# عقو — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%88/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D9%88/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%88.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عقو

باب العين والقاف وواي معهما
ع و ق،و ع ق، ع ق و، ق ع و، و ق ع، ع ق ي، ع ي ق مستعملات
عوق:
عاقه فاعتاقَهُ وعوَّقَهُ في الكثرة والمبالغة يَعوقُهُ عَوْقاً. قال أبو ذؤيب:
ألا هلْ إلى أُمِّ الخويلدِ مُرْسَلٌ		بلى خالدٌ إن لم تَعُقْهُ العَوائِقُ
والواحدة: عائقة. وقال أميّة بن أبي الصلت:
تَعرِفُ ذاك النّفـوس حـتّـى		إذا هَمَّتْ بخيرٍ عاقت عوائقها
ورجل عُوقَةٌ: ذو تعويق وتربيث للنّاس عن الخير، ويجوز عَقاني في معنى عاقني على القلب قال:
لَعاقَك عن دُعاءِ الذّئبِ عاقي
والعوق الذي لا خير فيه وعنده. قال رؤبة:
فَداكَ منهم كلُّ عَوْقٍ أصلدِ
والعَوَقَةُ: حيّ من اليمن. قال:
إنّي امرؤ حنظليّ في أرومتهـا		لا من عَتِيك ولا أخواليَ العَوَقَه
ويعوق: اسم صنم كان يعبد زمن نوح عليه السلام. وعُوقٌ والدُعُوجٍ. وعوق: موضع بالحجاز. قال:
فعُوقٌ فَرُماحٌ فال		لوى من أهلِهِ قَفْرُ
ويقال: كان يعوق رجلاً من صالحي أهلِ زمانِهِ قبلَ نوحٍ. فلما مات جزع عليه قومُه فأتاهم الشيطان في صورة إنسان فقال: أمثله لكم في مِحْرابِكم حتى تروه كلّما صلّيتم. ففعلوا ذلك. وشيّعه من بعده من صالحيهم، ثم تمادى بهم الأمْرُ إلى أن اتخذوا تلك الأمثلة أصناماً يعبدونها من دون الله.
وأمّا عيّق فمن أصواتِ الزّجر. عيّق يُعَيّق في صوته.
وعق:
رجلٌ وَعْقَةٌ لَعْقَةٌ، أي: سيّء الخُلُق. ورجلٌ وَعِقٌ: فيه حِرْصٌ، ووُقوعٌ في الأمر بجهلٍ. تقول: إنه لَوَعِقٌ لَعِقٌ. قال رؤبة:
مخافة الله وأَنْ يُوَعَّقا
أي: أن يقال: إنّك لَوَعِقٌ، وبه وَعْقَةٌ شَديدةٌ.
والوَعيقُ صوت يخرُجُ من حياء الدّابّة إذا مَشَتْ. وَعَقَتْ تَعِقُ، وهو بمنزلة الخَقِيقِ من قُنْب الذّكر. يقال: عُواق ووُعاق وهو العَويقُ والوَعيقُ. قال:
إذا ما الرّكبُ حلَّ بدارِ قـومٍ		سمعتَ لها إذا هَدَرَتْ عواقا
عقو:
العَقْوَةُ: ما حولُ الدّارِ والمَحَلَّة. تقول: ما بعَقْوَةِ هذه الدّار أحدٌ مثل فلان، وتقولُ للأسَد ما يطور بعقوته أحد. والرّجلُ يحفر البئر فإذا لم ينبط من قعرها اعتقى يَمْنَةً ويَسْرةً، وكذلك إذا اشتقّ الإنسان في الكلام فيعتقي منه. والعاقي كذلك، وقلّما يقولون: عقا يعقو. قال:
ولقد دربت بالاعتـقـا		ءِ والاعتقام فنلْتُ نُجْحا
يقول: إذا لم يأته الأمر سهلاً عقم فيه وعقا حتّى ينجح.
قعو:
القَعْو: شبه البَكْرة، وهو الدّموك يستقي عليها الطيّانون. قال:
له صريفٌ صريفَ القَعْوِ بالمَسَدِ
ويقال: القَعْو: خشبتان تكونان كنّا في البكرة تضمّانه يكون فيهما المِحْوَر.
والقَعا رَدَّةٌ في رأسِ أَنْفِ البَعير، وهو أن تُشْرِفَ الأَرْنَبَة، ثم تقعي نحو القصبة. قِعيَ الرّجل قَعاً، وأَقْعَتْ أرنبتُه، وأَقْعَى أنفُه. ورجل أَقْعى وامرأةٌ قَعْواء. وقد يقعي الرّجل في جلوسه كأنّه مُتَساندٌ إلى ظهْرِه.
والذّئب يُقعي، والكلب يُقعي. إقعاءً مثل سواء، لأنّ الكلبَ يُقْعي على اسْتِه.
والقَعْو: إرسالُ الفحل نفسَهُ على النّاقةِ في ضِرابِها. قَعا عليها يَقْعُو قُعُوّاً إذا أناخها ثم علاها.
وقع:
