# عقل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عقل

العقل: العلم، وعليه اقتصر كثيرون، وفي العباب: العقل: الحجر والنهية، ومثله في الصحاح، وفي المحكم: العقل: ضد الحمق، أو هو العلم بصفات الأشياء من حسنها وقبحها، وكمالها ونقصانها، أو هو العلم بخير الخيرين وشر الشرين، أو مطلق لأمور أو لقوة بها يكون التمييز بين القبح والحسن، ولمعان مجتمعة في الذهن يكون بمقدمات يستتب بها الأغراض والمصالح، ولهيئة محمودة للإنسان في حركاته وكلامه. هذه الأقوال التي ذكرها المصنف كلها في مصنفات المعقولات لم يعرج عليها أئمة اللغة، وهناك أقوال غيرها لم يذكرها المصنف، قال الراغب: العقل يقال للقوة المتهيئة لقبول العلم، ويقال للذي يستنبطه الإنسان بتلك القوة عقل، ولهذا قال علي رضي الله تعالى عنه: العقل عقلان: مطبوع ومسموع، فلا ينفع مطبوع إذا لم يكن مسموعا، كما لا ينفع ضوء الشمس وضوء العين ممنوع. وإلى الأول أشار النبي صلى الله عليه وسلم:  ما خلق الله خلقا أكرم من العقل  ، وإلى الثاني أشار بقوله:  ما كسب أحد شيئا أفضل من عقل يهديه إلى هدى أو يرده عن ردى  . وهذا العقل هو المعني بقوله عز وجل:  وما يعقلها إلا العالمون  وكل موضع ذم الله الكفار بعدم العقل فإشارة إلى الثاني دون الأول، كقوله تعالى:  صم بكم عمي فهم لا يعقلون  ونحو ذلك من الآيات، وكل موضع رفع التكليف عن العبد لعدم العقل فإشارة إلى الأول. انتهى. وفي شرح شيخنا قال ابن مرزوق: قال أبو المعالي في الإرشاد: العقل: هو علوم ضرورية بها يتميز العاقل من غيره إذا اتصف، وهي العلم بوجوب الواجبات، واستحالة المستحيلات، وجواز الجائزات، قال: وهو تفسير العقل الذي هو شرط في التكليف، ولسنا نذكر تفسيره بغير هذا، وهو عند غيره: من الهيئات والكيفيات الراسخة من مقولة الكيف، فهو صفة راسخة توجب لمن قامت به إدراك المدركات على ما هي عليه ما لم تتصف بضدها، وفي حواشي المطالع: العقل: جوهر مجرد عن المادة لا يتعلق بالبدن تعلق التدبير بل تعلق التأثير، وفي العقائد النسفية: أما العقل وهو قوة للنفس بها تستعد للعلوم والإدراكات، وهو المعني بقولهم: غريزة يتبعها العلم بالضروريات عند سلامة الآلات، وقيل: جوهر يدرك به الغائبات بالوسائط، والمشاهدات بالمشاهدة. وفي المواقف: قال الحكماء: الجوهر إن كان حالا في آخر فصورة، وإن كان محلا لها فهيولى، وإن كان مركبا منهما فجسم، وإلا فإن كان متعلقا بالجسم تعلق التدبير والتصرف فنفس، وإلا فعقل. انتهى. وقال قوم: العقل: قوة وغريزة أودعها الله سبحانه في الإنسان ليتميز بها عن الحيوان بإدراك الأمور النظرية، والحق أنه نور روحاني يقذف به في القلب أو الدماغ به تدرك النفس العلوم الضرورية والنظرية، واشتقاقه من العقل، وهو المنع؛ لمنعه صاحبه مما لا يليق، أو من المعقل، وهو الملجأ؛ لالتجاء صاحبه إليه، كذا في التحرير لابن الهمام، وقال بعض أهل الاشتقاق: العقل أصل معناه المنع، ومنه العقال للبعير؛ سمي به لأنه يمنع عما لا يليق، قال:
  قد عقلنا والعقـل أي وثـاق                      وصبرنا والصبر مر المذاق

  وفي الإرشاد لإمام الحرمين: العقل من العلوم الضرورية، والدليل على أنه من العلوم استحالة الاتصاف به مع تقدير الخلو من جميع العلوم، وليس العقل من العلوم النظرية؛ إذ شرط النظر تعذر العقل، وليس العقل جميع العلوم الضرورية؛ فإن الضرير، ومن لا يدرك يتصف بالعقل مع انتفاء علوم ضرورية عنه، فبان بهذا أن العقل من العلوم الضرورية وليس كلها. انتهى. وقال بعضهم: اختلف الناس في العقل من جهات: هل له حقيقة تدرك أو لا? قولان، وعلى أن له حقيقة هل هو جوهر أو عرض? قولان، وهل محله الرأس أو القلب? قولان، وهل العقول متفاوتة أو متساوية? قولان، وهل هو اسم جنس، أو جنس، أو نوع? ثلاثة أقوال، فهي أحد عشر قولا، ثم القائلون بالجوهرية أو العرضية اختلفوا في اسمه على أقوال، أعدلها قولان، فعلى أنه عرض هو ملكة في النفس تستعد بها للعلوم والإدراكات، وعلى أنه جوهر هو جوهر لطيف تدرك به الغائبات بالوسائط، والمحسوسات بالمشاهدات، خلقه الله تعالى في الدماغ، وجعل نوره في القلب، نقله الأبشيطي، وقال ابن فرحون: العقل نور يقذف في القلب فيستعد لإدراك الأشياء، وهو من العلوم الضرورية. ولهم كلام في العقل غير ما ذكرنا لم نورده هنا قصدا للاختصار، قالوا: وابتداء وجوده عند اجتنان الولد، ثم لا يزال ينمو ويزيد إلى أن يكمل عند البلوغ، وقيل: إلى أن يبلغ أربعين سنة فحينئذ يستكمل عقله، كما صرح به غير واحد، وفي الحديث:  ما من نبي إلا نبئ بعد الأربعين  وهو يشير إلى ذلك، وقول ابن الجوزي - إنه موضوع لأن عيسى نبئ ورفع وهو ابن ثلاث وثلاثين سنة، كما في حديث، فاشتراطه الأربعين ليس بشرط - مردود لكونه مستندا إلى زعم النصارى، والصحيح أنه رفع وهو ابن مائة وعشرين، وما ورد فيه غير ذلك فلا يصح، وأيضا كل نبي عاش نصف عمر الذي قبله، وأن عيسى عاش مائة وعشرين ونبينا عاش نصفها، كذا في تذكرة المجدولي، ج: عقول. وقد عقل الرجل يعقل عقلا ومعقولا وهو مصدر، وقال سيبويه: هو صفة، وكان يقول: إن المصدر لا يأتي على وزن مفعول البتة، ويتأول المعقول فيقول: كأنه عقل له شيء، أي حبس عليه عقله وأيد وشدد، قال: ويستغنى بهذا عن المفعل الذي يكون مصدرا، كذا في الصحاح والعباب، وأنشد ابن بري:
  فقد أفادت لهم حلما وموعظة                      لمن يكون له إرب ومعقول

  ومن سجعات الأساس: ذهب طولا، وعدم معقولا. وما لفلان مقول، ولا معقول، وما فعلته منذ عقلت، وقيل: المعقول: ما تعقله بقلبك. وعقل تعقيلا، شدد للكثرة فهو عاقل من قوم عقلاء وعقال كرمان، قال ابن الأنباري: رجل عاقل، وهو الجامع لأمره ورأيه، مأخوذ من عقلت البعير: إذا جمعت قوائمه، وقيل: هو الذي يحبس نفسه ويردها عن هواها. عقل الدواء بطنه يعقله ويعقله، من حدي ضرب ونصر، عقلا: أمسكه، وخص بعضهم بعد استطلاقه، قال ابن شميل: إذا استطلق بطن الإنسان ثم استمسك فقد عقل بطنه. عقل الشيء يعقله عقلا: فهمه، فهو عقول، يقال: لفلان قلب عقول ولسان سؤول، أي فهم، وقال الزبرقان: أحب صبياننا إلينا الأبله العقول، قال ابن الأثير: هو الذي يظن به الحمق فإذا فتش وجد عاقلا، والعقول: فعول منه للمبالغة. عقل البعير يعقله عقلا: شد وظيفه إلى ذراعه، وفي الصحاح: قال الأصمعي: عقلت البعير أعقله عقلا، وهو أن تثني وظيفه مع ذراعه فتشدهما جميعا في وسط الذراع، كعقله تعقيلا، شدد للكثرة، كما في الصحاح. وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه قدم رجل من بعض الفروج عليه فنثر كنانته فسقطت صحيفة فإذا فيها أبيات منها - وهي من أبيات أبي المنهال بقيلة الأكبر -:
  فلما قلص وجدن معقلات                      قفا سلع بمختلف التجـار
  يعقلهن جعد شـيظـمـي                      وبئس معقل الذود الظؤار يعني نساء معقلات لأزواجهن كما تعقل النوق عند الضراب. ويروى:
  .... جعـدة مـن سـلـيم                      معيدا يبتغي سقط العذارى أراد أنه يتعرض لهن، فكنى بالعقل عن الجماع، أي أن أزواجهن يعقلونهن، وهو يعقلهن أيضا، كأن البدء للأزواج، والإعادة له. قلت: وهذا الرجل صاحب الأبيات كان وجهه عمر رضي الله عنه إلى إحدى الغزوات بنواحي فارس، وكان ترك عياله بالمدينة، فبلغه أن رجلا من بني سليم اسمه جعدة يختلف إلى النساء الغائبات أزواجهن، فكتب إلى سيدنا عمر يشكو منه. وفي الحديث:  القرآن كالإبل المعقلة  أي المشدودة بالعقال، والتشديد للتكثير. واعتقله اعتقالا: مثل عقله. عقل القتيل يعقله عقلا: وداه أي أعطاه العقل، وهو الدية. عقل عنه عقلا: أدى جنايته وذلك إذا لزمته دية فأعطاها عنه، قال الشاعر:
  فإن كان عقل فاعقلا عن أخيكما                      بنات المخاض والفصال المقاحما عداه بعن؛ لأن في قوله: اعقلوا معنى أدوا وأعطوا، حتى كأنه قال: فأعطيا عن أخيكما. عقل له دم فلان عقلا: ترك القود للدية، قالت كبشة أخت عمرو بن معد يكرب:
  وأرسل عبد الله إذ حان يومه                      إلى قومه لا تعقلوا لهم دمي فهذا هو الفرق بين عقلته، وعقلت عنه، وعقلت له، كذا في المحكم والتهذيب لابن القطاع، وسيأتي قريبا. عقل الظبي عقلا وعقولا، بالضم: صعد، وفي الصحاح عقل الوعل، أي امتنع في الجبل العالي يعقل عقولا، وبه سمي الوعل عاقلا، أي على حد التسمية بالصفة، ويقال: وعل عاقل: إذا تحصن بوزره عن الصياد. عقل الظل عقلا: قام قائم الظهيرة، وذلك عند انتصاف النهار، قال لبيد رضي الله تعالى عنه:
  تسلب الكانس لم يورأ بهـا                      شعبة الساق إذا الظل عقل

