# عقص — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B5/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D8%B5/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B5.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عقص

باب العين و القاف والصاد
)ع ق ص، ق ع ص، ق ص ع، ص ع ق، ص ق ع مستعملات( عقص: العَقْصُ: الِتَواءٌ في قَرْنِ الشَّاةِ والتَّيْسِ، ويُسْتْعَملُ في كُلِّ ذي قَرنٍ، يقال: شاة عقصاءُ أي مُلْتَويَةُ القَرْنِ. وهو أيضاً دُخُول الثَّنايا في الفمِ. والنَّعْتُ أعْقَصُ وعَقْصاءُ. ويُجْمعُ على عُقْص. والعَقْصُ أخذُك خُصْلَةُ من شعْر فَتَلْوِيها ثم تعْقِدُها حتّى يبْقى فيها الِتواءٌ. ثُمَّ تُرسِلُها، فكُلُّ خُصْلَةٍ عَقيصَةٌ، وجمعُها عَقَائِصُ وعِقاصٌ. قال امرؤ القيس:
غدائره مُسْتشْزرات إلى الـعُـلا		تضِلُّ العِقاصُ في مُثَنَّى ومُرْسل
والمِعْقصُ: سَهْمٌ ينْكسِرُ نصْلُه فيَبْقى سِنْخه في السَّهْم فيُخْرجُ ويُضْربُ حتَّى يَطُول ويُرَدَّ إلى مَوْطِنِه فلا يَسُدَّ مَسَدَّه لأنَّه طُوِّل ودُقِّق، قال الأعشى:

ولو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرامَةً		ولو كنْتم نبْلاً لكُنْتُمْ معاقصا
قعص: القَعْصُ: القَتْلُ. ضَرَبَهُ فَقَعَصَهُ وأَقْعَصَهُ: أي قتلهُ في مكانه، قال يصف الحرب:
فأَقْعَصَتْهُم وحكّتْ بَرْكَها بِهمُ		وأعْطت النَّهْب هيَّان بن بَيَّانِ
ومات فُلان قَعْصاً أي أصابتْه ضَرْبَةٌ أو رَمْيَةٌ فمات مكانُه. والقُعَاصُ: داء يأخذ في الصَّدْرِ كأنَّهُ يَكْسِر العُنُقَ، ويقال: هو القُعاسُ، واشتقاقه من القعس وهو انتصاب النَّخْرِ وانْحناؤه نحو الظَّهْر، وهو أَقْعَس، والأُنْثى قَعْساء. والقُعاصُ أيضاً داءٌ يأخُذُ الدَّوابَّ فَيسيلُ من أُنُوفِها شيءٌ، قُعِصَتْ فهي مَقعوصةٌ. وشاة قَعُوصٌ: تضْرُب حالِبها وتَمْنَعُ الدِّرَّة.
ويقال: ما كنت قَعُوصاً، ولقد قَعِصت قَعْصاً، قال الشاعر:
قَعُوصٌ شَريٌّ دَرُّها غير مُنْزَلِ
قصع: القَصْعُ: ابتلاعُ جُرَعِ الماء. والبَعِيرُ يقصَعُ جِرَّته إذا ردَّها إلى جوْفِهِ قال:
ولم يَقْصَعْنَه نُغَبُ
والماءُ يَقْصَعُ العَطَشَ: أي يقتلُه، وقَصَعَ صُؤاباً أو قَمْلةً: أي قتلها بين ظُفُرَيْهِ. وقَصَعْتُ رأس الصَّبِيَّ: ضَرَبتُه ببُسْط الكَفِّ على هامته، وقَصَع الله شَبابه: أي ذهب به وقتله.
وغُلامٌ قَصْعٌ وقَصيع إذا كان قَمِيئاً لا يَشِبُّ، وقد قُصِع يُقْصَعُ قَصاعَة. والجارية بالهاء إذا كانت قميئا لا تشِبُّ ولا تزداد. والقِصاعُ جمعُ القَصْعَة. والقاصِعاءُ: جُحْرُ اليْربُوع الأول الذي يدخل فيه، اسم جامع له. ولا تجوز السِّين في الكلمة التي جاءت القاف فيها قبل الصَّاد إلا أن تكون الكلمة سينيَّةً لا لغة فيها للصاد.
صعق: الصُّعَاقُ: الصَّوت الشَّديد للثَّور والحمارِ، صَعَقُ صُعاقاً، قال رؤبة:
صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ
أي يموت الذباب من شدَّةِ نَهِيقه إذا دنا منه. قال رؤبةُ يصف حماراً وأتانه:
يَنْصاعُ من حيلةِ ضمٍّ مُدّهَقْ
إذا تتلاَّهُنَّ صَلْصَالُ الصَّعَقْ
وحِمارٌ صَعْقُ الصَّوْتِ أي شديدهُ. والصعَّاقُ: الشَّديدُ الصَّوْتِ. والصَاعِقَةُ: صيحةُ العَذَابِ. والصَّاعِقَةُ: الوَقْعُ الشَّديدُ من صوْتِ الرَّعْدِ، يسقُطُ معه قِطْعة من نار يقال: إنها من صَوْت الملك، ويجمع صَواعِق. والصَّعِقُ: المغْشِيُّ عليه. صُعِق صَعْاقاً: غُشِي عليه من صَوْتٍ يسمعه أو حِسٍّ أو نحوه. وصعِق صعَقاً: مات.
صقع: الصَّقْعُ: الضَّرْبُ بُبِسطِ الكفّ، صَقَعْت رأسَهُ بيدي، والسين لُغةٌ فيه. والدِّيكُ يَصْقَعُ بصَوْتِه، والسِّينُ جائز. خطيبٌ مِصْقعٌ: بليغٌ، وبالسِّين أحسن. والصَّقِيعُ: الجَلِيدُ يَصْقعُ النَّبات، وبالسين قبيحٌ.
والصَّوْقَعةُ من العِمامَةِ والرِّدَاءِ ونحوهما: المَوْضِعُ الذَّي يلي الرَّأس، وهو أسْرَعُ وسخاً، وبالسين أجْودُ. والصَّوْقَعَة وقْبَةُ الثَّريدِ، وبالسِّين أحسنُ، والصُّقْعُ: ناحية من الأرض أو البيت، والصاد قبيحٌ، والصُّقْعُ: ما تحت الرَّكِيّةِ وحولها من نواحيها، والجمعُ: الأصْقَعُ. والأَصْقَعُ من العِقبانِ والطَّيْر: ما كان على رأسه بياضٌ، باللُّغتْين معاً.
وان أردتْ الأصْقَعَ نَعْتاً فجمعه على صُقْع. قال الحارث بن وعلة الجرمي:
خُدَارِيَّةٌ صَقْعَاءُ لثَّقَ رشَـهـا		بطَخْفَةَ يَوْمٌ ذو أهاضيب ماطر
والأصقَعُ: طُوَيْر كأنه عُصفُورٌ في ريشه خُضْرةٌ، ورأسُهُ أبْيَض يكون بقُرْبِ الماء. والجمع صُقْعٌ وأصاقِعُ.
قال الخليل: كل صادٍ قبلَ القاف إن شئتَ جعلْتها سينا لا تُبالي مُتَّصِلة كانت بالقاف أو مُنْفَصِلَة، بعد أن تكونا في كلمة واحدة، إلا أن الصَّاد في بعض الأحيان أحسن، والسِّين في مواطِنَ أخرى أجْوَدَ.

