# عكس (ع-ك-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%83%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ك - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الكاف والسين معهما
)ع ك س، ك ع س، ك س ع، ع س ك مستعملات( عكس: العكس: ردّك آخر الشيء على أوّله. قال:
وهنّ لدى الأكوار يُعْكَسْنْ بالبرى		على عَجَلٍ منها ومنهـنّ نُـزّع
ويقال: عكست أي عطفت على معني النّسقْ. ويُكَس: يُطْرد. والعكيس من اللبن: الحليبُ يصبّ عليه الإهالة ثم يشرب، ويقال: بل هو مَرَقٌ يُصَبُّ على اللبن. يقال:
فلمّا سقيناها العكـيس تـمـلأت		مذاخرها وارفضَّ رجحاً وريدها
مذاخرها: حوايا بطنها. والتَّعَكُّسُ: مشيٌ كمشي الأفعة، كأنه قد يبست عروقه. والسَّكران يتعكّس في مشيه إذا مشى كذلك.
كعس: الكعْسُ: عظام السُّلامَى، وجمعه: كِعاس، وهو أيضاً عظام البراجم من الأصابع، ومن الشَّاء أيضاً وغيرها.
كسع:
الكسع: ضربُ يدٍ أو رجلٍ على دبر شيءٍ. وكَسَعَهم، وكسَع أدبارهم إذا تبع أدبارهم فضربهم بالسيف. وكسعته بما ساءه إذا تكلّم فرميته على إثر قوله بكلمةٍ تسوءه بها. وكسعتُ الناقةَ بغُبْرِها إذا تركت بقيّة اللبن في ضرعها وهو أشدُّ لها، قال:
لا تكسعِ الشول بأغبارها		إنّك لا تدري مَنِ النّاتجُ
هذا مثل. يقول: إذا نالت يدُك ممن بينك وبينه إحنةٌ فلا تُبْقِ على شيء، لأنك لا تدري ما يكون في غد، وقال الليث: لا تَدَعْ في خِلْفها لبناً تريد قوّة ولدها، فإنك لا تدري من ينتجها، أي لمن يصير ذلك الولد، وقال أبو سعيد: الكَسْعُ كسعان، فكسعٌ للدِّرّة، وهو أن يَنْهَزَ الحالب ضرعَها فتدِرَّ، أو أن ينهزه الولد. والكسع الآخر: أن تدع ما اجتمع في ضرعها، ولا تحلبه حتى يتراد اللبن في مجاريه ويغزر. وقوله:
لا تكسعِ الشولَ بأغبارها
أي: احلُبْ وافضل. والكُسَعُ: حيٌ من اليمن رماة. قال:
ندمت ندامةَ الكَّسَعيّ لمّـا		رأت عيناه ما عملت يداه
والكُسْعَة: ريشٌ أبيض يجتمع تحت ذَنَب العُقاب ونحوها من الطير. وجمعه: كُسَع. والكَسْعة الحمير والدواب كلها، سمّيت كُسْعة لأنها تكسع من خلفها.
سكع: سَكَعَ فلانٌ إذا مشى متعسّفاً، لا يدري أين يَسْكَعُ من أرض الله، أي أين يأخذ. قال:
ألا إنّه في غمرةٍ يتسكّع
عسك: تقول: عَسِكْتُ بالرجل أعْسَكُ عَسَكاً إذا لزمتَه ولم تفارقه.

##### Türkçe

باب **العين** و **الكاف** و**السين** معهما
(**ع ك س**، **ك ع س**، **ك س ع**، **ع س ك** kullanımdadır) **عكس**: **العكس**: bir şeyin sonunu onun başına geri döndürmendir. Dedi ki:
وهنّ لدى الأكوار يُعْكَسْنْ بالبرى		على عَجَلٍ منها ومنهـنّ نُـزّع
Ve denilir: **عكست** yani, nesak (diziliş) mânâsı üzere büktüm/çevirdim. Ve **يُكَس**: kovulur. Ve sütten **العكيس**: üzerine içyağı dökülüp sonra içilen süttür; ve denilir: bilakis o, sütün üzerine dökülen bir et suyudur. Denilir:
فلمّا سقيناها العكـيس تـمـلأت		مذاخرها وارفضَّ رجحاً وريدها
**مذاخرها**: karnının iç bağırsak kıvrımlarıdır. Ve **التَّعَكُّسُ**: engereğin yürüyüşü gibi bir yürüyüştür; sanki damarları kurumuş gibidir. Ve sarhoş, böyle yürüdüğü zaman yürüyüşünde **يتعكّس** eder.

**كعس**: **الكعْسُ**: **السُّلامَى** kemikleridir; çoğulu: **كِعاس**; o, ayrıca parmakların **البراجم** kemikleridir; koyundan da ve başkalarından da.

