# عقرب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D8%B1%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B1%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عقرب

العَقْرَبُ: واحدةُ العَقارِب من الـهَوامِّ، يكونُ للذكر والأُنثى بلفظ واحد، والغالبُ عليه التأْنيث، وقد يقال للأُنثى عَقْرَبة وعَقْرَباءُ، ممدود غير مصروف. والعُقْرُبانُ والعُقْرُبَّانُ: الذَّكَرُ منها؛ قال ابن جني: لَكَ فيه أَمْران: إِن شئتَ قلتَ إِنه لا اعْتِدادَ بالأَلف والنون فيه، فيَبْقَى حينئذ كأَنه عُقْرُبٌّ، بمنزلة قُسْقُبٍّ، وقُسْحُبٍّ، وطُرْطُبٍّ، وإِن شئتَ ذهبتَ مَذْهَباً أَصْنَعَ من هذا، وذلك أَنه قد جَرَتِ الأَلفُ والنونُ، من حيثُ ذكرنا في كثير من كلامهم، مُجْرَى ما ليس موجوداً على ما بَيَّنا، وإِذا كان كذلك، كانت الباءُ لذلك كأَنها حرفُ إِعراب، وحرفُ الإِعراب قد يَلحقُه التثقيل في الوقف، نحو: هذا خالدّ، وهو يَجْعَلّ؛ ثم إِنه قد يُطْلَقُ ويُقَرُّ تثقيله عليه، نحو: الأَضْخَمّا وعَيْهَلّ. فَكَأَنَّ عُقْرُباناً لذلك عُقْرُبٌ، ثم لحقها التثقيل لتصَوُّرِ معنى الوقف عليها، عند اعتقاد حذف الأَلف والنون من بعدها، فصارت كأَنها عُقْرُبٌّ، ثم لحقت الأَلف والنون، فبقي على تثقيله، كما بقي الأَضْخَمّا عند انطلاقه على تثقيله، إِذْ أُجْرِيَ الوصلُ مُجْرَى الوقفِ، فقيل عُقْرُبَّانٌ؛ قال الأَزهري: ذَكَرُ العَقارِبِ عُقْرُبانٌ، مُخَفَّف الباء. وأَرض مُعَقْرِبة، بكسر الراءِ: ذاتُ عَقارِبَ؛ وكذلك مُثَعْلِـبَةٌ: ذاتُ ثَعالِبَ؛ وكذلك مُضَفْدِعة، ومُطَحْلِـبة. ومكانٌ مُعَقْرِبٌ، بكسر الراء: ذو عَقارِبَ. وبعضهم يقول: أَرضٌ مَعْقَرة، كأَنه رَدَّ العَقْرَبَ إِلى ثلاثةِ أَحرف، ثم بَنى عليه. وعَيْشٌ ذو عَقارِبَ إِذا لم يكن سهلاً، وقيل: فيه شَرٌّ وخُشُونة؛ قال الأَعْلم: حتى إِذا فَقَدَ الصَّبُو *  حَ يقولُ: عيْشٌ ذو عَقارِبْ والعَقارِبُ: الـمِنَنُ. على التشبيه؛ قال النابغة:
عليَّ لِعَمْرٍو نِعْمةٌ، بعد نِعْمة *  لوالِدِه، ليست بذاتِ عَقارِبِ أَي هَنِـيئة غيرُ ممْنُونةٍ.
والعُقْرُبَّانُ: دُوَيبَّة تدخلُ الأُذُنَ، وهي هذه الطويلة الصَّفْراء، الكثيرة القوائم؛ قال الأَزهري: هو دَخَّالُ الأُذُنِ؛ وفي الصحاح: هو دابة له أَرْجُلٌ طِوالٌ، وليس ذَنَبهُ كذَنَبِ العَقارِبِ؛ قال إِياسُ بنُ الأَرَتِّ:
