأبو عبد الله محمد بن أبي المكارم الفضل ابن بختيار بن أبي نصر اليعقوبي الواعظ الخطيب. وأبو الفضل صالح ابن يعقوب بن حمدون اللخمي اليعقوبي. وثنية العقاب بضم العين وكسرها بدمشق. ونيق، بالكسر، العقاب. بالضم والكسر: موضع بالجحفة. وتعقاب بالكسر: رجل وإليه نسب الكفر، كما نقله الصاغاني. والعقبة بالفتح فالسكون ويكسر: الوشي كالعقمة، وزعم يعقوب أن الباء بدل من الميم. وقال اللحياني: العقبة بالكسر :ضرب من ثياب الهودج موشي كالعقمة. وعقاب عقنباة وعبنقاة بتقديم الباء على النون وبعنقاة وقعنباة، على القلب: ذات مخالب حداد. وفي التهذيب في الرباعي: هي ذات المخالب المنكرة الخبيثة. قال الطرماح، وقيل: هو لجران العود:
  عقاب عقنباة كأن وظـيفـهـا                      وخرطومها الأعلى بنار ملوح وقيل: هي السريعة الخطف المنكرة. وقال ابن الأعرابي: ذلك على المبالغة كما قالوا: أسد أسد وكل كلب. وقال الليث: العقنباة: الداهية من العقبان، وجمعه عقنبات. وأبو عقاب، كغراب: تابعي يقال اسمه سليمان، روى عن عائشة ولم يدركها، وعنه أبو عوانة، قاله الحافظ. وابن عقاب الشاعر اسمه جعفر بن عبد الله بن قبيصة. وعقاب اسم أمه فلا يصرف للعلمية والتأنيث. والمعقب كمكرك: نجم يعقب نجما، أي يطلع بعده فيركب بطلوعه الزميل المعاقب. ومنه قول الراجز:
  كأنها بين السجوف معقب وقال أبو عبيدة: المعقب: نجم يتعاقب فيه الزميلان في السفر، إذا غاب نجم وطلع آخر ركب الذي كان يمشي. وعبد الملك بن عقاب ككتان: محدث موصلي، روى عن حماد بن أبي سليمان، وعنه أبو عوانة وغيره. ومما يستدرك عليه: في الحديث: نهى عن عقبة الشيطان، بالضم، وهو الإقعاء، وقد تقدم. وعقب النعل: مؤخرها أنثى. ووطئوا عقب فلان: مشوا في أثره. وفي الحديث أن نعله كانت معقبة مخصرة. المعقبة: التي لها عقب. وولى على عقبه وعقبيه، إذا أخذ في وجه ثم انثنى. والتعقيب: أن ينصرف من أمر أراده. وفي الحديث: لا تردهم على أعقابهم أي إلى حالتهم الأولى من ترك الهجرة. وفي الحديث: ما زالوا مرتدين على أعقابهم أي راجعين إلى الكفر كأنهم رجعوا إلى ورائهم. وجاء معقبا أي في آخر النهار. وعقب فلان على فلانة، إذا تزوجها بعد زوجها الأول، فهو عاقب لها أي آخر أزواجها، وأنشد ابن الأعرابي:
  يملا عينيك بالـفـنـاء وير                      ضيك عقابا إن شئت أو نزقا

  قال: عقابا يعقب عليه صاحبه، أي يغزو مرة بعد أخرى، وقيل غير ذلك. وقد تقدمت الإشارة إليه. وكل شيء خلف شيئا فهو عقبه. كماء الركية، وهبوب الريح وطيران القطا وعدو الفرس. وفرس معقب في عدوه: يزداد جودة. وعقب الشيب يعقب ويعقب عقوبا وعقب: جاء بعد السواد. ويقال: عقب في الشيب بأخلاق حسنة، وأعقبه ندما وهما: أورثه إياه. قال أبو ذؤيب:
  أودى بني وأعقبوني حسرة                      بعد الرقاد وعبرة ما تقلع ويقال: فعلت كذا فاعتقبت منه ندامة، أي وجدت في عاقبته ندامة. ويقال: أكل أكلة أعقبته سقما أي أورثته. وعاقب بين الشيئين إذا جاء بأحدهما مرة وبالآخر أخرى. ويقال: فلان عقبة بني فلان أي آخر من بقي منهم، وفلان يستقي على عقبة آل فلان، أي بعدهم. وعقب عليه: كر ورجع. وقول الحارث بن بدر: كنت مرة نشبة، وأنا اليوم عقبة. فسره ابن الأعرابي فقال: معناه كنت مرة إذا نشبت أو علقت بإنسان لقي مني شرا، فقد أعقبت اليوم ورجعت، أي أعقبت منه ضعفا، والعقب: الرجع قال ذو الرمة:
  كأن صياح الكدر ينظرن عقبنا                      تراطن أنباط عليه طـغـام معناه ينتظرن صدرنا ليردن بعدنا. وفي حديث صلاة الخوف: إلا أنها كانت عقبا أي يصلى طائفة بعد طائفة، فهم يتعاقبونها تعاقب الغزاة. والمعقب: الذي يتقاضى الدين فيعود إلى غريمه في تقاضيه. والذي يكر على الشيء، ولا يكر أحد على ما أحكمه الله. قال لبيد:
  إذا لم يصب في أول الغزو عقبا أي غزا غزوة أخرى. وتصدق فلان بصدقة ليس فيها تعقيب، أي استثناء، وأعقبه الطائف إذا كان الجنون يعاوده في أوقات. قال امرؤ القيس يصف فرسا::
  ويخضد في الآري حتى كأنه                      به عرة أو طائف غير معقب والتعاقب، الورد مرة بعد مرة. وفي حديث شريح أنه أبطل النفح إلا أن تضرب فتعاقب أي أبطل نفح الدابة برجلها وهو رفسها كان لا يلزم صاحبها شيئا إلا أن تتبع ذلك رمحا. وأعقبه الله بإحسانه خيرا، والاسم منه العقبى، وهو شبه العوض. وأعقب الرجل إعقابا إذا رجع من شر إلى خير. وتعقب منه: ندم، وأعقب الأمر إعقابا وعقبانا بالكسر وعقبى حسنة أو سيئة. وفي الحديث وما من جرعة أحمد عقبى من جرعة غيظ مكظومة. وفي رواية أحمد عقبانا بالكسر أي عاقبة، وأعقب عزه ذلا، مبنيا للمفعول أي أبدل، قال:
  كم م عزيز أعقب الذل عـزه                      فأصبح مرحوما وقد كان يحسد ويقال: تعقبت الخبر، إذا سألت غير من كنت سألته أول مرة. ويقال: أتى فلان إلي خبرا فعقب بخير منه. وأعقب طي البئر بحجارة من ورائها: نضدها. وكل طريق بعضه خلف بعض أعقاب كأنها منضودة عقبا على عقب. قال الشماخ في وصف طرائق الشحم على ظهر الناقة:
  إذا دعت غوثها ضراتها فزعت                      أعقاب ني على الأثباج منضود والأعقاب: الخزف الذي يدخل بين الآجر في طي البئر لكي يشتد. قال كراع: لا واحد له. وقال ابن الأعرابي: العقاب أي ككتاب: الخزف بين السافات، وأنشد في وصف بئر:
  ذات عقاب هرش وذات جم

  ويروى: وذات حم. وأعقاب الطي: دوائره أي مؤخره، وقد عقبنا الركية أي طويناها بحجر من وراء حجر. وعقبت الرجل: أخذت من ماله مثل ما أخذ مني وأنا أعقب بضم القاف. والمعاقبة في الزحاف: أن تحذف حرفا لثبات حرف، كأن تحذف الياء من مفاعيلن وتبقي النون، أو أن تحذف النون وتبقي الياء، وهو يقع في شطور من العروض. والعرب تعقب بين الفاء والثاء، وتعاقب، مثل جدث وجدف. وعاقب: رواح بين رجليه وأنشد ابن الأعرابي:
  وعروب غير فاحشة                      قد ملكت ودها حقبا
  ثم آلت لا تكلمـنـا                      كل حي معقب عقبا معنى قوله معقب أي بصير إلى غير حالته التي كان عليها. وقدح معقب وهو المعاد في الربابة مرة بعد مرة تيمنا بفوزه، وأنشد:
  بمثنى الأيادي والمنيح المعقب وجزور سحوف المعقب إذا كان سمينا. وفي الأساس: ويقال: لم أجد عن قولك متعقبا، أي متفحصا، أي هو من السداد والصحة بحيث لا يحتاج إلى تعقب. وهو في عقابيل المرض وأعقابه أي بقاياه. ولقي منه عقبة أي شدة. وأكلوا عقبتهم: ما يعتقبونه بعد الطعام من حلاوة. وفلان موطأ العقب، أي كير الأتباع. وفي لسان العرب، وقوله تعالى: وإن فاتكم شيء من أزواجكم إلى الكفار فعاقبتم هكذا قرأها مسروق بن الأجدع وفسرها فغنمتم، وقرأها حميد: فعقبتم، وبالتشديد. قال الفراء: وهي بمعنى عاقبتم. قال: وهي كقولك: تصعر وتصاعر، وتضعف وتضاعف في ماضي فعلت وفاعلت، وقرئ فعقبتم بالتخفيف. وقال أبو إسحاق النحوي: من قرأ فعاقبتم فمعناه أصبتموهم بالعقوبة حتى غنمتم. ومن قرأ: فعقبتم فمعناه فغنمتم، وعقبتم أجودها في اللغة، وعقبتم جيد أيضا، أي صارت لكم عقبى، إلا أن التشديد أبلغ. قال: والمعنى أن من مضت امرأته منكم إلا من لا عهد بينكم وبينه وإلى من بينكم وبينه عهد فنكث في إعطاء المهر فغلبتم عليه فالذي ذهبت امرأته يعطى من الغنيمة المهر من غير أن ينقص من حقه في الغنائم شيئا، يعطى حقه كملا بعد إخراج مهور النساء. والعقب والمعاقب: المدرك بالثأر. وفي التنزيل: وإن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به. وأنشد ابن الأعرابي:
  ونحن قتلنا بالمخـارق فـارسـا                      جزاء العطاس لا يموت المعاقب