**كسع**:
**الكسع**: bir elin veya bir ayağın bir şeyin arkasına vurmasıdır. Ve **كَسَعَهم**; ve arkalarını izleyip kılıçla vurduğu zaman **كسَع أدبارهم**. Ve konuştu da onu, sözünün ardından onu kötüleyeceğin bir kelimeyle attığın zaman, onu kötüleyen şey ile **كسعته**. Ve devenin memesindeki sütün geri kalanını bıraktığın zaman, bu ona daha ağır olduğu hâlde, onun **غُبْرِها**’sı ile deveyi **كسعتُ**. Dedi ki:
لا تكسعِ الشول بأغبارها		إنّك لا تدري مَنِ النّاتجُ
Bu bir meseldir. Der ki: seninle onun arasında kin bulunan kimseden elin bir şeye eriştiği zaman hiçbir şeyi bırakma; çünkü yarın ne olacağını bilmezsin. Ve Leys dedi: yavrusunun kuvvetini istemek üzere onun arkasında süt bırakma; çünkü onu kimin doğurtacağını bilmezsin; yani o yavru kime varır. Ve Ebû Saîd dedi: **الكَسْعُ** iki **كسعان**dır: bir **كسع** sağma için olandır; o, sağanın memesini dürtüp sütü akıtmasıdır; yahut yavrunun dürtmesidir. Diğer **الكسع**: memesindeki toplananı bırakmandır; süt, yollarında geri dönüp çoğalıncaya kadar onu sağmazsın. Ve onun sözü:
لا تكسعِ الشولَ بأغبارها
yani: sağ ve fazla bırak. Ve **الكُسَعُ**: Yemen’den okçular bir kabiledir. Dedi ki:
ندمت ندامةَ الكَّسَعيّ لمّـا		رأت عيناه ما عملت يداه
Ve **الكُسْعَة**: kartalın kuyruğu altında ve onun benzeri kuşlardan olanların altında toplanan beyaz tüydür. Çoğulu: **كُسَع**. Ve **الكَسْعة**: eşekler ve bütün binek hayvanlarıdır; arkalarından vurdukları için **كُسْعة** diye adlandırılmıştır.

**سكع**: bir kimse zorlayarak yürüdüğü, Allah’ın arzından nerede **يَسْكَعُ** edeceğini, yani nereden alacağını bilmediği zaman **سَكَعَ**. Dedi ki:
ألا إنّه في غمرةٍ يتسكّع

**عسك**: dersin ki: bir adama yapışıp ondan ayrılmadığın zaman, adam ile **عَسِكْتُ**; **أعْسَكُ** **عَسَكاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَكْسُ: أن تشدَّ حبلاً في خَطْمِ البعير إلى رسغ يديه ليذلَّ؛ واسم ذلك الحبل العِكاسُ. يقال: دون ذلك الأمر عِكاسٌ ومِكاسٌ. والعَكْسُ: ردُّك آخر الشيء إلى أوّله. والعَكيسُ: لبنٌ يُصبُّ على مرق كائناً ما كان، تقول منه: عَكَسْتُ أعْكِسُ عَكْساً. وكذلك الاعْتِكاسُ. والعَكيسُ أيضاً من اللبن: الحليب تُصبُّ عليه الإهالَةُ فيُشرب. والعَكيسُ: القضيب من الحَبَلَةِ يُعكسُ تحت الأرض إلى موضعٍ آخر.