  عقل إليه عقلا وعقولا: إذا لجأ. عقل فلانا: إذا صرعه الشغزبية وهو أن يلوي رجله على رجله كاعتقله والاسم العقلة بالضم، قال:
  علمنا إخواننا بنو عجل
  شرب النبيذ واعتقالا بالرجل عقل البعير: أكل العاقول، اسم نبت يأتي ذكره يعقل بالكسر، من حد ضرب، عقلا في الكل. والعقل: الدية، وقد عقله: إذا وداه، كما تقدم، ومنه الحديث:  العقل على المسلمين عامة، ولا يترك في الإسلام مفرج  ، قال الأصمعي: وإنما سميت بذلك لأن الإبل كانت تعقل بفناء ولي المقتول، ثم كثر استعمالهم هذا اللفظ حتى قالوا: عقلت المقتول: إذا أعطيت ديته دراهم أو دنانير، قال أنس بن مدركة:
  إني وقتلي سليكا ثم أعـقـلـه                      كالثور يضرب لما عافت البقر العقل: الحصن، وأيضا: الملجأ والجمع عقول، قال أحيحة:
  وقد أعددت للحدثان حصنـا                      لو ان المرء تحرزه العقول قال الليث: وهو المعقل، قال الأزهري: أراه أراد بالعقول التحصن في الجبل، ولم أسمع العقل بمعنى المعقل لغير الليث. قال ابن الأعرابي: العقل: القلب، والقلب: العقل. قلت: وبه فسر بعض قوله تعالى:  لمن كان له قلب  . العقل: ثوب أحمر يجلل به الهودج، قال علقمة:
  عقلا ورقما تكاد الطير تخطفه                      كأنه من دم الأجواف مدمـوم أو ضرب من الوشي، وفي المحكم من الوشي الأحمر، وقيل: ضرب من البرود. أيضا: إسقاط اللام من مفاعلتن، هكذا في سائر النسخ، وفي نسخة إسقاط الياء، قال شيخنا: وهو غلط ظاهر، فإسقاط الياء وكل خامس ساكن من الجزء إنما يقال له القبض، والعقل إنما هو حذف الخامس المتحرك، انتهى. قلت: وفي المحكم: العقل في العروض: إسقاط الياء من مفاعيلن بعد إسكانها في مفاعلتن، فيصير مفاعلن، وبيته:
  منازل لفرتنى قفـار                      كأنما رسومها سطور العقل، بالتحريك: اصطكاك الركبتين، أو التواء في الرجل، وقيل: هو أن يفرط الروح في الرجلين حتى يصطك العرقوبان، وهو مذموم، قال الجعدي يصف ناقة:
  مطوية الزور طي البئر دوسرةمفروشة الرجل فرشا لم يكن عقلا يقال: بعير أعقل، وناقة عقلاء: بينة العقل، وقد عقل، كفرح عقلا، وهو التواء في رجل البعير، واتساع. وتعاقلوا دم فلان: عقلوه بينهم، وفي حديث عمر رضي الله عنه: إنا لا نتعاقل المضغ بيننا. أي أن أهل القرى لا يعقلون عن أهل البادية، ولا أهل البادية عن أهل القرى في مثل الموضحة، أي لا نعقل بيننا ما سهل من الشجاج، بل نلزمه الجاني. يقال: دمه معقلة، بضم القاف، على قومه أي: غرم عليهم يؤدونه من أموالهم. والمعقلة أيضا: الدية نفسها، يقال: لنا عند فلان ضمد من معقلة، أي بقية من دية كانت عليه. معقلة: خبراء بالدهناء تمسك الماء، حكاها الفارسي عن أبي زيد، قال الأزهري: وقد رأيتها، وفيها حوايا كثيرة تمسك ماء السماء دهرا طويلا، وإنما سميت معقلة لأنها تمسك الماء كما يعقل الدواء البطن، قال ذو الرمة:
  حزاوية أو عوهج معـقـلـية                      ترود بأعطاف الرمال الحرائر

  يقال: هم على معاقلهم الأولى: أي على حال الديات التي كانت في الجاهلية، يؤدونها كما كانوا يؤدونها في الجاهلية، واحدته معقلة. على معاقلهم: على مراتب آبائهم، وأصله من ذلك، وفي الحديث: كتب بين قريش والأنصار كتابا فيه المهاجرون من قريش على رباعتهم، يتعاقلون بينهم معاقلهم الأولى، أي يكونون على ما كانوا عليه من أخذ الديات وإعطائها. وهو عقال المئين، ككتاب: أي الشريف الذي إذا أسر فدي بمئين من الإبل. ويقال: فلان قيد مائة، وعقال مائة، إذا كان فداؤه إذا أسر مائة من الإبل، قال يزيد بن الصعق:
  أساور بيض الدارعين وأبـتـغـي                      عقال المئين في الصباح وفي الدهر واعتقل رمحه: جعله بين ركابه وساقه، وفي حديث أم زرع: واعتقل خطيا. قال ابن الأثير: اعتقال الرمح: أن يجعله الراكب تحت فخذه ويجر آخره على الأرض وراءه. اعتقل الشاة: وضع رجليها بين ساقه وفخذه فحلبها، ومنه حديث عمر رضي الله تعالى عنه: من اعتقل الشاة وحلبها وأكل مع أهله فقد برئ من الكبر. يقال: اعتقل الرجل: إذا ثناها فوضعها على الورك، كذا في النسخ، والصواب على المورك، قال ذو الرمة:
  أطلت اعتقال الرجل في مدلهمة                      إذا شرك الموماة أودى نظامها أي خفيت آثار طرقها، كتعقلها. يقال: تعقل فلان قادمة رحله، بمعنى اعتقله، ومنه قول النابغة:
  متعقلين قوادم الأكوار اعتقل من دم فلان، ومن دم طائلته: إذا أخذ العقل، أي الدية. والعقال، ككتاب: زكاة عام من الإبل والغنم، ومه قول عمرو بن العداء الكلبي:
  سعى عقالا فلم يترك لنا سـبـدا                      فكيف لو قد سعى عمرو عقالين
  لأصبح الحي أ	وبادا ولـم يجـدوا                      عند التفرق في الهيجا جمالـين قال ابن الأثير: نصب عقالا على الظرف، أراد مدة عقال، ومنه قول أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه حين امتنعت العرب عن أداء الزكاة إليه: لو منعوني عقالا كانوا يؤدونه إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم لقاتلتهم عليه. قال الكسائي: العقال: صدقة عام، وقال بعضهم: أراد أبو بكر رضي الله تعالى عنه بالعقال الحبل الذي كان يعقل به الفريضة التي كانت تؤخذ في الصدقة إذا قبضها المصدق، وذلك أنه كان على صاحب الإبل أن يؤدي مع كل فريضة عقالا تعقل به ورواء، أي حبلا، وقيل: ما يساوي عقالا من حقوق الصدقة، وقيل: إذا أخذ المصدق أعيان الإبل قيل: أخذ عقالا، وإذا أخذ أثمانها قيل: أخذ نقدا، وقيل أراد بالعقال صدقة العام، واختاره أبو عبيد، وعليه اقتصر المصنف، وقال أبو عبيد: وهو أشبه عندي، قال الخطابي: إنما يضرب المثل في مثل هذا بالأقل لا بالأكثر، وليس بسائر في لسانهم أن العقال صدقة عام، وفي أكثر الروايات: لو منعوني عناقا، وفي أخرى: جديا، وقد جاء في الحديث ما يدل على القولين. قلت: وورد في بعض طرق الحديث: لو منعوني عقال بعير، وهو بعيد عن التأويل. عقال: اسم رجل. العقال: القلوص الفتية. ذو العقال، كرمان: فرس، وسياق المصنف يقتضي أن اسم الفرس عقال، وهو غلط، ووقع في الصحاح: وذو عقال: اسم فرس، قال ابن بري: والصحيح ذو العقال، بلام التعريف، وهو فحل من خيول العرب ينسب إليه، قال حمزة سيد الشهداء رضي الله تعالى عنه:
  ليس عندي إلا سلاح وورد                      قارح من بنات ذي العقال

  أتقي دونه المنـايا بـنـفـسـي                      وهو دوني يغشى صدور العوالي وقال ابن الكلبي: هو فرس حوط بن أبي جابر الرياحي من بني ثعلبة بن يربوع، وهو أبو داحس، وابن أعوج لصلبه ابن الديناري بن الهجيسي بن زاد الركب، قال جرير:
  إن الجياد يبتن حول قبـابـنـا                      من نسل أعوج أو لذي العقال ومر للمصنف استطراده في د-ح-س فراجعه، وفي الحديث أنه كان للنبي صلى الله عليه وسلم فرس يسمى ذا العقال. العقال: داء في رجل الدابة إذا مشى ظلع ساعة ثم انبسط، وأكثر ما يعتري في الشاء، ويخص أبو عبيد بالعقال الفرس. وفي الصحاح: العقال: ظلع يأخذ في قوائم الدابة، وقال أحيحة:
  يا بني التخوم لا تظلموها                      إن ظلم التخوم ذو عقال عقال، كشداد: اسم أبي شيظم بن شبة المحدث عن الزهري. العقيلة من النساء، كسفينة: الكريمة المخدرة النفيسة، هذا هو الأصل، ثم استعمل في الكريم من كل شيء من الذوات والمعاني، ومنه عقائل الكلام. العقيلة، من القوم: سيدهم. العقيلة، من كل شيء: أكرمه، قال طرفة:
  أرى الموت يعتام الكرام ويصطفي                      عقيلة مال الفاحش المـتـشـدد ومنه قول علي رضي الله عنه: المختص بعقائل كراماته. عقيلة البحر: الدر، وقيل: هي الدرة الكبيرة الصافية، وقال ابن بري: هي الدرة في صدفتها. قال الأزهري: العقيلة: كريمة النساء، والإبل، وغيرهما، والجمع العقائل، وأنشد الصاغاني لطرفة أيضا:
  فمرت كهاة ذات خيف جلالة                      عقيلة شيخ كالوبيل يلـنـدد

  والعاقول: معظم البحر، أو موجه. أيضا: معطف الوادي والنهر، وقيل: عاقول النهر والوادي والرمل: ما اعوج منه، وكل معطف واد: عاقول، والجمع عواقيل، وقيل: عواقيل الأودية: دراقيعها في معاطفها، واحدها عاقول. العاقول جمعه عواقيل: ما التبس من الأمور. أيضا: الأرض لا يهتدى لها لكثرة معاطفها. العاقول: نبت، م، معروف له شوك ترعاه الإبل، ويقال له: شوك الجمال، يطلع على الجسور والترع، وله زهرة بنفسجية، وأغفله أبو حنيفة في كتاب النبات. ودير عاقول: د، بالنهروان، بينها وبين المدائن مرحلة، منه عبد الكريم بن الهيثم أبو يحيى العاقولي، عن أبي اليمان الحكم بن نافع، وعنه أبو العباس محمد بن إسحاق الثقفي، قاله الحاكم. أيضا: د، بالمغرب، منه أبو الحسن علي بن إبراهيم. عاقول: ة، بالموصل، كما في العباب. وعاقولى، مقصورة: اسم الكوفة في التوراة، كما في العباب. وعاقلة الرجل: عصبته، وهي القرابة من قبل الأب الذين يعطون دية قتل الخطأ، وهي صفة جماعة عاقلة، وأصلها اسم فاعلة من العقل، وهي من الصفات الغالبة، وفي الحديث: وقضى رسول الله صلى الله عليه وسلم بدية شبه العمد والخطأ المحض على العاقلة، يؤدونها في ثلاث سنين إلى ورثة المقتول. قال ابن الأثير: ومعرفة العاقلة أن ينظر إلى إخوة الجاني من قبل الأب فيحملون ما تحمل العاقلة، فإن احتملوها أدوها في ثلاث سنين، وإن لم يحتملوها رفعت إلى بني جده، فإن لم يحتملوها رفعت إلى بني جد أبيه، فإن لم يحتملوها رفعت إلى بني جد أبي جده، ثم هكذا لا ترفع عن بني أب حتى يعجزوا، قال: ومن في الديوان ومن لا ديوان له في العقل سواء. وقال أهل العراق: هم أصحاب الدواوين، قال إسحاق بن منصور: قلت لأحمد بن حنبل: من العاقلة? فقال: القبيلة، إلا أنهم يحملون بقدر ما يطيقون، قال: فإن لم تكن عاقلة لم تجعل في مال الجاني، ولكن تهدر عنه، وقال إسحاق: إذا لم تكن العاقلة أصلا فإنه يكون في بيت المال، ولا تهدر الدية. وعاقله معاقلة: غالبه في العقل، فعقله، كنصره، عقلا، أي غلبه، وكان أعقل منه، كما في العباب. والعقيلى، كسميهى: الحصرم. وعقله تعقيلا: جعله عاقلا. عقل، الكرم، تعقيلا: أخرج عقيلاه، أي الحصرم، ومنه حديث الدجال: ثم يأتي الخصب فيعقل الكرم ثم يمجج، أي يخرج العقيلى، ثم يطيب طعمه. وأعقله: وجده عاقلا، كأحمده وأبخله. واعتقل لسانه مجهولا، أي حبس ومنع، وقيل: امتسك، وقال الأصمعي: مرض فلان فاعتقل لسانه: أي لم يقدر على الكلام، وقال ذو الرمة:
  ومعتقل اللسان بغير خبل                      يميد كأنه رجـل أمـيم ومنه أخذ العاقل الذي يحبس نفسه ويردها عن هواها. وعاقل: جبل، بعينه، نجدي، في شعر زهير:
  لمن طلل كالوحي عاف منازله                      عفا الرس منه فالرسيس فعاقله وثناه الشاعر ضرورة، فقال:
  يجعلن مدفع عاقلين أيامنـا                      وجعلن أمعز رامتين شمالا

