# عقل — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D9%84/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: عقل

- العقل يقال للقوة المتهيئة لقبول العلم، ويقال للعلم الذي يستفيده الإنسان بتلك القوة عقل، ولهذا قال أمير المؤمنين رضي الله عنه:
*رأيت العقل عقلين ** فمطبوع ومسموع*
*ولا ينفع مسموع ** إذا لم يك مطبوع*
*كما لا ينفع الشمس ** وضوء العين ممنوع*
(الأبيات في ديوانه ص 121؛ وأدب الدنيا والدين ص 15؛ وإحياء علوم الدين 1/86)
وإلى الأول أشار صلى الله عليه وسلم بقوله: (ما خلق الله خلقا أكرم عليه من العقل) (الحديث عن أبي هريرة عن النبي قال: (إن الله لما خلق العقل قال له: أقبل: فأقبل، ثم قال له: أدبر فأدبر، فقال: وعزتي وجلالي ما خلقت خلقا أشرف منك، فبك آخذ وبك أعطي).
قال ابن تيمية: إنه كذب موضوع باتفاق، وقال العراقي في تخريج أحاديث الإحياء: أخرجه الطبراني في الكبير والأوسط وأبو نعيم بإسنادين ضعيفين.
انظر: الإحياء مع تخريجه 1/83؛ وحليه الأولياء 7/318؛ وكشف الخفاء 1/236) وإلى الثاني أشار بقوله: (ما كسب أحد شيئا أفضل من عقل يهديه إلى هدى أو يرده عن ردى) (الحديث عن عمر قال: قال رسول الله: (ما اكتسب رجل مثل فضل عقل يهدي صاحبه إلى هدى، ويرده عن ردئ، وما تم إيمان عبد ولا استقام دينه حتى يكمل عقله) انتهى.
قال العراقي: أخرجه ابن المحبر في العقل، وعنه الحارث بن أبي أسامة.
انظر: الإحياء 1/83. قلت داود بن المحبر كذاب، وقال ابن حجر: وأكثر (كتاب العقل) الذي صنفه موضوعات. مات سنة 206 هجري. انظر: تقريب التهذيب ص 200) وهذا العقل هو المعني بقوله: ﴿وما يعقلها إلا العالمون﴾ [العنكبوت/43]، وكل موضع ذم الله فيه الكفار بعدم العقل فإشارة إلى الثاني دون الأول، نحو: ﴿ومثل الذين كفروا كمثل الذي ينعق﴾ (الآية: ﴿ومثل الذين كفروا كمثل الذي ينعق بما لا يسمع إلا دعاء ونداءا صم بكم...﴾ سورة البقرة: آية 171) إلى قوله: ﴿صم بكم عمي فهم لا يعقلون﴾ (الآية: ﴿ومثل الذين كفروا كمثل الذي ينعق بما لا يسمع إلا دعاء ونداءا صم بكم...﴾ سورة البقرة: آية 171) ونحو ذلك من الآيات، وكل موضع رفع فيه التكليف عن العبد لعدم العقل فإشارة إلى الأول.
وأصل العقل: الإمساك والاستمساك، كعقل البعير بالعقال، وعقل الدواء البطن، وعقلت المرأة شعرها، وعقل لسانه: كفه، ومنه قيل: للحصن: معقل، وجمعه معاقل. وباعتبار عقل البعير قيل: عقلت المقتول: أعطيت ديته، وقيل: أصله أن تعقل الإبل بفناء ولي الدم، وقيل: بل بعقل الدم أن يسفك، ثم سميت الدية بأي شيء كان عقلا، وسمي الملتزمون له عاقلة، وعقلت عنه: نبت عنه في إعطاء الدية، ودية معقلة على قومه: إذا صاروا بدونه، واعتقله بالشغزبية (الشغزبية: ضرب من العقل) : إذا صرعه، واعتقل رمحه بين ركابه وساقه، وقيل: العقال: صدقة عام؛ لقول أبي بكر رضي الله عنه (لو منعوني عقالا لقاتلتهم) (وقال أبو بكر هذا لما ارتدت العرب ومنعت الزكاة. وانظر: فتح الباري 3/262) ولقولهم: أخذ النقد ولم يأخذ العقال (انظر: جمهرة اللغة 3/129)، وذلك كناية عن الإبل بما يشد به، أو بالصدر، فإنه يقال: عقلته عقلا وعقالا، كما يقال: كتبت كتابا، ويسمى المكتوب كتابا، كذلك يسمى المعقول عقالا، والعقيلة من النساء والدر وغيرهما: التي تعقل، أي: تحرس وتمنع، كقولهم: علق مضنة (قال ابن منظور: ويقال: هذا الشيء علق مضنة، أي: يضن به، وجمعه أعلاق. انظر: اللسان (علق) ) لما يتعلق به، والمعقل: جبل أو حصن يعتقل به، والعقال: داء يعرض في قوائم الخيل، والعقل: اصطكاك فيها. * عقم