##### Türkçe

**العَكْسُ**: Deveyi zelil kılmak için, bir ipi devenin burnunda (خَطْم) sıkıca bağlayıp onu iki elinin bileğine (رسغ) (kadar) çekmendir; o ipin adı **العِكاسُ**’tır. Denir ki: “Şu işin önünde **عِكاسٌ** ve **مِكاسٌ** vardır.” Ve **العَكْسُ**: bir şeyin sonunu onun başına geri çevirmendir. Ve **العَكيسُ**: her ne olursa olsun bir et suyunun (مرق) üzerine dökülen süttür; ondan şöyle dersin: **عَكَسْتُ** **أعْكِسُ** **عَكْساً**. Ve yine **الاعْتِكاسُ** da böyledir. Ve **العَكيسُ** da sütten (olan): üzerine **الإهالَةُ** dökülen süt (الحليب)tir; sonra içilir. Ve **العَكيسُ**: **الحَبَلَةِ**’den olan bir çubuktur (القضيب); yerin altında başka bir yere doğru ters çevrilir (**يُعكسُ**).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والكاف والسين
عكس ، سكع ، كسع ، عسك
استعمل من وجوهه : عكس ، سكع ، كسع ، عسك .
عكس : أبو عبيد عن أبي عمرو : العَكيس : الدقيق يُصَبُّ عليه الماءُ ثم يُشرب . وأنشدنا لمنظور الأسدي :
لمَّا سقيناها العكيسَ تمذّحت
خَواصرُها وازداد رشحاً وريدها
وقال أبو عبيد : وقال الأصمعي : إذا صُبَّ لبنٌ على مرقٍ كائناً ما كان فهو العكيس .
أبو عبيد عن الأحمر : عكست البعير عكساً ، وهو أن تشدَّ عنقَه إلى إحدى يديه وهو بارك ، والاسم العِكاس . وقال ابن الأعرابي مثله .
وروي عن الربيع بن خُثَيم أنه قال : ( اعكِسوا أنفسَكم عكسَ الخيل باللُّجُم ) .
قال شمر : معناه اقدعوها وكفوها . قال أعرابيٌّ من بني نُفَيل شنقتُ البعير وعكستُه ، إذا جذبتَ من جريرِه ولزمت من رأسه فهملج . قال : وقال الجعديّ : العَكْس أن يَجعلَ في رأس البعير خطاماً ثم يعقده إلى ركبته لئلا يصُول .
وقال الليث : العكس : ردُّك آخرَ الشيء على أوّله . وأنشد :
وهُنَّ لدى الأكوار يُعْكَسْنَ بالبُرى
على عَجَلٍ منها ومنهنَّ يُكسَعُ
قال : والرجل يمشي مَشيَ الأفعى فهو يتعكَّس تعكُّساً ، كأنه قد يبِست عُروقُه . وربّما سمِّي السكران كذلك .
وقال أبو زيد : يقال مِن دون ذلك مِكاسٌ وعِكاس ، وذلك أن تأخذ بناصيته ويأخذ بناصيتك .
عسك : أبو عبيد عن أبي عمرو : عَسِك به ، وسَدِك به ، إذا لزمه . أبو العباس عن ابن الأعرابي : عسق به وعَسِك به ، إذا لصِق به .
كعس : الليث : الكَعْس : عِظام السُّلامَى ، وجمعه الكِعاس . وهي أيضاً عظام البراجم في الأصابع ، وكذلك من الشاء وغيرها .
كسع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ليس في الكُسْعة صَدَقة ) ، قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : الكُسْعة : الحمير .
وأخبرني المنذري عن الطوسيّ عن الخرّاز قال : قال ابن الأعرابي : الكُسْعة : الرَّقيق ، سمِّيت كُسْعة لأنّك تكسعها إلى حاجتك . قال : والنُّخّة : الحمير . والجَبْهة : الخيل
قلت : سمِّيت الحمير كُسعةً لأنّها تُكسَعُ في أدبارها إذا سِيقَت وعليها أحمالُها .
وفي ( النوادر ) : كسعَ فلانٌ فلاناً وكسَحه ، وثَفَنَه ، ولَظَّه ولاظَه ولأظه ، يلُوظُه ويلُظُّه ويَلأَظُه ، إذا طرده .
والكَسع أيضاً : أن يؤخذ ماء بارد فيضرب به ضروع الحلائب إذا أرادوا تغريزها ليبقى لها طِرقُها ويكون أقوى لأولادها التي تُنتجُها فيما تقتبل . وقال ابن حلّزة :
لاتكسَع الشُّولَ يأغبارها
إنك لا تدري مَن الناتجُ
واحلُبْ لأضيافك ألبانَها
فإنَّ شرَّ اللبنِ الوالجُ
والأغبار : جمع غُبْر ، وهو بقية اللبن في الضرع . يقول : لا تغرِّز إبلك وأنت تُريغُ بذلك قوَّةَ نسلها ، واحلبْها لأضيافك فلعلَّ عدوّك يُغير عليها فيكون الناتجَ دونك .
وقال ابنُ الأعرابي : قال أعرابي : ضِفتُ قوماً فأتوني بكُسَعٍ جَبِيزاتٍ معشِّشات . قال : الكُسَع : الكِسَر . والجَبيزات : اليابسات .
ويقال : كَسَعَ فلانٌ فلاناً بما ساءه ، إذا همَزه من ورائه بكلامٍ قبيح . ويقال : ولَّى القومُ أدبارَهم فكسَعَوهم بسيوفهم ، أي ضربوا دوابرهم .
وكُسَع : حيٌّ من العرب رُماة ، وكان فيهم رجلٌ رامٍ ، فرمَى بعدما أسدفَ الليلُ عيراً فأصابه ، فظنَّ أنّه أخطأه فكسر قوسَه ، ثم ندم من الغد حين نظر إلى العَير قد اسبطَرَّ ميتاً وسهمُه فيه . فصار مثلاً لكلِّ نادمٍ على فعلٍ فعَلَه . وفيه يقول الفرزدقُ وقد ضربه مثلاً لنفسه حين طلّق امرأته نوار :
ندمتُ ندامةَ الكُسَعيِّ لمّا
غدت مني مطلَّقةً نَوارُ
وقال الليث : الكُسْعة : الرِّيش المجتمع الأبيض تحت ذنَب العُقاب ، وجمعها الكُسَع . وكَسَعتِ الظَّبية والناقةُ ، إذا أدخلت ذنَبها بين رجليها . وناقة كاسع بغير هاء . والكَسَع في ( شِيات الخيل ) من وضح القوائم : أن يكون البياض في طرف الثُّنّة في الرِّجل . قاله أبو عبيدة .
وقال أبو سعيد : إذا خطَرَ الفحلُ فضربَ بين فخذيه فذلك الاكتساع ، فإن شالَ به ثمّ طَواه فقد عَقْرَبه .
وقال أبو سعيد : الكُسْعة تقع على الإبل العوامل ، والبقر الحوامل ، والحمير ، والرَّقيق . وإنما كَسْعُها أنّها تُكْسَع بالعِصِيِّ إذا سِيقتْ .
سكع : قال ابن السكيت : ما أدري أين سَكَع وبكع وبقع ، أي ما أدري أين ذهب .
وقال أبو زيد : المسكِّعة من الأرَضينَ : المِضَلَّة .
عمرو عن أبيه : رجل نَفِيح ونِفِّيح ، وساكع ، وشَصِيب ، أي غريب .
وفي ( النوادر ) : يقال فلانٌ في مُسَكِّعةٍ ومُسَكَّعة من أمره ، وهي المضلِّلة المودِّرة التي لا يُهتَدى فيها لوجه الأمر .
وأنشد الليث :
ألاَ إنّه في غَمْرَةٍ يتسكَّعُ
أي لا يدري أين يأخذ من أرض الله .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الكاف** ve **السين**

**عكس** ، **سكع** ، **كسع** ، **عسك**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عكس** ، **سكع** ، **كسع** ، **عسك** .

