# عقس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عقس

باب العين والقاف مع السين
عسق ، عقس ، قعس ، سقع : مستعملة
عسق : أبو عبيد عن أبي عمرو : عَسِق به الشيءُ يَعسَق عَسَقاً ، إذا لصِق به .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : عَسِقَ به وعَكِس به بمعنى واحد . قال : والعُسُق : المتشدِّدُون على غرمائهم في التقاضي . قال : والعُسُق : اللقَّاحون . والعُسُق : عراجين النَّخل ، واحدها عَسَق .
وقال الليث وابن دريد : هو العَسَق للعُرجون الرديّ . والعرب تقول : عَسِق بي جُعَلُ فلانٍ ، إذا ألحَّ عليه في شيء يطالبه به .
عقس : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الأعقَس من الرجال : الشديد السّكّة في شرائه وبيعه . قال : وليس هذا مذموماً لأنّه يخاف الغَبْن ومنه قول عمر في بعضهم : ( عَقِسٌ لَقِسٌ ) .
وقال أبو زيد : العَوقس : ضربٌ من النبت . وقد ذكره ابن دريد في ( كتابه ) وقال : هو العَسَق .
وقال الليث : في خُلُقه عَقَسٌ ، أي التواء .
قعس : أبو عبيد عن الأصمعيّ : عزّة قعساء : ثابتة قال : وقال أبو عمرو : الأقعَس : الذي في عُنقه انكبابٌ إلى ظهره . وقال ابن الأعرابيّ : الأقعس : الذي في ظهره انكبابٌ وفي عنقه ارتداد . وقال في موضع آخر : الأقعس الذي قد خرجتْ عَجيزتُه . وقال غيره : هو المنكبُّ على صدره . قال أبو العباس : والقول قول صاحبنا . وأنشد :
أقعس أبْزى في استه استئخار
أبو زيد : بعيرٌ أقعَس : في رجليه قِصَر وفي حاركه انصِباب .
وقال الأصمعيّ : ليل أقعَس : شديد . وتقاعسَ الليلُ ، إذا طال .
وقال أبو عبيدة : الأقعسان هما أقعَس ومُقاعِس ابنا ضَمرة ، من بني مُجاشع .
وقال أبو عبيد : المُقْعنسس : الشديد . قال : وهو المتأخِّر أيضاً .
وقال اللِّحياني : اقعنسس البعير وغيرُه ، إذا امتنع فلم يتبع . وكلُّ ممتنع فهو مقعنسس .
وقال الليث : القعَس : نقيض الحدَب . قال : والقعساء من النَّمل : الرّافعةُ صدرها وذنبَها . قال والقُعاس : التواءٌ يأخذ في العنق من ريح كأنها تهصره إلى ما وراءه . قال : والقَوعس : الغليظ العنق الشديد الظهر من كلِّ شيء . قال : والقَعْوَس : الشيخ الكبير .
وتقعْوَسَ البيت إذا تهدَّم . وتقعوسَ الشيخ ، إذا كبِر . ذكر ذلك أبو عبيدٍ عن الفراء .
سقع : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الأسقع : المتباعِد من الأعداء والحسَدة . وقال الخليل : كلُّ صادٍ تجيء قبل القاف وكل سينٍ تجيء قبل القاف فللعرب فيه لغتان : منهم من يجعلها سيناً ومنهم من يجعلها صاداً ، لا يبالون أمتصلة كانت بالقاف أو منفصلة ، بعد أن تكونا في كلمةٍ واحدة ، إلاّ أن الصاد في بعضٍ أحسنُ والسينَ في بعضها أحسن .
قال : والسُّقع : ما تحت الركية وجُولُها من نواحيها ، والجميع الأسقاع ، وكلُّ ناحيةٍ سُقْع وصُقْع ، والسين أحسن .
والعُقاب أسقع وأصقع . والأسقع : اسم طويئرٍ كأنّه عصفور في ريشه خضرةٌ ورأسه أبيض ، يكون بقُرب الماء . والجميع الأساقع . وإن أردت بالأسقَع نعتاً فالجميع السُّقْع .
قال : والسَّوقعة من العمامة والرداء والخِمار : الموضع الذي يلي الرأس ، وهو أسرعه وسَخاً ، بالسين أحسن . قال : ووَقْبة الثَّريد سَوقعة ، بالسين أحسن .
وقال أبو تراب : قال النضر : هو صُقْع الركيّة وأصقاعها ، لنواحيها . قال : ويقال سُقْع . والديك يسقَع ويَصقَع .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : ضاف رجلٌ من العرب رجلاً فقدَّم إليه ثريدةً وقال له المُضيف : لا تَصقَعها ولا تَقعَرْهَا ولا تَشرِمْها . قال : فقال له الضيف : فمن أين آكل ؟ قال : لا أدري . فانصرف جائعاً .
قلت : قوله لا تَصقَعْها ، أي لا تأكلها من أعلاها . وقوله لا تَقعَرها ، أي لا تبتدىء في أكلها من أسفلها . وقوله لا تشرِمْها ، أي تأكلها من حروفها وجوانبها . فلمَّا قال له المضيفُ ذلك لم يجد سبيلاً إلى أكلها .

### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ile **السين**

**عسق** ، **عقس** ، **قعس** ، **سقع** : kullanımdadır.

**عسق** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **عَسِق** onunla şey **يَعسَق** **عَسَقاً**; ona yapıştığı zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **عَسِقَ** onunla ve **عَكِس** onunla, tek bir mânâdadır. Dedi: ve **العُسُق**: alacaklılarına karşı tahsilde sıkı davrananlar. Dedi: ve **العُسُق**: dölleyiciler. Ve **العُسُق**: hurma salkımı sapları; onun teki **عَسَق**tır.
Leys ve İbn Düreyd dedi: o, kötü (kalitesiz) salkım sapı için **العَسَق**tır. Ve Araplar der: **عَسِق** bende falanın **جُعَل**’ı; bir şeyde ona ısrar ettiği, onunla onu talep ettiği zaman.

**عقس** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: erkeklerden **الأعقَس**: alışında ve satışında pazarlıkta şiddetli olandır. Dedi: bu yerilmiş değildir; çünkü aldanmaktan korkar. Ve ondan, Ömer’in bazılarında sözü: ( **عَقِسٌ لَقِسٌ** ).
Ebû Zeyd dedi: **العَوقس**: bitkiden bir türdür. İbn Düreyd onu (kitabında) zikretti ve dedi: o **العَسَق**tır.
Leys dedi: huyunda **عَقَس** vardır; yani bükülme.

**قعس** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **عزّة قعساء**: sabit. Dedi: Ebû Amr dedi: **الأقعَس**: boynunda sırtına doğru bir kapanma olan. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأقعس**: sırtında bir kapanma ve boynunda bir geri dönme olan. Başka bir yerde dedi: **الأقعس**: kalçası çıkmış olan. Başkası dedi: o, göğsüne doğru eğilmiş olandır. Ebû’l-Abbâs dedi: söz, bizim sahibimizin sözüdür. Şiir okudu:
أقعس أبْزى في استه استئخار
Ebû Zeyd: **بعيرٌ أقعَس**: bacaklarında kısalık ve hörgücünde aşağı doğru akma vardır.
Asma‘î dedi: **ليل أقعَس**: şiddetli. Ve **تقاعسَ** gece; uzadığı zaman.
Ebû Ubeyde dedi: **الأقعسان** ikisi, **أقعَس** ve **مُقاعِس**; Damra’nın iki oğlu, Benî Mücâşi‘’dendir.
Ebû Ubeyd dedi: **المُقْعنسس**: şiddetli. Dedi: o, geri kalan da olur.
Lihyânî dedi: **اقعنسس** deve ve başkası; imtina edip uymadığı zaman. Ve her imtina eden **مقعنسس**tir.
Leys dedi: **القعَس**: kamburluğun zıddıdır. Dedi: karıncadan **القعساء**: göğsünü ve kuyruğunu kaldıran. Dedi: ve **القُعاس**: rüzgârdan boyunda meydana gelen bir bükülmedir; sanki onu arkasına doğru büker. Dedi: ve **القَوعس**: her şeyden kalın boyunlu, güçlü sırtlı olan. Dedi: ve **القَعْوَس**: büyük ihtiyar.
Ve **تقعْوَسَ** ev; yıkıldığı zaman. Ve **تقعوسَ** ihtiyar; yaşlandığı zaman. Bunu Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan zikretti.

**سقع** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الأسقع**: düşmanlardan ve hasetçilerden uzak duran. Halîl dedi: her **صاد** ki **القاف**’tan önce gelir ve her **سين** ki **القاف**’tan önce gelir; Arapların onda iki dili vardır: onlardan kimi onu **سين** yapar, onlardan kimi onu **صاد** yapar; **القاف** ile bitişik mi idi yoksa ayrı mı idi aldırmazlar; ikisi bir kelimede olduktan sonra; ancak **الصاد** bazısında daha güzeldir ve **السين** bazısında daha güzeldir.
Dedi: ve **السُّقع**: kuyunun altı ve çevresinin yan taraflarıdır; hepsi **الأسقاع**tır. Ve her yan **سُقْع** ve **صُقْع**tır; **السين** daha güzeldir.
Ve **العُقاب** **أسقع** ve **أصقع**tır. Ve **الأسقع**: tüyünde yeşillik olan ve başı beyaz, serçeye benzer bir küçük kuşun adıdır; suya yakın olur. Hepsi **الأساقع**tır. Eğer **الأسقَع** ile bir niteleme istersen, hepsi **السُّقْع**tır.
Dedi: ve sarıktan, ridâdan ve başörtüsünden **السَّوقعة**: başa bitişik olan yerdir; o, en çabuk kirlenenidir; **السين** ile daha güzeldir. Dedi: ve **وَقْبة** tiridin **سَوقعة**dır; **السين** ile daha güzeldir.
Ebû Turâb dedi: Nadr dedi: o, kuyunun yan tarafları için **صُقْع** kuyudur ve onun **أصقاع**’ıdır. Dedi: ve **سُقْع** denir. Ve horoz **يسقَع** ve **يَصقَع**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplardan bir adam bir adama misafir oldu; ona bir tirid sundu ve ev sahibi ona dedi: **لا تَصقَعها** ve **لا تَقعَرْهَا** ve **لا تَشرِمْها**. Dedi: misafir ona dedi: öyleyse nereden yerim? Dedi: bilmiyorum. Böylece aç olarak döndü.
Dedim: onun sözü **لا تَصقَعْها**; yani onu üstünden yeme. Ve onun sözü **لا تَقعَرها**; yani onu yemeye altından başlama. Ve onun sözü **لا تشرِمْها**; yani onu kenarlarından ve yanlarından yeme. Ev sahibi ona bunu söyleyince, onu yemeye bir yol bulamadı.