  عاقل: سبعة مواضع منها: رمل بين مكة والمدينة، وماء لبني أبان بن دارم، إمرة في أعاليه، والرمة في أسافله. وبطن عاقل: على طريق حاج البصرة بين رامتين وإمرة. عاقل بن البكير بن عبد ياليل بن ناشب الكناني الليثي، حليف بني عدي بن كعب، الصحابي: بدري، رضي الله عنه، وكان اسمه غافلا، كما في العباب، وقيل: نشبة، كما في معجم ابن فهد، فغيره النبي صلى الله عليه وسلم وسماه عاقلا تفاؤلا. والمرأة تعاقل الرجل إلى ثلث ديتها، أي توازيه، معناه أن موضحته وموضحتها سواء، فإذا بلغ العقل ثلث الدية صارت دية المرأة على النصف من دية الرجل. وفي حديث ابن المسيب: فإن جاوزت الثلث ردت إلى نصف دية الرجل. ومعناه أن دية المرأة في الأصل على النصف من دية الرجل، كما أنها ترث نصف ما يرث الابن، فجعلها سعيد تساوي الرجل فيما يكون دون ثلث الدية، تأخذ كما يأخذ الرجل، إذا جني عليها، ولها في إصبع من أصابعها عشر من الإبل كإصبع الرجل، وفي إصبعين من أصابعها عشرون من الإبل، وفي ثلاث من أصابعها ثلاثون كالرجل، فإن أصيب أربع من أصابعها ردت إلى عشرين، لأنها جاوزت الثلث فردت إلى النصف مما للرجل، وأما الشافعي وأهل الكوفة فإنهم جعلوا في إصبع المرأة خمسا من الإبل، وفي إصبعين لها عشرا، ولم يعتبروا الثلث كما فعله ابن المسيب. وقول الجوهري، نقلا عنهم: ما أعقله عنك شيئا، أي دع عنك الشك، هذا حرف رواه سيبويه في باب الابتداء يضمر فيه ما بني على الابتداء، كأنه قال: ما أعلم شيئا مما تقول، فدع عنك الشك، ويستدل بهذا على صحة الإضمار في كلامهم للاختصار، وكذلك قولهم: خذ عنك، وسر عنك، وقال بكر المازني: سألت أبا زيد والأصمعي والأخفش وأبا مالك عن هذا الحرف فقالوا جميعا: ما ندري ما هو، وقال الأخفش: أنا منذ خلقت أسأل عن هذا، قال ابن بري: هذا تصحيف، والصواب ما أغفله عنك بالفاء والغين، وهكذا رواه سيبويه، وهكذا صرح به أيضا أبو محمد إسماعيل بن محمد بن عبدوس النيسابوري أنه تصحيف، والمسموع بالغين والفاء، كذا بخط أبي سهل الهروي وأبي زكريا. وقول الشعبي: لا تعقل العاقلة، العمد ولا العبد، ورواه غيره: لا تعقل العاقلة، عمدا، ولا صلحا ، ولا اعترافا، ولا عبدا، أي أن كل جناية عمد فإنها في مال الجاني خاصة ولا يلزم العاقلة منها شيء، وكذلك ما اصطلحوا عليه من الجنايات في الخطأ، وكذلك إذا اعترف الجاني بالجناية من غير بينة تقوم عليه، وإن ادعى أنها خطأ لا يقبل منه، ولا يلزم بها العاقلة. وليس بحديث كما توهمه الجوهري. قلت: هذا الحديث أخرجه الإمام محمد في موطئه بإسناده عن ابن عباس، ومتنه: لا تعقل العاقلة عمدا ولا صلحا ولا اعترافا ولا ما جنى المملوك. وكذلك ابن الأثير في النهاية فإنه سماه حديثا، وإذا ثبت الحديث عن ابن عباس، ولو موقوفا، سيما إذا كان في حكم المرفوع، فقوله: ليس بحديث إلخ، مردود عليه، وكأنه نظر إلى الصاغاني، قال في العباب: وفي حديث الشعبي: لا تعقل العاقلة عمدا ولا عبدا ولا صلحا ولا اعترافا. فقلده في قوله ذلك، وذهل عن أنه مروي من طريق ابن عباس، وقد أشار إلى ذلك المنلا علي في رسالة ألفها في ذلك، سماها: تشييع فقهاء الحنفية لتشنيع فقهاء الشافعية. ونقله شيخنا، معناه: أن يجني الحر، الأولى حر، على عبد، خطأ، فليس على عاقلة الجاني شيء إنما جنايته في ماله خاصة، وهو

  قول ابن أبي ليلى، وصوبه الأصمعي، وإليه ذهب الإمام الشافعي، قال ابن الأثير: وهو موافق لكلام العرب، لا أن يجني العبد على حر، كما توهم أبو حنيفة، أي في تفسير قول الشعبي السابق: لا تعقل العاقلة العمد ولا العبد. قال ابن الأثير: وأما العبد فهو أن يجني على حر فليس على عاقلة مولاه شيء من جناية عبده، وإنما جنايته على رقبته، قال: وهو مذهب أبي حنيفة رحمه الله تعالى، هذا نص ابن الأثير، وقد قدمه على القول الثاني، وفيه تأدب مع الإمام صاحب القول، وأما قول المصنف: كما توهم إلى آخره، ففيه إساءة أدب مع الإمام رضي الله تعالى عنه لا تخفى، كما نبه أكمل الدين في شرح الهداية، وغيره ممن اعتنى من فقهاء الحنفية، ثم قال: لأنه لو كان المعنى على ما توهم، ونص النهاية: إذ لو كان المعنى على الأول، أي على القول الأول، وهو قول أبي حنيفة، ولم يقل: على ما توهم، لأن فيه إساءة أدب ، ونص الأصمعي: لو كان المعني ما قال أبو حنيفة لكان الكلام: لا تعقل العاقلة عن عبد، ولم يكن ولا تعقل العاقلة عبدا، هكذا في النسخ، ولا تعقل بزيادة الواو، وهي مستدركة، وقال الأصمعي: كلمت في ذلك أبا يوسف القاضي بحضرة الرشيد الخليفة فلم يفرق بين عقلته وعقلت عنه حتى فهمته، هكذا نقله ابن الأثير في النهاية، والصاغاني في العباب، وابن القطاع في تهذيبه، وقلدهم المصنف فيما أورده هكذا خلفا عن سلف، وقد أجاب عنه أكمل الدين في شرح الهداية، فقال: يستعمل عقلته بمعنى عقلت عنه، وسياق الحديث، وهو قوله: لا تعقل العاقلة، وسياقه، وهو قوله: ولا صلحا ولا اعترافا، يدلان على ذلك، لأن المعنى عمن تعمد وعمن صالح وعمن اعترف، انتهى. قال شيخنا: ولو صح عن أبي يوسف أنه فهم عن الأصمعي خلاف ما قاله أبو حنيفة لرجع إليه، وعول عليه، لأنه وإن كان مفصلا لما أجمل من قواعد أبي حنيفة فإنه في حيز أرباب الاجتهاد، وهو أتقى لله من ارتكاب خلاف ما ثبت عنده أنه صواب، وكون هذه اللغة مما خفي عن الأصمعي والشافعي لغرابتها، لا ينافي أنها واردة في بعض اللغات الفصيحة الواردة عن بعض العرب، وكلام النبي صلى الله عليه وسلم جامع لكلام الكل، كما عرف في الأصول العربية وغيرها، فتأمل. في التهذيب: يقال: تعقل له بكفيه: أي شبك بين أصابعهما ليركب الجمل واقفا، وذلك أن البعير يكون قائما مثقلا، ولو أناخه لم ينهض به وبحمله، فيجمع له يديه، ويشبك بين أصابعه، حتى يضع فيها رجله ويركب، قال الأزهري: هكذا سمعت أعرابيا يقول. والعقلة، بالضم في اصطلاح حساب الرمل: فرد وزوجان وفرد، هكذا صورته 5 5 هكذا نقله الصاغاني قال: وهي التي تسمى الثقاف، قال شيخنا: هو ليس من اللغة في شيء. عقيل، كزبير: ة، بحوران، كما في العباب. عقيل: اسم، وأبو قبيلة، وفي شرح مسلم للنووي أن عقيلا كله بالفتح، إلا ابن خالد عن الزهري، ويحيى بن عقيل، وأب القبيلة فبالضم، قلت: ابن خالد أيلي، وابن عقيل مصري، روى عنه واصل مولى ابن عيينة ، ومن ذلك أيضا عقيل بن صالح: كوفي عن الحسن، ومحمد بن عقيل الفريابي بمصر، عن قتيبة بن سعيد، وحسين بن عقيل، روى التفسير عن الضحاك، وعقيل بن إبراهيم بن خالد بن عقيل، عن أبيه عن جده، وقوله: وأبو قبيلة، هو عقيل بن كعب بن ربيعة بن عامر. وفاته: عقيل بن هلال في فزارة، وفي أشجع أيضا عقيل

  بن هلال، والضحاك بن عقيل: زوج الخنساء الشاعرة، وعقيل بن طفيل الكلابي: له ذكر، واختلف في إسحاق بن عقيل شيخ الباغندي، فضبطه الأمير وغيره بالفتح، وحكى ابن عساكر عن طاهر أنه ضبطه بالضم. المعقل، كمحدث، وضبطه الحافظ على وزن محمد: لقب ربيعة بن كعب المذحجي، وابنه عبد الله بن المعقل له ذكر في نسب تنوخ. المعقل، كمنزل: الملجأ، ويستعار، فيقال: هو معقل قومه: أي ملجؤهم، قال الكميت:هلال، والضحاك بن عقيل: زوج الخنساء الشاعرة، وعقيل بن طفيل الكلابي: له ذكر، واختلف في إسحاق بن عقيل شيخ الباغندي، فضبطه الأمير وغيره بالفتح، وحكى ابن عساكر عن طاهر أنه ضبطه بالضم. المعقل، كمحدث، وضبطه الحافظ على وزن محمد: لقب ربيعة بن كعب المذحجي، وابنه عبد الله بن المعقل له ذكر في نسب تنوخ. المعقل، كمنزل: الملجأ، ويستعار، فيقال: هو معقل قومه: أي ملجؤهم، قال الكميت:
  لقد علم القوم أنا لهم                      إزاء، وأنا لهم معقل قيل: هو من عقل الظبي عقلا: إذا صعد وامتنع، والجمع معاقل، وفي حديث ظبيان: إن ملوك حمير ملكوا معاقل الأرض وقرارها، أي حصونها، وفي حديث آخر: ليعقلن الدين من الحجاز معقل الأروية من رأس الجبل. أي يعتصم ويلتجئ، وبه سمي الرجل معقلا، منهم: معقل بن المنذر الأنصاري السلمي، عقبي بدري. ومعقل بن يسار بن عبد الله المزني: شهد الحديبية ونزل البصرة. ومعقل بن سنان وهما اثنان أحدهما: ابن سنان بن مظهر الأشجعي، شهد الفتح وسكن المدينة، والثاني: ابن سنان بن بيشة المزني له وفادة. ومعقل بن مقرن، أبو عمرة، أخو النعمان بن مقرن، وهم سبعة إخوة هاجروا وصحبوا، قاله الواقدي. ومعقل بن أبي الهيثم، وهو ابن أم معقل، ويقال معقل بن أبي معقل ويقال: معقل بن الهيثم الأسدي، وهو واحد، روى عنه سلمة والوليد أبو زيد. وذؤالة بن عوقلة اليماني، وخبره موضوع: صحابيون رضي الله تعالى عنهم. وكأمير عقيل بن أبي طالب، كنيته أبو يزيد أنسب قريش وأعلمهم بأيامها شهد المشاهد كلها، وهو أخو علي وجعفر لأبويهما، وهو الأكبر، روى عنه ابنه محمد، وعطاء، وأبو صالح السمان، مات زمن معاوية وقد عمي. عقيل بن مقرن المزني أبو حكيم، أخو النعمان، له وفادة صحابيان رضي الله تعالى عنهما. والعقنقل، كسفرجل: الوادي العظيم المتسع، قال امرؤ القيس:
  فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى                      بنا بطن خبت ذي قفاف عقنقل والجمع: عقاقل وعقاقيل، قال العجاج:
  إذا تلقته الدهاس خطرفا
  وإن تلقته العقاقيل طفا