  أي لا يموت ذكر ذلك المعاقب بعد موته. وقوله: جزاء العطاس أي عجلنا إدراك الثأر قدر ما بين التشميت والعطاس. وفي مختار الصحاح للرازي قلت: قال الأزهري: قال ابن السكيت: فلان يسقي عقب آل فلان، أي بعدهم، ولم أجد في الصحاح ولا في التهذيب حجة على صحة قول الناس: جاء فلان عقيب فلان أي بعده إلا هذا. وأما قولهم: جاء عقيبة بمعنى بعده فليس في الكتابين جوازه، ولم أر فيهما عقيبا ظرفا بمعنى المعاقب فقط كالليل والنهار عقيبان لا غير. وعن الأصمعي: العقب: العقاب. وعقب الرجل يعقب عقبا: طلب مالا أو غيره. ويقال: من أين كان عقبك أي من أين أقبلت. ورجل عقبان بكسر الأول والثاني وتشديد الموحدة، أي غليظ، عن كراع. قال والجمع عقبان قال الأزهري: ولست من هذا الحرف على ثقة. وفي أنساب البلبيسي: العقابة بالضم: بطن من حضرموت، منهم أدأب بن عبد الله بن محمد الحضرمي. والعقبيون ثلاثة وسبعون رجلا وامرأتان، رضي الله عنهم، وهم الذين شهدوا بيعة العقبة قبل الهجرة، ومحله في كتب السير. والعقبة وراء نهر عيسى قرب دجلة. منها أبو أحمد حمزة بن محمد بن العباس بن الفضل بن الحارث الدهقان، روى عن الدوري والعطاردي، وعنه الدارقطني وابن رزقويه، ثقة، مات في ذي القعدة سنة 347. وعقبه أيلة معروفة بالقرب من مصر. والعقب ككتف: بطن من كنانة، منه أبو العافية فضل بن عمير بن راشد الكناني ثم العقبي، مصري، وقد وهم فيه ابن السمعاني، وتعقبه ابن الأثير فليراجع. قلت: وأبو يعقوب الأذرعي: محدث، روى عنه أبو علي بن شعيب وغيره، وأبو القاسم بن أبي العقب الدمشقي حدث عن أبي عبد الله محمد بن حصن الألوسي وهاتان الترجمتان من معجم ياقوت، والمسمون بعقبة من الصحابة ثلاثة وثلاثون، رضي الله عنهم. راجع في الإصابة والمعجم. وأبو عقبة وأبو العقب صحابيان. واليعقوبية: فرقة من الخوارج أصحاب يعقوب بن علي الكرخي. وفرقة أخرى من النصارى آل يعقوب البرداعي، وهم يقولون باتحاد اللاهوت والناسوت، وهم أشد النصارى كفرا وعنادا، ذكره التقي المقريزي في بعض رسائله. وقال شيخنا: وعقبان: قرية بالأندلس نسب إليها جماعة من أعلام المالكية بتلمسان وغيرها. وقال ابن شميل: يقال: باعني فلان سلعة وعليه تعقبة إن كانت فيها. وقد أدركتني في تلك السلعة تعقبة. ويقال: لقيت منه عقبة الضبع واست الكلب، أي لقيت منه الشدة. وقوله تعالى: لا معقب لحكمه. قال الفراء أي لا راد. والتعقيب: شد الأوتار على السهم. قال لبيد:
  مرط القذاذ فليس فيه مصنع                      لا الريش ينفعه ولا التعقيب وسيأتي في ر ي ش وفي م ر ط.

### Türkçe

**العقب** fetha ile sonra sükûn: ilk koşudan sonra gelen koşu. Ve **الأساس**’ta: Ve cins at için “o, **عفو** ve **عقب** sahibidir” denir; onun **عفوه**’su: koşusunun ilki; onun **عقبه**’si: birinciden daha şiddetli bir **محضرا** ile peşinden gelmesidir. Ondandır ki, sözün kesileni için “Eğer onun için bir **عقب** olsaydı konuşurdu” derler; yani cevap. Bunun benzeri **لسان العرب**’dadır. **العقب**: evlât. Ve adamdan evlâdın babası: ondan sonra kalanlar; **العقب** gibi, **كتف** gibi, iki mânada. Dersin: “Bu at için güzel bir **عقب** vardır”; ve “**عقب** sahibi bir at”, yani onun için koşudan sonra koşu vardır. İmru’ul-Kays dedi:
  **على العقب جياش كأن اهتزامه                      إذا جاش فيه حميه غلي مرجل**
İbn Manzûr dedi: Ve “**عقابا**” dediler; yani koşudan sonra koşu. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  **يملأ عينيك بالـفـنـاء وير                      ضيك عقابا إن شئت أو نزقا**
Arapların sözü: “Onun için **عقب** yoktur”; yani onun için erkek evlât kalmadı. Çoğulu **أعقاب**. **العثب** damme ile ve **العقب** iki damme ile, **عسر** ve **عسر** gibi: **العاقبة**. Ondandır, yüce sözü: **هو خير ثوابا وخير عقبا**; yani **عاقبة**. **العقب** sükûn ile ve **كتف** gibi: ayağın arkası; müennestir; ondan, **العقيب** gibi, **أمير** gibi. Şeyhimiz bunda nakletti ki o kötü bir lugattır; meşhur olan onda birincidir. **المصباح**’ta: **عقيبا**’nın **الياء** ile sıfat olduğu ve fukahânın ve usûlcülerin kullanımı ancak bir muzâfın hazfiyle tamam olur; ve gelecektir. Hadiste: Ümmü Süleym’i ona bir kadın bakması için gönderdi; dedi: “Onun **عقبيها**’sına yahut **عرقوبيها**’sına bak”; denildi ki çünkü iki **عقب**’ı karardığında bedeninin geri kalanı kararır. Hadiste: namazda **عقب الشيطان**’dan nehyetti; o, iki secde arasında iki kalçasını iki **عقب**’ı üzerine koymasıdır. Ali hadîsinde dedi: Resûlullah (Allah Teâlâ ona salât etsin) dedi: “Ey Ali, ben kendim için sevdiğimi senin için severim ve kendim için kerih gördüğümü senin için kerih görürüm: rükûda iken okuma; saçını bağlamış olarak namaz kılma; namazda iki **عقب**’ın üzerine oturma, çünkü o **عقب الشيطان**’dır; namazda iken çakıl taşlarıyla oynama; imama **تفتح** etme.” Hadiste: “Ateşten **العقب** için yazık; ateşten **الأعقاب** için yazık.” İbnü’l-Esîr dedi: Azapla özellikle **العقب**’ı tahsis etti; çünkü o, yıkanmayan uzuvdur. Ve denildi ki: **العقب** sahibini kastetti; muzâfı hazfetti; çoğulu **أعقاب** ve **أعقب**’dır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  **فرق المقاديم قصار الأعقب**

**العقب**: hareke ile: tekine **عقبة** denilen, ondan kirişlerin yapıldığı sinir. Hadiste: oruçlu iken bir **عقب** çiğnedi. İbnü’l-Esîr dedi: o, **القاف**’ın fethasıyladır: sinir. Ve her şeyden **العقب**: iki **متن**’in, iki baldırın ve iki **وظيف**’in siniri; etle karışır ve ondan kiriş yapılır; devenin iki yanında da olabilir. Ve **العصب**: kalın **العلباء**’dır; onda hayır yoktur. Ama ayağın arkası olan **العقب** ise **العصب**’dandır, **العقب**’dan değildir. **العصب** ile **العقب** arasındaki fark: **العصب** sarılığa çalar; **العقب** beyazlığa çalar; ve ikisinin daha serti ve daha sağlamıdır. Ebû Hanîfe dedi: Ebû Ziyâd dedi: **العقب**: koyunun, devenin, dişi devenin ve sığırın iki **متن**’inin **عقب**’ı. Ve bir şeyin **عقب**’ı: onu **يعقبه** ve **يعقبه** **عقبا**; ve onu **عقبه**: onu bir **عقب** ile bağladı. Ve **الخوق**’u—ki o küpenin halkasıdır—**يعقبه** **عقبا**: kaymasından korktu da onu bir **عقب** ile bağladı. Ve oku, **القدح**’ı ve yayı, onlardan bir şeyi onun üzerine büktüğünde **عقبا** olarak **عقب** etti. Düreyd b. es-Sımme dedi:
  **وأسمر من قداح النبع فـرع                      به علمان من عقب وضرس**
**لسان العرب**’da İbn Berrî dedi: Bu beytin doğrusu: **وأصفر من قداح النبع**; çünkü **الميسر** okları sarılıkla vasfedilir; Tarafe’nin sözü gibi:
  **وأصفر مضبوح نظرت حـواره                      على النار واستودعته كف مجمد**
Sonra dedi: **قدح**’ını **العقب** ile **يعقبه** **عقبا** olarak **عقب** etti: kırıldı da onu bir **عقب** ile bağladı. Ve **العاقبة**: **عقب** etti, babasının yerinde **يعقب**; ve evlât. Denir: “Falanın **عاقبة**’si yoktur”; yani onun evlâdı yoktur; o, geçmişte zikredilen **العقب** ve **العقب** gibidir; çoğulu **أعقاب**. Ve bir şeyden sonra kalan herkes **عاقبة**’dir ve onun için **عاقب**’dır; o, masdar mânasında gelmiş bir isimdir; yüce sözü gibi: **ليس لوقعتها كاذبة**. **العقب** ve **العاقب** ve **العاقبة** ve **العقبة** damme ile ve **العقبى** ve **العقب** **كتف** gibi ve **العقبان** damme ile: her şeyin sonu. Hâlid b. Züheyr dedi:
  **فإن كنت تشكو من خليل مخافة                      فتلك الجوازي عقبها ونصورها**