كأَنَّ مَرْعَى أُمِّكُمْ، إِذ غَدَتْ، *  عَقْرَبةٌ يَكُومُها عُقْرُبان ومَرْعَى: اسم امِّهم، ويُرْوى إِذ بَدَتْ. رَوَى
\<ص:625>
 ابن بري عن أَبي حاتم قال: ليس العُقْرُبانُ ذَكَرَ العَقاربِ، إِنما هو دابة له أَرْجُلٌ طِوالٌ، وليس ذَنَبُه كذَنَبِ العَقارِبِ. ويَكُومُها: يَنكِحُها. والعَقارِبُ: النَّمائمُ، ودَبَّتْ عَقارِبُه، منه على الـمَثَل؛ ويُقالُ للرجل الذي يَقترِضُ أَعراضَ الناسِ: إِنه لتَدِبُّ عَقارِبُه؛ قال ذو الإِصبَعِ العَدوانيُّ: تَسرِي عَقارِبه إِلَـ * ـيَّ، ولا تَدِبُّ له عَقارِبْ
أراد: ولا تَدِبُّ له مِني عَقَاربي.
وصُدْغٌ مُعَقْرَبٌ، بفتح الراءِ، أَي معطوف. وشيءٌ مُعَقْرَبٌ: مُعوَجٌّ. وعَقَارِبُ الشِّتاءِ: شدائدُه. وأَفرده ابن بري في أَماليه، فقال: عَقرَبُ الشِّتاءِ صَوْلَتُه، وشِدَّةُ بَرْدِهِ. والعَقْرَبُ: بُرْجٌ من بُرُوجِ السماءِ؛ قال الأَزهري: وله من المنازل الشَّوْلةُ، والقَلْب، والزُّبانى. وفيه يقول ساجعُ العرب: إِذا طَلَعت العَقرَب، حَمِسَ الـمِذْنَب، وقُرَّ الأَشْيَب، وماتَ الجُنْدَب؛ هكذا قاله الأَزهري في ترتيب المنازل، وهذا عجيب. والعَقرَبُ: سَيرٌ مَضفُور في طَرَفِه إِبزيمٌ، يُشَدُّ به ثَفَرُ الدابةِ في السَّرْجِ. والعَقربة: حديدة نحو الكُلاَّبِ، تُعَلَّقُ بالسَّرْج والرَّحل. وعَقرَبُ النَّعل: سَيرٌ من سُيُوره. وعَقرَبةُ النَّعلِ: عَقدُ الشِّراكِ.والـمُعَقرَبُ: الشديدُ الخَلْقِ الـمُجتَمِعُه. وحِمار مُعَقْرَبُ الخَلْقِ: مُلَزَّزٌ، مُجتَمِـع، شديد؛ قال العجاج: عَرْدَ التراقي حَشْوَراً مُعَقرَبا
 والعَقرَبة: الأَمَة العاقِلةُ الخَدُومُ. وعَقرَباءُ: موضع. وعَقرَبُ بنُ أَبي عَقرَبٍ: اسم رجل من تُجَّار المدينة مشهورٌ بالـمَطْلِ؛ يُقال في المثل: هو أَمْطَلُ من عَقرَبٍ، وأَتجر من عَقربٍ؛ حكى ذلك الزبيرُ بن بَكَّار، وذكر أَنه عامَلَ الفَضْلَ بن عباس بن عُتْبة بن أَبي لَـهَب، وكان الفضلُ أَشَدَّ الناسِ اقتِضاءً، وَذَكَر أَنه لَزِمَ بَيتَ عَقرَبٍ زماناً، فلم يُعْطِهِ شيئاً؛ فقال فيه: قد تَجِرَتْ في سُوقِنا عَقرَبٌ،  *  لا مَرْحَباً بالعَقْرَبِ التاجِرَهْ كُلُّ عَدُوٍّ يُتَّقَى مُقْبِـلا،  *  وعَقْرَبٌ يُخْشَى من الدَّابِرَه إِنْ عادَتِ العَقْرَبُ عُدْنا لها،  *  وكانَتِ النَّعْلُ لها حاضِرَه كُلُّ عَدُوٍّ كَيْدُه في اسْتِه،  *  فغَيْر مَخْشِـيٍّ ولا ضائرَه