  قيل: هو الكثيب المتراكم المتداخل المتعقل بعضه ببعض، ويجمع عقنقلات أيضا، وقيل: هو الحبل منه، فيه حقفة وجرفة وتعقد، قال سيبويه: هو من التعقيل، فهو عنده ثلاثي. ربما سموا قانصة الضب عقنقلا، وقيل: مصارينه، وقيل: كشيته كالعنقل بحذف أول القافين، وفي المثل: أطعم أخاك من عقنقل الضب، يضرب عند حثك الرجل على المواساة، وقيل: إن هذا موضوع على الهزء. قال ابن عباد: العقنقل القدح. أيضا: السيف كما في العباب. وأعقل الرجل: وجب عليه عقال، أي زكاة عام. ومما يستدرك عليه: العقول: العاقل، والدواء يمسك البطن. وتعقل: تكلف العقل، كما يقال: تحلم وتكيس. وتعاقل: أظهر أنه عاقل فهم، وليس كذلك. وعقل الشيء يعقله عقلا: فهمه. وعقل الرجل، كفرح: صار عاقلا، لغة في عقل كضرب، حكاها ابن القطاع وصاحب المصباح. والمعقلة، بفتح القاف: الدية، لغة في ضم القاف، حكاه السهيلي في الروض. واعتقل الدواء بطنه، مثل عقله. وعقله عن حاجته، وعقله وتعقله واعتقله: حبسه ومنعه. والعقال، ككتاب: ما يشد به البعير، والجمع عقل، ككتب، وقد يعقل العرقوبان. ويكنى بالعقل عن الجماع. وعقله عقلا، وعكله: أقامه على إحدى رجليه، وهو معقول منذ اليوم، وكل عقل رفع. ومعاقل الإبل: حيث تعقل فيها. وداء ذو عقال، كرمان: لا يبرأ منه. والعقل: ضرب من المشط، يقال: عقلت المرأة شعرها، وعقلته، قال:
  أنخن القرون فعقـلـنـهـا                      كعقل العسيف غرابيب ميلا والقرون: خصل الشعر. والماشطة: يقال لها: العاقلة، كما في الصحاح. وعقل الرجل على القوم عقالا: سعى في صدقاتهم، عن ابن القطاع. وعقل البطن: استمسك. ويقال: لفلان عقلة يعقل بها الناس: إذا صارعهم عقل أرجلهم. ويقال أيضا: به عقلة من السحر، وقد عملت له نشرة. ونهر معقل بالبصرة، نسب إلى معقل بن يسار المزني، رضي الله تعالى عنه، ومنه المثل: إذا جاء نهر الله بطل نهر معقل. والرطب المعقلي بالبصرة منسوب إليه أيضا. وأعقل القوم: عقل بهم الظل، أي لجأ وقلص عند انتصاف النهار. وعقاقيل الكرم: ما غرس منه، أنشد ثعلب:
  نجذ رقاب الأوس من كل جانب                      كجذ عقاقيل الكروم خبيرهـا ولم يذكر لها واحدا. وعقال الكلأ، كرمان: ثلاث بقلات يبقين بعد انصرامه، وهن: السعدانة، والحلب، والقطبة. وعاقولة: قرية بالفيوم. ومحمد بن أحمد بن سعيد الحنفي المكي المعروف كوالده بعقيلة، كسفينة: ممن أخذ عنه شيوخنا. ويقال لصاحب الشر: إنه لذو عواقيل. ونخلة لا تعقل الإبار: أي لا تقبله، وهو مجاز، كما في الأساس. وعقيل بن مالك الحميري: صحابي ذكره ابن الدباغ. وكذا معقل بن خويلد أو خليد، أورده ابن قانع. ومعقل بن قيس الرياحي: أدرك الجاهلية مات سنة 42. ومعقل بن خداج، ذكر وثيمة أنه قتل باليمامة، من الصحابة. ومعقل بن عبد الله الجزري، عن عطاء، وعنه الفريابي. ومعقل بن مالك الباهلي، من شيوخ البخاري. ومعقل بن أسد العمي أبو الهيثم الحافظ، أخو بهز، روى عنه البخاري، مات سنة 218. وعقال، ككتاب: عن ابن عباس، تابعي بجلي. وأبو عقال: محمد بن الأغلب التميمي، أمير إفريقية له ذكر. وعقيلة بالفتح بنت عبيد: صحابية. وعقيلة، عن سلامة بنت الحر، وعنها أم عبد الملك.

### Türkçe

**العقل**: bilgi; ve bununla birçokları yetindi. Ve **العباب**’da: **العقل**: engel olma ve **النهية**; ve onun benzeri **الصحاح**’ta. Ve **المحكم**’de: **العقل**: ahmaklığın zıddı; yahut o, şeylerin sıfatlarını—güzellikleri ve çirkinlikleri, kemalleri ve noksanlıkları—bilmedir; yahut o, iki hayrın hayrını ve iki şerrin şerrini bilmedir; yahut (o) mutlak olarak birtakım işler için, yahut onunla çirkin ile güzel arasında ayırt etme olan bir kuvvet içindir; ve zihinde toplanmış parıltılardır ki, onunla maksatlar ve maslahatlar yerleşip düzen bulsun diye mukaddimelerle olur; ve insan için hareketlerinde ve sözünde övülmüş bir heyettir. Müellifin zikrettiği bu sözlerin hepsi, aklî şeylerin tasniflerinde (bulunur); dil imamları ona ilişmediler. Ve müellifin zikretmediği başka sözler de vardır. **الراغب** dedi: **العقل** ilmi kabul etmeye hazır bulunan kuvvet için söylenir; ve insanın o kuvvetle çıkardığı şeye **عقل** denir. Bundan dolayı Ali—Allah Teâlâ ondan razı olsun—dedi: **العقل** iki **عقل**dır: tabii (yaratılıştan) ve işitilmiş (öğrenilmiş); işitilmiş olmadıkça tabii fayda vermez; tıpkı güneş ışığı ve göz ışığı, (görmesi) engellenmiş kimseye fayda vermediği gibi. Birincisine Peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—işaret etti: “Allah **العقل**’den daha kerim bir mahlûk yaratmadı.” İkincisine de şu sözüyle işaret etti: “Hiç kimse, kendisini bir hidayete götüren yahut bir helâkten geri çeviren bir **عقل**den daha faziletli bir şey kazanmadı.” Ve bu **العقل**, Aziz ve Celil olanın şu sözünde kastedilendir: “Onu ancak âlimler akleder.” Ve Allah’ın kâfirleri akletmemekle zemmettiği her yer, birinciye değil ikinciye işarettir; Allah Teâlâ’nın şu sözü gibi: “Sağır, dilsiz, kör; onlar akletmezler.” ve bunun benzeri âyetlerden. Ve kuldan, **العقل** yokluğu sebebiyle teklifin kaldırıldığı her yer, birinciye işarettir. Bitti.

Şeyhimizin şerhinde: İbn Merzûk dedi: Ebü’l-Meâlî **الإرشاد**’da dedi: **العقل**: (kişi) vasıflandığı zaman, onunla akıllı başkasından ayrılan zarurî bilgilerdir; ve o, vaciplerin vacip oluşunu, muhal olanların imkânsızlığını, caiz olanların mümkünlüğünü bilmektir. Dedi: Bu, teklif için şart olan **العقل**in tefsiridir; biz bunun dışında onun tefsirini zikretmeyiz. Ve başkasına göre o: keyf kategorisinden, yerleşik heyetler ve keyfiyetlerdendir; o halde o, kendisinde bulunan kimseye, zıddıyla vasıflanmadıkça, idrak edilenleri oldukları üzere idrak etmeyi gerektiren yerleşik bir sıfattır. Ve **حواشي المطالع**’da: **العقل**: maddeden mücerret bir cevherdir; bedene tedbir bağıyla değil, tesir bağıyla taalluk eder. Ve **العقائد النسفية**’de: **العقل** ise, nefis için bir kuvvettir; onunla ilimlere ve idraklere hazırlanır; ve onların “âletler sağlam olunca zarurî bilgiyi takip eden bir garize” sözleriyle kastedilen budur. Ve denildi: vasıtalarla gaipleri, müşahede ile görülenleri idrak edilen bir cevherdir. Ve **المواقف**’ta: حكيمler dedi: Cevher, eğer bir başkasında hâl olursa surettir; eğer ona mahal olursa heyûlâdır; eğer ikisinden mürekkep olursa cisimdir; değilse, eğer cisme tedbir ve tasarruf bağıyla taalluk ederse nefistir; değilse **عقل**dır. Bitti.

Ve bir kavim dedi: **العقل**: Allah—Sübhânehû—insana, nazarî işleri idrak ile hayvandan ayrışsın diye yerleştirdiği bir kuvvet ve garizedir. Ve hak olan: o, kalbe yahut beyne atılan ruhanî bir nurdur; onunla nefis zarurî ve nazarî ilimleri idrak eder. Ve onun iştikakı **العقل**’dendir; o da engellemedir: sahibini yakışmayan şeylerden engellediği için; yahut **المعقل**’dendir; o da sığınaktır: sahibinin ona sığınması için. İbnü’l-Hümâm’ın **التحرير**’inde böyledir. Ve iştikak ehlinin bazısı dedi: **العقل**in asıl manası engellemedir; ondan **العقال** (deve bağı) (gelir); onunla isimlendirildi; çünkü yakışmayan şeyden engeller. Dedi:

  “Biz bağladık; ve **العقل** yani bağdır;
  ve sabrettik; ve sabır acı tatlıdır.”

Ve İmâmü’l-Haremeyn’in **الإرشاد**’ında: **العقل** zarurî ilimlerdendir. Onun ilimlerden olduğuna delil: bütün ilimlerden boş olma farz edilince onunla vasıflanmanın imkânsız oluşudur. Ve **العقل** nazarî ilimlerden değildir; zira nazarın şartı **العقل**in yokluğudur. Ve **العقل** bütün zarurî ilimler değildir; çünkü kör ve idrak etmeyen kimse, kendisinden zarurî ilimler yok olduğu halde **العقل** ile vasıflanır. Böylece bununla ortaya çıktı ki **العقل** zarurî ilimlerdendir, fakat onların hepsi değildir. Bitti.

