# عقر — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B1/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D8%B1/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B1.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: عقر

عَقَرَهُ، أي جرحَه، فهو عَقيرٌ، وقومٌ عَقْرى. ويقال في الدعاء على الإنسان: جَدْعاً له وعَقْراً وحَلْقاً! أي عَقَرَ الله جسده، وأصابه بوجعٍ في حلقه. وربَّما قالوا: عَقْرى وحَلْقى، بلا تنوين. وكلبٌ عَقورٌ. والتَعْقير أكثر من العَقْرِ. والعَقاقيرُ: أصول الأدوية. واحدها عَقَّارٌ. وتَعاقَرا إبلهما، أي عرقباها يتباريان في ذلك. والمُعاقَرة: المنافرة، والسِباب، والهجاء. وعاقَرَهُ، أي لازمه. والمُعاقرَةُ: إدمانُ شرب الخمر. وسرجٌ عُقَرٌ وعُقَرَةٌ، أي مِعْقَرٌ غيرُ واقٍ. قال البَعيث:
ألَدُّ إذا لاقَيْتُ قوماً بِخُـطَّةٍألَحَّ على أكتافِهِمْ قَتَبٌ عُقَرْ
ولا يقال عَقورٌ إلا في ذي الروح. والعُقَرَةُ أيضاً: خرزةٌ تشدُّها المرأة في حَقْوَيْها لئلا تحبل. ومنه قولهم: عُقرَةُ العلم النسيان. والعَقارُ بالفتح: الأرض والضِياع والنخل. ومنه قولهم: ما له دارٌ ولا عقار. ويقال أيضاً: في البيت عَقارٌ حسنٌ، أي متاعٌ وأداةٌ. والمُعْقِرُ: الرجل الكثير العَقارِ؛ وقد أعْقَرَ. والعُقارُ بالضم: الخمر، سمِّيت بذلك لأنها عاقَرَتِ العقل، أو عاقَرَتِ الدَنَّ، أي لازمته. وأصلها من عُقْرِ الحوض. والعُقارُ أيضاً: ضربٌ من الثياب أحمرُ. قال طُفَيل:
عُقارُ تظلُّ الطيرُ تخطِفُ زَهْوَهُوعالَيْنَ أعْلاقاً على كلِّ مُفْـأمِ
والعقيرَةُ: الساق المقطوعة. وقولهم: رفع فلانٌ عَقيرتَهُ، أي صوته. وأصله أنَّ رجلاً قُطِعت إحدى رجليه، فرفعها ووضعَها على الأخرى وصرخ، فقيل بعدُ لكلِّ رافعٍ صوتَه: قد رفع عَقيرَتَهُ. ويقال: ما رأيت كاليوم عَقيرَةً وسط قومٍ، لرجلِ الشريف يُقْتَلُ. وعَقَرْتُ البعيرَ أو الفرس بالسيف، فانعَقَرَ إذا ضربت به قوائمه، فهو عَقيرٌ وخيلٌ عَقْرى. وعَقَرْتُ النخلةَ، إذا قطعتَ رأسها كلَّه مع الجُمَار، والاسم العَقارُ. وعَقَرْتُ ظهرَ البعير عَقْراً: أدبرْته. وعَقَرَهُ السرجُ فانعَقَرْ واعْتَقَرَ. وقولهم: عَقَرْتَ بي، أي أطَلْتَ حبسي، كأنك عَقَرْتَ بعيري فلا أقدر على السير. وأنشد ابن السكيت:
قد عَقَرَتْ بالقوم أمُّ خَزْرَجِ
إذا مشتْ سالَتْ ولم تَدَحْرَجِ
والعَقَرُ: أن تُسْلِمَ الرجلَ قوائمُه فلا يستطيع أن يقاتل من الفَرَقِ والدَهَشِ. تقول منه: عَقِرْتُ بالكسر، أي دَهِشْتُ. ومنه قول عمر رضي الله عنه: "فَعَقِرْتُ حتَّى خَرَرْتُ إلى الأرض"، يعني عند موت النبي عليه الصلاة والسلام. وأعْقَرَهُ غيره: أدهشَه. والعاقِرُ: العظيمُ من الرمل لا ينبت شيئاً. والعاقِرُ: المرأة التي لا تحبل. ورجلٌ عاقِرٌ أيضاً: لا يولَد له، بيِّن العُقْرِ بالضم. قال ذو الرمّة:
ورَدَّ حُروباً قد لَقِحْنَ إلى عُقْرِ