**عكس**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **العَكيس**: üzerine su dökülen sonra içilen undur. Ve bize Manzûr el-Esedî’ye ait olarak inşâd etti:
لمَّا سقيناها **العكيسَ** تمذّحت
خَواصرُها وازداد رشحاً وريدها
Ebû Ubeyd dedi: ve Asmaî dedi: Her ne olursa olsun bir et suyunun üzerine süt dökülürse o **العكيس**tir.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **عكستُ** deveyi **عكساً**; o, çökmüş olduğu hâlde boynunu iki elinden birine doğru bağlamandır; isim **العِكاس**tır. İbnü’l-A‘râbî de bunun benzerini söyledi.

Rabî‘ b. Huseym’den rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **اعكِسوا** nefislerinizi, atların gemlerle **عكس**ı gibi ).

Şemmer dedi: Manası: onları men edin ve geri çevirin. Benî Nüfeyl’den bir bedevî dedi: **شنقتُ** deveyi ve **عكستُه**; yani yularından çektiğinde ve başından yapışıp kaldığında, o da hızlı yürüdü. Dedi: ve Ca‘dî dedi: **العَكْس**: devenin başına bir yular yapıp sonra onu dizine bağlamandır; saldırmasın diye.

Leys dedi: **العكس**: bir şeyin sonunu onun başına geri çevirmendir. Ve inşâd etti:
وهُنَّ لدى الأكوار يُعْكَسْنَ بالبُرى
على عَجَلٍ منها ومنهنَّ يُكسَعُ
Dedi: Adam yılan yürüyüşüyle yürür; o, **يتعكَّس** **تعكُّساً**; sanki damarları kurumuştur. Bazen sarhoşa da böyle ad verilmiştir.

Ebû Zeyd dedi: Bundan aşağısına **مِكاسٌ** ve **عِكاس** denir; o da, onun perçeminden tutman ve onun da senin perçeminden tutmasıdır.

**عسك**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **عَسِك** onunla ve **سَدِك** onunla; yani ona yapışıp kaldı. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عسق** onunla ve **عَسِك** onunla; yani ona yapıştı.

**كعس**: Leys: **الكَعْس**: **السُّلامَى** kemikleridir; çoğulu **الكِعاس**tır. O, ayrıca parmaklardaki **البراجم** kemikleridir; koyundan ve başkasından da böyledir.

**كسع**: Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **الكُسْعة**da sadaka yoktur ). Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الكُسْعة**: eşeklerdir.

Münzirî bana, Tûsî’den, o da Harrâz’dan haber verdi; dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكُسْعة**: köledir; **كُسْعة** diye adlandırıldı; çünkü onu ihtiyacına doğru **تكسعها** edersin. Dedi: ve **النُّخّة**: eşeklerdir. Ve **الجَبْهة**: atlardır.

Ben dedim: Eşekler **كُسْعة** diye adlandırıldı; çünkü yüklü oldukları hâlde sürüldüklerinde artlarından **تُكسَعُ** edilirler.

( **النوادر** )’de: Falan, falanı **كسع** etti ve **كسَحه** etti, ve **ثَفَنَه** etti, ve **لَظَّه** etti ve **لاظَه** ve **لأظه**; **يلُوظُه** ve **يلُظُّه** ve **يَلأَظُه**; yani onu kovdu.

Ve **الكَسع** ayrıca: soğuk su alınması, sonra sağmal hayvanların memelerine onunla vurulmasıdır; onları **تغريز** etmek istediklerinde; ki onların **طِرق**ları kalsın ve ileride doğuracağı yavrularına daha güçlü olsun. İbn Hallaze dedi:
لاتكسَع الشُّولَ يأغبارها
إنك لا تدري مَن الناتجُ
واحلُبْ لأضيافك ألبانَها
فإنَّ شرَّ اللبنِ الوالجُ
Ve **الأغبار**: **غُبْر**’ün çoğuludur; o, memedeki sütün kalıntısıdır. Diyor ki: Develerini **تغرِّز** etme; sen bununla neslinin gücünü akıtıyorsun; ve misafirlerin için onları sağ; belki düşmanın onlara baskın yapar da, doğuran senin yerine onun olur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir bedevî dedi: Bir kavme misafir oldum; bana **كُسَعٍ** **جَبِيزاتٍ** **معشِّشات** getirdiler. Dedi: **الكُسَع**: ekmek parçalarıdır. Ve **الجَبيزات**: kurumuş olanlardır.

Ve denir: Falan, falanı onu kötüleyen bir şeyle **كَسَعَ** etti; yani onu arkasından çirkin bir sözle dürttü. Ve denir: Kavim arkalarını döndü; onları kılıçlarıyla **كسَعَوهم**; yani artlarını vurdular.

Ve **كُسَع**: Araplardan okçular bir kabiledir. İçlerinde bir okçu adam vardı; gece karardığı sonra bir yaban eşeğine ok attı da onu vurdu; onu ıskaladığını sandı, bu yüzden yayını kırdı; sonra ertesi gün yaban eşeğine baktığında onu ölü olarak uzanmış ve oku içinde görünce pişman oldu. Böylece, yaptığı bir fiilden pişman olan her biri için bir mesel oldu. Bunun hakkında Ferazdak, karısı Nevâr’ı boşadığı zaman bunu kendisine mesel getirerek şöyle der:
ندمتُ ندامةَ الكُسَعيِّ لمّا
غدت مني مطلَّقةً نَوارُ
Leys dedi: **الكُسْعة**: kartalın kuyruğu altında toplanmış beyaz tüylerdir; çoğulu **الكُسَع**dır. Ve ceylan ve deve **كَسَعت**; yani kuyruğunu iki bacağı arasına soktu. Ve **كاسع** deve, **هاء**sızdır. Ve **الكَسَع** ( **شِيات الخيل** )’de, bacakların beyazlığından: beyazlığın bacakta **الثُّنّة**nin ucunda olmasıdır. Bunu Ebû Ubeyde söyledi.

Ebû Saîd dedi: Erkek hayvan sıçrayıp iki uyluğu arasına vurursa, işte bu **الاكتساع**tır; eğer onunla kaldırır sonra onu katlarsa, artık onu **عَقْرَبه** etmiştir.

Ebû Saîd dedi: **الكُسْعة** çalışan develere, gebe sığırlara, eşeklere ve köleye vâki olur. Onun **كَسْع**ı ancak şudur: sürüldüklerinde sopalarla **تُكْسَع** edilirler.

**سكع**: İbnü’s-Sikkît dedi: **سَكَع** ve **بكع** ve **بقع** nerede, bilmiyorum; yani nereye gittiğini bilmiyorum.

Ebû Zeyd dedi: Yerlerden **المسكِّعة**: **المِضَلَّة**dir.

Amr, babasından: **نَفِيح** ve **نِفِّيح** adam, ve **ساكع** ve **شَصِيب**; yani garip.

( **النوادر** )’de: Denir: Falan, işinden bir **مُسَكِّعةٍ** ve **مُسَكَّعة** içindedir; o, içinde işin yönüne hidâyet olunmayan, şaşırtan, döndürüp dolaştıran şeydir.

Leys inşâd etti:
ألاَ إنّه في غَمْرَةٍ يتسكَّعُ
Yani Allah’ın arzından nereden tutacağını bilmez.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والكاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(عكل) العين والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وضمّ.
قال الخليل: يقال عَكَل السّائق الإبلَ يعكِلُ عَكْلاً، إذا ضمَّ قواصِيهَا وجَمَعها. قال الفرزدق:
وهُمُ على شَرَف الأمِيل تَدارَكُوا  *** نَعَماً تُشَلُّ إلى الرئيس وتُعكَلُ([1])
ويقال عكلتُ الإبل: حبستُها. وكلُّ شيء جمَعتَه فقد عكلتَه. والعَوكل: ظهر الكثيب المجتمع. قال:
 بكلِّ عقنقلٍ أو رأس بَرْثٍ  *** وعَوكلِ كلِّ قَوزٍ مستطيلِ([2])
ويقال: العوكلة: العَظيمة من الرَّمْل. قال:
* وقد قابلَتْهُ عوكلاتٌ عَوازِلٌ([3]) *
 فأمَّا قولهم: إنّ العَوْكلَ المرأةُ الحمقاء، فهو محمولٌ على الرَّمل المجتمع، لأنَّه لا يزال يَنهال، فالمرأةُ القليلةُ التّماسُك مشبَّهة بذلك، كما مَرَّ في تُرْب العَقِد. ويقال: العَوكل من الرِّجال: القصير. وذلك بمعنى التجمُّع. قال:
* ليس بِراعي نَعَجاتٍ عَوكل([4]) *
 ويقال: إبلٌ معكولة، أي محبوسة مَعقولة. وهذا من القياسِ الصحيح. وعُكْلٌ: قبيلة معروفة.
 ومن الباب: عكلت المتاع بعضَه على بعضٍ، إذا نَضَدْتَه.
(عكم) العين والكَاف والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على ضمٍّ وجمعٍ لشيء في وعاءٍ. قال الخليل: يقال عَكَمْت المتاعَ أَعكِمُه عَكماً، إذا جمعتَه في وعاءٍ. والعِكمانِ: العِدلان يُشدَّانِ من جانبي الهَودج. قال:
يا ربِّ زوِّجْني عجوزاً كبيرةً  *** فلا جَدَّ لي يا ربِّ بالفَتَياتِ
تحدِّثُني عمّا مضى من شبابها  *** وتُطعِمُني من عِكْمِها تَمَراتِ
ويقال في المثل للمتساويين: "وقَعَا كالعِكْمَين([5]) ". وأعْكَمت الرّجُل: أعنتُه على حَمل عِكْمه. وعاكمته: حملت معه([6]) . قال القُطاميّ في أعْكَمَ:
إذا وَكّرتْ منها قطاةٌ سِقاءَها  *** فلا تُعْكِمُ الأخرى ولا تستعينُها([7])
أي إنّها تَحمِل الماءَ إلى فراخها في حواصلها، فإذا ملأت حَوصلتَها لم تُعِن القطاةَ الأُخرى على حَمْلها.
وتقول: أعكِمْني، أي أعِنِّي على حمل العِكْم. فإنْ أمرْتَه بحمله قلت: اِعكِمْني مكسورة الألف إن ابتدأت، ومدرجةً إن وصلت. كما تقول أَبْغِني ثوباً، أي أعنِّي على طَلبِه.
ويقال عكّمَت النّاقةُ وغيرُها: [حَمَلت([8]) ] شحماً على شحم، وسِمَناً على سِمَن. واعتكم الشّيءُ وارتكَمَ، بمعنىً.
وأمّا قولهم عَكَم عنه، إذا عَدَلَ جُبْناً، فهو من البابِ، لأنَّ الفَزِعَ إلى جانبٍ يَتَضَامُّ. وقال:
ولاحَتْه مِن بعد الوُرودِ ظَمَاءَةٌ  *** ولم يَكُ عن ورد المياه عَكُوما([9])

 أي لم ينصرِفْ ولم يتضامَّ إلى جانب. فأمَّا قولُه:
فجال قلم يَعْكِم وشَيَّع إِِلفَه  *** بمنقَطَع الغضراء شَدٌّ مُوالفُ([10])
فقوله: "لم يعكم" معناه لم يكُرَّ، لأنّ الكارَّ على الشيء متضامٌّ إليه.
ويقال: ما عَكَمَ عن شتمي، أي ما انقبض. ومنه قول الهذليّ([11]) :
أزُهيرُ هل عن شَيبةٍ من مَعْكِم *** أم لا خُلودَ لباذِلٍ متكرّمِ([12])
يريد بمعكِم: المَعْدِل.
وأمّا قول الخليل* يقال للدابّة إذا شربت فامتلأ بطنُها: ما بقِيتْ في جوفها هَزْمة ولا عَكْمةٌ إلاّ امتلأت، فإنَّه يريد بالعَكْمة الموضعَ الذي يجتمع فيه الماء فيَرْوَى. والقياسُ واحد. قال:
حتَّى إذا ما بلّت العُكوما  *** من قَصَب الأجواف والهُزُوما([13])
ومن الباب: رجل مُعَكَّم([14]) ، أي صُلب اللَّحم.
(عكن) العين والكاف والنون أصلٌ صحيحٌ قريب من الذي قبله، قال الخليل: العُكَن: جمع عُكْنة، وهي الطَّيُّ في بطن الجارِية من السِّمَن. ولو قيلَ جاريةٌ عكْناء لجاز، ولكنهم يقولون: مُعَكَّنة. ويقال تعكَّن الشّيءُ تعكناً، إذا ارتكمَ بعضُه على بعض. قال الأعشى:
إليها وإنْ فاته شُبْعَةٌ  *** تأتّى لأخرَى عظيم العُكَنْ([15])
ومن الباب: النَّعَم العَكَنَانُ: الكثير المجتمع، ويقال عَكْنانٌ بسكون الكاف أيضاً. قال:
* وصَبَّحَ الماءَ بوِردٍ عَكْنان([16]) *
قال الدريديّ: ناقة عَكْناءُ، إذا غلُظَت ضَرَّتُها وأخلافُها([17]) .
(عكو) العين والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّع وغِلَظٍ أيضاً، وهو قريب من الذي قبله.
[العَُكوَة([18]) ]: أصل الذَّنب. وعكَوْتَ ذَنَب الدّابَّة، إذا عطَفتَ الذَّنَب عند العَُكْوة وعقَدتَه. ويقال: عَكَتِ المرأةُ شعرها: ضفَرته. وربما قالوا عَكَا على قِرْنِه، مثل عَكَر وعَطَفَ. فإنْ كان صحيحاً فهو القياس. وجمع عَُكوة الذَّنَب عُكىً قال:
* حَتَّى تُولِّيك عُكَى أذنابِها([19]) *
ويقال للشَّاة التي ابيضَّ مؤخَّرها وسائرها أسود: عَكواء. وإنِّما قيل ذلك لأن البياض منها عند العَُكوة. فأمّا قولُ ابنِ مقبل:
* لا يَعكُون بالأُزُرِ([20]) *
 فمعناه أنّهم أشرافٌ وثيابُهم ناعمة، فلا يظهر لمعاقد أُزُرِهم عكىً. وهذا صحيح لأنَّه إذا عَقَد ثوبَه فقد عكاه وجمّعه. ويقال: عَكَت النّاقةُ: غلظت. وناقةٌ مِعكاءٌ، أي غليظةٌ شَديدة.
(عكب) العين والكاف والباء أصلٌ صحيح واحد، وليس ببعيدٍ من الباب
الذي قبلَه، بل يدلُّ على تجمُّعٍ أيضاً. يقال: للإبل عُكوبٌ على الحوض، أي ازدحام.
وقال الخليل: العَكَب: غِلظٌ في لَحْيِ الإنسان. وأمَةٌ عكباءُ: عِلْجَة جافية الخَلْق، من آمٍ عُكْبٍ. ويقال عَكَبت حولَهم الطّير، أي تجمَّعَتْ، فهي عُكُوبٌ. قال:
تظلُّ نُسورٌ من شَمَامِ عليهما *** عُكُوباً مع العِقبان عقبانِ يَذْبُل([21])
ويقال العَكَب: عَوَج إبهام القدم، وذلك كالوَكَع. وهو من التضامِّ أيضاً. وقال قومٌ: رجلٌ أعكب، وهو الذي تدانت أصابع رجلهِ بعضِها من بعض.
قال الخليل: العَكوب: الغُبار الذي تثِير الخيلُ. وبه سمِّي عُكَابة ابن صَعْب. قال بشر:
نقَلناهُم نَقلَ الكلابِ جرَاءَها  *** على كلِّ مَعلوبٍٍ يثور عَكُوبُها([22])
والغُبار عَكُوبٌ لتجمُّعه أيضاً. قال أبو زيد: العُكاب: الدُّخَان، وهو صحيح، وفي القياس الذي ذكرناه.
ومن الباب: رجل عِكَبٌّ، أي قصيرٌ. وكلُّ قصيرٍ مجتمعُ الخلق.
فأمّا قول الشيبانيّ: يقال: قد ثار عَكُوبُهُ، وهو الصَّخَب والقتال، فهذا إنما هو على معنى تشبيهِ ما ثار: الغبار الثائر والدُّخان. وأنشد:
لَبينما نحنُ نرجو أن نصبِّحكم  *** إذْ ثار منكم بنصف الليل عَكُّوبُ([23])
والتشديد الذي تراه لضرورة الشِّعر.
(عكد) العين والكاف والدال أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على مثلِ ما دلَّ عليه الذي قبلَه. فالعكدة([24]) : أصل اللسان. ويقال اعتكَدَ الشيءَ، إذا لزِمَه([25]) .
قال ابن الأعرابيّ: وهو مشتقٌّ من عَكَدة اللِّسان. فأمَّا قول القائل:
سَيَصْلَى به القومُ الذين عُنُوا بها  *** وإلاّ فمعكودٌ لنا أمُّ جندبِ([26])
فمعناه أنَّ ذلك ممكنٌ لنا مُعَدٌّ مُجمَع عليه. وأمّ جندب: الغَشْم والظُّلم. ويقال لأصل القلب عَكَدة.
ومن الباب عَكَدَ الضبُّ عَكَداً، إذا سَمِنَ وغلُظ لحمه. قال: والعَكد([27]) بمنْزلة الكِدْنة، وهي السِّمَن. ويقال: إنّ العَكَد في النَّبات غلظهُ وكثرتُه. وشجرٌ عكِدٌ، أي يابس* بعضُه على بعض. وناقة عَكِدةٌ: متلاحِمَةٌ سِمَنا. ويقال: استعكد الضبُّ، إذا لاذَ بحَجَر أو جُحْر. قال الطِّرِمَّاح:
إذا استعكدتْ منه بكلِّ كُدَايةٍ  *** من الصَّخر وافاها لدى كلِّ مسرَحِ([28])
وعُكِد مثل حُبِس. والشيء المعَدّ معكود.
(عكر) العين والكاف والراء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على مثل ما دلَّ عليه الذي قبله من التجمُّع والتّراكُم. يقال اعتكر الليلُ، إذا اختلط سوادُه. قال:
* تطاوَلَ اللَّيلُ علينا واعتَكَرْ *
ويقال اعتَكَر المطرُ بالمكان، إذا اشتدَّ وكثُر. واعتكرت الرِّيح بالتُّرَاب، إذا جاءت به.
ومن الباب العَكر: دُرْدِيُّ الزَّيت. يقال عَكِرَ الشَّرَاب يَعْكَر عكَراً. وعكَّرتُه أنا جعلت فيه عَكراً.
ومن الباب عكر على قِرنِه، أي عطَفَ؛ لأنَّه إذا فعل فهو كالمتضامِّ إليه. قال:
يازِمْلُ إنِّي إن تكن لي حادياً  *** أعْكِر عليك وإن تَرُغْ لا نَسْبِقِ([29])
ويقال: ليس له مَعْكِر، أي مرجع ومَعطِف. ويقال: المَعكِر: أصل الشَّيء. وهو القياس الصحيح؛ لأنَّ كلَّ شيءٍ يتَضامُّ إلى أصله. ورجع فلان إلى عِكْرِه، أي أصله. ويقولون: "عادت لعِكرِها لَمِيسُ". ومن الباب. العَكَر: القطيع الضَّخْم من الإبل فوق الخمسمائة. قال:
* فيهِ الصَّوَاهلُ والراياتُ والعَكَرُ *
ويقال للقِطعة عَكَرة، والجمع عَكَر، وربما زادوا في أعداد الحروف والمعنى واحدٌ، يقال: العَكَرْكَرُ: اللبن الغليظ. قال:
فجاءَهُمْ باللَّبَنِ العَكَرْكَرِ([31]) *** عِضٌّ لئيمُ المنتمَى والمَفْخَرِ([30])
وذكر ابن دريد([32]) : تعاكر القوم: اختلطوا في خصومةٍ أو نَحْوها.
(عكز) العين والكاف والزاء أُصَيلٌ يقرُب من الباب قبله. قال الدريديّ([33]): العَكْز: التقبُّض. يقال عَكِزَ يَعْكَزُ عَكْزاً. فأمَّا العُكَّازَة فأظنُّها عربيّة، ولعلَّها أن تكون سمِّيت بذلك لأنَّ الأصابع تتجمَّع عليها إذا قَبَضَت. وليس هذا ببعيد.
(عكس) العين والكاف والسين أصلٌ صحيح واحدٌ، يدلُّ على مثل ما تقدَّم ذكره من التجمّع والجَمْع.
