# عقل — Kâmûsü'l-Muhît

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84/sozluk/kamus
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D9%84/entries/kamus

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md)
- Kâmûsü'l-Muhît: Fîrûzâbâdî · 15. yy

## Madde başı: عقل

* ع ق ل * * العَقْلُ * الحِجر والنُّهى ورجل * عاقِلٌ * و * عَقُولٌ * وقد * عَقَلَ * من باب ضرب و * مَعْقُولاً * أيضا وهو مصدر وقال سيبويه هو صفة وقال إن المصدر لا يأتي على وزن مفعول البتة و * العَقْل * أيضا الدية و * العَقول * بالفتح الدواء الذي يمسك البطن و * المَعْقِل * الملجأ وبه سُمِّي الرجل و * مَعْقِلُ * بن يسار من الصحابة رضي الله عنهم ينسب إليه نهر بالبصرة والرطب * المَعْقِلِىّ * أيضا و * المَعْقُلة * بضم القاف الدية وجمعها * مَعاقلُ * و * العَقِيلَةُ * كريمة الحي وكريمة الإبل وعقيلة كل شيء أكرمه والدرة عقيلة البحر و * العِقَالُ * صدقة عام قال الشاعر يهجو ساعيا % سعى عقالا فلم يترك لنا سبدا % فكيف لو قذ سعى عمرو عقالين % ويكره أن تشترى الصدقة حتى * يَعْقِلهَا * الساعي قلت أي حتى يقبضها كذا فسَّره الأزهري و * عَقَل * القتيل أعطى ديته وعَقَل له دم فلان إذا ترك القَوَد للدية وعَقَلَ عن فلان غَرِم عنه جنايته وذلك إذا لزمته دية فأداها عنه فهذا هو الفرق بين عَقَلَه وعَقَل له وعَقَل عنه وباب الكل ضرب وفي الحديث ﴿لا تَعْقِلُ العاقلة عَمْدا ولا عبدا﴾ قال أبو حنيفة رحمه الله هو أن يجني العبد على حر وقال بن أبي ليلى رحمه الله هو أن يجني الحر على عبد وصَوَّبه الأصمعي وقال لو كان المعنى على ما قال أبو حنيفة رحمه الله تعالى لكان الكلام لا تعقل العاقلة عن عبد وقال كَلَّمت القاضي أبا يوسف في ذلك بحضرة الرشيد فلم يفرق بين عَقَلَه وعَقَلَ عنه حتى فهمته و * عَقَل * البعير من باب ضرب أي ثنى وظيفته مع ذراعه فشدهما في وسط الذراع وذلك الحبل هو * العِقَالُ * والجمع * عُقُلٌ * و * عَاقِلَةُ * الرجل عصبته وهم القرابة من قِبَل الأب الذين يعطون دية من قتله خطأ وقال أهل العراق هم أصحاب الدواوين والمرأة * تُعَاقلُ * الرجل إلى ثلث ديتها أي توازيه فإذا بلغ ثلث الدية صارت دية المرأة على النصف من دية الرجل و * عَقَل * الدواء بطنه أمسكه وبابه ضرب و * عاقَلَهُ فعَقَلَه * من باب نصر أي غلبه بالعقل و * اعْتَقَل * رمحه إذا وضعه بين ساقه وركابه واعْتُقل الرجل حُبِس واعْتُقِل لسانه إذا لم يقدر على الكلام كلاهما بضم التاء و * تَعَقَّل * تكلف العقل مثل تحلم وتكيس و * تَعَاقَل * أرى من نفسه ذلك وليس به