الوَقْعُ: وَقْعَةُ الضَّرب بالشّيء. ووَقْعُ المطرِ، ووَقْعُ حوافِرِ الدّابَّةِ، يعني: ما يُسْمَعُ من وَقعِه. ويقال للطّير إذا كان على أرضٍ أو شجرٍ: هنّ وقوعٌ ووُقَّعٌ. قال الرّاعي:
كأنّ على أثباجها حين شوّلَتْ		بأَذْنابِها قبّا من الطّيْر وُقَّعا
والواحد: واقعٌ. والنَّسْرُ الواقع سُمّي به كأنه كاسرٌ جناحيه من خلفه، وهو من نجوم العلامات التي يُهْتَدَى بها، قريب من بنات نَعش، بحيالِ النَّسْرِ الطّائر.
والمِيقعةُ: المكانُ الذي يقَعُ عليه الطّائر. ويقال: وقعت الدّوابُّ والإبل، أي: ربضَتْ تشبيهاً بوقوع الطّير. قال:
وَقَعْنَ وقوعَ الطّير فيها وما بها		سوى جرّة يرجعنها متعـلـل
وقد وقَّعَ الدّهرُ بالنّاس، والواقِعةُ: النازلةُ الشَّديدةُ من صُروفِ الدّهْر، وفلانٌ وُقَعَةٌ في الناس، ووقّاعٌ فيهم أي يغتابهم. ووَقَعَ الشيءُ يَقَعُ وُقُوعاً، أي: هُويّاً.
وواقعنا العدوّ، والاسم: الوقيعة. والوِقاعُ: المواقعة في الحرب. ووَقَعَ فلان في فلان، وقد أظهر الوقيعة إذا عابه. والوَقيعُ من مناقع الماء في متون الصخور.
ووقائع العرب: أيّامُها التي كانت فيها حروبُهُمْ.
والتَّوقيعُ في الكتاب: إلحاقُ شيءٍ فيه. وتوقّعتُ الأمرَ، أي: انتظرتُه.
والتوقيع: رَمْيٌ قريبٌ لا تُباعِدُهُ كأنّك تُريدُ أن تُوقِعَهُ على شيء، وكذلك توقيع الإزكان، تقول: وَقِّعْ أي: ألقِ ظنّك على كذا. والتّوقيعُ: سَحْجٌ بأطرافِ عِظام الدّابّة من الرّكوب وربّما تحاصّ عنه الشَّعَرُ. قال الكميت:
إذا هما ارتدفا نَصّا قَعُودَهُمـا		إلى التي غِبُّها التَّوْقيعُ والخَزَلُ
يقالُ: دابّة مُوَقَّعة. والتّوقيع: أثَرُ الرّحل على ظهر البعير. يقال: بعيرٌ موقّع، قال:
ولم يُوَقَّعْ برُكوبٍ حَجَبُهْ
وإذا أصابَ الأرضَ مطرٌ مُتَفَرِّقٌ فذلك توقيع في نباتها.
والتّوقيعُ: إقبال الصَّيْقَل على السيف يحدّده بميقعته، وربما وُقِّعَ بحَجَرٍ.
وحافِرٌ وَقيعٌ: مقطّط السّنابك. والوقيعُ من السُّيوف وغيرها: ما شُحِذ بالحجر، قال يصف حافر الحمار:
يركب قيناه وقيعاً ناعلا
وقال الشّماخ يصف إبلاً حدادَ الأسْنانِ:
يغادين العِضاه بمُقْنَعَاتٍ		نواجذُهنّ كالحَدأ الوَقيعِ
وقد وَقِعَ الرّجل يَوْقَعُ وَقعاً. إذا اشتكى قدميه من المشي على الحجارة. قال:
كلَّ الحِذاءِ يَحْتَذي الحافي الوَقِعْ
ووقَّعَتْهُ الحجارةُ توقيعاً، كما توقّع الحديدةُ تُشْحَذُ وتُسَنُّ. واستوقَع السَّيفُ: إذا أنَى له الشَّحْذُ.
والميقَعَةُ: خَشَبَةُ القصّارين يُدَقُّ عليها الثياب بعد غسلها.
والتّوقيعُ: أثر الدّم والسّخج. والتّوقيعُ بالظن شبه الحزر والتّوهُّم.
والمَوْقِعُ: موضِعٌ لكلّ واقع، وجمعُه: مَواقِعُ. قال:
أنا شُرَيْقٌ وأبو البلادِ
في أبلٍ مصنوعة تلادِ
تربّعتْ مَواقِعَ العِهادِ
عقي:
عقّيتم صبيّكم، أي: سقيتموه عَسَلاً، أو دواءً ليَسْقُطَ عنه عِقْيُهُ، وهو ما يخرج من بطن الصبيّ حين يولد، أسودُ لزجٌ كالغِراء. يقال: عقَى يَعْقي عَقْياً.
والعِقْيانُ ذَهَبٌ ينبُتُ نَباتاً وليس مما يُذابُ من الحجارة. قال:
كلّ قوم صيغه مـن آنـك		وبنو العبّاسِ عقيان الذّهب
ويقال عَقَّى بسهمه تعقيةً إذا رمى به بعدما يستبعد العدوّ.
عيق:
العيّوق: كوكبٌ بحيال الثّريّا إذا طلع عُلِمَ أنّ الثّريّا قد طلعت. قال:
تراعى الثّريّا وعيّوقـهـا		ونجم الذّراعين والمرزوم