Ve bazısı dedi: İnsanlar **العقل** hakkında yönlerden ihtilaf ettiler: onun idrak edilen bir hakikati var mıdır yok mudur? iki söz. Ve onun bir hakikati olduğu kabul edilince: o cevher midir araz mıdır? iki söz. Ve mahalli baş mıdır kalp midir? iki söz. Ve akıllar farklı mıdır eşit midir? iki söz. Ve o, cins ismi midir, yahut cins midir, yahut tür müdür? üç söz. Böylece onlar on bir sözdür. Sonra cevherlik yahut arazlık diyenler, onun adında sözlere göre ihtilaf ettiler; en mutedili iki sözdür: araz olduğuna göre o, nefiste bir meleke olup onunla ilimlere ve idraklere hazırlanır; cevher olduğuna göre o, vasıtalarla gaipleri ve müşahede ile duyulur şeyleri idrak edilen latif bir cevherdir; Allah Teâlâ onu beyinde yarattı ve nurunu kalpte kıldı. Bunu الأبشيطي nakletti. Ve İbn Ferhûn dedi: **العقل** kalbe atılan bir nurdur; onunla şeyleri idrake hazırlanır; ve o zarurî ilimlerdendir. Ve onların **العقل** hakkında, zikrettiklerimizden başka sözleri vardır; kısaltma kastıyla burada onu getirmedik. Dediler: onun varlığının başlangıcı, çocuğun ana rahminde gizlenmesi (cenin oluşu) sırasındadır; sonra buluğa kadar sürekli büyür ve artar; denildi: kırk yaşa varıncaya kadar; o vakit aklı tamamlanır; nitekim birden fazlası bunu açıkça söyledi. Ve hadiste: “Hiçbir peygamber yoktur ki kırktan sonra nebî kılınmış olmasın.” ve bu ona işaret eder. İbnü’l-Cevzî’nin sözü—“o uydurmadır; çünkü İsa nebî kılındı ve otuz üç yaşında iken yükseltildi, hadiste olduğu gibi; o halde kırkı şart koşmak şart değildir”—reddedilmiştir; çünkü Hristiyanların zannına dayanır. Ve sahih olan: o, yüz yirmi yaşında iken yükseltildi; ve onda bunun dışında gelen şey sahih değildir. Ayrıca her peygamber, kendinden öncekinin ömrünün yarısını yaşadı; ve İsa yüz yirmi yaşadı, Peygamberimiz onun yarısını yaşadı. Mecdûlî’nin **تذكرة**’sinde böyledir. **ج**: **عقول**.

Ve “adam **عقل** etti” der: **يعقل** **عقلا** ve **معقولا**; ve o masdardır. Ve Sîbeveyh dedi: o sıfattır. Ve derdi ki: masdar asla **مفعول** vezninde gelmez. Ve **المعقول**’ü te’vil eder, der ki: sanki ona bir şey akledildi; yani aklı onun üzerine hapsedildi, desteklendi ve kuvvetlendirildi. Dedi: bununla, masdar olan **المفعل**den müstağni olunur. **الصحاح** ve **العباب**’da böyledir. Ve İbn Berrî inşad etti:

  “Onlara bir hilm ve öğüt fayda verdi,
  kendisi için bir ihtiyaç ve **معقول** bulunan kimseye.”

Ve **الأساس**’ın seci’lerinden: “Boyca gitti; ve **معقولا** yok etti.” Ve falanın **مقول**ü yoktur, ne de **معقول**ü. Ve “onu, **عقلت**’ten beri yapmadım.” Ve denildi: **المعقول**: kalbinle aklettiğin şeydir.

Ve “**عقل**” **تعقيلا**: çokluk için şeddelendi; o halde o, **عاقل**dir; **عقلاء** kavminden; ve **عقال** (çoğulu) **كرمان** (vezninde). İbnü’l-Enbârî dedi: **رجل عاقل**: işini ve görüşünü toplayandır; “deveyi bağladım”dan alınmıştır: yani ayaklarını topladığın zaman. Ve denildi: o, nefsini hapseden ve onu hevasından geri çevirendir.

“İlaç karnını bağladı”: **عقل الدواء بطنه**; **يعقله** ve **يعقله**; **ضرب** ve **نصر** babından; **عقلا**: onu tuttu. Bazıları bunu, ishalinden sonra (tutması) ile tahsis etti. İbn Şümeyl dedi: insanın karnı ishal olup sonra tutulursa, “karnı **عقل** etti” denir.

“Şeyi anladı”: **عقل الشيء يعقله عقلا**: onu anladı; o halde o, **عقول**dur. Denir: falanın **قلب عقول**u ve **لسان سؤول**ü vardır; yani anlar. Ve Züberkân dedi: “Bize en sevgili çocuklarımız, ahmak görünümlü **العقول** olandır.” İbnü’l-Esîr dedi: o, kendisinde ahmaklık zannedilen, araştırılınca akıllı bulunan kimsedir. Ve **العقول**: mübalağa için ondan **فعول**dur.

“Deveyi bağladı”: **عقل البعير يعقله عقلا**: onun incik kısmını koluna bağladı. Ve **الصحاح**’ta: Asmaî dedi: “Deveyi bağladım: **عقلت البعير أعقله عقلا**; o, incik kısmını koluyla birlikte ikiye katlayıp ikisini beraber kolun ortasında bağlamandır.” **كعقله تعقيلا**: çokluk için şeddelendi; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ömer—Allah ondan razı olsun—hadisinde: bazı sınır bölgelerinden bir adam ona geldi; sadağını saçtı; bir sahife düştü; içinde beyitler vardı; onlardan—ve onlar Ebü’l-Menhâl Bukayla el-Ekber’in beyitlerindendir—:

  “Çekilip gidince, bağlılar buldular:
  Sela’ sırtının eteğinde, tüccarların gelip gittiği yerde.
  Onları kıvırcık, iri yapılı bir (adam) bağlar;
  ve sürünün bağlandığı yer ne kötü, kızgın (dişiler)!”

Yani kocalarına bağlı kadınlar; tıpkı develerin çiftleşme sırasında bağlanması gibi. Ve şöyle rivayet edilir:

  “.... Selîm’den kıvırcık bir (adam),
  dul kadınların düşüğünü arar.”

Maksadı: onlara musallat olur; böylece **العقل** ile cimaı kinaye etti; yani kocaları onları bağlar, o da onları bağlar; sanki başlangıç kocalar içindir, iade de onundur. Dedim: Bu beyitlerin sahibi olan bu adamı Ömer—Allah ondan razı olsun—Fars taraflarında bir gazveye göndermişti; ailesini Medine’de bırakmıştı; ona, Selîm’den adı Cü’de olan bir adamın, kocaları gaip olan kadınlara gidip geldiği ulaştı; bunun üzerine efendimiz Ömer’e yazıp ondan şikâyet etti.

Ve hadiste: “Kur’an, bağlanmış develer gibidir.” yani **العقال** ile sıkıca bağlanmış. Ve şeddelendirme çokluk içindir.

Ve “onu bağladı”: **اعتقله اعتقالا**: **عقله** gibidir.

“Öldürülenin diyetini verdi”: **عقل القتيل يعقله عقلا**: ona diyet verdi; yani **العقل**ü verdi; ve o, diyettir.

“Onun adına diyet ödedi”: **عقل عنه عقلا**: onun cinayetini ödedi; bu, kendisine diyet lazım gelip de onu onun adına verdiği zamandır. Şair dedi:

  “Eğer diyet varsa, ikiniz kardeşiniz adına diyet ödeyin:
  doğurmuş dişi develeri ve sütten kesilmiş yavruları, çetin (olanları).”

Onu **عن** ile geçişli kıldı; çünkü “**اعقلوا**” sözünde “ödeyin ve verin” manası vardır; sanki “kardeşiniz adına verin” dedi.

“Falanın kanı için diyetle yetindi”: **عقل له دم فلان عقلا**: kısası diyete bıraktı. Kebşe—Amr b. Ma‘dîkerib’in kız kardeşi—dedi:

  “Abdullah, günü gelince gönderdi
  kavmine: ‘Onlar için kanımı diyetle bırakmayın!’”

İşte bu, **عقلته** ile **عقلت عنه** ve **عقلت له** arasındaki farktır; İbnü’l-Kattâ‘ın **المحكم**’i ve **التهذيب**’inde böyledir; ve yakında gelecektir.

“Ceylan yükseldi”: **عقل الظبي عقلا وعقولا**; ( **عقولا** ) damme ile: yükseldi. Ve **الصحاح**’ta: “dağ keçisi (yüksek dağda) çekildi”: yani yüksek dağda korunup çekildi; **يعقل عقولا**. Ve bununla dağ keçisine **عاقل** adı verildi; yani sıfatla adlandırma kabilinden. Ve denir: **وعل عاقل**: avcıdan, sığınağıyla korunursa.

“Gölge dikildi”: **عقل الظل عقلا**: öğle vaktinin dikildiği (tam tepe) oldu; bu, günün ortalanması sırasındadır. Lebîd—Allah Teâlâ ondan razı olsun—dedi:

  “Sığınaktaki (av) soyulur; onda (henüz) görünmez
  bacağın dalı, gölge **عقل** edince.”

“Oraya sığındı”: **عقل إليه عقلا وعقولا**: sığındığı zaman.

“Onu yere vurdu”: **عقل فلانا**: onu **الشغزبية** ile yere vurduğu zaman; o, bacağını bacağına dolamaktır; **كاعتقله**. Ve isim: **العقلة** (damme ile). Dedi:

  “Kardeşlerimizi bildik: Benî Acl,
  nebiz içmek ve bacakla **اعتقال** (yapmak).”

“Deve **عاقول** yedi”: **عقل البعير**: **العاقول**ü yedi; (bu) bir bitki adıdır; zikri gelecektir. **يعقل** (kesra ile), **ضرب** babından; **عقلا**: hepsinde.

Ve **العقل**: diyettir. Ve “onu diyetledi”: **قد عقله**: ona diyet verdiği zaman; daha önce geçtiği gibi. Ondan hadis: “**العقل** Müslümanların tamamı üzerinedir; ve İslâm’da **مفرج** bırakılmaz.” Asmaî dedi: ancak ona bu ad verildi; çünkü develer, öldürülenin velisinin avlusunda bağlanırdı; sonra bu lafzı kullanmaları çoğaldı; nihayet “öldürülene diyet verdim” dediler: **عقلت المقتول**; dirhem yahut dinar olarak diyetini verdiğin zaman. Enes b. Müdrike dedi:

  “Ben ve öldürmem: Süleyk; sonra onu diyetlerim;
  sanki öküz, inekler (ondan) tiksinince (ona) vurulur.”

**العقل**: kale; ayrıca: sığınak. Çoğulu: **عقول**. Uhayha dedi:

  “Ben olaylar için bir kale hazırladım;
  eğer insanı koruyacak olsaydı, **العقول** korurdu.”

Leys dedi: o, **المعقل**dir. Ezherî dedi: sanırım **العقول** ile dağda korunmayı kastetti; Leys’ten başkasından, **العقل**in **المعقل** manasında olduğunu işitmedim. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العقل**: kalptir; ve kalp: **العقل**dir. Dedim: bununla, Allah Teâlâ’nın şu sözünün bir kısmını bazıları tefsir etti: “Kalbi olan kimse için.”

**العقل**: hedeci örten kırmızı bir elbise. Alkame dedi:

  “**عقلا** ve nakış; kuşlar onu kapacak gibi;
  sanki iç boşlukların kanından kana bulanmış.”

Yahut **الوشي**’den bir türdür. Ve **المحكم**’de: kırmızı **الوشي**’dendir. Ve denildi: **البرود**’dan bir türdür.

Ayrıca: **مفاعلتن**’den **لام**ın düşürülmesi. Diğer bütün nüshalarda böyledir. Bir nüshada **ياء**ın düşürülmesi (vardır). Şeyhimiz dedi: bu açık bir yanlıştır; çünkü **ياء**ın düşürülmesine ve cüzün her beşinci sâkinine ancak **القبض** denir; **العقل** ise ancak beşinci harekelinin hazfıdır. Bitti. Dedim: **المحكم**’de: aruzda **العقل**: **مفاعيلن**’deki **ياء**ın, **مفاعلتن**’de sâkin kılındıktan sonra düşürülmesidir; böylece **مفاعلن** olur. Ve beyti:

  “Menziller: bana boş çöller bıraktı;
  sanki izleri satırlardır.”

**العقل** (harekeli): dizlerin birbirine çarpması; yahut bacakta burkulma. Ve denildi: ruhun bacaklarda aşırı gitmesidir; ta ki topuk kemikleri birbirine çarpsın; ve o yerilmiştir. Ca‘dî, bir deveyi vasfederek dedi:

  “Boynu kuyunun bükümü gibi bükülmüş;
  bacağı yayılmış; **عقلا** olmamış bir yayış.”