- أصل العقم: اليبس المانع من قبول الأثر (قال كراع: العقم أصله اللي، ومنه قيل: امرأة عقيم: لا تلد، كأن رحمها عقمت عن الولادة. المنتخب 2/664) يقال: عقمت مفاصله، وداء عقام: لا يقبل البرء، والعقيم من النساء: التي لا تقبل ماء الفحل. يقال: عقمت المرأة والرحم. قال تعالى: ﴿فصكت وجهها وقالت عجوز عقيم﴾ [الذاريات/29]، وريح عقيم: يصح أن يكون بمعنى الفاعل، وهي التي لا تلقح سحابا ولا شجرا، ويصح أن يكون بمعنى المفعول كالعجوز العقيم (انظر: المدخل لعلم تفسير كتاب الله بتحقيقنا ص 267 - 268) وهي التي لا تقبل أثر الخير، وإذا لم تقبل ولم تتأثر لم تعط ولم تؤثر، قال تعالى: ﴿إذ أرسلنا عليهم الريح العقيم﴾ [الذاريات/41]، ويوم عقيم: لا فرح فيه.

### Türkçe

- **العقل** ilim kabul etmeye hazır bulunan kuvvet için söylenir; ve insanın o kuvvetle elde ettiği ilim için de **عقل** söylenir; bundan dolayı Müminlerin Emîri رضي الله عنه şöyle demiştir:
*İki **عقل** gördüm **; basılı (doğuştan) ve işitilmiş*
*İşitilmiş fayda vermez ** eğer basılı (doğuştan) olmazsa*
*Güneş de fayda vermez ** gözün ışığı engellenmiş olana*
(beyitler onun divanında s. 121; ve **أدب الدنيا والدين** s. 15; ve **إحياء علوم الدين** 1/86)
Ve birincisine صلى الله عليه وسلم şu sözüyle işaret etmiştir: (Allah, **العقل**’dan daha keremli hiçbir mahlûk yaratmadı) (hadis Ebû Hureyre’den, Peygamber’den: (Şüphesiz Allah **العقل**’ı yaratınca ona dedi: Gel: o da geldi; sonra ona dedi: Git: o da gitti; sonra dedi: İzzetim ve celâlim hakkı için senden daha şerefli hiçbir mahlûk yaratmadım; seninle alırım ve seninle veririm).
İbn Teymiyye dedi: O, ittifakla uydurma bir yalandır; Irâkî de **تخريج أحاديث الإحياء**’da dedi: Taberânî onu **الكبير** ve **الأوسط**’ta, Ebû Nuaym da iki zayıf isnadla çıkarmıştır.
Bak: tahriciyle birlikte **الإحياء** 1/83; ve **حليه الأولياء** 7/318; ve **كشف الخفاء** 1/236) Ve ikincisine şu sözüyle işaret etmiştir: (Hiç kimse, kendisini bir hidayete götüren yahut onu bir helâkten geri çeviren bir **عقل**’dan daha faziletli bir şey kazanmadı) (hadis Ömer’den: dedi: Resûlullah dedi: (Bir adam, sahibini bir hidayete götüren ve onu bir kötülükten geri çeviren bir **عقل** fazileti gibi bir şey kazanmadı; bir kulun imanı tamam olmaz ve dini dosdoğru olmaz, ta ki **عقل**’ı kemale erinceye kadar) bitti.
Irâkî dedi: İbnü’l-Muhabbir onu **العقل**’da çıkarmıştır; ondan da Hâris b. Ebî Üsâme.
Bak: **الإحياء** 1/83. Ben derim: Dâvûd b. el-Muhabbir yalancıdır; İbn Hacer dedi: Telif ettiği (**كتاب العقل**)’ın çoğu uydurmalardır. Hicrî 206 yılında öldü. Bak: **تقريب التهذيب** s. 200) Ve bu **العقل**, şu sözündeki mânâdır: ﴿وما يعقلها إلا العالمون﴾ [العنكبوت/43]; ve Allah’ın kâfirleri **العقل**’ın yokluğu sebebiyle zemmettiği her yer, birinciye değil ikinciye işarettir; şu gibi: ﴿ومثل الذين كفروا كمثل الذي ينعق﴾ (âyet: ﴿ومثل الذين كفروا كمثل الذي ينعق بما لا يسمع إلا دعاء ونداءا صم بكم...﴾ **سورة البقرة**: âyet 171) şu sözüne kadar: ﴿صم بكم عمي فهم لا يعقلون﴾ (âyet: ﴿ومثل الذين كفروا كمثل الذي ينعق بما لا يسمع إلا دعاء ونداءا صم بكم...﴾ **سورة البقرة**: âyet 171) ve bunun benzeri âyetlerden; ve kuldan, **العقل**’ın yokluğu sebebiyle mükellefiyetin kaldırıldığı her yer ise birinciye işarettir.