وعَيُّوقٌ: فَيْعول، يحتمل أن يكون من عيق ومن عوق، لأنّ الواو والياء فيه سواء.

### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ve **واي** onlarla birlikte
**ع و ق**، **و ع ق**، **ع ق و**، **ق ع و**، **و ق ع**، **ع ق ي**، **ع ي ق** kullanımdadır

**عوق**:
Onu engelledi; böylece onu engelletti; ve çokluk ve mübalağada onu ağırdan aldırdı: onu **عَوْقاً** engeller. Ebû Züeyb dedi ki:
Acaba Ümmü’l-Huveylid’e bir gönderilen var mı?		Evet, Hâlid; eğer onu engeller engeller engellemezse
Tekili: **عائقة**. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
Nefisler bunu bilir, ta ki		iyiliğe niyet ettiklerinde engelleri onları engelleyinceye kadar
Ve **عُوقَةٌ** bir adam: insanları hayırdan alıkoyma ve oyalama sahibi. Ve kalp hakkında “beni engelledi” mânasında **عَقاني** caizdir; dedi ki:
Kurt duasından seni engelledi, engelleyicim
Ve içinde ve yanında hayır olmayan **العوق**. Ru’be dedi ki:
Onlardan sana her katı **عَوْقٍ** feda olsun
Ve **العَوَقَةُ**: Yemen’den bir kabile. Dedi ki:
Ben, kökünde Hanzalî bir adamım		ne Atîk’tenim ne de dayılarım **العَوَقَه**
Ve **يعوق**: Nûh عليه السلام zamanında tapılan bir putun adıdır. Ve **عُوقٌ**: **الدُعُوجٍ**’un babasıdır. Ve **عوق**: Hicaz’da bir yerdir. Dedi ki:
Derken **عُوقٌ** sonra **فَرُماحٌ** sonra		**اللوى**; ehli tarafından ıssızdır
Ve denilir: Nûh’tan önce kendi zamanının salihlerinden bir adam **يعوق** idi. Sonra ölünce kavmi ona çok üzüldü; şeytan onlara insan suretinde geldi ve dedi: “Onu mihrabınızda size temsil edeyim ki her namaz kıldığınızda onu göresiniz.” Böyle yaptılar. Ondan sonra onların salihleri onu izledi; sonra iş onlarla sürüp gitti de o temsilleri Allah’tan başka taptıkları putlar edindiler.

Ama **عيّق** ise, azarlama seslerindendir. **عيّق**: sesinde **يُعَيّق** eder.

**وعق**:
**وَعْقَةٌ** **لَعْقَةٌ** bir adam; yani: kötü huylu. Ve **وَعِقٌ** bir adam: onda hırs vardır ve cehaletle işe düşüş vardır. Dersin ki: “O, elbette **لَوَعِقٌ لَعِقٌ**.” Ru’be dedi ki:
Allah korkusu ve **أَنْ يُوَعَّقا**
Yani: “Sen elbette **لَوَعِقٌ**’sın” denilmesi; ve onda şiddetli bir **وَعْقَةٌ** vardır.