ويقال أيضاً: لَقِحَتِ الناقةُ عن عُقْرٍ. وقد عَقُرَتِ المرأة بالضم تَعْقُرُ عُقْراً: صارت عاقراً. والعُقْرُ أيضاً: مَهْرُ المرأة إذا وُطِئَتْ على شُبهةٍ. وبيضةُ العُقْرِ - زعموا - هي بيضة الديك، لأنَّه يبيض في عمره بيضةً واحدةً إلى الطول ما هيَ، سمِّيت بذلك لأنَّ عُذْرة الجارية تُخْتَبَرُ بها. ومنه قولهم: كانت بيضةَ العُقْرِ، للعَطِيَّةِ إذا كانت مرةً واحدة. وعُقْرُ النار أيضاً: وَسطها ومُعظَمها. قال الهذلي يصف السيوفَ ويشبهها بالنار:
وبيضٍ كالسَلاجمِ مُرهَفاتٍ		كأنَّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعـيجُ
وعُقْرُ الحوض: مؤخَّره حيث تقف الإبل إذا وردت. يقال: عُقْرٌ وعُقُرٌ. قال الشاعر امرؤ القيس:
فَرَماها في فَرائِصهـابإزاءِ الحَوضِ أو عُقُرِهْ
والجمع الأعقارُ. والعَقِرَةُ: الناقة التي لا تشرب إلا من العُقْرِ. والعَقْرُ، بالفتح: القَصْرُ، وكلُّ بناءٍ مرتفع. قال لبيدٌ يصف ناقته:
كعَقْرِ الهاجريِّ إذا بَناهُبأشباهٍ حُذينَ على مِثالِ
وعُقْرُ كلِّ شيء: أصلُه. قال الأصمعيّ: عَقْرُ الدار أصلُها، وهو مَحَلة القوم. وأهل المدينة يقولون: عُقْر الدار، بالضم.

### Türkçe

**عَقَرَهُ**: yani onu yaraladı; o hâlde o **عَقيرٌ**dur; ve bir kavim **عَقْرى**dır. Ve insana beddua olarak denir: **جَدْعاً له** ve **عَقْراً** ve **حَلْقاً**! yani Allah onun bedenini **عَقَرَ** etti ve boğazında bir ağrı ile onu vurdu. Ve belki de derler: **عَقْرى** ve **حَلْقى**; tenvinsiz. Ve **كلبٌ عَقورٌ**. Ve **التَعْقير** **العَقْر**den daha fazladır. Ve **العَقاقيرُ**: ilaçların kökleri. Onun teki **عَقَّارٌ**dur. Ve **تَعاقَرا إبلهما**: yani ikisi develerini topallattılar; bunda yarışıyorlar. Ve **المُعاقَرة**: çekişme, sövüşme ve hiciv. Ve **عاقَرَهُ**: yani ona bitişik oldu. Ve **المُعاقرَةُ**: şarap içmeye düşkünlük. Ve **سرجٌ عُقَرٌ** ve **عُقَرَةٌ**: yani koruyucu olmayan bir **مِعْقَرٌ**. **البَعيث** dedi ki:
ألَدُّ إذا لاقَيْتُ قوماً بِخُـطَّةٍألَحَّ على أكتافِهِمْ قَتَبٌ عُقَرْ
Ve **عَقورٌ** ancak canlı sahibi olanda söylenir. Ve **العُقَرَةُ** da: kadının gebe kalmaması için iki beline bağladığı bir boncuktur. Ondandır onların sözü: **عُقرَةُ العلم النسيان**. Ve **العَقارُ** (fetih ile): arazi, çiftlikler ve hurmalık. Ondandır onların sözü: **ما له دارٌ ولا عقار**. Ve ayrıca denir: evde güzel bir **عَقارٌ** vardır; yani eşya ve alet. Ve **المُعْقِرُ**: **العَقار**ı çok olan adam; ve gerçekten **أعْقَرَ**. Ve **العُقارُ** (damme ile): şarap; ona bu ad verildi, çünkü o aklı **عاقَرَتِ** etti; yahut **الدَنَّ**ı **عاقَرَتِ** etti, yani ona bitişik oldu. Ve aslı **عُقْرِ الحوض**dandır. Ve **العُقارُ** da: kırmızı bir çeşit elbisedir. **طُفَيل** dedi ki:
عُقارُ تظلُّ الطيرُ تخطِفُ زَهْوَهُوعالَيْنَ أعْلاقاً على كلِّ مُفْـأمِ