Denir: **بعير أعقل** ve **ناقة عقلاء**: **العقل**i açık olan. Ve “**عقل** etti”: **كفرح عقلا**: deve bacağında burkulmadır ve genişlemedir.

“Falanın kanını aralarında diyetlediler”: **تعاقلوا دم فلان**: onu aralarında diyetlediler. Ömer—Allah ondan razı olsun—hadisinde: “Biz aramızda **المضغ**u **نتعاقل** etmeyiz.” Yani köy halkı, bedevî halk adına diyet ödemez; bedevî halk da köy halkı adına diyet ödemez; **الموضحة** gibi (yarada) yani aramızda, yaralardan kolay olanı diyetlemeyiz; bilakis onu suçluya yükleriz. Denir: “Onun kanı, kavmi üzerine **معقلة**dir” ( **قاف** damme ile): yani onlara bir borç/zarar olur; onu mallarından öderler. Ve **المعقلة** ayrıca: diyetin kendisidir. Denir: “Bizim falanda **معقلة**den bir **ضمد**ımız var”: yani üzerinde olan bir diyetten bir bakiye.

**معقلة**: **الدهناء**’da su tutan çukurluklar. Fârisî bunu Ebû Zeyd’den hikâye etti. Ezherî dedi: ben onu gördüm; onda çokça havuzcuklar vardır; gök suyunu uzun zaman tutar. Ancak ona **معقلة** adı verildi; çünkü suyu tutar; tıpkı ilacın karnı tutması gibi. Zü’r-Rumme dedi:

  “Bir çukurluk yahut bir kum tepeciği: **معقلية**;
  hür kumların kıvrımlarında dolaşır.”

Denilir: **هم على معاقلهم الأولى**: yani câhiliyede olan diyetlerin hâli üzeredirler; onları câhiliyede edâ ettikleri gibi edâ ederler; onun bir teki **معقلة**’dir. **على معاقلهم**: babalarının mertebeleri üzeredirler; aslı da bundandır. Ve hadiste: Kureyş ile Ensâr arasında bir kitap yazdı; onda Kureyş’ten muhâcirler kendi **رباعتهم**’leri üzeredir; aralarında **يتعاقلون** ederler, **معاقلهم الأولى** (üzere); yani diyetleri alma ve verme hususunda üzerinde bulundukları şey üzere olurlar. Ve o, **عقال المئين**’dir; **كتاب** gibi: yani esir edilince develerden yüzlerle fidye verilen şerefli (kimse). Ve denilir: Falan **قيد مائة**’dır ve **عقال مائة**’dır; esir edilince fidyesi develerden yüz ise. Yezîd b. es-Sa‘k dedi ki:
  Zırhlıların beyaz bilezikleri (gibi) (şeyler) kuşanırım ve isterim                      **عقال المئين**’i sabahleyin ve zaman boyunca

Ve **اعتقل** etti mızrağını: onu üzengisi ile baldırı arasına koydu. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: ve **اعتقل** etti **خطيا**. İbnü’l-Esîr dedi: **اعتقال الرمح**: binicinin onu uyluğunun altına koyması ve ucunu arkasında yere sürümesidir. **اعتقل الشاة**: iki ayağını baldırı ile uyluğu arasına koydu da onu sağdı. Ondandır Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsi: Kim **اعتقل** eder koyunu ve onu sağar ve ehliyle yer ise kibirden beri olmuştur. Denilir: **اعتقل الرجل**: onu ikiye katladı da kalçanın üzerine koydu; nüshalarda böyle; doğrusu **على المورك** üzerinedir. Zü’r-Rumme dedi ki:
  Karanlık bir gecede **اعتقال الرجل**’i uzattım                      çölün (yol) işaretleri ortaklaşınca onun düzeni yok oldu

Yani yollarının izleri gizlendi; onun **تعقل**’i gibi. Denilir: Falan **تعقل** etti yükünün ön kısmını; **اعتقله** mânâsınadır. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
  Semerlerin ön kısımlarını **متعقلين**

**اعتقل** etti falanın kanından ve ailesinin kanından: **العقل**’ü, yani diyeti aldıysa. Ve **العقال**, **كتاب** gibi: develerden ve koyunlardan bir yılın zekâtıdır. Ondandır Amr b. el-‘Adâ el-Kelbî’nin sözü:
  Bir **عقال** için koştu da bize bir **سـبـدا** bırakmadı                      Peki ya Amr iki **عقال** için koşmuş olsaydı nasıl olurdu
  Mahalle halkı helâk olmuş olurdu ve bulamazlardı                      savaşta ayrılık vaktinde iki deve

İbnü’l-Esîr dedi: **عقالا**’yı zarf üzerine nasbetti; **مدة عقال**’ı murad etti. Ondandır Ebû Bekir es-Sıddîk’ın (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Araplar zekâtı ona edâ etmekten kaçınınca sözü: “Bana Resûlullah’a (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) edâ ettikleri bir **عقال**’ı men etseler, onun üzerine onlarla savaşırdım.” el-Kisâî dedi: **العقال**: bir yılın sadakasıdır. Bazıları dedi ki: Ebû Bekir (Allah Teâlâ ondan razı olsun) **العقال** ile, sadakada alındığında musaddıkın kabzettiği farîzayı bağladığı ipi murad etti; çünkü deve sahibinin her farîza ile birlikte onunla bağlanacak bir **عقال** ve bir **رواء** yani bir ip edâ etmesi üzerine idi. Ve denildi: sadaka haklarından bir **عقال**’a denk olan şey. Ve denildi: Musaddık develerin aynlarını alınca “**أخذ عقالا**” denilir; bedellerini alınca “**أخذ نقدا**” denilir. Ve denildi: **العقال** ile bir yılın sadakasını murad etti; Ebû Ubeyd onu seçti; musannif de onunla yetindi. Ebû Ubeyd dedi: ve o, bana göre daha benzer. el-Hattâbî dedi: Ancak böyle bir misalde daha az ile misal vurulur, daha çok ile değil; ve onların lisanında **العقال**’ın bir yılın sadakası olması yaygın değildir. Ve rivayetlerin çoğunda: “Bana bir **عناقا**’yı men etseler” (vardır); bir diğerinde: “bir **جديا**.” Ve hadiste iki görüşe delâlet eden şey gelmiştir. Dedim: Hadisin bazı tariklerinde: “Bana bir deve **عقال**’ını men etseler” vârid olmuştur; bu, te’vilden uzaktır.

**عقال**: bir adamın adıdır. **العقال**: genç dişi deve. **ذو العقال**, **رمان** gibi: bir attır. Musannifin sevki, atın adının **عقال** olduğunu gerektirir; bu yanlıştır. **الصحاح**’ta vâki oldu: ve **ذو عقال**: bir atın adıdır. İbn Berrî dedi: doğrusu **ذو العقال**’dır; tarif **لام**’ı ile; Arap atlarından bir aygırdır, ona nisbet edilir. Hamza Seyyidü’ş-Şühedâ (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi ki:
  Yanımda ancak silah ve bir **ورد** vardır                      **قارح** (olan), **ذي العقال**’ın kızlarından

  Onun önünde belâları canımla savarım                      o ise benden aşağıda, mızrakların göğüslerine dalar

İbnü’l-Kelbî dedi: O, Benî Sa‘lebe b. Yerbû‘dan Riyâhî Hût b. Ebî Câbir’in atıdır; o, Ebû Dâhis’tir. Ve İbn A‘vec’in sulbünden, ed-Dînârî b. el-Hejîsî b. Zâdi’r-Rakb’in oğludur. Cerîr dedi ki:
  Soylu atlar geceler bizim kubbelerimizin çevresinde                      A‘vec’in neslinden yahut **لذي العقال**’dan

Musannif için onun istitrâdı **د-ح-س**’te geçti; ona müracaat et. Ve hadiste: Nebî’nin (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) **ذا العقال** diye adlandırılan bir atı vardı.

**العقال**: binek hayvanının ayağında bir hastalıktır; yürüyünce bir süre topallar, sonra açılır. En çok koyunda arız olur. Ebû Ubeyd **العقال**’ı ata tahsis eder. **الصحاح**’ta: **العقال**: binek hayvanının ayaklarında tutan bir topallıktır. Uhayha dedi ki:
  Ey sınırların oğulları, onlara zulmetmeyin                      çünkü sınırlara zulüm, **ذو عقال**’dır

**عقال**, **شداد** gibi: Zührî’den rivayet eden muhaddis Şeyzım b. Şebbe’nin babasının adıdır.

Kadınlardan **العقيلة**, **سفينة** gibi: kerîme, örtülü, nefis (kadın); asıl budur; sonra zâtlar ve mânâlardan her şeyin kerîmi hakkında kullanıldı; ondan **عقائل الكلام**.

**العقيلة**, kavimden: onların efendisi. **العقيلة**, her şeyden: onun en kerîmi. Tarafe dedi ki:
  Ölümü görüyorum; kerîmlere kasteder ve seçer                      aşırı sertin malının **عقيلة**’sini

Ondandır Ali’nin (Allah ondan razı olsun) sözü: “Karametlerinin **عقائل**’ine mahsus olan.”

**عقيلة البحر**: inci. Ve denildi: o, büyük saf incidir. İbn Berrî dedi: o, sedefindeki incidir. el-Ezherî dedi: **العقيلة**: kadınların, develerin ve başkalarının kerîmesidir; çoğulu **العقائل**’dir. es-Sâgânî Tarafe’ye yine şu beyti okuttu:
  Bir **كهاة** gibi geçti; heybetli bir alçaklık sahibi                      **عقيلة** bir şeyh; **كالوبيل** (gibi) **يلـنـدد**