Ve **العقل**’ın aslı: tutmak ve tutunmaktır; devenin **العقال** ile bağlanması gibi; ilacın karnı tutması gibi; kadının saçını bağlaması; ve onun dili **عقل** etti: onu tuttu (menetti); bundan dolayı kaleye **معقل** denildi; çoğulu **معاقل**’dir. Ve devenin bağlanması itibarıyla denildi: **عقلت المقتول**: onun diyetini verdim; ve denildi: aslı, develerin velîyyü’d-demin avlusunda bağlanmasıdır; ve denildi: bilakis kanın, dökülmekten **عقل** edilmesidir (alıkonmasıdır); sonra her ne ile olursa olsun diyet **عقل** diye isimlendirildi; ve onu üstlenenlere **عاقلة** adı verildi; ve **عقلت عنه**: diyet vermede onun yerine geçtim; ve “kavmi üzerine **دية معقلة**”: eğer onlar onun yerine geçerlerse; ve onu **بالشغزبية** ile **اعتقله** (**الشغزبية**: **العقل**’dan bir türdür): eğer onu yere sererse; ve mızrağını üzengisi ile baldırı arasına **اعتقل** etti; ve denildi: **العقال**: bir yılın sadakasıdır; Ebû Bekir رضي الله عنه’nun sözü için: (Eğer benden bir **عقال**’ı menetselerdi onlarla savaşırdım) (Ebû Bekir bunu, Araplar irtidat edip zekâtı menettiklerinde söyledi. Bak: **فتح الباري** 3/262) ve onların sözü için: “Nakdi aldı ve **العقال**’ı almadı” (bak: **جمهرة اللغة** 3/129); bu, onunla bağlanan şeyle develere kinayedir; yahut göğüsle; çünkü denilir: onu **عقلته** **عقلا** ve **عقالا**; nasıl ki denilir: bir kitap yazdım (**كتبت كتابا**), ve yazılan şeye **كتاب** denilir; aynı şekilde, bağlanan şeye **عقال** denilir; ve kadınlardan, inciden ve başkasından **العقيلة**: **تعقل** eden (yani koruyan ve meneden) olandır; onların “**علق مضنة**” sözü gibi (İbn Manzûr dedi: ve denilir: bu şey **علق مضنة**’dir; yani onunla cimrilik edilir; çoğulu **أعلاق**’tır. Bak: **اللسان** (**علق**)) ona bağlanılan şey için; ve **المعقل**: onunla sığınılan bir dağ yahut kale; ve **العقال**: atların ayaklarında ortaya çıkan bir hastalıktır; ve **العقل**: onda (ayaklarda) birbirine vurmadır. * **عقم**
- **العقم**’ın aslı: eserin kabulünü engelleyen kuruluk (Kurâ‘ dedi: **العقم**’ın aslı bükmektir; bundan dolayı denildi: **امرأة عقيم**: doğurmaz; sanki rahmi doğurmaktan **عقمت** olmuştur. **المنتخب** 2/664) denilir: eklemleri **عقمت**; ve **داء عقام**: iyileşmeyi kabul etmez; ve kadınlardan **العقيم**: erkeğin suyunu kabul etmeyen; denilir: kadın ve rahim **عقمت**. Yüce Allah dedi: ﴿فصكت وجهها وقالت عجوز عقيم﴾ [الذاريات/29]; ve **ريح عقيم**: fâil mânâsında olması sahih olur; o, ne bulutu ne ağacı aşılamayan (dölleyemeyen) rüzgârdır; ve mef‘ûl mânâsında olması da sahih olur; **العجوز العقيم** gibi (bak: **المدخل لعلم تفسير كتاب الله** tahkikimizle s. 267 - 268); ve o, hayrın eserini kabul etmeyendir; kabul etmez ve etkilenmezse vermez ve etkilemez; Yüce Allah dedi: ﴿إذ أرسلنا عليهم الريح العقيم﴾ [الذاريات/41]; ve **يوم عقيم**: içinde sevinç olmayan (gün).
