# عقل — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D9%84/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: عقل

العَقْلُ: الحِجْرُ والنهى. ورجلٌ عاقلٌ وعَقولٌ. وقَ عَقَلَ يَعْقِلُ عَقْلاً ومَعْقولاً أيضاً. وهو مصدرٌ، وقال سيبويه: هو صفةٌ. والعَقْلُ: الدِيَةُ. والعَقْلُ: ثوبٌ أحمر. قال علقمة:
عَقْلاً ورَقْماً تكاد الطيرُ تخطَفهكأنّه من دَمِ الأجوافِ مَدمـومُ
ويقال: هما ضربانِ من البرود. والعَقْلُ: الملجأ، والجمع العُقولُ. قال أحيحة:
وقد أعددت للحَدَثانِ صَعْباًلوَ انَّ المرءَ تنفعهُ العُقولُ
 والعَقولُ: الدواء الذي يمسك البطن. ولفلانٍ عُقْلَةٌ يَعْتَقِلُ الناسَ، إذا صارع. ويقال أيضاً: به عُقْلَةٌ من السحر، وقد عُمِلَتْ له نُشْرةٌ. والمَعْقِلُ: الملجأ، وبه سمِّي الرجل. والمَعْقُلَةُ: الدِيَةُ. يقال: لنا عند فلان ضَمَدٌ من مَعْقُلَةٍ، أي بقيَّةٌ من دِيةٍ كانت عليه. وصار دمُ فلان مَعْقُلَةً، إذا صاروا يَدونَه، أي صار غُرْماً يؤدونه من أموالهم. ومنه قيل: القوم على معاقِلِهِم الأولى، أي على ما كانوا يَتَعاقلون في الجاهلية كذا يَتَعاقلونَ في الإسلام. والعقَّالُ: ظلْعٌ يأخذ في قوائم الدابّة. والعاقولُ من النهر والوادي والرمل: المعوجّ منه. وعَواقيلُ الأمور: ما التبسَ منها. والعَقيلَةُ: كريمةُ الحيّ، وكريمة الإبل. وعَقيلَةُ كلِّ شيءٍ: أكرُمه. والدُرَّةُ عَقيلَةُ البحر. والعِقالُ: صدقةُ عامٍ. وقال:
سعى عِقالاً فلم يترك لنا سَـبَـداًفكيف لو قد سَعى عَمْروٌ عِقالَيْن
وعلى بني فلانٍ عِقالانِ، أي صدقةُ سنتين. ويُكرهُ أن تُشترى الصدقةُ حتَّى يَعْقِلها الساعي. وعَقَلْتُ القَتيلَ: أعطيتُ ديته. وعَقَلْتُ له دمَ فلانٍ، إذا تركتَ القَوَدَ للدية. قالت كبشةُ أخت عمرو بن معد يكرب:
وأرسلَ عبدُ اللهِ إذ حانَ يومُهإلى قومه لا تَعْقِلوا لهُمُ دَمي
وعَقَلْتُ عن فلان، أي غَرِمتُ عنه جنايته، وذلك إذا لزمَتْه ديةٌ فأدَّيتها عنه. فهذا هو الفرق بين عَقَلْتُهُ وعَقَلْتُ عنه وعَقَلْتُ له.