Ve **العاقول**: denizin çoğu; yahut dalgası. Yine: vadi ve nehrin kıvrımı; ve denildi: nehrin, vadinin ve kumun **عاقول**’u: ondan eğrilen şeydir; ve her vadi kıvrımı: **عاقول**’dur; çoğulu **عواقيل**’dir. Ve denildi: vadilerin **عواقيل**’i: kıvrımlarındaki **دراقيع**’leridir; tekili **عاقول**’dur. **العاقول**; çoğulu **عواقيل**: işlerden karışmış olan şey. Yine: kıvrımlarının çokluğundan dolayı kendisine yol bulunmayan arazi. **العاقول**: bir bitki; م; dikenli, develerin otladığı, ona: **شوك الجمال** denilen; köprüler ve kanallar üzerinde çıkar; ve onun menekşe renkli bir çiçeği vardır; Ebû Hanîfe onu **كتاب النبات**’ta ihmal etti. Ve **دير عاقول**: د; Nehrevân’da; onunla Medâin arasında bir merhale vardır; ondan Abdülkerîm b. el-Heysem Ebû Yahyâ el-**عاقولي** (rivayet etti), Ebü’l-Yemân el-Hakem b. Nâfi‘’den; ondan da Ebü’l-Abbâs Muhammed b. İshâk es-Sekafî (rivayet etti); bunu Hâkim söyledi. Yine: د; Mağrib’de; ondan Ebü’l-Hasen Ali b. İbrâhîm. **عاقول**: ة; Musul’da; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **عاقولى**; maksûre: Tevrat’ta Kûfe’nin adı; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **عاقلة الرجل**: onun asabesi; o, baba tarafından olan akrabalıktır ki hataen öldürmenin diyetini verirler; ve o, **عاقلة** olan bir cemaatin sıfatıdır; aslı **العقل**’den ism-i fâile ismidir; ve o, galip sıfatlardandır. Ve hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم شبه عمدin ve sırf hatanın diyetine **العاقلة** üzerine hükmetti; onu üç sene içinde öldürülenin vârislerine edâ ederler.” İbnü’l-Esîr dedi: **العاقلة**’yi bilmek: câni’nin baba tarafından kardeşlerine bakmaktır; **العاقلة**’nin yüklendiğini onlar yüklenirler; eğer onu yüklenirlerse onu üç sene içinde edâ ederler; eğer onu yüklenmezlerse dedesinin oğullarına yükseltilir; eğer onu yüklenmezlerse baba dedesinin oğullarına yükseltilir; eğer onu yüklenmezlerse baba dede dedesinin oğullarına yükseltilir; sonra böyle; baba oğullarından aciz kalıncaya kadar yükseltilmez. Dedi: divanda olan ile divanı olmayan, **العقل** hususunda eşittir. Irak ehli dedi: onlar divan sahipleridir. İshâk b. Mansûr dedi: Ahmed b. Hanbel’e dedim: **العاقلة** kimdir? Dedi: kabile; ancak güç yetirdikleri kadar yüklenirler. Dedi: eğer **عاقلة** yoksa câni’nin malına konulmaz; fakat ondan düşürülür. İshâk dedi: eğer **العاقلة** aslen yoksa o, beytülmâldedir; diyet düşürülmez. Ve onu **معاقلة** ile **عاقله**: akılda onunla galip geldi; böylece onu akletti; **نصره** gibi; **عقلا**; yani ona galip geldi; ve ondan daha akıllı oldu; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **العقيلى**; **كسميهى**: koruk. Ve onu **تعقيلا** ile **عقله**: onu akıllı kıldı. **عقل**; asma; **تعقيلا**: onun **عقيلاه**’ını çıkardı; yani koruğu. Ondan Deccâl hadisi: “Sonra bolluk gelir de asmayı **يعقل** eder, sonra tükürür”; yani **العقيلى**’ı çıkarır; sonra tadı güzelleşir. Ve onu **أعقله**: onu akıllı buldu; **أحمده** ve **أبخله** gibi. Ve **اعتقل لسانه** meçhul olarak: yani hapsedildi ve menedildi; ve denildi: tutuldu. Asma‘î dedi: falan hastalandı da dili **اعتقل** etti: yani konuşmaya güç yetiremedi. Zü’r-Rumme dedi:
  Ve aklı tutulmuş dil sahibi, bunaklık olmaksızın,
  sanki bir **أميم** adamı gibi sallanır.
Ondan alındı: nefsini hapseden ve onu hevasından geri çeviren **العاقل**. Ve **عاقل**: bir dağ; aynısıyla; Necdî; Züheyr’in şiirinde:
  Kimin için bir iz, vahiy gibi; meskenleri ıssız kalmış;
  **الرس** ıssız kalmış; ondan **الرسيس**; sonra **عاقله**.
Şair onu zaruret sebebiyle tesniye etti, şöyle dedi:
  Günlerimizi iki **عاقل**’in itişine çevirirler,
  ve iki **رامتين**’in daha sarpını kuzeye çevirirler.

**عاقل**: yedi yer; onlardan: Mekke ile Medine arasında bir kum; ve Benî Ebân b. Dârim’e ait bir su; üst taraflarında **إمرة**; alt taraflarında **الرمة**. Ve **بطن عاقل**: Basra hacısının yolu üzerinde, **رامتين** ile **إمرة** arasında. **عاقل** b. el-Bukeyr b. Abd Yâlîl b. Nâşib el-Kinânî el-Leysî; Benî Adî b. Ka‘b’ın halîfi; sahâbî: Bedrî; رضي الله عنه. Ve onun adı **غافلا** idi; **العباب**’da olduğu gibi. Ve denildi: **نشبة**; İbn Fehd’in Mu‘cem’inde olduğu gibi. Nebî صلى الله عليه وسلم onu değiştirdi ve ona tefe’ülen **عاقلا** adını verdi. Ve kadın, erkeğe diyetinin üçte birine kadar **تعاقل** eder; yani ona denk olur. Manası: onun **موضحة**’sı ile onun **موضحة**’sı eşittir; akıl (diyet) diyetin üçte birine ulaştığında kadının diyeti erkeğin diyetinin yarısı üzerine olur. İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: “Eğer üçte biri aşarsa erkeğin diyetinin yarısına döndürülür.” Manası: kadının diyeti aslında erkeğin diyetinin yarısı üzerinedir; tıpkı oğlun miras aldığının yarısını miras alması gibi. Saîd onu, diyetin üçte birinden aşağı olan şeyde erkekle eşit kıldı; üzerine cinayet işlendiğinde erkek nasıl alıyorsa öyle alır. Ve onun parmaklarından bir parmakta, erkeğin parmağı gibi, develerden on vardır; ve onun iki parmağında develerden yirmi vardır; ve onun üç parmağında erkeğinki gibi otuz vardır. Eğer onun dört parmağına isabet edilirse yirmiye döndürülür; çünkü üçte biri aşmıştır; böylece erkeğin sahip olduğunun yarısına döndürülmüştür. Şâfiî ve Kûfe ehline gelince: kadının bir parmağında develerden beş; iki parmağında on kıldılar; İbnü’l-Müseyyeb’in yaptığı gibi üçte biri dikkate almadılar. Ve Cevherî’nin, onlardan naklen sözü: “**ما أعقله عنك شيئا**”; yani şüpheyi bırak. Bu, Sîbeveyh’in ibtidâ babında rivayet ettiği bir harftir; onda ibtidâ üzerine bina edilen şey gizlenir; sanki şöyle dedi: “Söylediğinden hiçbir şey bilmiyorum; öyleyse şüpheyi bırak.” Bununla, kısaltma için onların كلامında gizlemenin sahih oluşuna delil getirilir. Yine onların sözü: “**خذ عنك**” ve “**سر عنك**”. Bekr el-Mâzenî dedi: Ebû Zeyd’e, Asma‘î’ye, Ahfeş’e ve Ebû Mâlik’e bu harf hakkında sordum; hepsi dedi: “Ne olduğunu bilmiyoruz.” Ahfeş dedi: “Yaratıldığımdan beri bunun hakkında sorarım.” İbn Berrî dedi: bu bir tashîftir; doğrusu **ما أغفله عنك** fâ ve ğayn iledir; Sîbeveyh onu böyle rivayet etti; ve Ebû Muhammed İsmâîl b. Muhammed b. Abdûs en-Nîsâbûrî de bunun tashîf olduğunu böylece açıkça söyledi; işitilen ğayn ve fâ iledir; Ebû Sehl el-Herevî’nin ve Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla böyle. Ve Şa‘bî’nin sözü: “**لا تعقل العاقلة**، **العمد** ولا **العبد**”; başkası onu şöyle rivayet etti: “**لا تعقل العاقلة**، **عمدا**، ولا **صلحا**، ولا **اعترافا**، ولا **عبدا**”; yani her kasıt cinayeti, yalnızca câni’nin malındadır; ondan **العاقلة** üzerine hiçbir şey gerekmez. Yine hata cinayetlerinde üzerinde sulh oldukları şey de böyledir. Yine câni, aleyhine bir beyyine kaim olmaksızın cinayeti itiraf ederse; hata olduğunu iddia etse de ondan kabul edilmez; ve onunla **العاقلة** yükümlü olmaz. Cevherî’nin zannettiği gibi hadis değildir. Dedim: bu hadisi İmam Muhammed, Muvatta’ında isnadıyla İbn Abbâs’tan çıkardı; metni: “**لا تعقل العاقلة عمدا ولا صلحا ولا اعترافا ولا ما جنى المملوك**.” Yine İbnü’l-Esîr, **النهاية**’de onu hadis diye adlandırdı. Hadis İbn Abbâs’tan sabit olunca, isterse mevkûf olsun, özellikle merfû hükmünde ise; onun “hadis değildir” sözü vb. ona reddedilmiştir. Sanki o, Sâğânî’ye baktı; **العباب**’da dedi: “Şa‘bî hadîsinde: **لا تعقل العاقلة عمدا ولا عبدا ولا صلحا ولا اعترافا**.” Böylece o, bu sözünde onu taklit etti; ve onun, İbn Abbâs tarikiyle rivayet edilmiş olduğundan gaflet etti. Münlâ Ali, bunun hakkında telif ettiği bir risalede buna işaret etti; ona şu adı verdi: **تشييع فقهاء الحنفية لتشنيع فقهاء الشافعية**. Şeyhimiz onu nakletti; manası: hürün, ilkin hür, bir köle üzerine, hataen, cinayet işlemesidir; câni’nin **عاقلة**’si üzerine hiçbir şey yoktur; onun cinayeti ancak kendi malındadır; ve o...

İbn Ebî Leylâ’nın sözü; onu **الأصمعي** doğru saydı; buna imam **الشافعي** gitti. İbnü’l-Esîr dedi: Bu, Arapların sözüne uygundur; kulun bir hürre cinayet işlemesi değildir; **أبو حنيفة**’nin zannettiği gibi. Yani, önceki **الشعبي** sözünün tefsirinde: “**العاقلة** kasıtlıyı da, **العبد**’i de diyetle yüklenmez.” İbnü’l-Esîr dedi: **العبد**’e gelince, o, bir hürre cinayet işlemesidir; o hâlde efendisinin **عاقلة**’sine, kölesinin cinayetinden hiçbir şey yoktur; ancak onun cinayeti boynu üzerinedir. Dedi: Bu, **أبو حنيفة** رحمه الله تعالى’nin mezhebidir. Bu, İbnü’l-Esîr’in nassıdır; onu ikinci sözün önüne geçirmiştir; onda, sözün sahibi imamla edeplenme vardır. Müellifin sözüne gelince: “zannettiği gibi”den sonrasına; onda, imam رضي الله تعالى عنه ile kötü edep vardır, gizli değildir; nitekim **أكمل الدين** bunu **شرح الهداية**’de ve Hanefî fakihlerinden bununla ilgilenen başkaları uyarmıştır. Sonra dedi: Çünkü mana, zannettiği gibi olsaydı; ve **النهاية**’nin nassı: “Eğer mana birincisine göre olsaydı”, yani birinci söze göre, ki o **أبو حنيفة**’nin sözüdür; “zannettiği gibi” demezdi; çünkü onda kötü edep vardır. **الأصمعي**’nin nassı: “Mana, **أبو حنيفة**’nin dediği olsaydı söz şöyle olurdu: ‘**العاقلة** bir **عبد**’den dolayı diyetle yüklenmez’; ‘**العاقلة** bir **عبد**’i diyetle yüklenmez’ olmazdı.” Nüshalarda böyledir; “**ولا تعقل**” vav ziyadesiyle; o ise telafi edilmiştir. **الأصمعي** dedi: “Bu hususta, halife **الرشيد**’in huzurunda kadı **أبو يوسف** ile konuştum; ‘**عقلته**’ ile ‘**عقلت عنه**’ arasında ayırmadı; ta ki onu kendisine anlatıncaya kadar.” İbnü’l-Esîr bunu **النهاية**’de; **الصاغاني** **العباب**’da; İbnü’l-Kattâ‘ **تهذيبه**’nde böyle nakletti; müellif de, onu böylece, seleften halefe, aktardığı şeyde onları taklit etti. **أكمل الدين** buna **شرح الهداية**’de cevap vermiştir; dedi ki: “**عقلته** ‘**عقلت عنه**’ manasında kullanılır; hadisin siyakı—ki o, ‘**لا تعقل العاقلة**’ sözüdür—ve siyakı—ki o, ‘**ولا صلحا ولا اعترافا**’ sözüdür—buna delalet eder; çünkü mana, kasıtlı yapan kimse hakkında, sulh yapan kimse hakkında ve ikrar eden kimse hakkındadır.” Bitti. Şeyhimiz dedi: **أبو يوسف**’tan sahih olarak, **الأصمعي**’den **أبو حنيفة**’nin dediğinin hilafını anladığı sabit olsaydı, ona dönerdi ve ona dayanırdı; çünkü o, **أبو حنيفة**’nin kaidelerinden mücmel olanı tafsil etmiş olsa da, içtihat ehlinin alanındadır; ve Allah’a karşı, kendisinde doğru olduğu sabit olan şeye muhalefeti irtikâp etmekten daha takvalıdır. Bu lügatın, garipliğinden dolayı **الأصمعي** ve **الشافعي**’ye gizli kalmış olması, bazı Araplardan rivayet edilen bazı fasih lügatlerde vârid olmasına aykırı değildir. Peygamberin صلى الله عليه وسلم sözü, hepsinin sözünü toplayıcıdır; Arap usullerinde ve başkalarında bilindiği üzere; öyleyse düşün.