Der ki: “Bize İbn ‘Uveymir ile ne yaptığını haber ver”; çoğulu **العواقب** ve **العقب** ve **العقبان** ve **العقبى** ikisinin dammesiyle, **العاقبة** gibi. Ve “Hayırda **العقبى** senindir” dediler; yani **العاقبة**. Ve tenzîlde: **ولا يخاف عقباها**. Sa‘leb dedi: Mânası: Allah azze ve celle, yaptığı şeyin **عاقبة**’sinden korkmaz; yani bizim korktuğumuz gibi, **العاقبة**’de onun üzerine dönmesinden korkmaz. **لسان العرب**’da: “Sana ayın **عقب**’ında geldim”; yani **كتف** gibi; ve **عقبه** fetha ile sonra sükûn ile ve “onun **عقبه**’ı üzerinde”; yani ondan kalan günler için, on gün yahut daha az. Ve “ayın **عقب**’ında ve onun **عقبه**’ı üzerinde geldim”; ikisinde de damme ve sükûn ile; ve **عقبه** iki damme ile; ve **عقبانه** damme ile; yani onun tamamı geçtikten sonra. Lihyânî hikâye etti: “Sana Ramazan’ın **عقب**’ında geldim” damme ile; yani onun sonu. Ve “Falana, geçişinin **عقب**’ı üzerinde geldim” damme ile; ve **عقبه** iki damme ile; ve **عقبه** **كتف** gibi; ve **عقبانه** damme ile; yani geçişinden sonra. Ömer hadîsinde: Ramazan’ın **عقب**’ında sükûn ile yolculuk etti; yani onun sonunda, ondan bir kalıntı kalmışken. Lihyânî dedi: “Sana şunun **عقب**’ı üzerinde geldim” iki damme ile; ve “şunun **عقب**’ı” damme ile sonra sükûn; ve “şunun **عقب**’ı” **كتف** gibi; ve “şunun **عقب**’ı” sükûn ile; ve “şunun **عقبان**’ı” damme ile; ve “ona, gelişinin **عقب**’ında geldim” damme ile; yani ondan sonra. Dedim: **الفصيح**’te, zikrettiğine yakın bir şey vardır. **المزهر**’de: **وفي عقب ذي الحجة** fetha ve kesra ile, tamamlanmaya yakın olana denir; ve damme ile sonra sükûn ile, ondan sonrakine. Şeyhimiz nakletti: “Sana onun **عقبه**’ı ve **عقبانه**’ı üzerinde geldim”; yani damme ile; ve **عاقبه**’ı ve **عقبه**’ı. Ebû Ca‘fer dedi: İbn ‘Adîs dedi: Ve Ebû Müşhil artırdı: ve **عقبانه**; yani kesra ile. **لسان العرب**’da: Ve denir: “Falan, falan oğullarının **عقبة**’sidir”; yani onlardan kalan son kişi. Lihyânî hikâye etti: “Öğleden sonra **عقب**’ında namaz kıldık”; ve “farîzanın **أعقاب**’ında nafile olarak namaz kıldık”; yani ondan sonra. Ve her şeyden **العاقب**: onun sonu. Ve **العاقب**: efendi. Ve denildi: efendinin altındaki. Ve denildi: ondan sonra efendinin yerine geçen. Hadiste: Necran Hristiyanları Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldiler; **السيد** ve **العاقب**. Ve **العاقب**: kendinden önce olanın ardından hayırda gelen, **العقوب** gibi, **صبور** gibi. Ve denildi: **السيد** ve **العاقب**, onların reislerinden ve mertebe sahiplerindendir. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “Benim beş ismim vardır: **محمد**; ve **أحمد**; ve **الماحي**—Allah benimle küfrü siler—; ve **الحاشر**—insanları ayağım üzerinde haşrederim—; ve **العاقب**.” Ebû Ubeyd dedi: **العاقب**: peygamberlerin sonuncusu. **المحكم**’de: resullerin sonuncusu. Ve onu **يعقبه**: onun **عقب**’ına, yani ayağın arkasına vurdu. Denir: onu **يعقبه** **عقبا** ve **عقوبا**: onu izlediğinde. Ve her kim bir şeyin ardından gelirse, onu **عقبه** ve onu **عقبه**—**أعقبه** gibi—olmuştur. Ve adam **أعقب** etti: öldü ve bir **عقب** yani evlât bıraktı. Denir: “Onun üç evlâdı vardı; onlardan iki adam **أعقب** etti”; yani **عقب** bıraktılar; ve biri **درج** etti. Tufeyl el-Ganevî’nin sözü:
  **كريمة حر الوجه لم تدع هالـكـا                      من القوم هلكا في غد غير معقب**
Yani: kavminden bir efendi helâk olduğunda bir efendi gelir; o, benzeri olmayan tek bir efendiye ağıt yakmadı; yani onun kavminden benzerleri vardır. Ve falan gitti de oğlu onu **أعقبه** etti: onu izledi; o, “onu **عقبه** etti” gibidir. Ve babasının yerinde **عقب** etti: **يعقب** **عقبا** ve **عاقبة**. Ve **عقب** etti: izlediğinde. Ve “bizim arkamızdan **عقبوا** ettiler” ve “bizi **عقبونا**”: geldiler. Ve “bizim arkamızdan **عقبونا** ettiler” ve “bizi **عقبونا**”: biz göçtükten sonra indiler. Ve “bu, şunu **أعقب** etti”: birincisi gitti de ondan hiçbir şey kalmadı ve öteki onun yerine geçtiğinde. Adam, ailesinde **عقب** etti: ona bir kötülük istedi ve onu izledi. Ve adamın izinde, hoşlanmadığı şeyle **عقب** eder: **عقبا** olarak **يعقب**; ona hoşlanmadığı şeyle dokundu ve onda bulundu. Ve **العقبة**, damme ile: iki fersah miktarı. Ve **العقبة** ayrıca: onu yürüttüğün miktar. Çoğulu **عقب**. Dedi:
  **خودا ضناكا لا تسير العقبا**

Yani o, erkeklerle birlikte yürümez; çünkü yumuşaklığı ve refahı sebebiyle buna tahammül etmez. Ve **العقبة**: nöbet. Dersin ki: **تمت عقبتك**. **العقبة**: bedel ve devlet. Ve **العقبة** ayrıca: adamın güttüğü ve suladığı develerdir; **عقبته** yani onun devleti (nöbeti). Sanki develer, devletin adıyla adlandırılmıştır. **أنسد** İbnü’l-A‘râbî:
  “Şüphesiz benim üzerimde bir **عقبة** vardır, onu yerine getiririm;
  onu ne unutanım ne de unutturulanım.”
Yani ben **عقبتي**mi sürerim ve onun otlatmasını güzel yaparım. Ve onun sözü: “Onu ne unutanım ne de unutturulanım”, der ki: onu acizlikten terk eden değilim ve onu erteleyen de değilim; buna göre o ancak “**ولا منسئها**”yı kastetmiştir; redîfi ikame etmek için hemzeyi yâ’ya çevirmiştir.

Ve **العقبة**: binilen yer. İki yolcu binek üzerinde **تعاقب** etti: her biri ondan bir **عقبة** bindi. Hadiste: “Böylece **الناضح** bizden beş kişi tarafından **يعتقبه** olurdu.” Yani onu binmede birbiri ardınca nöbetleşe binerlerdi. Denir ki: “**دارت عقبة فلان**” yani onun nöbeti ve binme vakti geldi. Hadiste: “Kim bineğinden bir **عقبة** yürürse ona şu vardır” yani bir şavt (tur).

Ve denir ki: **عاقبت** adamı, **العقبة**’den; bir işte onunla dönüşümlü yaptığında; ona bir **عقبة**, sana bir **عقبة** olur; bunun gibi **أعقبته** de. Ve adam, arkadaşına der ki: **أعقب** yani in de ben **عقبتي**mi bineyim; bunun gibi her işte. Ve hilafet Benî Ümeyye’den Hâşimîlere intikal edince, Benî Abbâs şairi Sudeif Benî Hâşim’e dedi ki:
  “**أعقبي** Âl-i Hâşim, ey **ميا**!”
Yani: hilafetten in ki Benî Hâşim ona binsin; böylece **العقبة** onlara olsun.

Ve “**اعتقبت** falanı binmeden” yani onu indirdim de ben bindim. Ve “**أعقبت** adamı ve **عاقبته** binek üzerinde” eğer o bir **عقبة** bindi ve ben bir **عقبة** bindiysem; **المعاقبة** gibi. Şeyhimiz, Cevherî’den nakletti: dersin ki: “Esirimden bir **عقبة** aldım” yani bir bedel. **لسان العرب**’da: Hadiste: “Ondan sana bir **عقبى** vereceğim” yani bırakma ve salıverme karşılığında bir bedel. **النهاية**’de: Misafirlik hadîsinde: “Eğer onu ağırlamazlarsa, onun da onları, ağırlamalarının misliyle **يعقبهم** etmesi vardır” yani ondan, kendisini ağırlamadan mahrum ettiklerine karşılık bir ivaz alır: denir ki: **عقبهم** (hafif ve şeddeli) ve **أعقبهم**, onlardan bir **عقبى** ve **عقبة** aldığında; o da, kaçırdığı şeye karşılık onlardan bir bedel almasıdır. Başka bir yerde dedi ki: **العقبى**: ivaza benzer bir şeydir. Ve ondan hayır veya şer **استعقب** etti: onu ivaz edindi; böylece ona hayır **أعقبه** etti, yani ona tazmin etti ve bedel verdi; şu sözün manasıyla:
  “Kim itaat ederse, ona itaatiyle **فأعقبه** eder;
  senin gibi itaat ettiği gibi; ve onu rüşde delâlet eder.”
Ve gelecektir.

**العقبة**: gece ve gündüz; çünkü ikisi birbirini takip eder. Ve **العقيب** (emîr gibi): her şey ki bir şeyi **أعقب** etti; ve ikisi **يتعاقبان** ve **يعتقبان** olur, bu geldiğinde ve şu gittiğinde; gece ve gündüz gibi. Ve ikisi **عقيبان**dır; her biri, arkadaşının **عقيب**idir. Ve **عقيبك**: işte seni nöbetleşe izleyen; bir kere o çalışır, bir kere sen çalışırsın. “Gecenin **عقب**ı gündüzdür”: ondan sonra geldi. Ve onu **عاقبه** etti: onun **عقب**ıyla geldi; o halde o **معاقب** ve ayrıca **عقيب**dir.

Kuşta **العقبة**: yükselişi ile inişi arasındaki mesafe. Ve denir ki: “Bir kuştan **عاقبة** gördüm” eğer bir kuş gördüysen ki bazısı bazısını takip eder; bu konar da uçar, sonra bu, ilkinin yerine konar.

**عقبة القدر**: onun tortusu; o da dibine yapışan baharat ve başkasıdır. **العقبة** ayrıca: tencereyi ödünç alanın, onu iade ettiğinde (yani tencereyi) geri çevirdiği bir miktar çorbadır. Bundan daha güzel olan İbn Manzûr’un sözüdür: ödünç alınmış tencereye geri konulan bir çorbadır. Sonra dedi ki: “Adam **أعقب** etti” yani onu ona geri verdi. Kümeyt dedi ki:
  “Ve sert, inatçı sıkıntıyı uzaklaştırdın; ve yoktu
  ödünç alanların tenceresinin **عقبة**sine bir **معقب**.”

Ve Ferrâ, onu kesre ile “bakiye” manasında caiz görürdü.

**العقبة** ve **العقب**: deve, servi ve asmanın eseri. Lihyânî dedi ki: yani onun siması, alameti ve heyeti; ve kesrelenir. Lihyânî dedi ki: o daha iyidir.

**لسان العرب**’da: “Hayvanların merada **عقبة**si”: sürünün bir **عقبة** olarak **الخلة**’yi otlaması, sonra **الحمض**’a dönmesidir; böylece **الحمض** onun **عقبة**sidir. Yine **الحمض**’tan **الخلة**’ye döndüğünde, **الخلة** onun **عقبة**sidir. Bu manayı Zû’r-Rumme, devekuşunu vasfederken şu sözüyle kastetmiştir:
  “Onu **آء** ve **تنوم** oyaladı; ve onun **عقبته**si
  parlayan **المرو**dan; ve onun için mera bir **عقب**tır.”
Ebû Amr dedi ki: dişi devekuşu bir merada **تعقب** eder; bir kere **الآء** yer, bir kere **التنوم** yer; sonra bunun ardından **المرو** taşlarında **تعقب** eder; o da onun **عقبته**sidir.