### Türkçe

باب **العين** و **القاف** و**الصاد**
(**ع ق ص**، **ق ع ص**، **ق ص ع**، **ص ع ق**، **ص ق ع** استعمالdadır) **عقص**: **العَقْصُ**: koyunun ve tekenin boynuzunda bir kıvrılmadır; her boynuzlu olanda kullanılır; “**شاة عقصاءُ**” denir, yani boynuzu kıvrılmış. O, ayrıca ön dişlerin ağza girmesidir. Sıfatı **أعْقَصُ** ve **عَقْصاءُ**’dır. **عُقْص** üzere çoğul yapılır. Ve **العَقْصُ**: saçtan bir tutam almandır; onu bükersin, sonra düğümlersin, ta ki onda bir kıvrılma kalıncaya kadar. Sonra onu salıverirsin; böylece her tutam **عَقيصَةٌ**’dir; çoğulu **عَقَائِصُ** ve **عِقاصٌ**’tır. İmru’ul-Kays dedi ki:
غدائره مُسْتشْزرات إلى الـعُـلا		تضِلُّ العِقاصُ في مُثَنَّى ومُرْسل
Ve **المِعْقصُ**: ucu kırılan bir oktur; böylece onun kökü okta kalır; çıkarılır ve vurulur, ta ki uzasın ve yerine döndürülsün; fakat yuvasını tıkamaz, çünkü uzatılmış ve inceltilmiştir. A‘şâ dedi ki:

ولو كُنْتُمُ نَخْلاً لكُنْتُمْ جُرامَةً		ولو كنْتم نبْلاً لكُنْتُمْ معاقصا

**قعص**: **القَعْصُ**: öldürmedir. Ona vurdu da onu **فَقَعَصَهُ** ve **أَقْعَصَهُ**: yani onu yerinde öldürdü. Savaşı vasfederken dedi ki:
فأَقْعَصَتْهُم وحكّتْ بَرْكَها بِهمُ		وأعْطت النَّهْب هيَّان بن بَيَّانِ
“Falan **قَعْصاً** öldü” yani ona bir darbe veya bir atış isabet etti de yerinde öldü. Ve **القُعَاصُ**: göğüste tutan bir hastalıktır; sanki boynu kırar. Ve denir ki: o **القُعاسُ**’tır; onun türeyişi **القعس**’tendir; o da burun deliğinin dikleşmesi ve sırt tarafına doğru eğilmesidir; o **أَقْعَس**’tır; dişisi **قَعْساء**. Ve **القُعاصُ** ayrıca binek hayvanlarını tutan bir hastalıktır; burunlarından bir şey akar; **قُعِصَتْ** de o **مَقعوصةٌ**’dur. Ve “**شاة قَعُوصٌ**”: sağanını tekmeler ve sütü vermeyi engeller.
Ve denir ki: “Ben **قَعُوصاً** değildim; gerçekten **قَعْصاً** **قَعِصت**.” Şair dedi ki:
قَعُوصٌ شَريٌّ دَرُّها غير مُنْزَلِ

**قصع**: **القَصْعُ**: su yudumlarını yutmaktır. Ve deve, gevişini içine geri çevirdiğinde **يقصَعُ جِرَّته**; dedi ki:
ولم يَقْصَعْنَه نُغَبُ
Ve su, susuzluğu **يَقْصَعُ**: yani onu öldürür. Ve “**قَصَعَ** bir **صُؤاباً** veya bir **قَمْلةً**”: yani onu iki tırnağı arasında öldürdü. Ve “çocuğun başını **قَصَعْتُ**”: avuç içinin düz kısmıyla tepesine vurdum. Ve “Allah onun gençliğini **قَصَعَ**”: yani onu giderdi ve öldürdü.
Ve **غُلامٌ قَصْعٌ** ve **قَصيع**: eğer cılız olup büyümezse. Ve **قُصِع** olunur; **يُقْصَعُ**; **قَصاعَة** olarak. Ve cariye, **بالهاء** ile (yani **قَصْعَة**) eğer cılız olup büyümez ve artmazsa. Ve **القِصاعُ**: **القَصْعَة**’nin çoğuludur. Ve **القاصِعاءُ**: yer faresinin ilk yuvasıdır; içine girdiği; onun için toplayıcı bir addır. **القاف**’ın **الصاد**’dan önce geldiği kelimede **السِّين** caiz olmaz; ancak kelime **سينيَّةً** olup onda **الصاد** için bir dil (kullanım) bulunmazsa.