### Türkçe

**العَقْرَبُ**: **العَقارِب**den (haşerattan) bir tanedir; erkek ve dişi için tek bir lafızla olur; onda galip olan dişilliktir. Dişi için **عَقْرَبة** ve **عَقْرَباءُ** da denebilir; uzatmalı, gayr-i munsarıftır. **العُقْرُبانُ** ve **العُقْرُبَّانُ**: ondan olan erkektir; İbn Cinnî dedi ki: Senin için onda iki iş vardır: İstersen dersin ki onda **الألف** ve **النون**’a itibar yoktur; o vakit sanki **عُقْرُبٌّ** kalır; **قُسْقُبٍّ** ve **قُسْحُبٍّ** ve **طُرْطُبٍّ** menzilesinde. İstersen bundan daha sanatlı bir mezhebe gidersin; o da şudur: Bizim onların sözlerinin çoğunda zikrettiğimiz yönden **الألف** ve **النون** mevcut olmayanın yürütüldüğü yere yürütülmüştür; beyan ettiğimiz üzere. Böyle olunca, **الباء** bunun için sanki bir i‘rab harfi gibidir; i‘rab harfine vakıfta ağırlaştırma ilişebilir; şu gibi: هذا خالدّ, وهو يَجْعَلّ; sonra o ağırlaştırma onun üzerinde salıverilir ve yerleşik kılınır; şu gibi: **الأَضْخَمّا** ve **عَيْهَلّ**. Sanki bunun için **عُقْرُباناً** **عُقْرُبٌ**dur; sonra ondan sonra **الألف** ve **النون**’un hazfı itikadı yanında, onun üzerinde vakıf manasının tasavvur edilmesi için ağırlaştırma ona ilişti; böylece sanki **عُقْرُبٌّ** oldu; sonra **الألف** ve **النون** ilişti; böylece ağırlaştırması üzere kaldı; nitekim **الأَضْخَمّا** salıverildiğinde ağırlaştırması üzere kaldı; zira vasıl vakıf yürütümüyle yürütüldü; böylece **عُقْرُبَّانٌ** denildi. Ezherî dedi ki: **العَقارِب**in erkeği **عُقْرُبانٌ**dur; **الباء**’sı hafifletilmiş olarak.

Ve **مُعَقْرِبة** (râ’nın kesresiyle) bir yer: akrepli, yani **عَقارِب** sahibi. Ve yine **مُثَعْلِـبَةٌ**: tilkili, yani **ثَعالِب** sahibi; ve yine **مُضَفْدِعة** ve **مُطَحْلِـبة**. Ve **مُعَقْرِبٌ** (râ’nın kesresiyle) bir mekân: akrepli, yani **عَقارِب** sahibi. Bazıları der ki: **مَعْقَرة** bir yer; sanki **العَقْرَب**’ı üç harfe döndürdü, sonra onun üzerine bina etti.

Ve **ذو عَقارِبَ** bir yaşayış: kolay olmadığında; ve denildi ki: onda şer ve sertlik vardır; **الأَعْلم** dedi ki:
حتى إِذا فَقَدَ الصَّبُو *  حَ يقولُ: عيْشٌ ذو عَقارِبْ

Ve **العَقارِبُ**: minnetlerdir; benzetme üzere; Nâbiga dedi ki:
عليَّ لِعَمْرٍو نِعْمةٌ، بعد نِعْمة *  لوالِدِه، ليست بذاتِ عَقارِبِ
Yani: minnet edilmemiş, hoş.

Ve **العُقْرُبَّانُ**: kulağa giren küçük bir canlıdır; o, bu uzun sarı, ayakları çok olan şeydir. Ezherî dedi ki: o **دَخَّالُ الأُذُنِ**’dür. Ve Sıhâh’ta: o, uzun ayakları olan bir dabbedir; kuyruğu **العَقارِب**in kuyruğu gibi değildir. İyâs b. el-Eret dedi ki:
كأَنَّ مَرْعَى أُمِّكُمْ، إِذ غَدَتْ، *  عَقْرَبةٌ يَكُومُها عُقْرُبان

Ve **مَرْعَى**: onların annelerinin adıdır; **إِذ بَدَتْ** diye de rivayet olunur. İbn Berrî, Ebû Hâtim’den rivayet etti; dedi ki: **العُقْرُبانُ** **العَقارب**in erkeği değildir; ancak o, uzun ayakları olan bir dabbedir; kuyruğu **العَقارِب**in kuyruğu gibi değildir. Ve **يَكُومُها**: onu nikâhlar.