**التهذيب**’de: Denir ki: **تعقل له بكفيه**: yani, deve ayakta iken binmesi için iki elinin parmaklarını birbirine geçirip kenetledi. Bu, şu sebepledir: Deve, ayakta, yüklenmiş olur; onu çöktürse, kendisiyle ve yüküyle kalkamaz; onun için iki elini bir araya getirir ve parmaklarını birbirine geçirir; ta ki ayağını onların içine koyup binsin. **الأزهري** dedi: “Bunu, bir bedevînin söylediğini böyle işittim.” Ve **العقلة**—zamm ile—kum hesabı ıstılahında: bir tek ve iki çift ve bir tek; sureti böyledir: 5 5. **الصاغاني** bunu böyle nakletti; dedi: “O, **الثقاف** diye isimlendirilen şeydir.” Şeyhimiz dedi: “O, lügatten hiçbir şey değildir.”

**عقيل**—**زبير** gibi—: **ة**; **بحوران**’da; **العباب**’da olduğu gibi.

**عقيل**: bir isimdir; ve bir kabile babasıdır. **النووي**’nin **شرح مسلم**’ünde: **عقيلا**’nın hepsi fetha iledir; ancak **ابن خالد**’ın **الزهري**’den rivayeti ve **يحيى بن عقيل** ve kabile babası ise zamm iledir. Dedim: **ابن خالد** İylî’dir; **ابن عقيل** Mısırlıdır; ondan **واصل**—**ابن عيينة**’nin mevlâsı—rivayet etti. Bundan da: **عقيل بن صالح**: Kûfî, **الحسن**’den. Ve **محمد بن عقيل الفريابي** Mısır’da, **قتيبة بن سعيد**’den. Ve **حسين بن عقيل**: **الضحاك**’tan tefsir rivayet etti. Ve **عقيل بن إبراهيم بن خالد بن عقيل**: babasından, dedesinden. Ve onun sözü: “ve bir kabile babası”; o, **عقيل بن كعب بن ربيعة بن عامر**’dir. Ve vefatı: **عقيل بن هلال** **فزارة**’dadır; ve **أشجع**’da da **عقيل بن هلال** vardır. Ve **الضحاك بن عقيل**: şair **الخنساء**’nın kocasıdır. Ve **عقيل بن طفيل الكلابي**: onun bir zikri vardır. Ve **إسحاق بن عقيل**—**الباغندي**’nin şeyhi—hakkında ihtilaf edildi; emir ve başkaları onu fetha ile ضبط etti; İbn Asâkir, **طاهر**’den, onu zamm ile ضبط ettiğini nakletti.

**المعقل**—**محدث** gibi; hâfız onu **محمد** vezni üzere ضبط etti—: **ربيعة بن كعب المذحجي**’nin lakabıdır; oğlu **عبد الله بن المعقل**’in **تنوخ** nesebinde bir zikri vardır.

**المعقل**—**منزل** gibi—: sığınaktır; ve mecaz yapılır; denir ki: “O, kavminin **معقل**’idir”: yani onların sığınağıdır. **الكميت** dedi:
لقد علم القوم أنا لهم                      إزاء، وأنا لهم معقل
Denildi ki: O, **عقل الظبي عقلا**’dandır: yani, yükseldi ve korunup erişilmez oldu. Çoğulu **معاقل**’dir. **ظبيان** hadîsinde: “**حمير** kralları, yerin **معاقل**’ine ve kararına malik oldular”: yani kalelerine. Başka bir hadîste: “Din, **الحجاز**’dan, dağın başından **الأروية**’nin **معقل**’i gibi, mutlaka sığınacaktır.” Yani, tutunur ve sığınır. Bununla, adama **معقلا** adı verildi. Onlardan: **معقل بن المنذر الأنصاري السلمي**: Akabe’li, Bedir’li. Ve **معقل بن يسار بن عبد الله المزني**: Hudeybiye’ye şahit oldu ve Basra’ya indi. Ve **معقل بن سنان**—ikisi de ikidir—birincisi: **ابن سنان بن مظهر الأشجعي**; fethi gördü ve Medine’de oturdu. İkincisi: **ابن سنان بن بيشة المزني**; onun bir elçiliği vardır. Ve **معقل بن مقرن** **أبو عمرة**: **النعمان بن مقرن**’in kardeşi; onlar yedi kardeştir; hicret ettiler ve sohbet ettiler; bunu **الواقدي** söyledi. Ve **معقل بن أبي الهيثم**—o, **أم معقل**’in oğludur—ve denir: **معقل بن أبي معقل**; ve denir: **معقل بن الهيثم الأسدي**; o, birdir. Ondan **سلمة** ve **الوليد أبو زيد** rivayet etti. Ve **ذؤالة بن عوقلة اليماني**; onun haberi uydurmadır: sahâbîlerdir رضي الله تعالى عنهم.

Ve **أمير** gibi: **عقيل بن أبي طالب**; künyesi **أبو يزيد**; Kureyş’in nesepçe en bilgini ve günlerini en iyi bileni; bütün meşhedlere şahit oldu; o, Ali ve Ca‘fer’in ana-baba bir kardeşidir; ve o, daha büyüktür. Ondan oğlu **محمد** ve **عطاء** ve **أبو صالح السمان** rivayet etti. Muâviye zamanında öldü; kör olmuştu.

**عقيل بن مقرن المزني أبو حكيم**: Nu‘mân’ın kardeşi; onun bir elçiliği vardır; ikisi de sahâbîdir رضي الله تعالى عنهما.

Ve **العقنقل**—**سفرجل** gibi—: büyük, geniş vadi. **امرؤ القيس** dedi:
فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى                      بنا بطن خبت ذي قفاف عقنقل
Çoğulu: **عقاقل** ve **عقاقيل**. **العجاج** dedi:
إذا تلقته الدهاس خطرفا
وإن تلقته العقاقيل طفا

Denildi: O, birbiri içine girmiş, üst üste yığılmış, birbirine kenetlenmiş kum tepesidir; ayrıca **عقنقلات** da çoğul yapılır. Denildi: O, ondan olan iptir; onda **حقفة** ve **جرفة** ve düğümlenme vardır. **سيبويه** dedi: O, **التعقيل**dendir; ona göre o üç harflidir. Bazen kelerin taşlığını **عقنقلا** diye adlandırdılar; denildi: onun bağırsaklarıdır; denildi: onun işkembesidir; **العنقل** gibidir, iki **قاف**ın ilkinin düşürülmesiyle. Meselde: “Kardeşini kelerin **عقنقل**ından yedir”; erkeği yardımlaşmaya teşvik ettiğin vakitte darb-ı mesel yapılır. Denildi: Şüphesiz bu, alay üzerine uydurulmuştur. **ابن عباد** dedi: **العقنقل** kadehtir. Yine: **العباب**’da olduğu üzere kılıçtır. Ve **أعقل** adam: üzerine **عقال** vacip oldu; yani bir yılın zekâtı. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **العقول**: **العاقل**; ve ilaç, karnı tutar. Ve **تعقل**: aklı zorla edinmeye kalkıştı; nitekim “**تحلم**” ve “**تكيس**” denir. Ve **تعاقل**: akıllı anlayışlı olduğunu gösterdi; hâlbuki öyle değildir. Ve **عقل** şeyi **يعقله** **عقلا**: onu anladı. Ve **عقل** adam, **كفرح**: akıllı oldu; **عقل** ( **كضرب** ) için bir dildir; bunu **ابن القطاع** ve **صاحب المصباح** nakletti. Ve **المعقلة**, **قاف**ın fethiyle: diyet; **قاف**ın zammı için bir dil; bunu **السهيلي** **الروض**’da nakletti. Ve **اعتقل** ilaç karnını: **عقله** gibi. Ve onu ihtiyacından **عقله**; ve **عقله** ve **تعقله** ve **اعتقله**: onu hapsetti ve men etti. Ve **العقال**, **ككتاب**: deveyle bağlanan şeydir; çoğulu **عقل** ( **ككتب** )dir; ve iki aşil kirişi de bağlanabilir. Ve **العقل** ile cima kastedilerek kinaye yapılır. Ve onu **عقله** **عقلا**; ve **عكله**: onu iki ayağından biri üzerinde dikti; o bugün-den beri bağlıdır; ve her **عقل** bir kaldırmadır. Ve **معاقل الإبل**: develerin içinde bağlandığı yerlerdir. Ve **داء ذو عقال**, **كرمان** gibi: ondan şifa bulmaz. Ve **العقل**: taraktan bir türdür; “kadın saçını **عقلت**” denir; ve onu **عقلته**. Dedi ki:
  Boynuzları çöktürdüler de onları bağladılar,
  **العسيف**in bağlaması gibi; **غرابيب** eğimlidir.
Ve **القرون**: saç tutamlarıdır. Ve saç tarayan kadına: **العاقلة** denir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve adam kavim üzerine **عقالا** **عقل** etti: onların sadakalarında koşuşturdu; **ابن القطاع**’tan. Ve **عقل** karın: tutuldu. Ve denir: falanın bir **عقلة**si vardır; onunla insanları **يعقل** eder: onlarla güreştiğinde ayaklarını bağlar. Ve ayrıca denir: onda sihirden bir **عقلة** vardır; ona bir **نشرة** yapılmıştır. Ve Basra’da **نهر معقل**; **معقل بن يسار المزني**’ye nispet edilir—Allah Teâlâ ondan razı olsun—; ondan da mesel: “Allah’ın nehri geldiğinde **نهر معقل** bâtıl olur.” Ve Basra’daki **الرطب المعقلي** de ona nispet edilmiştir. Ve **أعقل** kavim: gölge onlarla **عقل** etti; yani sığındı ve öğle vaktinin ortasında çekildi. Ve **عقاقيل الكرم**: ondan dikilen şeydir. **ثعلب** inşad etti:
  Evs’in boyunlarını her yandan koparıp attık,
  Üzüm asmalarının **عقاقيل**ini, onu bilenin koparması gibi.
Onun için tekil zikretmedi. Ve **عقال الكلأ**, **كرمان** gibi: bitip tükenmesinden sonra kalan üç ottur; onlar: **السعدانة** ve **الحلب** ve **القطبة**. Ve **عاقولة**: Feyyûm’da bir köydür. Ve **محمد بن أحمد بن سعيد الحنفي المكي**; babası gibi **عقيلة** diye bilinen, **كسفينة**: şeyhlerimizin kendisinden aldığı kimselerdendir. Ve şer sahibine denir: “Şüphesiz o, **ذو عواقيل**dir.” Ve “**نخلة لا تعقل الإبار**”: yani onu kabul etmez; bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **عقيل بن مالك الحميري**: sahabîdir; onu **ابن الدباغ** zikretti. Ve yine **معقل بن خويلد** yahut **خليد**; onu **ابن قانع** kaydetti. Ve **معقل بن قيس الرياحي**: cahiliyeyi idrak etti; 42 yılında öldü. Ve **معقل بن خداج**: **وثيمة** onu zikretti ki Yemâme’de öldürüldü; sahabedendir. Ve **معقل بن عبد الله الجزري**: **عطاء**’dan; ondan da **الفريابي** rivayet etti. Ve **معقل بن مالك الباهلي**: Buhârî’nin şeyhlerindendir. Ve **معقل بن أسد العمي أبو الهيثم الحافظ**: **بهز**’in kardeşi; Buhârî ondan rivayet etti; 218 yılında öldü. Ve **عقال**, **ككتاب**: **ابن عباس**’tan; **بجلي** bir tâbiîdir. Ve **أبو عقال**: **محمد بن الأغلب التميمي**; İfrîkıye emîri; onun bir zikri vardır. Ve **عقيلة** (feth ile) **بنت عبيد**: sahabîdir. Ve **عقيلة**: **سلامة بنت الحر**’dan; ondan da **أم عبد الملك**.