Ve “**ولا يغث عليها القمر**”: onun âdeti; kesre ile. Ve denir ki: **عقبة** fetha ile; bu, kaybolup sonra doğduğunda. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **عقبة القمر** damme ile: bir yıldızdır; ay, yılda bir kere ona yaklaşır. Dedi ki:
  “Onun saçına misk ve kâfûr yedirme;
  ve **الذريرة**yi de ancak **عقبة القمر** (vaktinde).”
Bu, Benî Âmir’den birine aittir. Der ki: bunu yılda bir kere yapar. Lihyânî’nin rivayeti **عقبة** kesre iledir; bu ise bir nazar yeridir; çünkü ay, her ay feleği bir kere kat eder; ve “yılda bir kere ayı karşılar” sözünün manası nedir, bilmiyorum. **الصحاح**’ta: denir ki: “Bunu ancak **عقبة القمر** yapar” eğer onu her ay bir kere yapıyorsa; bitti. Şeyhimiz dedi ki: dedim: belki manası şudur: her ay feleği bir kere kat etse de, o yıldıza ancak yılın bir gününde yakın geçer de onunla birleşir; bu uzak değildir; her ayki geçiş yolunun, diğer aydaki geçiş yolundan farklı olması caiz olduğundan; Makdisî ve başkalarının işaret ettiği gibi; bitti.

**العقبة** (harekeli): dağlardan zor bir çıkış yeri; yahut yola arız olan uzun dağ; onda yol alınır; o uzun, zor, şiddetlidir; her ne kadar, dayanıp uzadıktan sonra yarılmış olsa da; göğe doğru uzar; çıkış ve inişte, **النقب**’tan daha uzun ve çıkışı daha zordur; ve bazen uzunluğu bir olur. **النقب**’ın yamacında bir şey vardır, **اسلنقاء**’dan. **العقبة**’nin yamacı ise duvar heyeti gibi düzdür. Ezherî dedi ki: **وج**’un **العقبة**si: **عقاب** ve **عقبات**tır. Dedim: Hâfız İbn Hacer’in, Beytü’l-Makdis’i ziyaret ettiğinde söylediği söz ne kadar latiftir:
  “Onun sevgisinde **عقاب**lar kestik;
  ve **العقاب**lardan sonra ancak nimet vardır.”

Ve **يعقوب**: onun adı İsrail’dir; Yûsuf es-Sıddîk’ın babasıdır, ikisine de selam olsun. Marifede sarf olunmaz; acemilik ve tarif sebebiyle; çünkü yönünden değiştirilmiştir; böylece Arapların sözünde mezhebi bilinmez olarak vaki olmuştur; Cevherî böyle dedi. Ve bu adla adlandırıldı; çünkü o, **عيصو** ile bir karında doğdu; **عيصو** ondan önce doğdu; ve **يعقوب**, onun **عقب**ına yapışmış haldeydi; ikisi birlikte çıktılar; böylece **عيصو** Rum’un babasıdır.

**لسان العرب**’da: Allah Teâlâ, İbrahim aleyhisselâm kıssasında dedi ki: “Ve karısı ayakta idi; güldü; onu İshak ile müjdeledik; ve İshak’ın ardından Yakub.” Ebû Zeyd ve Ahfeş, onun mansub olduğunu; halbuki hafd mevkiinde bulunduğunu; “Onu İshak ile müjdeledik” sözüne atfen (olduğunu) iddia etti; “ve İshak’ın ardından Yakub.” Ezherî dedi ki: bu, Basralı ve Kûfeli nahivcilerin mahirleri yanında caiz değildir. Ama Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ ise dedi ki: Yakub’un nasbı, başka bir fiilin izmarıyladır; sanki şöyle dedi: “Onu İshak ile müjdeledik ve İshak’ın ardından ona Yakub’u bağışladık.” Yakub, onun yanında, izmar edilen fiille nasb mevkiindedir; hafd mevkiinde değildir. Bunun benzeri Zeccâc’ın sözüdür. İbnü’l-Enbârî dedi ki: Ahfeş ve Ebû Zeyd’in sözü, onların yanında hatadır.

Ve **اليعقوب** (lâm ile). Şeyhimiz dedi ki: o sarf olunur; çünkü Arapçadır, değiştirilmemiştir; her ne kadar başında ziyade olsa da; fiil vezninde değildir. Ve o, **الحجل** ve **القطا**’nın erkeğidir. Şair dedi ki:
  “Yüksek (bir şeydir); onun altında **اليعقوب** kısalır.”
Cemi: **اليعاقيب**.

İbn Berrî dedi ki: Cevherî bu beyti, **اليعقوب** için, **الحجل**’i zikretmesi bakımından şahit olarak zikretti; fakat bu **اليعقوب**’da zahir olan, onun **العقاب**’ın erkeği olmasıdır; tıpkı **اليرخوم**’un **الرخم**’ın erkeği olması, **اليحبور**’un **الحبارى**’nın erkeği olması gibi; çünkü **الحجل** için uçuşta böyle bir yükseklik bilinmez. Bu sözün doğruluğuna, Ferazdak’ın sözü şahitlik eder:
  “Bir gün İbrahim’e bir afiyet bıraktın;
  onun üzerinde **النسور** ve **اليعاقيب**’den.”
Böylece bu ölünün üzerine kuşların, **النسور** ve **اليعاقيب** olarak toplanmasını zikretti; ve malumdur ki **الحجل** ölüleri yemez.

Lihyânî dedi ki: **اليعقوب**: **القبج**’in erkeği. İbn Sîde dedi ki: **القبج** ile neyi kastetti, bilmiyorum: **الحجل** mi, **القطا** mı, yoksa **الكروان** mı. Daha bilinen, **القبج**’in **الحجل** olmasıdır. Ve denildi ki: **اليعاقيب** atlardan (olan bir addır); süratleri sebebiyle **يعاقيب الحجل**’e benzetilerek böyle adlandırılmıştır. Selâme b. Cendel’in sözü:
  “Hızlıca döndü; ve bu ak saç onu takip ediyor;
  eğer **اليعاقيب**’in koşusu onu yakalayacak olsaydı.”
Denildi ki: **اليعاقيب** ile atlar kastedilir. Ve denildi ki: **الحجل**’in erkekleri. İbn Hişâm, **شرح الكعبية**’de ona temas etti ve **العقاب** manasında olmasını garipsedi.

**لسان العرب**’da: denir ki: “**فرس يعقوب**”: **عقب** sahibi. Ve **عقب** etti, **يعقب** eder, **عقبا**.

Demîrî, **اليعاقيب** ile **الحجل**’in kastedildiğini iddia etti; Râfiî’nin sözü sebebiyle: “**اليعقوب** ile tavuk arasında doğan melezin öldürülmesinde ceza gerekir.” Dedi ki: bu, “ilk iki beyitte murad **العقاب**tır” diyenin sözünü reddeder; çünkü tavuk ile **العقاب** arasında üreme olmaz; ancak yaratılışta benzeşme ve yakınlık bulunan iki hayvan arasında olur; vahşi ve evcil eşek gibi. Şeyhimiz dedi ki: onun iddia ettiği şey, ancak “**اليعقوب** yalnızca **العقاب** için kullanılır” denirse ayakta durur; ama mutlak kullanım ve iştirakte (bu) değil; düşünen için gizli değildir.

Ve **يعقوب**: sahabeden dört kişidir; **الإصابة**’da bak. Ve **يعقوب**; Yahyâ b. Saîd nüshasında: ve Abdurrahman b. Muhammed b. Ali. Ve Muhammed b. Abdurrahman b. Muhammed b. Yakub. Ve vaiz Ebû Mansûr Muhammed b. İsmâîl b. Saîd b. Ali el-Bûşencî; Ebû Mansûr el-Bûşencî ve başkasından rivayet etti; ondan da İbn Asâkir, **شاومانه**’de (rivayet etti); o, Herat köylerinden biridir. Bize, mu‘ceminde onun hadisi âlî olarak vaki oldu. Ve Ebû Nasr Es‘ad b. el-Muvaffak b. Ahmed el-Kâinî el-Hanefî, İbn Asâkir’in şeyhlerindendir; hadisi mu‘cemdedir. İbnü’l-Esîr, Ebû Mansûr Muhammed b. İsmâîl b. Yûsuf b. İshak b. İbrahim en-Nesefî’yi zikretti; dedesinden ve Ebû Osman Saîd b. İbrahim b. Ma‘kil’den ve Ebû Ya‘lâ Abdülmü’min b. Halef’ten rivayet etti. Buhara ehli ondan **جامع الترمذي**’yi altı kere dinledi. Ondan Ebû’l-Abbâs el-Mustagfirî (rivayet etti). 389 yılında Ramazan ayında öldü; Belbîsî’nin **أنساب**’ında böyledir.

**اليعقوبيون**: muhaddislerdir; nisbetleri, hepsi en yüce dedelerine göredir. Ama Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Yakub b. Ca‘fer b. Vâhib b. Vâdıh el-Ya‘kûbî el-kâtib el-Mısrî, Ebû Ca‘fer el-Mansûr’un mevlâsı, tarih sahibidir; onun nisbesi babasınadır; onu Reşâtî zikretti. Ve Ebû Yakub Yûsuf b. Ma‘rûf ed-Dustîhnî, ve Ebû Yakub el-Ezra‘î, ve seyyah Ebû Yakub İsrail b. Abdülmuktedir b. Ahmed el-Humeydî el-İrbilî. Ve Ebû’s-Sabr Yakub b. Ahmed b. Ali el-Humeydî el-İrbilî. Ve Ebû’l-Fazl Sâlih b. Yakub b. Hamdûn et-Temîmî. Ve Ebû’r-Recâ Yakub b. Eyyûb b. Ali el-Hâşimî el-Fârikî; Ebû Ali el-Habbâz ve başkasından rivayet etti. Ve Ebû Abdillah Muhammed b. Yakub b. İshak, İbn Şâhîn’in şeyhidir; daha önce **خ ض ب**’de geçti. Ve Yakub b. Yûsuf b. Ahmed b. Ali b. Ahmed el-Lu’lu’î en-Nahzî; Buhara’da fıkıh öğrendi; Ebû Hafs Ömer b. Mansûr b. Cünb el-Bezzâz’dan rivayet etti; Belh ile Merv arasında bulunan Endehûz beldesinde öldü. Muhaddislerdir.

Ve **إبل معاقبة**: bir kere … otlar; bir nüshada: fetha sonra sükûn ile **حمض**’da; ve bir kere de …; bir nüshada: damme ile **خلة**’den; ikisi de iki bitkidir. Ama suyu içip sonra ağıla dönüp sonra suya dönenler ise **العواقب**’dir.