Ve **العَقارِبُ**: nemîmelerdir; ve mesel olarak: ondan **دَبَّتْ عَقارِبُه**. Ve insanların ırzlarını kemiren adama denilir ki: “Onun **عَقارِبُه** debbeder.” Zü’l-İsba‘ el-‘Advânî dedi ki:
تَسرِي عَقارِبه إِلَـ * ـيَّ، ولا تَدِبُّ له عَقارِبْ
Murad etti: ve ona benden **عَقَاربي** debbemez.

Ve **مُعَقْرَبٌ** bir şakak (râ’nın fethasıyla): yani bükülmüş. Ve **مُعَقْرَبٌ** bir şey: eğri. Ve **عَقَارِبُ الشِّتاءِ**: onun şiddetleridir. İbn Berrî bunu Emâlî’sinde tek başına zikretti; şöyle dedi: **عَقرَبُ الشِّتاءِ** onun saldırısı ve soğuğunun şiddetidir.

Ve **العَقْرَبُ**: göğün burçlarından bir burçtur. Ezherî dedi ki: onun menzillerinden **الشَّوْلةُ** ve **القَلْب** ve **الزُّبانى** vardır. Bunun hakkında Arapların seci‘cisi şöyle der: “**العَقرَب** طلوع ettiğinde, **الـمِذْنَب** kızışır, **الأَشْيَب** soğur, **الجُنْدَب** ölür.” Ezherî bunu menzillerin tertibinde böyle söyledi; bu acayiptir.

Ve **العَقرَبُ**: ucunda bir tokası örülmüş bir kayıştır; eyerde binitin **ثَفَر**’i onunla bağlanır.

Ve **العَقربة**: kancaya benzer bir demirdir; eyer ve **الرَّحل**a asılır. Ve **عَقرَبُ النَّعل**: onun kayışlarından bir kayıştır. Ve **عَقرَبةُ النَّعلِ**: bağın düğümüdür. Ve **الـمُعَقرَبُ**: yaratılışı şiddetli, toplanmış olan. Ve **مُعَقْرَبُ الخَلْقِ** bir eşek: sıkılaştırılmış, toplanmış, şiddetli; ‘Accâc dedi ki:
عَرْدَ التراقي حَشْوَراً مُعَقرَبا

Ve **العَقرَبة**: akıllı, hizmetçi câriyedir. Ve **عَقرَباءُ**: bir yerdir.

Ve **عَقرَبُ بنُ أَبي عَقرَبٍ**: Medine tüccarlarından, oyalama ile meşhur bir adamın adıdır; meselde denilir: “O, **عَقرَبٍ**’den daha çok oyalayıcıdır; ve **عَقربٍ**’den daha çok tüccardır.” Bunu Zübeyr b. Bekkâr nakletti; ve zikretti ki o, Ebû Leheb’in oğlu Utbe’nin oğlu Abbâs’ın oğlu Fazl ile muamele etti; Fazl insanların en şiddetli tahsil edeni idi; ve zikretti ki **عَقرَب**’ın evine bir zaman yapıştı da ona hiçbir şey vermedi; bunun üzerine onun hakkında şöyle dedi:
قد تَجِرَتْ في سُوقِنا عَقرَبٌ،  *  لا مَرْحَباً بالعَقْرَبِ التاجِرَهْ
كُلُّ عَدُوٍّ يُتَّقَى مُقْبِـلا،  *  وعَقْرَبٌ يُخْشَى من الدَّابِرَه
إِنْ عادَتِ العَقْرَبُ عُدْنا لها،  *  وكانَتِ النَّعْلُ لها حاضِرَه
كُلُّ عَدُوٍّ كَيْدُه في اسْتِه،  *  فغَيْر مَخْشِـيٍّ ولا ضائرَه
