# عقز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عقز

العقز، أهمله الجوهري، وقال ابن دريد: هو فعل ممات، وهو تقارب دبيب الذرة أي النمل وما أشبهها. العنقز، كجعفر والنون زائدة، وهذا موضع ذكره، كما ذكره ابن دريد، لا كما توهمه الجوهري فذكره في ع-ن-ق-ز بعد تركيب ع-ن-ز، كما قاله الصاغاني: جردان الحمار. العنقز، كجعفر وهدهد: المرزنجوش، الأخيرة عن كراع. قلت: وسيأتي في س-ف-ف أنه في لغة نجد، وأما أهل اليمن فيسمونه سفسفا، كجعفر، وأنشد الجوهري للأخطل يهجو رجلا:
  ألا اسلم سلمت أبا خالد                      وحياك ربك بالعنقـز قال الصاغاني: فاستشهد به الجوهري على أن العنقز هنا المرزنجوش، وليس كذلك، بل المراد به هنا جردان الحمار، وإنما غلط من نقل من كتابه، حيث رأى للعنقز معاني أحدها المرزنجوش، وسمع قول النابغة الذبياني:
  رقاق النعال طيب حجزاتهـم                      يحيون بالريحان يوم السباسب فتوهم أن الذي يحيى به أبو خالد هو العنقز الذي هو المرزنجوش، وقد قاس الملائكة بالحدادين، فإن شعر النابغة مدح، والشعر الذي استشهد به الجوهري وعزاه إلى الأخطل، وليس في شعر الأخطل غياث بن غوث، ذم وهجاء، وليس له في حرف الزاي شيء. قلت: وقد ذكر الجوهري بعد هذا البيت أبياتا أخر وهي هذه:
  وروى مشاشك بالخـنـدري                      س قبل الممات فلا تعجـز
  أكلت القطاط فأفـنـيتـهـا                      فهل في الخنانيص من مغمز
  ودينك هذا كـدين الـحـمـا                      ر بل أنت أكفر من هرمـز ونقله ابن يري وذكر في العنقز القولين. العنقزة، بهاء: الراية. قيل: العنقز، كجعفر: رجل ردت شهادته عند بعض القضاة، المراد به إياس، لكنيته، وضبطه الحافظ بالراء، وقد تقدم. وعمرو بن محمد العنقزي، وابنه الحسين، محدثان. ودارة العنقز، هكذا في النسخ، والصواب: ذات العنقز، كما هو نص التكملة والتبصير، ثم إن مقتضى سياقه أنه كجعفر، وضبطه الصاغاني بالضم وقال: هو موضع بديار بكر بن وائل. ومما يستدرك عليه: العنقزان بالضم: المرزنجوش، نقله ابن بري. وقال أبو حنيفة: ولا يكون في بلاد العرب، وقد يكون بغيرها، ومنه يكون هناك اللاذن. والعنقز، بالضم: أصل القصب الغض، وقيل بالراء وقد ذكر في موضعه. ومحمد بن علي بن العناقز الشلمغاني الذي أحدث مذهب الرفض ببغداد وقال بالتناسخ والحلول، ذكره الصفدي. ومما يستدرك عليه هنا:

### Türkçe

**العقز**: Cevherî onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi ki: O, ölü bir fiildir; ve o, **الذرة**’nin, yani karıncanın ve ona benzerlerinin yürüyüşünün birbirine yaklaşmasıdır.

**العنقز**: **جعفر** gibi; ve **النون** ziyadedir. Bu, onun zikredildiği yerdir; İbn Düreyd’in onu zikrettiği gibi, Cevherî’nin vehmettiği gibi değil; o, onu **ع-ن-ق-ز**’de, **ع-ن-ز** terkibinden sonra zikretti; Sâgânî’nin dediği gibi: eşeğin **جردان**’ı.

**العنقز**: **جعفر** ve **هدهد** gibi: **المرزنجوش**; sonuncusu Kırâ‘dan.

Dedim ki: **س-ف-ف**’te onun Necd lügatinde olduğu gelecektir; Yemen ehline gelince, onu **سفسفا** diye isimlendirirler; **جعفر** gibi. Cevherî, Ahtal’dan bir adamı hicvederek şu beyti inşad etti:
  ألا اسلم سلمت أبا خالد                      وحياك ربك بالعنقـز

Sâgânî dedi ki: Cevherî onunla, burada **العنقز**’in **المرزنجوش** olduğuna şahit getirdi; öyle değildir; bilakis burada onunla murad, eşeğin **جردان**’ıdır. Ancak, kitabından nakleden kimse yanıldı; zira **العنقز** için mânalar gördü; onlardan biri **المرزنجوش** idi; ve Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözünü işitti:
  رقاق النعال طيب حجزاتهـم                      يحيون بالريحان يوم السباسب

Böylece, Ebû Hâlid’in kendisiyle selamlandığı şeyin, **المرزنجوش** olan **العنقز** olduğunu vehmetti. Hâlbuki melekleri demircilerle kıyas etmiştir; çünkü Nâbiga’nın şiiri medih, Cevherî’nin şahit getirdiği ve Ahtal’a nisbet ettiği şiir ise—Ahtal’ın şiirinde (Ğıyâs b. Ğavs’ta) değildir—zemm ve hicivdir; onun **الزاي** harfinde bir şeyi yoktur.

Dedim ki: Cevherî bu beyitten sonra başka beyitler zikretti; onlar şunlardır:
  وروى مشاشك بالخـنـدري                      س قبل الممات فلا تعجـز
  أكلت القطاط فأفـنـيتـهـا                      فهل في الخنانيص من مغمز
  ودينك هذا كـدين الـحـمـا                      ر بل أنت أكفر من هرمـز

İbn Berî onu nakletti ve **العنقز**’de iki sözü zikretti.

**العنقزة**: **بهاء** ile: sancak.

Denildi ki: **العنقز**: **جعفر** gibi: bazı kadıların yanında şahitliği reddedilmiş bir adamdır; onunla murad **إياس**’tır; onun künyesidir. Hâfız onu **الراء** ile ضبط etti; ve daha önce geçti.

Amr b. Muhammed el-**العنقزي** ve oğlu Hüseyin: iki muhaddistir.

**ودارة العنقز**: nüshalarda böyle; doğrusu: **ذات العنقز**’dır; **التكملة** ve **التبصير**’in nassı olduğu üzere. Sonra, siyakının gereği, onun **جعفر** gibi olmasıdır. Sâgânî onu damme ile ضبط etti ve dedi ki: o, Bekr b. Vâil diyarında bir yerdir.

Ona istidrâk olunanlardandır: **العنقزان** damme ile: **المرزنجوش**; İbn Berî onu nakletti. Ebû Hanîfe dedi ki: Arap beldelerinde olmaz; başkasında olabilir; ve ondan orada **اللاذن** olur.

**العنقز** damme ile: taze kamışın kökü; ve **الراء** ile denildi; ve yerinde zikredilmiştir.

Muhammed b. Ali b. el-**العناقز** eş-Şelmugânî; Bağdat’ta rafz mezhebini ihdas eden ve tenâsüh ve hulûl söyleyen; Safedî onu zikretti.

Burada ona istidrâk olunanlardandır:
