# عقي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%82%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عقي

: ( ي *!العِقْيُ بالكسْرِ : ما يَخْرُجُ من بَطْنِ الصَّبِيِّ حينَ يُولَدُ ) .
( وفي الصِّحاح : قَبْلَ أَنْ يأْكُلَ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وكذا المُهْرُ والجَحْشُ والفَصِيلُ والجَدْيُ ؛ وقيلَ : ما كانَ مِن السَّخْلةِ والمُهْر

يُسَمَّى الرَّدَج ؛ ( ج *!أَعْقاءٌ ) .
( قالَ الأزْهريّ : وقيلَ الحُوَلاءُ مُضَمَّنَة لما يَخْرُجُ مِن جَوْفِ الولدِ وهو فيها ، وهي *!أَعْقاؤُهُ ، جَمْع *!عِقْي ، وهو شيءٌ يَخْرُجُ من دُبُرِه ، وهو في بطْنِ أُمِّه أَسْودُ بَعْضِه وأَصْفَرُ بَعْضِه ، وقيلَ : أَسْودُ لَزِجٌ كالغِراءِ ؛ وقد ( *!عَقَى ، كرَمَى ، *!عَقْياً ) ، بالفَتْح : إذا أَحْدَثَ أَوّلَ ما يُحْدِثُ وبعدَ ذلكَ ما دامَ صَغِيراً .
وفي المَثَلِ : أَحْرَصُ مِن كَلْبٍ على عِقْيِ صَبِيَ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
وفي حديثِ ابنِ عبَّاسٍ ، رضيَ اللّهُ تعالى عنهما : وسُئِلَ عن المرأَةِ تُرْضِع الصَّبِيَّ الرَّضْعَة فقالَ : ( إذا عَقَى حَرُمَتْ عليه المَرأةُ وما وَلَدَتْ ) ، وإنَّما ذَكَر *!العَقْيَ ليُعْلَم أنَّ اللَّبَنَ قد صارَ في جَوْفِه لأنَّه لا *!يَعْقي من ذلك اللَّبنِ حتى يَصِير في جوْفِه .
( *!وعَقَّاهُ *!تَعْقِيَةً : سَقاهُ ما يُسْقِطُ *!عِقْيَهُ ) . ) يقالُ : هل *!عَقَّيْتُم صبيَّكُم : أَي هل سَقَيْتُموه عَسلاً ليَسْقُط عِقْيُه .
( *!والعِقْيانُ ، بالكسْرِ ) ، من الذَّهَبِ الخالِص ، أَو ( ذَهَبٌ يَنْبُتُ ) نَباتاً ، وليسَ ممَّا يُحَصَّل من الحجارَةِ ؛ كما في الصِّحاح .
وفي المُحْكم والأساسِ : وليسَ ممَّا يُسْتَذابُ من الحِجارَةِ ، والألِفُ والنونُ زائِدَتانِ .
( *!وأَعْقَى : صارَ مُرًّا ، أَو اشْتَدَّتْ مَرَارتُهُ ) ؛ ) ومنه المَثَلُ : لا تَكُنْ حُلواً فتُشْتَرط ولا مُرًّا *!فتُعْقِيَ ، يُرْوَى بكسْرِ القافِ وبفَتْحها ، فبالكَسْر مَعْناه فتَشْتَدّ مَرارَتُك ، وبالفَتْح فتُلْفَظ لمرارَتِكَ .
قُلْت : وفي هذا المَعْنى

قالَ بعضُهم :
لا تَكُنْ سُكّراً فيَأْكُلك النا
سُ ولا حَنْظَلاً تُذاقُ فتُرْمَى ( و ) أَعْقَى ( الشَّيءَ : أَزالَهُ من فيه لمرَارَتِه ) ، والهَمْزةُ للسَّلْبِ والإزَالةِ كما تقولُ : أَشْكَيْت الرَّجُل ، إذا أَزَلْته عمَّا يَشْكُوه ، كما في الصحاح .
( وعَقَّى بسَهْمِه تَعْقِيَةً : رَمَى به في الهواءِ ) ، لُغَةٌ في عَقَّه ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ للمُتَنَخِّل :
عَقُّوْا بسَهْمٍ فلم يَشْعُرْ به أَحدٌ
ثم اسْتَفاؤُوا وقالوا حَبَّذَا الوَضَحُ قُلْت : ويُرْوى بفَتْح القافِ المشدَّدَةِ ، فموْضِعُه هنا ، ويُرْوَى بضمِّها فموْضِعُه في القافِ وقد مَرَّ هناك .
( و ) عَقَّى ( الطَّائِرُ : ارْتَفَعَ في طَيَرانِه ) ، ومنه المُعَقِّ للعُقابِ الحائِمِ ، وقد ذَكَرَه في الذي يَلِيه .
( و ) يقالُ : ما أَدْرى ( من أَيْنَ عُقِّيتَ ، بالضَّمِّ ) ، ومن أَيْنَ طُّبِيت ، ( و ) أَيْنَ ( اعْتُقِيتَ ) ، ومِن أَيْنَ اطُّبِيتَ : ( أَيْ ) مِن أَيْنَ ( أُتِيْتَ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
المعقى ، بالكسْر : الطفْلُ ؛ ومنه قولُ الزَّمخشري : فلانٌ له عِقْيانٌ وليسَ عنْدَه عِقْيان ، أَي له طِفْلان وليسَ عنْدَه ذَهَب .
وبَنُو العِقْيِ ، بالكسْر : قَبيلَةٌ ، وهمُ العُقاةُ ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .

### Türkçe

: ( **العِقْيُ** kesre ile: çocuğun doğduğu zaman karnından çıkan şeydir ) .
( Sıhâh’ta: yemeden önce.
İbn Sîde dedi: tay, sıpa, deve yavrusu ve oğlak da böyledir; ve denildi ki: kuzu ve taydan olan şeye **الرَّدَج** denir; ( çoğulu **أَعْقاءٌ** ) .
( Ezherî dedi: ve denildi ki **الحُوَلاءُ**; çocuğun karnından çıktığı şey, o onun içinde iken, buna dâhil kılınmıştır; ve bu onun **أَعْقاؤُهُ**’dur; **عِقْي**’nin çoğuludur; ve o, onun makatından çıkan bir şeydir; o, annesinin karnında iken bir kısmı siyah, bir kısmı sarıdır; ve denildi ki: yapıştırıcı gibi siyah, yapışkan (bir şey)dir; ve ( **عَقَى** , **رَمَى** gibi, **عَقْياً** ) fetha ile: ilk yaptığı şeyi yaptığında ve bundan sonra küçük kaldığı müddetçe (böyledir).
Ve meselde: “Bir köpeğin, bir çocuğun **عِقْي**’ine (karşı) daha hırslısı.”; onu Cevherî nakletti.
Ve İbn Abbâs’ın hadîsinde, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun: emziren kadının çocuğu bir emzirmesi hakkında soruldu da dedi ki: “( Eğer **عَقَى** ederse, kadın ve onun doğurduğu ona haram olur )”; ancak **العَقْي**’i, sütün onun içinde (karnında) olmuş olduğunu bilinsin diye zikretti; çünkü o sütten, onun içinde oluncaya kadar **يَعْقي** etmez.
( **وعَقَّاهُ** **تَعْقِيَةً**: ona, **عِقْي**’ini düşüren şeyi içirdi ) . ) “Çocuğunuzu **عَقَّيْتُم** mu?” denir: yani ona bal içirdiniz mi ki **عِقْي**’i düşsün.
( **والعِقْيانُ** , kesre ile ), hâlis altındandır; yahut ( biten bir altın )dır; bitme (şeklinde) biter; taşlardan elde edilen şeylerden değildir; Sıhâh’ta olduğu gibi.
Muhkem ve Esâs’ta: taşlardan eritilerek çıkarılan şeylerden değildir; **الألِفُ** ve **النونُ** ziyadedir.
( **وأَعْقَى**: acı oldu; yahut acılığı şiddetlendi ) ; ) ve ondandır mesel: “Tatlı olma da şart koşulasın; acı da olma da **تُعْقِيَ**”; kâfın kesresiyle ve fethasıyla rivayet olunur; kesre ile (okunuşta) mânası: acılığın şiddetlensin; fetha ile: acılığın sebebiyle (ağzından) atılasın.
Dedim: ve bu mânada bazısı dedi ki:
“Şeker olma ki insanlar seni yesin; hanzal olma ki tadılsın da atılasın.”
( ve ) **أَعْقَى** ( şeyi: acılığından dolayı onu ağzından giderdi ) ; hemze, Sıhâh’ta olduğu gibi, “söküp giderme ve izâle” içindir; “**أَشْكَيْت** adamı” dediğin gibi; onu şikâyet ettiği şeyden giderdiğin zaman.
( Ve **عَقَّى** oku ile **تَعْقِيَةً**: onunla havaya attı ), **عَقَّه**’de bir lugattır; ve Cevherî, Mütenahhil için şu beyti okudu:
“**عَقُّوْا** bir ok ile; onunla hiç kimse fark etmedi,
Sonra (onu) seçip aldılar ve dediler: ne güzel parlaklık!”
Dedim: şeddeli kâfın fethasıyla da rivayet olunur; o hâlde yeri burasıdır; ve zammıyla da rivayet olunur; o hâlde yeri kâf (maddesi)ndedir; orada geçmişti.
( ve ) **عَقَّى** ( kuş: uçuşunda yükseldi ), ve ondandır: havada süzülen kartal için **المُعَقِّ**; onu, kendisinden sonra gelen maddede zikretti.
( ve ) denir ki: “Ben bilmem ( nereden **عُقِّيتَ** , zamme ile ) ve nereden **طُّبِيت** , ( ve ) nerede ( **اعْتُقِيتَ** ), ve nereden **اطُّبِيت**”: ( yani ) nereden ( **أُتِيْتَ** ) .
( Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**المعقى** , kesre ile: çocuk; Zemahşerî’nin sözü bundandır: “Falanın **عِقْيانٌ**’ı vardır, fakat yanında **عِقْيان** yoktur”; yani onun iki çocuğu vardır, fakat yanında altın yoktur.
Ve **بَنُو العِقْيِ** , kesre ile: bir kabiledir; ve onlar **العُقاةُ**’dır; onu İbn Sîde nakletti. )