**صعق**: **الصُّعَاقُ**: öküz ve eşeğin şiddetli sesidir; **صَعَقُ** (o) **صُعاقاً** (ses çıkardı). Ru’be dedi ki:
صَعِقٌ ذِبَّانُه في غَيْطلِ
Yani, ona yaklaştığında anırmasının şiddetinden sinek ölür. Ru’be, bir eşek ve dişi eşeği vasfederken dedi ki:
يَنْصاعُ من حيلةِ ضمٍّ مُدّهَقْ
إذا تتلاَّهُنَّ صَلْصَالُ الصَّعَقْ
Ve “**حِمارٌ صَعْقُ الصَّوْتِ**”: yani sesi şiddetli. Ve **الصعَّاقُ**: sesi şiddetli olan. Ve **الصَاعِقَةُ**: azap çığlığıdır. Ve **الصَّاعِقَةُ**: gök gürültüsü sesinden şiddetli düşüştür; onunla birlikte bir ateş parçası düşer; denir ki: o, meleğin sesindendir. Çoğulu **صَواعِق**. Ve **الصَّعِقُ**: üzerine baygınlık gelen. **صُعِق** **صَعْاقاً**: işittiği bir sesten veya bir duyudan yahut benzerinden dolayı bayıldı. Ve **صعِق** **صعَقاً**: öldü.

**صقع**: **الصَّقْعُ**: avuç içinin düz kısmıyla vurmaktır; “başını elimle **صَقَعْتُ**.” Ve **السين** onda bir dildir (varyanttır). Ve horoz sesiyle **يَصْقَعُ**; **السِّين** caizdir. **خطيبٌ مِصْقعٌ**: beliğ; **بالسِّين** daha güzeldir. Ve **الصَّقِيعُ**: buz; bitkiyi **يَصْقعُ**; **بالسين** çirkindir.
Ve sarık ve rida ve benzerlerinden **الصَّوْقَعةُ**: başa bitişik olan yerdir; o, daha çabuk kirlenendir; **بالسين** daha iyidir. Ve **الصَّوْقَعَة**: tirid çanağıdır; **بالسِّين** daha güzeldir. Ve **الصُّقْعُ**: yerin veya evin bir yanı; **الصاد** çirkindir. Ve **الصُّقْعُ**: kuyunun altı ve çevresindeki yanlarından olan şeydir; çoğulu: **الأصْقَعُ**. Ve kuşlardan ve yırtıcı kuşlardan **الأَصْقَعُ**: başında beyazlık olan; iki dil ile birlikte.
Ve eğer **الأصْقَعَ**’ı sıfat olarak istersen, onun çoğulu **صُقْع** üzeredir. Hâris b. Va‘le el-Cermî dedi ki:
خُدَارِيَّةٌ صَقْعَاءُ لثَّقَ رشَـهـا		بطَخْفَةَ يَوْمٌ ذو أهاضيب ماطر
Ve **الأصقَعُ**: tüyünde yeşillik bulunan, serçeye benzer bir küçük kuştur; başı beyazdır; suya yakın olur. Çoğulu **صُقْعٌ** ve **أصاقِعُ**.
Halîl dedi ki: **القاف**’tan önce her **صاد**’ı istersen **سينا** yaparsın; **القاف** ile bitişik olsun veya ayrık olsun aldırmazsın; ikisi bir kelimede olduktan sonra; ancak **الصَّاد** bazı zamanlarda daha güzel, **السِّين** başka yerlerde daha iyidir.