Ve **العقيرَةُ**: kesilmiş bacak. Ve onların sözü: falan **عَقيرتَهُ**ni kaldırdı; yani sesini. Ve aslı şudur: bir adamın iki bacağından biri kesildi; onu kaldırdı ve ötekinin üzerine koydu ve bağırdı; sonra her sesini yükselten için denildi: gerçekten **عَقيرَتَهُ**ni kaldırdı. Ve denir: bugün gibi bir **عَقيرَةً** bir kavmin ortasında görmedim; şerefli adamın öldürüldüğü (gün). Ve ben deveyi yahut atı kılıçla **عَقَرْتُ** ettim; böylece **انعَقَرَ**: onunla ayaklarına vurduğun zaman; o hâlde o **عَقيرٌ**dur ve atlar **عَقْرى**dır. Ve hurma ağacını **عَقَرْتُ** ettim: onun başının tamamını **الجُمَار** ile birlikte kestiğin zaman; isim **العَقارُ**dur. Ve devenin sırtını **عَقَرْتُ** **عَقْراً**: onu yara yaptım. Ve eyer onu **عَقَرَهُ** etti; böylece **انعَقَرْ** ve **اعْتَقَرَ**. Ve onların sözü: sen benimle **عَقَرْتَ** ettin; yani hapsimi uzattın; sanki sen devemi **عَقَرْتَ** ettin de yürümeye güç yetiremiyorum. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
قد عَقَرَتْ بالقوم أمُّ خَزْرَجِ
إذا مشتْ سالَتْ ولم تَدَحْرَجِ
Ve **العَقَرُ**: adamın ayaklarının onu teslim etmesi; böylece korku ve şaşkınlıktan savaşamaz. Ondan dersin: **عَقِرْتُ** (kesre ile); yani şaşırdım. Ondandır Ömer (Allah ondan razı olsun) sözü: “**فَعَقِرْتُ حتَّى خَرَرْتُ إلى الأرض**”; yani Peygamber’in (ona salât ve selâm olsun) ölümü sırasında. Ve başkası onu **أعْقَرَهُ** etti: onu şaşırttı. Ve **العاقِرُ**: hiçbir şey bitirmeyen büyük kum. Ve **العاقِرُ**: gebe kalmayan kadın. Ve **رجلٌ عاقِرٌ** da: ona çocuk doğmaz; damme ile **العُقْرِ**ü açık olan. **ذو الرمّة** dedi ki:
ورَدَّ حُروباً قد لَقِحْنَ إلى عُقْرِ
Ve ayrıca denir: deve **لَقِحَتِ** **عن عُقْرٍ**. Ve kadın damme ile **عَقُرَتِ**; **تَعْقُرُ** **عُقْراً**: kısır oldu. Ve **العُقْرُ** da: şüphe üzerine ayak basıldığı zaman kadının mehri. Ve **بيضةُ العُقْرِ** — zannettiler — horozun yumurtasıdır; çünkü o ömründe bir tek yumurta yumurtlar; uzunluğuna (ne ise); ona bu ad verildi, çünkü cariyenin bekâreti onunla sınanır. Ondandır onların sözü: bir defalık olduğu zaman bağış için: **كانت بيضةَ العُقْرِ**. Ve **عُقْرُ النار** da: onun ortası ve en büyüğü. Hüzeli, kılıçları vasfederken ve onları ateşe benzetirken dedi ki:
وبيضٍ كالسَلاجمِ مُرهَفاتٍ		كأنَّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعـيجُ
Ve **عُقْرُ الحوض**: develer suya vardığında durdukları yer olan onun arkası. Denir: **عُقْرٌ** ve **عُقُرٌ**. Şair İmruü’l-Kays dedi ki:
فَرَماها في فَرائِصهـابإزاءِ الحَوضِ أو عُقُرِهْ
Ve çoğulu **الأعقارُ**dur. Ve **العَقِرَةُ**: ancak **العُقْرِ**den içen dişi deve. Ve **العَقْرُ** (fetih ile): köşk; ve her yüksek bina. Lebîd, devesini vasfederken dedi ki:
كعَقْرِ الهاجريِّ إذا بَناهُبأشباهٍ حُذينَ على مِثالِ
Ve her şeyin **عُقْرُ**u: onun aslıdır. el-Asma‘î dedi ki: **عَقْرُ الدار** onun aslıdır; ve o, kavmin mahallesidir. Medine ehli derler: damme ile **عُقْر الدار**.