İbnü’l-A‘râbî’den: “Develer bir yerden bir yere **عقبت** etti; **تعقب** eder **عقبا**; ve **أعقبت**”; ikisi de: ondan buna dönüştü; otlar. Yine dedi ki: **إبل عاقبة**: **الحمض**’dan sonra bir otlakta **تعقب** eder; ve ancak şiddetli bir yılda **عاقبة** olur; ağaç yer, sonra **الحمض** yer. Dedi ki: ve ot içinde **عاقبة** olmaz. Başkası dedi ki: denir ki: **نخلة معاقبة**: bir yıl meyve verir, bir yıl bırakır.

Ve “Zeyd, Amr’ı binek üzerinde **أعقب** etti” ve onu **عاقبه** etti: eğer nöbetle bindilerse; bu bir **عقبة**, şu bir **عقبة**; bu da daha önce geçti.

**عقب**

**الليل** **النهار**: ondan sonra geldi ve onu izledi; ve onu **عقبه** **تعقيبا**: onun ardınca geldi; artık o, **معاقب** ve ayrıca **عقيب**tir. Ve **التعقيب** bunun gibidir. Ve falan gitti, falan da onu sonra **عقبه**; ve onu **اعتقبه** yani onun yerine geçti; ve ikisi onu **يعقبانه** ve onun üzerine **يعتقبان** ve **يتعاقبان**: birbirlerine yardım ederler.

Ve **المعقبات**: Aziz ve Celil olanın sözü olan “**له معقبات من بين يديه ومن خلفه**”deki **الخفظة**dir; ve **المعقبات**: gece ve gündüz melekleridir; çünkü onlar **يتعاقبون**. Ancak bu, onlardan bunun çokluğu sebebiyle müennes kılındı; **نسابة** ve **علامة** gibi. Ve bazı bedevîler okudu: “**له معاقيب**”.

Ve **الفراء** dedi: **المعقبات**: meleklerdir; gece melekleri, gündüz meleklerini **تعقب** eder. **الأزهري** dedi: **الفراء**, **عقب**’ı **عاقب** mânasında kıldı; nitekim “**عاقد** ve **عقد**”, “**ضاعف** ve **ضعف**” denildiği gibi. Sanki gündüz melekleri kulları korur; gece gelince onunla beraber gece melekleri gelir ve gündüz melekleri yükselir; gündüz gelince yükselen geri döner ve gece melekleri yükselir; sanki onların korumalarını **عقبا** yani **نوبا** kıldılar. Ve her kim bir iş yaptı da sonra ona geri döndüyse, muhakkak **عقب** etmiştir. Ve **ملائكة معقبة**; ve **معقبات** cem‘u’l-cem‘dir.

Peygamberin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “**معقبات**; onları söyleyen kimse mahrum kalmaz”; o da şudur: namazının arkasında otuz üç **تسبيحة** ile tesbih eder, otuz üç **تحميدة** ile hamd eder, otuz dört **تكبيرة** ile tekbir getirir. Ve bunlar **التسبيحات**tır. **معقبات** diye adlandırıldı; çünkü bazısı bazısının ardınca gelir, yahut çünkü defa defa geri döndü, yahut çünkü namazın hemen ardından söylenir.

Ve **شمر** dedi: “**معقبات**” sözüyle, insanların topuklarının ardında kalan **تسبيحات**ı kastetti. Dedi: Her şeyden **المعقب**, kendisinden öncekinin ardının topuğuyla kalan şeydir.

Ve İbnü’l-A‘râbî, **النمر بن تولب**’a ait olarak inşad etti:
  ولست بشيخ قد تـوجـه دالـف                      ولكن فتى من صالح الناس عقبا

Der ki: Onlardan sonra yaşadı ve kaldı.

**المعقبات**: karışıp duran develerin havuz başındaki sağrılarının yanında duranlardır; bir deve dönüp gidince onun yerine bir başkası girer; ve onlar **الناظرات العقب**dır.

Ve **العقب**: suya gelenlerin nöbetleridir; bir parça gelir, içer; sonra onun ardından bir parça gelirse ve içerse, işte bu onun **عقبتها**sıdır; daha önce ona işaret geçti.

Ve **التعقيب**: **العرفج** meyvesinin sararması ve kuruluğunun hâline gelmesidir; “**عقب النبت يعقب عقبا**”dan: dalı incelip yaprağı sarardığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den.

**التعقيب**: bir yılın içinde gazâ edip sonra ikilemek, yani ikinci defa dönmektir.

Ve **المعقب**: bir gazveden sonra gazve yapan ve bir yürüyüşten sonra yürüyüş yapan, dönüşten sonra ailesinin yanında ikamet etmeyen kimsedir.

Ve **عقب** bir namazdan sonra namaz ve bir gazveden sonra gazve: peş peşe yaptı.

Ve hadiste: “Her gazveci topluluk gazâ etti; bazısı bazısının ardınca **يعقب** eder” yani gazâ aralarında nöbetler olur; bir taife çıkıp sonra dönünce, başka bir taife onu **تعقب** edinceye kadar ikinci defa dönmekle yükümlü kılınmaz.

Ve ondan, Ömer’in hadisi: her yıl orduları **يعقب** ederdi. **شمر** dedi: Mânası, bir kavmi geri çevirip onların yerine onları **يعاقبون** eden başkalarını göndermesidir. Denilir: gazveci topluluğu benzerleriyle **عقب** etti; ve **أعقبوا**: onların yerine başkalarını yönelttiler.

**التعقيب**: şeref istemede gidip gelme; bizim nüshamızda böyledir ve o yanlıştır; doğrusu, Lisânü’l-‘Arab, es-Sıhâh ve başkalarında olduğu gibi “şeref istemede gidip gelme”dir. Buna, onun şu sözü de delâlet eder: **والمعقب**: kendisine ait bir hakkı geri almak için onu izleyen kimsedir.

Ve başkası dedi: insanın ardını bir hak hususunda izleyen kimsedir.

Lebîd, bir erkek eşeği ve dişisini vasfederken dedi:
  حتى تهجر في الرواح وهاجه                      طلب المعقب حقه المظلـوم

İbn Manzûr dedi: el-Cevherî, “**وعقب في الأمر**” sözüne, “onu şeref isteyerek talep etmede gidip geldiği zaman” diye bununla istişhâd etti; ve onu inşad etti. Ve dedi: **المظلوم**u ref‘ etti; o, mânaya göre **للمعقب**in sıfatıdır; **المعقب** lafızda cerlidir; mânası ise onun fâil olduğudur.

Ve ayrıca denilir: **المعقب**: oyalayan borçlu. “Hakkımı **عقبني**” yani beni oyaladı; böylece **المظلوم** fâil, **المعقب** mef‘ûl olur.

Ve başkası dedi: **المعقب**: borcu talep eden, onu talep edişinde borçlusuna dönüp duran kimsedir.

**التعقيب**: namazı bitirdikten sonra dua veya istek için oturmaktır. Ve hadiste: “Kim bir namazda **عقب** ederse, o namazdadır.” Enes b. Mâlik’in hadisinde, Ramazan’da **التعقيب** hakkında soruldu; onlara evlerde namaz kılmalarını emretti.

İbnü’l-Esîr dedi: **التعقيب**: bir iş yapıp sonra onda geri dönmektir. Burada onunla, terâvihten sonra nâfile namazı kastetti; mescidde namaz kılmalarını kerih gördü ve bunun evlerde olmasını sevdi. Dedim: Bu, İshâk b. Râhûye ve Saîd b. Cübeyr’in görüşüdür.

**شمر** dedi: **التعقيب**: gününde bir namaz veya başka bir iş yapıp sonra onda geri dönmektir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işittim: o, bir şeyi yapıp sonra ikinci defa geri dönen kimsedir; denilir: geceden namaz kıldı, sonra **عقب** etti; yani o namaza geri döndü.

**التعقيب**: bekleme ve intizardır; denilir: falan, namazda **تعقيبا** **عقب** etti; yani namaz kıldı da yerinde durup başka bir namazı beklediği zaman. Ve hadiste: “Kim bir namazda **عقب** ederse, o namazdadır” yani namazdan boşaldıktan sonra namazgâhında durdu. Ve denilir: kavim namaz kıldı, falan **عقب** etti. Ve mescidlerde **التعقيب**: namazlardan sonra namazları beklemektir.

**التعقيب**: dönüp bakmadır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**ولى مدبرا ولم يعقب**”; denildi ki: yani dönmedi ve beklemedi; denildi ki: durmadı; bu, Süfyân’ın sözüdür. Denildi ki: dönüp bakmadı; bu, Katâde’nin sözüdür. Denildi ki: geri dönmedi; bu, Mücâhid’in sözüdür. Ve her geri dönen **معقب**tir.

el-‘Accâc dedi:
  وإن تونى التاليات عقبا

والعقبى: dönüş yeri; her şeyin **عقب**’ı, **عقباه**’ı, **عقبانه**’si ve **عاقبته**’si: onun sonu. Ve denilir: Şüphesiz o, sözün **عقمى الكلام**’ını ve sözün **عقبى الكلام**’ını bilendir; o, bilinmeyen, kapalı sözdür; o, **النوادر** gibidir. Ve **العقبى** ayrıca: işin karşılığıdır; denilir: hayırda **العقبى** senindir; yani **العاقبة**. Ve onu itaatiyle **أعقبه**; ve onu yaptığı şeye karşılık **أعقبه**; yani onu mükâfatlandırdı. Ve adam **أعقب** ettiğinde, öldü ve geride bıraktı; yani bir **عقب** bıraktı; yani bir evlat. Denilir: Onun üç oğlu vardı; onlardan ikisi **أعقب** etti; yani bir **عقب** bıraktılar; biri ise öldü. Daha önce Tufeyl el-Ganevî’nin sözünün inşadı geçti. Ve denilir: Bu, bunu **أعقب** etti; birincisi gidip ondan hiçbir şey kalmadığında ve diğeri onun yerine geçtiğinde. Tencereyi ödünç alan **أعقب** etti: onu ona geri verdi; ve içinde **العقبة** (ضم ile) vardır; o, tencerenin dibi yahut ödünç alınan tencereye geri konulan çorbadır. el-Kumeyt dedi:

  Ve sert, inatçı yoksulluğa karşı koydum; ve ödünç alanların tenceresinin **عقبة**’sine bir geri döndüren olmadı

Ve daha önce geçti. **تعقب الخبر**: onu izledi; ve denilir: İşi **تعقبت** ettim; onu düşündüğümde; ve **التعقب**: düşünme ve ikinci kez bakmadır. Tufeyl el-Ganevî dedi:

  Kavimler bizde bir ayıp bulmadı; günlerimiz **بالتعقب** ile geriye çevrildiğinde

Der ki: Günlerimizi izlediklerinde bizde bir ayıp bulmazlar. Ve denilir: Sözünden bir **متتقبا** bulmadım; yani içinde bakacağım bir dönüş; yani onda **التعقب** etmeye kendime ruhsat vermedim; ona gelir miyim yoksa onu bırakır mıyım diye bakmak için. Ve onun sözü: “Onun hükmüne **معقب** yoktur”; yani onun kazasına geri çeviren yoktur. Ve onu günahıyla **عاقبه**; **معاقبة** ve **عقابا**: onu onunla yakaladı; ve onu **تعقبه** etti: ondan olmuş bir günahla onu yakaladı. Ve haberden **تعقب** etti: onda şüphe ettiğinde ve onu sormaya geri döndüğünde. Tufeyl dedi:

  Geceyle birlikte bana yoran bir tasa döner;
  Ve yalanlamadığım haberlerden şeyler geldi.
  Peş peşe geldiler; artık bende bir kuşku kalmadı;
  Ve haber verdikleri şeyden dolayı bir **متعقب** olmadı.