Ve **الوَعيقُ**: binek hayvanının yürüdüğünde hayâsından çıkan bir sestir. **وَعَقَتْ** **تَعِقُ**; o, erkeğin **قُنْب**’undan olan **الخَقِيقِ** menzilesindedir. Denilir: **عُواق** ve **وُعاق**; o, **العَويقُ** ve **الوَعيقُ**tur. Dedi ki:
Kervan bir kavmin yurduna konduğunda		ona böğürdüğünde **عواقا** işitirsin

**عقو**:
**العَقْوَةُ**: evin ve mahallenin çevresi. Dersin ki: “Bu evin **عَقْوَةِ**’sinde falan gibi kimse yoktur”; ve aslana dersin ki: “Onun **عقوته**’sinde kimse dolaşmaz.” Adam kuyu kazar; eğer dibinden su çıkarmadıysa sağa ve sola **اعتقى** eder; aynı şekilde insan sözde zorlanırsa ondan **يعتقي** eder. **العاقي** de böyledir; ve nadiren “**عقا يعقو**” derler. Dedi ki:
Ben **الاعتـقـا**		ve **الاعتقام** ile alıştırıldım; böylece başarı elde ettim
Der ki: İş ona kolay gelmezse onda **عقم** etti ve **عقا** etti, ta ki başarılı oluncaya kadar.

**قعو**:
**القَعْو**: makaraya benzer; o, **الدّموك**tur; **الطيّانون** onun üzerinde su çekerler. Dedi ki:
Onun bir gıcırtısı vardır; **القَعْوِ**’un **المَسَدِ** ile gıcırtısı gibi
Ve denilir: **القَعْو**: makarada iki **كَنّ** gibi olan iki ağaçtır; onu kuşatırlar; içinde **المِحْوَر** bulunur.

Ve **القَعا**: devenin burun başında bir geri çekilmedir; o, **الأَرْنَبَة**’nin yükselmesi, sonra kamışa doğru **تقعي** etmesidir. Adam **قَعاً** **قِعيَ** eder; ve onun **أرنبتُه** **أَقْعَتْ**; ve onun burnu **أَقْعَى**. **أَقْعى** bir adam ve **قَعْواء** bir kadın. Ve adam oturuşunda, sanki sırtına dayanmış gibi **يقعي** edebilir.

Ve kurt **يُقعي** eder, köpek **يُقعي** eder; **إقعاءً** “**سواء**” gibidir; çünkü köpek kıçı üzerine **يُقْعي** eder.

Ve **القَعْو**: erkeğin, dişiyi çiftleşmesinde kendisini deveye salmasıdır. Onu çöktürüp sonra üzerine çıktığında, onun üzerine **قَعا** eder; **قُعُوّاً** **يَقْعُو** eder.

**وقع**:
**الوَقْعُ**: bir şeyle vurmanın vuruşu. Ve yağmurun **وَقْعُ**’ı, ve binek hayvanının toynaklarının **وَقْعُ**’ı; yani: onun **وَقع**’ından işitilen şey. Ve kuş için, yerde veya ağaçta olduğunda denilir: “Onlar **وقوعٌ** ve **وُقَّعٌ**.” Er-Râ‘î dedi ki:
Sanki sırtlarının üzerinde, kuyruklarıyla savrulduklarında		kuşlardan kubbeler vardır; **وُقَّعا**
Tekili: **واقعٌ**. Ve **النَّسْرُ الواقع** onunla adlandırıldı; sanki kanatlarını arkasından kıran gibidir. O, kendisiyle yol bulunulan alâmet yıldızlarındandır; **بنات نَعش**’a yakındır; **النَّسْرِ الطّائر**’ın hizasındadır.

Ve **المِيقعةُ**: kuşun üzerine konduğu yerdir. Ve denilir: “Binekler ve develer **وقعت**”; yani: kuşun konmasına benzetilerek çöktüler. Dedi ki:
Orada kuşun konması gibi **وَقَعْنَ**; onda		sadece bir su kırbası vardır; onu dönüp durarak geri getirirler
Ve zaman insanlara **وقَّعَ** etti; ve **الواقِعةُ**: zamanın dönüşlerinden şiddetli musibettir. Ve falan, insanlar içinde **وُقَعَةٌ**’dır; ve onların içinde **وقّاعٌ**’dır; yani onları çekiştirir. Ve şey **وَقَعَ** **يَقَعُ** **وُقُوعاً**; yani: düşüş.