### Türkçe

* ع ق ل * * **العَقْلُ** *: engel ve **النُّهى**; ve adam: **عاقِلٌ** ve **عَقُولٌ**. Ve (fiil) **عَقَلَ** “**ضرب** bâbından”dır; ve **مَعْقُولاً** da (vardır), ayrıca o bir mastardır. Sîbeveyh dedi ki: o bir sıfattır. Ve dedi ki: mastar, kesinlikle **مفعول** vezninde gelmez. Ve **العَقْل** ayrıca diyettir. Ve **العَقول** (fetha ile) karnı tutan ilaçtır. Ve **المَعْقِل** sığınaktır; ve onunla adama ad verildi. Ve **مَعْقِلُ** b. Yesâr, sahâbedendir—Allah onlardan razı olsun—; Basra’da ona nisbet edilen bir nehir vardır; ve taze hurma: **المَعْقِلِىّ** de (böyledir). Ve **المَعْقُلة** (kāfın dammesiyle) diyettir; cem‘i **مَعاقلُ**’dür. Ve **العَقِيلَةُ**: kavmin kerîmesi ve develerin kerîmesi; ve her şeyin **عقيلة**si onun en kerîmi (en değerlisi)dir; ve inci, denizin **عقيلة**sidir. Ve **العِقَالُ**: bir yılın sadakasıdır. Şair, bir sâîyi hicvederek dedi ki:
سعى عقالا فلم يترك لنا سبدا
فكيف لو قذ سعى عمرو عقالين

Ve sadakanın satın alınması mekruh görülür; tâ ki sâî onu **يَعْقِلهَا**. Dedim ki: yani tâ ki onu kabzetsin; Ezherî onu böyle tefsir etti. Ve **عَقَل**: öldürülenin (diyetini) verdi. Ve “falânın kanı için ona **عَقَل** etti” (denir): kısas’ı diyete bırakınca. Ve “falândan **عَقَلَ** etti”: onun cinayetinin tazminini yüklendi; bu, ona bir diyet lâzım olup da onu onun adına edâ ettiği zamandır. İşte bu, **عَقَلَه** ile **عَقَل له** ve **عَقَل عنه** arasındaki farktır. Hepsinin bâbı **ضرب**’dır. Ve hadiste: ﴿**لا تَعْقِلُ العاقلة عَمْدا ولا عبدا**﴾ Ebû Hanîfe—Allah ona rahmet etsin—dedi ki: o, kölenin hür üzerine cinayet işlemesidir. İbn Ebî Leylâ—Allah ona rahmet etsin—dedi ki: o, hürün köle üzerine cinayet işlemesidir. Asma‘î onu doğru buldu. Ve dedi ki: eğer mânâ, Ebû Hanîfe—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—’in dediği üzere olsaydı, söz “**لا تعقل العاقلة عن عبد**” olurdu. Ve dedi ki: Râşid’in huzurunda kadı Ebû Yûsuf ile bunun hakkında konuştum; **عَقَلَه** ile **عَقَلَ عنه** arasında fark koymadı; tâ ki ben ona onu anlatıp kavratıncaya kadar. Ve **عَقَل**: deveyi (bağladı), “**ضرب** bâbından”; yani incik kemiğini önkoluyla birlikte büktü; sonra ikisini önkolun ortasında bağladı; ve o ip **العِقَالُ**’dır; cem‘i **عُقُلٌ**’dür. Ve adamın **عَاقِلَةُ**si: asabesidir; onlar, baba tarafından olan akrabalardır; hata ile öldürdüğünün diyetini verirler. Irak ehli dedi ki: onlar divan sahipleridir. Ve kadın, diyetinin üçte birine kadar erkeğe **تُعَاقلُ** eder; yani ona denk olur; diyetin üçte birine ulaştığında, kadının diyeti erkeğin diyetinin yarısı üzerine olur. Ve **عَقَل**: ilacı (içti), karnını tuttu; bâbı **ضرب**’dır. Ve **عاقَلَهُ فعَقَلَه** “**نصر** bâbından”dır; yani onu akılla yendi. Ve **اعْتَقَل**: mızrağını, onu baldırı ile üzengisi arasına koyduğu zaman (böyledir). Ve adam **اعْتُقل** edildi: hapsedildi. Ve dili **اعْتُقِل** edildi: konuşmaya güç yetiremedi; ikisi de tâ’nın dammesi iledir. Ve **تَعَقَّل**: aklı zorla edinmeye çalıştı; **تحلم** ve **تكيس** gibi. Ve **تَعَاقَل**: kendisinden bunu varmış gibi gösterdi, hâlbuki onda yoktur.