Ve **لسان العرب**’da: Falan, görüşünü **تعقب** etti; onun **عاقبة**’sini hayra bulduğunda; ve işinden **تعقب** etti: pişman oldu. Ve denilir: Haberi **تعقبت** ettim; ilk defa sorduğum kimseden başkasına sorduğumda. Ve denilir: Falan bana bir hayır getirdi; sonra ondan daha hayırlısıyla **عقب** etti. **الاعتقاب**: hapsetme, engelleme ve nöbetleşmedir. Ve şeyi **اعتقب** etti: onu yanında hapsetti. Ve satıcı malı **اعتقب** etti; yani bedeli kabzedinceye kadar onu müşteriden alıkoydu. Ve ondan İbrahim en-Nehaî’nin sözü: **المعتقب** ettiği şeye karşı **ضامن**dır; satıcının bir şeyi satıp sonra onu müşteriden alıkoyması ve satıcının yanında telef olması hâlinde, şüphesiz onun tazmin ettiğini kasteder. Ve el-Ezherî’nin ibaresi: satıcının yanında telef oluncaya kadar; kendi malından helâk olur; ve onun tazmini ondandır. İbn Şümeyl’den: Denilir: Falan bana bir mal sattı ve onda bir **تعقبة** vardır; eğer onda ise; ve malda bana bir **تعقبة** erişti. Ve denilir: Onda bir **عقب** yoktur; o hâlde malından sana; yani onda bana erişen her **درك** sana; yani onun tazmini sana. Ve onun (aleyhisselâm) sözü: “Zengin olanın oyalaması, onun **عقوبته**’sini ve **عرضه**’ni helâl kılar.” **عقوبته**: onu hapsetmesidir. **عرضه**: onu şikâyet etmektir. Bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti ve onu zikrettiğimizle açıkladı. Ve adamı **اعتقبت** ettim: onu hapsettim; **لسان العرب**’da böyle; ve bir kısmı **المصباح** ve **الأساس**’tadır. Ve denilir: Falan gitti ve falan sonra **اعتقب** etti; yani onun yerine geçti; ve ikisi onu **يعقبانه** ve ona **يعتقبان** ve **يتعاقبان**; yani birbirlerine yardım ederler; **الأساس**’ta böyle. Ve **الاعتقاب**: el değiştirmedir; **التعاقب** gibi; ve ikisi **يتعاقبان** ve **يعتقبان**; yani bu geldiğinde şu gider. Ve **العقاب** (ضم ile): **العتاق**’tan bir kuştur. Ve **المصباح**’ın ibaresi: yırtıcılardan; bilinen; erkek ve dişiye söylenir; ancak “bu erkek **عقاب**” derlerse başka. Şeyhimiz dedi: Ve dediler ki: **العقاب** ancak dişi olur; ve onu, cinsinden olmayan başka bir kuş çiftleşir. Ve İbn ‘Anîn, İbn Sîde denilen bir kişiyi hicvederek dedi:

  İbn Sîde’ye söyle; ona sabah olunca,
  Çoklukla delâlet eden hizmetçiler ve atlar olsa da:
  Sen ancak **العقاب** gibisin; onun annesi
  bilinir; onun babası ise meçhuldür.

**ج**: **أعقب**; yani azlıkta; çünkü o müennestir, geçtiği gibi; ve **أفعل** dişilerin cem‘ine mahsustur; **ذراع**’da **أذرع** gibi, **عناق**’ta **أعنق** gibi; ve o çoktur; bunu Şeyhimiz söyledi. Ve bunu **لسان العرب**’da da temrîz sigasıyla nakletti. Ve **عقبان** (kesr ile) çokluk cem‘idir; ve **أعقبة**; Kurâ‘dan. Ve **عقابين** cem‘u’l-cem‘dir. Dedi:

  Bulutlu günün **عقابين**’leri yükselir ve alçalır.

Şeyhimiz dedi: Ebû Hayyân’ın **شرح التسهيل**’de onu **عقائب** üzerine cem‘ ettiğini nakletti; ed-Demâmînî bunu uzak gördü; bitti. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Kuşun **عتاق**’ı: **العقبان**’dır; kuşun yırtıcıları: avlayanlardır; avlamayan ise **الخشاش**’tır. Ebû Hanîfe dedi: **العقبان**’dan, **عقبان الجرذان** diye adlandırılan **عقبان** vardır; siyah değildir; fakat kül rengidir; ve tüyünden faydalanılmaz; ancak çocuklar onunla oklarına tüy takarlar. **العقاب**: çıkıntı yapan bir taştır. Ve **لسان العرب**’ın ibaresi: kuyunun içinde çıkıntı yapan, yükselmiş bir kaya; kovayı deler; bazen de örgüden önce olur; bu, kayanın yerinden kaymasıdır; bazen su çeken onun üstünde durur; müennestir; ve cem‘i, cem‘ gibidir. Ve onu **تعقيبا** etti: onu düzeltti. Ve kuyuda inip onu yükselten adama **المعقب** denilir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القبيلة**: kuyunun başında bir kayadır. Ve **العقابان** iki yanındandır; onu desteklerler. Denildi: **العقاب**: bir dağın eninde, basamak gibi çıkıntı yapan bir kaya; ve denildi: o, dağın eninde bir çıkıştır. **العقاب**: binek hayvanının ayaklarından birinde çıkan bademcik benzeri bir şey; es-Sâgânî onu nakletti. **العقاب** denildiğine göre: küçük bir ip; **خرتي**’ye girer; **خرت**’in tesniyesidir; **الخاء**’ın dammesi, **الراء**’ın sükûnu ve sonunda üstten ikili harf; o, kulağın deliğidir; küpe halkası onunla bağlanır. Ve küpenin **عقب**’ı: onunla bağlanmasıdır. Siyâr el-Ebânî dedi:

  Sanki onun bağlanmış küpesinin halkası
  bir **دباة** üzerinde yahut bir **يعسوب** üzerindedir.

Onun küpesini, **دباة**’nın boynunun kısalığından dolayı sanki **دباة** üzerindeymiş gibi yaptı; onu **الوقص** ile vasfetti. Ve **الخوق**: halkadır. Ve **الدباة**: çekirgenin bir türüdür. Ve **ال يعسوب**: arının erkeğidir. el-Ezherî dedi: **العقاب**: küpe halkasının iki ucunu bağlayan iptir. **العقاب**: suyun havuza akıntı yeridir. Dedi:

  Sanki kovasının sesi, fışkırdığında,
  hörgüçlü bir **عقاب** sırtı üzerinde bir sel gibidir.

**العقاب**: iki taşın desteklediği, sakinin iki taş arasında üstüne çıktığı taştır. **العقاب**: onlara ait atların adıdır; onlardan, Humayda b. Siyâr el-Fezârî’nin atı; el-Hâris b. Cevn el-‘Anberî’nin atı; ve Mirdâs b. Ca‘ûne es-Sedûsî’nin atı. Ve **العقاب**: nihayettir. Ebû Züeyb dedi:

  Ne de Şam şarabı; ganimet olarak geldi;
  onun bir **غاية**’si vardır; kerem sahiplerine onun **عقاب**’ını gösterir.

Gayesini istedi. İki lafzın farklılığından dolayı tekrarının güzel oluşu; ve onun cem‘i **عقبان**’dır. Ve **العقاب**: savaş; **عن كراع العقاب**: büyük bir sancak, ve Peygamber’e صلى الله عليه وسلم ait bir bayrağın adı, hadiste vârid olduğu üzere. Ve **لسان العرب**’da: **العقاب**: valilere bağlanan (sancak), uçan **العقاب**’a benzetildi; ve o, müennestir. **العقاب**: tepe; ve çok fazla uzamayan her yükselti. **عقاب**: bir dişi köpek; ve **عقاب**: bir kadın; o, ileride zikri gelecek olan **جعفر بن عبد الله**’ın annesidir. Ve **عقاب**: Endülüs’te bir yer; orada Muvahhidlerin meşhur bir vak‘ası vardı; bunu şeyhimiz istidrâk etti. Ve **لسان العرب**’da: **العقابان**: iki tahta; adamın derisi ikisinin arasında gerilir; ve Araplar siyah dişi deveyi teşbih yoluyla **عقابا** diye adlandırır.

**عقيب**، **كزبير**: **ابن رقيبة** sahâbîdir; ve onda şöyle de denir: **رقيبة بن عقيب**. Hâfız **تقي الدين بن فهد** mu‘ceminde dedi: **رقيبة بن عقبة** yahut **عقيب بن رقيبة** meçhuldür; ve onun acayip bir hadisi vardır. Dedim: yahut musannifin muradı **عقيب بن عمرو بن عدي**’dir; çünkü o da sahâbîdir; **أحد**’e şahit oldu; ve oğlu **سعد** için de sahâbelik vardır. Ve: bir yer. Ve **معيقيب** de sahâbîdir; şeyhimiz onu istidrâk etti. Dedim: ve ikisi iki kişidir; birincisi **معيقيب بن أبي فاطمة الدوسي**’dir; **بني أمية**’nin halîfi, Habeşistan hicret edenlerdendir; ve şeyhimizin kastettiği odur. İkincisi **معيقيب بن معرض اليمامي**’dir; onun zikrinde **شاصويه بن عبيد** tek kalmıştır; ve o, **الجوهري** nezdinde yükselir; mu‘cemde böyledir.

Ve **كالقبيط**: bir kuş; ancak küçültme olarak kullanılır. Ve: **ع**; **الصاغاني** onu, **ابن دريد**’den, küçültme olarak, kesreli **الياء**’yı şeddeli kılarak ضبط etti. Dedim: ve belki o, **دكشق**’ın izâfelerindendir; ona nisbet edildi: **أبو إسحاق إبراهيم بن محمود بن جوهر البعلبكي ثم الدمشقي المقرئ الحنبلي**; **البطائحي** diye tanındı; Dımaşk’ta ve başkasında hadis rivayet etti. Ondan Dımaşk’ta **أبو محمد الحسن بن أبي عمران المخزمي** ve **محمد بن علي بن عبد الله بن عيسى اليونيني البعلبكي** rivayet etti. Ve **أبو يونس الأرمني**. Ve **محمد بن عبادة بن محمد الأنصاري الحلبي**; bu üçü **بالعقيبة**’dedir.