الأصمعيّ: عَقَلْتُ البعير أعْقِلُهُ عَقْلاً، وهو أن تثني وظيفَه مع ذراعه فتشدّهما جميعاً في وسط الذراع، وذلك الحبل هو العِقالُ، والجمع عُقُلٌ. وعَقَلَ الوَعِلُ، أي امتنع في الجبل العالي، يَعْقِلُ عُقولاً، وبه سمِّي الوعل عاقِلاً. وعَقَلَ الدواءُ بطنَه، أي أمسكه. وعَقَلَ الظلُّ، أي قام قائم الظهيرة. وعَقَلَتِ المرأةُ شعرها: مَشَطته. والعاقِلَةُ: الماشطَةُ. وعاقَلْتُهُ فعَقَلْتُهُ أعْقُلُهُ بالضم، أي غلبته بالعقل. وبعيرٌ أعقَلُ وناقةٌ عَقْلاءُ بيِّنة العَقَلِ، وهو التواءٌ في رجل البعير واتِّساعٌ كثيرٌ. وأعقَلَ القومُ، إذا عَقَلَ بهم الظلّ، أي لجأ وقلصَ، عند انتصاف النهار. وعَقَّلتُ الإبل، من العِقالِ، شدِّد للكثرة. واعتَقَلْتُ الشاةَ، إذا وضعت رجلها بين فخذيك أو ساقيك لتحلبها. واعْتَقَلَ رمحه: إذا وضعه بين ساقه وركابه. واعْتُقِلَ الرجلُ: حُبِسَ. واعْتُقِلَ لسانه، إذا لم يقدر على الكلام. وصارعه فاعتَقَلَهُ الشَغْزَبِيَّةَ، وهو أن يلويَ رجله على رجله. وتَعَقَّلَ: تكلَّفَ العقلَ، كما يقال: تحلّم وتكيّس. وتَعاقَلَ: أرى من نفسه ذلك وليس به. وعاقِلَةُ الرجل، عَصَبَتُهُ، وهم القرابة من قبل الأب الذين يُعطونَ دِيَةَ من قتله خطأً. وقال أهل العراق: هم أصحاب الدواوين.

### Türkçe

العَقْلُ: **الحِجْرُ** ve **النهى**. Ve bir adam **عاقلٌ** ve **عَقولٌ**. Ve (fiil): **عَقَلَ يَعْقِلُ عَقْلاً** ve ayrıca **مَعْقولاً**. Ve o bir mastardır; ve Sîbeveyh dedi: o bir sıfattır. Ve **العَقْلُ**: **الدِيَةُ**. Ve **العَقْلُ**: kırmızı bir elbise. Alkame dedi:
**عَقْلاً** ve **رَقْماً** kuş neredeyse onu kapıp götürecek; sanki o, iç boşlukların kanından damgalanmış gibidir
Ve denilir: ikisi, **البرود**dan iki türdür. Ve **العَقْلُ**: sığınak; çoğulu **العُقولُ**. Uhayha dedi:
Ve ben **الحَدَثانِ** için zoru hazırladım; eğer ki kişiye **العُقولُ** fayda verseydi
Ve **العَقولُ**: karnı tutan ilaç. Ve falan kimse için, insanlar onu (kendisine) bağlar, **عُقْلَةٌ** vardır; güreştiği zaman. Ve ayrıca denilir: onda sihirden bir **عُقْلَةٌ** vardır; ve onun için bir **نُشْرةٌ** yapılmıştır. Ve **المَعْقِلُ**: sığınak; ve onunla adama ad verildi. Ve **المَعْقُلَةُ**: **الدِيَةُ**. Denilir: bizim falan kimsenin yanında **مَعْقُلَةٍ**den bir **ضَمَدٌ** vardır; yani, onun üzerinde olan bir diyetten bir kalıntı. Ve falan kimsenin kanı **مَعْقُلَةً** oldu; onları onun diyetini öder hâle geldikleri zaman; yani, mallarından ödedikleri bir borç oldu. Ve ondan dolayı denildi: kavim, ilk **معاقِلِهِم** üzeredir; yani, câhiliyede nasıl karşılıklı diyetleşiyor idilerse İslâm’da da öyle karşılıklı diyetleşirler. Ve **العقَّالُ**: binek hayvanının ayaklarında meydana gelen bir topallık. Ve nehirden, vadiden ve kumdan **العاقولُ**: onun eğri olan kısmı. Ve işlerin **عَواقيلُ**i: onlardan karışık olan şeyler. Ve **العَقيلَةُ**: mahallenin soylusu; ve develerin soylusu. Ve her şeyin **عَقيلَةُ**si: onun en değerlisi. Ve **الدُرَّةُ** denizin **عَقيلَةُ**sidir. Ve **العِقالُ**: bir yılın sadakası. Ve dedi:
Bir **عِقالاً** için koştu da bize bir **سَـبَـداً** bırakmadı; peki ya Amr iki **عِقالَيْن** için koşmuş olsaydı nasıl olurdu
Ve falan oğullarının üzerinde iki **عِقالانِ** vardır; yani iki yılın sadakası. Ve sadakanın, onu toplayan kişi onu **يَعْقِلها** edinceye kadar satın alınması mekruh görülür. Ve **عَقَلْتُ القَتيلَ**: onun diyetini verdim. Ve **عَقَلْتُ له دمَ فلانٍ**: kısası diyete bıraktığın zaman. Kebşe, Amr b. Ma‘dîkerib’in kız kardeşi, dedi:
Ve Abdullah, günü geldiğinde gönderdi; kavmine: benim kanımı onlar için **لا تَعْقِلوا** etmeyin
Ve **عَقَلْتُ عن فلان**: yani onun adına onun cinayetinin bedelini ödedim; bu, ona bir diyet lâzım olup da onu onun adına ödediğin zamandır. İşte bu, **عَقَلْتُهُ** ile **عَقَلْتُ عنه** ve **عَقَلْتُ له** arasındaki farktır.

el-Asma‘î: **عَقَلْتُ البعير أعْقِلُهُ عَقْلاً**; bu, onun **وظيف**ini **ذراع**ı ile birlikte ikiye katlayıp ikisini birden **الذراع**ın ortasında bağlamandır; ve o ip **العِقالُ**dur; çoğulu **عُقُلٌ**. Ve **عَقَلَ الوَعِلُ**: yani yüksek dağda çekindi/sığındı; **يَعْقِلُ عُقولاً**; ve bununla **الوعل**e **عاقِلاً** adı verildi. Ve **عَقَلَ الدواءُ بطنَه**: yani onu tuttu. Ve **عَقَلَ الظلُّ**: yani öğle vaktinin dik duruşu (tam tepe) oldu. Ve **عَقَلَتِ المرأةُ شعرها**: onu taradı. Ve **العاقِلَةُ**: tarayan kadın. Ve **عاقَلْتُهُ فعَقَلْتُهُ أعْقُلُهُ** (damme ile): yani onu **العقل** ile yendim. Ve **بعيرٌ أعقَلُ** ve **ناقةٌ عَقْلاءُ**; **العَقَلِ**i apaçık olan; ve o, devenin ayağında bir burkulma ve çok bir genişlemedir. Ve **أعقَلَ القومُ**: gölge onlarla **عَقَلَ** ettiği zaman; yani gün ortasında sığınıp çekildiği zaman. Ve **عَقَّلتُ الإبل**: **العِقالِ**den; çokluk için şeddelendi. Ve **اعتَقَلْتُ الشاةَ**: onu sağmak için ayağını iki uyluğun ya da iki bacağın arasına koyduğun zaman. Ve **اعْتَقَلَ رمحه**: onu bacağı ile üzengisi arasına koyduğu zaman. Ve **اعْتُقِلَ الرجلُ**: hapsedildi. Ve **اعْتُقِلَ لسانه**: konuşmaya güç yetiremediği zaman. Ve onunla güreşti de onu **الشَغْزَبِيَّةَ** ile **اعتَقَلَهُ**; bu, bacağını bacağı üzerine dolamasıdır. Ve **تَعَقَّلَ**: **العقل**i zorla edinmeye çalıştı; denildiği gibi: **تحلّم** ve **تكيّس**. Ve **تَعاقَلَ**: kendinden bunu gösterdi, hâlbuki onda yoktur. Ve adamın **عاقِلَةُ**si: onun **عَصَبَتُهُ**; onlar, baba tarafından akrabalardır; yanlışlıkla öldürdüğü kimsenin diyetini verirler. Ve Irak ehli dedi: onlar divan sahipleridir.