Ve düşmanla **واقعنا** ettik; isim: **الوقيعة**. Ve **الوِقاعُ**: savaşta karşılaşmadır. Ve falan, falana **وَقَعَ**; ve onu ayıpladığında **الوقيعة**’yi ortaya koymuştur. Ve **الوَقيعُ**: kayaların sırtlarındaki su birikintilerindendir.

Ve Arapların **وقائع**’ı: onların savaşlarının olduğu günleridir.

Ve yazıda **التَّوقيعُ**: onda bir şeyi eklemektir. Ve işi **توقّعتُ**; yani: onu bekledim.

Ve **التوقيع**: yakın bir atıştır; onu uzaklaştırmazsın; sanki onu bir şeyin üzerine düşürmek istiyorsun. Ve aynı şekilde **توقيع الإزكان**; dersin ki: **وَقِّعْ**; yani: zannını şuna at. Ve **التّوقيعُ**: binmeden dolayı binek hayvanının kemik uçlarıyla bir sıyrılmadır; bazen ondan kıl dökülür. Kümeyt dedi ki:
İkisi bineklerine binip hızlandıklarında		o şeye; onun aralığı **التَّوْقيعُ** ve **الخَزَلُ**’dir
Denilir: **دابّة مُوَقَّعة**. Ve **التّوقيع**: semerin devenin sırtındaki izidir. Denilir: **بعيرٌ موقّع**; dedi ki:
Onun örtüsü binmeyle **يُوَقَّعْ** edilmedi
Ve yere dağınık bir yağmur isabet ederse, bu onun bitkisinde bir **توقيع**’dır.

Ve **التّوقيعُ**: cilacının kılıca yönelip onu **بميقعته** ile keskinleştirmesidir; bazen taşla **وُقِّعَ** edilir.

Ve **حافِرٌ وَقيعٌ**: tırnakları çizgili. Ve **الوقيعُ** kılıçlardan ve başkalarından: taşla bilenmiş olan şeydir. Eşeğin toynağını vasfederek dedi ki:
O, nal takılmış **وقيعاً** olan iki toynağına biner
Ve Şemmâh, dişleri keskin develeri vasfederek dedi ki:
**العِضاه**’a sabahlarlar; ağızlık takmış olarak		azı dişleri **الحَدأ الوَقيعِ** gibi
Ve adam **وَقِعَ** **يَوْقَعُ** **وَقعاً** etti; taşlar üzerinde yürümekten ayaklarından şikâyet ettiğinde. Dedi ki:
Her ayakkabıyı, yalınayak **الوَقِعْ** olan giyer
Ve taşlar onu **توقيعاً** **وقَّعَتْ**; tıpkı demirin **توقّع** edilip bilenip keskinlenmesi gibi. Ve kılıç **استوقَع** etti: ona bilemenin vakti geldiğinde.

Ve **والميقَعَةُ**: çamaşırcıların, yıkadıktan sonra elbiseleri üzerinde dövdükleri bir tahtadır.

Ve **التّوقيعُ**: kan ve sıyrık izi. Ve zan ile **التّوقيعُ**, tahmin ve vehme benzer.

Ve **المَوْقِعُ**: her düşenin yeri; çoğulu: **مَواقِعُ**. Dedi ki:
Ben **شُرَيْقٌ**’ım ve beldelerin babası
Eski yapılmış develer içinde
**مَواقِعَ العِهادِ**’ı dört ayak üstüne çöktü

**عقي**:
Çocuğunuza **عقّيتم**; yani: ona bal içirdiniz, yahut ondan **عِقْيُهُ** düşsün diye ilaç (içirdiniz); o, çocuk doğduğunda karnından çıkan şeydir: siyah, yapışkan, tutkal gibi. Denilir: **عقَى** **يَعْقي** **عَقْياً**.

Ve **العِقْيانُ**: taşlardan eritilen şeyden olmayan; biterek biten altındır. Dedi ki:
Her kavmin ziyneti şundandır		ve Abbâs oğulları altının **عقيان**’ıdır
Ve denilir: Düşman uzaklaştıktan sonra onunla attığında, oku ile **عَقَّى** etti; **تعقيةً**.

**عيق**:
**العيّوق**: Süreyyâ’nın hizasında bir yıldızdır; doğduğunda Süreyyâ’nın doğduğu bilinir. Dedi ki:
Süreyyâ’yı ve onun **عيّوقـهـا**’sını gözetir		ve iki kolun yıldızını ve **المرزوم**’u

Ve **عَيُّوقٌ**: **فَيْعول**; **عيق**’ten ve **عوق**’tan olması muhtemeldir; çünkü onda **الواو** ve **الياء** birdir.