**المعقب**، **كمنبر**: kadına ait başörtüsü; **ابن الأعرابي**’den; çünkü o, örtüyü takip eder ve onun arkasında olur. **امرؤ القيس** dedi:
  وحار بعد سواد بعـد جـدتـه                      كمعقب الثوب إذ نشرت هدابه

**المعقب**: küpe; **الصاغاني** onu nakletti. **المعقب**: sürüşte mahir sürücü; ve **المعقب**: topuğu olan deve. **المعقب**: meçhul bina ile “terleyen/terletilen”; ve bir nüshada, imamdan sonra hilâfet için ihtilâf sebebiyle mâzî fiil sigasıyla; yani ona hazırlanır. **المعقب**، **كمعظم**: şarapçı meyhanesine, kendisinden daha büyük bir kadir sahibi girince, ondan çıkan kimse. **طرفة** dedi:
  وإن تبغني في حلقة القوم تلقنيوإن تلتمسني في الحوانيت تصطد
yani **معقبا** olmayacağım.

Ve **المعقب**، **كمحدث**: kendisine ait bir hakkı takip eden, onu geri alan. Ve üzerine baskın yaptığım kimseye karşı savaş vardır; sonra üzerine baskın yapılan kimseye baskın yapar da malını geri alır. Ve **المعقاب**: içine kuru üzüm konulan ev. Ve **المعقاب**: âdeti, erkek sonra dişi doğurmak olan kadın. Ve adam **أعقب** eder, **إعقابا**: şerden hayra döndüğü zaman. Ve **استعقبه** ve **تعقبه**: onun ayıbını yahut sürçmesini istediği zaman; ve **التعقب**’un aslı iz sürmedir. Ve ondan hayır yahut şer **استعقبه**: onu bedel aldı; böylece ona hayır **أعقبه**; yani ona tazmin etti ve değiştirdi.

Ve **عقب**، **ككتف**: bir yer. **أبو حنيفة** **عكاشة بن أبي مسعدة**’ye ait olarak inşad etti:
  حوزها من عقب إلى ضبع
  في ذنبان ويبيس منقـفـع

Ve **كفر تعقاب** kesre ile; ve **كفر عاقب**: **ع**; ve **يعقوبا**; bizdeki nüshalarda alttan ikili harf ile bulunan; doğrusu ise tekli harf iledir: Bağdat’ta büyük bir köy; ondan on fersah mesafede, Horasan yolu üzerindedir. Ve **اليعقوبيون** da böyledir; doğrusu **الباء** iledir: muhaddisler topluluğu; onlardan **أبو الحسن محمد بن الحسين بن علي بن حمدون** onun kadısıdır; ondan **أبو بكر الخطيب** rivayet etti; 430 yılında vefat etti; **البلبيسي** onu neseblerinde zikretti. Ve **بهجة الأسرار**’dan: **أبو محمد علي بن أبي بكر بن إدريس اليعقوبي**; orada 616 yılında hadis rivayet etti. Ve **أبو عبد الله محمد بن أبي المكارم الفضل ابن بختيار بن أبي نصر اليعقوبي**; vaiz, hatip. Ve **أبو الفضل صالح ابن يعقوب بن حمدون اللخمي اليعقوبي**.

Ve **ثنية العقاب**: Dımaşk’ta **العين**’in zammı ve kesri ile. Ve **نيق** kesre ile: **العقاب**. Zam ve kesr ile: **الجحفة**’de bir yer. Ve **تعقاب** kesre ile: bir adam; ve küfre nisbet edildi; **الصاغاني**’nin naklettiği üzere. Ve **العقبة** fetha sonra sükûn; ve kesr de edilir: nakışlı kumaş; **العقمة** gibi. Ve **يعقوب** iddia etti ki **الباء** **الميم**’in bedelidir. Ve **اللحياني** dedi: **العقبة** kesre ile: **العقمة** gibi nakışlı, hevdac elbiselerinden bir tür.

Ve **عقاب عقنباة** ve **عبنقاة** ( **الباء**’yı **النون**’dan önce getirerek) ve **بعنقاة** ve **قعنباة** kalb üzere: keskin pençeli. **التهذيب**’de rubâîde: o, inkâr edilen, habis pençeli olandır. **الطرماح** dedi; ve denildi ki: o, **جران العود**’undur:
  عقاب عقنباة كأن وظـيفـهـا                      وخرطومها الأعلى بنار ملوح
Ve denildi ki: o, kapıp götürmesi hızlı, inkâr edilen olandır. Ve **ابن الأعرابي** dedi: bu, mübalağa üzeredir; “**أسد أسد**” ve “**كل كلب**” dedikleri gibi. Ve **الليث** dedi: **العقنباة**: kartallardan bir musibet; ve onun cem‘i **عقنبات**’tır.

Ve **أبو عقاب**، **كغراب**: tâbiîdir; adının **سليمان** olduğu söylenir; **عائشة**’den rivayet etti ve ona yetişmedi; ondan **أبو عوانة** (rivayet etti); bunu hâfız söyledi. Ve şair **ابن عقاب**’ın adı **جعفر بن عبد الله بن قبيصة**’dır. Ve **عقاب** annesinin adıdır; bu yüzden, alem oluş ve müenneslik sebebiyle munsarif olmaz.

Ve **المعقب**، **كمكرك**: bir yıldız; bir yıldızı takip eder; yani ondan sonra doğar; böylece doğuşuyla, yolculukta nöbetleşen **الزميل** biner. Ondan râcizin sözü:
  كأنها بين السجوف معقب
Ve **أبو عبيدة** dedi: **المعقب**: yolculukta iki **الزميل**’in nöbetleştiği bir yıldızdır; bir yıldız batıp diğeri doğunca, yürüyen kimse biner.

Ve **عبد الملك بن عقاب**، **ككتان**: Musullu muhaddis; **حماد بن أبي سليمان**’dan rivayet etti; ondan **أبو عوانة** ve başkası rivayet etti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: hadiste: **عقبة الشيطان**’dan nehiy geldi; zam ile; o, **الإقعاء**’dır; ve geçmişti. Ve **عقب النعل**: onun arkası; müennestir. Ve “**عقب** فلان”ı çiğnediler: onun izinde yürüdüler. Ve hadiste: onun nalının **معقبة** ve **مخصرة** olduğu (vardır). **المعقبة**: topuğu olan. Ve “**ولى على عقبه وعقبيه**”: bir yöne yönelip sonra döndüğü zaman. Ve **التعقيب**: istediği bir işten dönmektir. Ve hadiste: “Onları **أعقابهم** üzerine geri çevirmeyin” yani hicreti terk etmekten olan ilk hallerine. Ve hadiste: “Sürekli **مرتدين على أعقابهم** oldular” yani küfre dönenler; sanki arkalarına dönmüşler gibi. Ve **معقبا** geldi: yani günün sonunda.

Ve “**عقب** فلان **على** فلانة”: onu, ilk kocasından sonra nikâhladığı zaman; o, ona **عاقب**’tır; yani kocalarının sonuncusudur. Ve **ابن الأعرابي** inşad etti:
  يملا عينيك بالـفـنـاء وير                      ضيك عقابا إن شئت أو نزقا

Dedi: **عقابا**; sahibi onun üzerine **يعقب** eder; yani bir kere sonra bir kere daha gazâ eder; ve bundan başka da denildi. Ona işaret daha önce geçti. Her şey bir şeyin arkasında olursa o onun **عقبه**’sidir. Kuyunun suyu gibi; rüzgârın esmesi, **القطا**’nın uçması ve atın koşması gibi. Ve koşusunda **معقب** olan at: iyilikçe artar. Ve **عقب الشيب** **يعقب** ve **يعقب** **عقوبا** ve **عقب**: siyahlıktan sonra geldi. Ve denilir: **عقب** etti, ak saçta güzel huylarla; ve onu **أعقبه** etti pişmanlık ve keder: onu ona miras bıraktı. Ebû Züeyb dedi:
  “Beni helâk etti ve bana bir hasret bıraktılar                      uykudan sonra ve dinmeyen bir gözyaşı”
Ve denilir: Şunu yaptım da ondan **فاعتقبت** bir pişmanlık; yani âkıbetinde bir pişmanlık buldum. Ve denilir: Bir lokma yedi, onu **أعقبته** bir hastalık; yani ona miras bıraktı. Ve iki şey arasında **عاقب** etti; birini bir kere, ötekini başka bir kere getirdiği zaman. Ve denilir: Falan, falan oğullarının **عقبة**’sidir; yani onlardan kalan sonuncudur. Ve falan, falan âlinin **عقبة**’sı üzerine su çeker; yani onlardan sonra. Ve onun üzerine **عقب** etti: döndü ve geri döndü. Hâris b. Bedr’in sözü: “Bir kere **نشبة** idim, ben bugün **عقبة**’yim.” Bunu İbnü’l-A‘râbî açıkladı ve dedi: Manası: Bir kere, bir insana saplanıp tutunduğumda benden bir şerre uğrardı; bugün ise **أعقبت** ettim ve döndüm; yani ondan bir zayıflıkla **أعقبت** ettim. Ve **العقب**: dönüş. Zü’r-Rumme dedi:
  “Sanki **الكدر**’in çığlığı bizim **عقب**’umuza bakar                      onun üzerinde **أنباط**’ı **طـغـام** gevezelik eder”
Manası: Bizim önümüzü beklerler ki bizden sonra dönsünler. Korku namazı hadîsinde: Ancak o **عقبا** idi; yani bir taife bir taifeden sonra namaz kılar; onlar onu, gazâ edenlerin **تعاقب**’i gibi **يتعاقبونها** ederler. Ve **المعقب**: borcu talep eden, talebinde borçlusuna dönüp duran kimsedir. Ve bir şey üzerine tekrar tekrar dönen; ve hiç kimse Allah’ın sağlam kıldığı şeye tekrar tekrar dönmez. Lebîd dedi:
  “Eğer gazânın ilkinde bir **عقب** isabet etmezse”
Yani başka bir gazâ yaptı. Ve falan, içinde **تعقيب** olmayan bir sadaka verdi; yani istisna. Ve **أعقبه** etti **الطائف**; delilik ona vakitlerde geri döndüğü zaman. İmru’ul-Kays bir atı vasfederek dedi::
  “Ve **الآري**’de öylece keser ki sanki                      onda bir **عرة** yahut **طائف** var, **غير معقب**”
Ve **التعاقب**: bir kere sonra bir kere suya varma. Şureyh hadîsinde: O, **النفح**’ı iptal etti; ancak vurur da **فتعاقب** ederse; yani hayvanın ayağıyla **نفح**’ını—ki o onun tekmesidir—iptal etti; sahibi üzerine bir şey lâzım gelmezdi, ancak bunu bir mızraklama takip ederse. Ve Allah onu, ihsanıyla bir hayırla **أعقبه** etti; bunun adı **العقبى**’dır; o, bir nevi bedel gibidir. Ve adam **أعقب** etti **إعقابا**; şerden hayra döndüğü zaman. Ve ondan **تعقب** etti: pişman oldu. Ve iş, **أعقب** etti **إعقابا** ve **عقبانا** (kesre ile) ve iyi yahut kötü bir **عقبى**. Hadîste: “Ve hiçbir yudum yoktur ki, boğulmuş bir öfke yudumundan daha övülmüş bir **عقبى** olsun.” Bir rivayette: **أحمد عقبانا** (kesre ile); yani âkıbet. Ve onun izzetini bir zillet **أعقب** etti; mef‘ûl için bina edilmiş olarak; yani değiştirildi. Dedi:
  “Nice izzetli var ki zillet onun izzetini **أعقب** etti                      derken merhamet olunur oldu; hâlbuki kıskanılırdı”
Ve denilir: Haberi **تعقبت** ettim; birinci kere sorduğum kimseden başkasına sorduğum zaman. Ve denilir: Falan bana bir haber getirdi, sonra ondan daha hayırlısıyla **فعقب** etti. Ve kuyunun örmesini, arkasından taşlarla **أعقب** etti: onları dizdi. Ve her yol ki bir kısmı bir kısmının arkasındadır, **أعقاب**dır; sanki **عقبا على عقب** dizilmiş gibidir. Şemmâh, devenin sırtındaki yağ yollarını vasfederken dedi:
  “Yardımını çağırdığında ortakları ürker                      **الأثباج** üzerinde dizilmiş **أعقاب**”
Ve **الأعقاب**: kuyunun örmesinde, sağlamlaşsın diye tuğlalar arasına sokulan çömlektir. Kurâ‘ dedi: Onun tekili yoktur. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العقاب**—**ككتاب** gibi—katmanlar arasındaki çömlektir. Ve bir kuyu vasfında inşad etti:
  “**ذات عقاب** **هرش** ve **ذات جم**”

Rivayet olunur: “ve **ذات حم**.” Ve **أعقاب الطي**: onun daireleri; yani onun arkası. Ve biz kuyuyu **عقبنا** ettik; yani onu taş üstüne taşla ördük. Ve adamı **عقبت** ettim: malından, benden aldığı kadar aldım; ve ben **أعقب** ederim, **القاف**’ın zammıyla. Ve **المعاقبة** arûzda: bir harfi, bir harfin sabit kalması için hazfetmendir; meselâ **مفاعيلن**’den **الياء**’yı hazfedip **النون**’u bırakman; yahut **النون**’u hazfedip **الياء**’yı bırakman; bu, arûzun şatırlarında vâki olur. Ve Araplar **الفاء** ile **الثاء** arasında **تعقب** eder ve **تعاقب** eder; **جدث** ve **جدف** gibi. Ve **عاقب**: iki bacağı arasında gidiş-geliş. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  “Ve bir Arap kadın; fahişe olmayan                      onun sevgisini **حقبا** mülk edinmişti
  Sonra döndü, bizimle asla konuşmayacak                      her mahalle, **معقب** **عقبا**”
Onun sözü **معقب**’in manası: içinde bulunduğu hâlden başka bir hâle bakan, yani o hâl üzere olmayan. Ve **قدح معقب**: **الربابة**’da bir kere sonra bir kere geri döndürülen oktur; onun kazanmasıyla teberrüken. Ve inşad etti:
  “İki kat el ile ve **المنيح المعقب**”
Ve **جزور سحوف المعقب**: semiz olduğu zaman. Ve **الأساس**’ta: Denilir: Senin sözünden bir **متعقبا** bulmadım; yani bir araştırıcı; yani o, doğruluk ve sıhhatten olup **تعقب**’e ihtiyaç duymaz. Ve o, hastalığın **عقابيل**’indedir ve **أعقابه**’ndadır; yani kalıntılarıdır. Ve ondan bir **عقبة** ile karşılaştı; yani bir şiddet. Ve **عقبتهم**’lerini yediler: yemekten sonra tatlı olarak **يعتقبونه** ettikleri şey. Ve falan **موطأ العقب**’dur; yani tâbilerin çokluğudur. Ve **لسان العرب**’da, ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وإن فاتكم شيء من أزواجكم إلى الكفار فعاقبتم**; Mesrûk b. el-Ecda‘ onu böyle okudu ve onu “ganimet aldınız” diye tefsir etti. Humeyd okudu: **فعقبتم**; şeddeli olarak. Ferrâ dedi: O, **عاقبتم** manasındadır. Dedi: O, senin “**تصعر** ve **تصاعر**; **تضعف** ve **تضاعف**” demen gibidir; **فعلت** ve **فاعلت**’in mâzisinde. Ve **فعقبتم** tahfifle de okundu. Ebû İshâk en-Nahvî dedi: Kim **فعاقبتم** okursa manası: onları ceza ile yakaladınız, ta ki ganimet aldınız. Kim **فعقبتم** okursa manası: ganimet aldınız. Ve dilde en iyisi **عقبتم**’dir; **عقبتم** da iyidir; yani size bir **عقبى** oldu; ancak şedde daha beliğdir. Dedi: Mana şudur: Sizden birinin karısı, kâfirlere geçtiğinde—sizinle onun arasında ahid olmayan kimse hariç; ve sizinle onun arasında ahid olan kimseye gelince, mehir vermede bozdu da siz ona galip geldinizse—karısı giden kimseye ganimetten mehir verilir; ganimetlerdeki hakkından hiçbir şey eksiltilmeksizin; kadınların mehirleri çıkarıldıktan sonra hakkı tam olarak verilir. Ve **العقب** ve **المعاقب**: kan davasıyla yakalanandır. Ve tenzîlde: **وإن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به**. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  “Ve biz **المخـارق**’ta bir süvariyi öldürdük                      **العطاس**’ın cezası; **المعاقب** ölmez”

Yani, o cezalandıranın zikri, ölümünden sonra ölmez. Ve onun sözü: **جزاء العطاس** yani, teşmit ile aksırma arasındaki miktar kadar, öcün alınmasını idrak etmeyi aceleye getirdik. Ve er-Râzî’nin **مختار الصحاح**’ında: “Dedim: el-Ezherî dedi: İbnü’s-Sikkît dedi: Falan, falan âlinin ardından su verir; yani onlardan sonra. Ve **الصحاح**’ta da **التهذيب**’de de, insanların sözü olan: ‘Falan, falanın **عقيب**’i olarak geldi’ yani ondan sonra, sözünün sıhhatine dair bir hüccet bulmadım; ancak bu (kayıt) müstesna. Ama onların sözü: ‘**عقيبة** olarak geldi’ mânâsı ‘ondan sonra’dır; iki kitapta bunun cevazı yoktur. Ve ikisinde de **عقيبا**’yı, yalnızca **المعاقب** mânâsında bir zarf olarak görmedim; tıpkı gece ve gündüzün **عقيبان** olması gibi, başka değil.”

Ve el-Asma‘î’den: **العقب**: **العقاب**’dır. Ve **عقب** erkeği, **يعقب** **عقبا**: mal veya başkasını talep etti. Ve denilir: “Senin **عقبك** nereden idi?” yani nereden geldin. Ve bir adam **عقبان**; birincisi ve ikincisi kesre ile ve **الموحدة** şeddeli; yani kalın, Kırâ‘dan. Dedi ki: ve çoğulu **عقبان**. el-Ezherî dedi ki: Bu harften emin değilim.

Ve el-Belbîsî’nin **أنساب**’ında: **العقابة** (damme ile): Hadramut’tan bir batın; onlardan **أدأب بن عبد الله بن محمد الحضرمي**. Ve **العقبيون** yetmiş üç erkek ve iki kadındır—Allah onlardan razı olsun—ve onlar hicretten önce **بيعة العقبة**’ye şahit olanlardır; yeri siyer kitaplarındadır.

Ve **العقبة**: Dicle yakınında, Îsâ nehri arkasındadır. Ondandır: **أبو أحمد حمزة بن محمد بن العباس بن الفضل بن الحارث الدهقان**; ed-Dûrî ve el-‘Attâridî’den rivayet etti; ondan ed-Dârakutnî ve İbn Rızkûye (rivayet etti); sika; Zilkade’de 347 senesinde öldü. Ve onun **عقبه**’si: Mısır yakınında bilinen bir **أيلة**’dir.

Ve **العقب** (kef gibi): Kinâne’den bir batın; ondandır: **أبو العافية فضل بن عمير بن راشد الكناني** sonra **العقبي**; Mısırlı; İbnü’s-Sem‘ânî onda vehmetmiştir; İbnü’l-Esîr onu takip etmiştir; öyleyse müracaat edilsin. Dedim: ve **أبو يعقوب الأذرعي**: muhaddis; ondan Ebû ‘Alî b. Şu‘ayb ve başkası rivayet etti. Ve **أبو القاسم بن أبي العقب الدمشقي**: **أبو عبد الله محمد بن حصن الألوسي**’den hadis etti. Ve bu iki tercüme Yâkût’un mu‘cemindendir. Ve sahabeden **عقبة** adıyla adlandırılanlar otuz üçtür—Allah onlardan razı olsun. **الإصابة** ve **المعجم**’de müracaat et. Ve **أبو عقبة** ve **أبو العقب** iki sahabîdir.

Ve **اليعقوبية**: Hâricîlerden bir fırka; el-Kerhî **يعقوب بن علي**’nin ashabı. Ve Hristiyanlardan başka bir fırka: el-Berdâ‘î **يعقوب**’un âli; onlar lâhût ile nâsûtun birleşmesini söylerler; ve onlar Hristiyanların küfür ve inatta en şiddetlisidir; onu takî el-Makrîzî bazı risalelerinde zikretti.

Ve şeyhimiz dedi ki: **عقبان**: Endülüs’te bir köy; ona Tilmisan ve başkasında Mâlikîlerin a‘lâmından bir cemaat nisbet edilmiştir.

Ve İbn Şümeyl dedi ki: Denilir: “Falan bana bir mal sattı ve onda, eğer onda varsa, **تعقبة** vardır.” Ve o malda bana **تعقبة** erişti. Ve denilir: “Ondan **عقبة الضبع** ve **است الكلب** ile karşılaştım”; yani ondan şiddetle karşılaştım.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **لا معقب لحكمه**. el-Ferrâ dedi ki: yani reddedici yoktur. Ve **التعقيب**: okun üzerine kirişleri sıkmaktır. Lebîd dedi ki:
  **مرط القذاذ فليس فيه مصنع                      لا الريش ينفعه ولا التعقيب**
Ve **ر ي ش**’te ve **م ر ط**’ta gelecektir.