قال الخليل: العَكيس من اللبن: الحليب تصَبُّ عليه الإهالة. قال:
فلما سقيناها العَكِيس تَمَلأَّتْ *** مذاخِرُها وارفضَّ رَشْحاً وريدُها([34])
المذاخر: الأمعاء التي تذْخرُ الطَّعام.
ومن الباب: العَكْس، قال الخليل: هو ردُّك آخرَ الشيءِ، على أوله، وهو كالعَطْف. ويقال تعكَّسَ في مِشْيَتِه. ويقال العَكس: عَقْل يدِ البعير والجمعُ بينهما وبين عنقه، فلا يقدرُ أن يرفعَ رأسه. ويقال: "مِن دون ذلك الأمر عِكاسٌ"، أي تَرادٌّ وتراجُع.
(عكش) العين والكاف والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الذي تقدّمَ من التجمُّع. يقال عَكِشَ شعرُه إذا تلبَّد. وشعر مُتَعكِّش وقد تَعكَّش. قال دريد:
تمنَّيْتَنِي قيسَ بنَ سعدٍ سفاهةً *** وأنت امرؤٌ لا تحتويك المَقَانبُ
وأنت امرؤٌ جعد القفا متعكِّشٌ  *** من الأَقِطِ الحَوليِّ شَبْعان كانبُ([35])
وأنشد ابنُ الأعرابيّ:
إذ تَسْتَبِيك بفاحمٍ متعكّشٍ  *** فُلَّتْ مَدَاريهِ أحَمُّ رَفَالُ
وقد يقال ذلك في النبات. يقال: نباتٌ عكِشٌ، إذا التفَّ. وقد عَكِشَ عَكَشاً. والذي ذُكِر في الباب فهو راجعٌ إلى هذا كلّه.
وفي كتاب الخليل أنّ هذا البناء مهمل. وقد يشِذُّ عن العالِم البابُ من الأبواب. والكلام أكثر من ذلك.
(عكص) العين والكاف والصاد قريبٌ من الذي قبلَه، إلاّ أن فيه زيادةَ معنى، هي الشّدَّة. قال الفرّاء: رجل عَكِصٌ، أي شديد الخُلُق سيِّئُه. وعَكَصُ الرَّمل: شِدّة وُعوثتُه. يقال رملةٌ عَكِصَةٌ.
(عكف) العين والكاف والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مقابلةٍ([36]) وحبس، يقال: عَكَفَ يَعْكُفُ ويَعْكِفُ عُكوفاً، وذلك إقبالك على الشَّيء لا تنصرف عنه. قال:
فهن يعكفن به إذا *حجا *** عَكْف النَّبيط يلعبون الفَنْزَجا([37])
ويقال عكفَت الطَّيرُ بالقتيل. قال عمرو:
تركنا الخيلَ عاكفةً عليه  *** مقلَّدةً أعنّتها صُفُونا([38])
والعاكف: المعتكف. ومن الباب قولهم للنَّظم إذا نُظم فيه الجوهر: عُكّف تعكيفاً. قال:
وكأنَّ السُّمُوطَ عَكَّفَها السِّلْـ  *** كُ بعِطْفَيْ جَيداءَ أمِّ غزالِ([39])
والمعكوف: المحبوس. قال ابن الأعرابيّ: يقال: ما عَكَفَكَ من كذا، أي ما حبَسك. قال الله تعالى: ﴿وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أنْ يَبْلُغَ مَحِلَّه﴾ [الفتح 25].
--------------ــــ
([1]) ديوان الفرزدق 818 برواية: "وهم الذين على الأميل". واللسان(عكل)برواية: "وهم على صدف الأميل". وقد جاء البيت برواية اللسان في معجم البلدان (ترجمة الأميل) بدون نسبة.
([2]) في اللسان(عكل) : "مستطير"، بالراء.
([3]) صدر بيت لذي الرمة في ديوانه 30 واللسان (عكل). وفيهما: "عوانك" موضع "عوازل".وعجزه: * ركام نفين النبت غبر المآزر *
([4]) بعده في اللسان: * أحل يمشي مشية المحجل *
([5]) في الأصل: "كالعكمتين"، تحريف.
([6]) في الأصل: "معكه".
([7]) البيت من أبيات رواها الجاحظ في الحيوان (5: 585-587) منسوبة إلى البعيث، وهي النسبة الصحيحة، وليست في ديوان القطامي.
([8]) التكملة من اللسان.
([9]) في اللسان: "عكوم" بفتح العين أيضاً وبالرفع. وفسر "العكوم" فيه بأنه المنصرف.
([10]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 16 بهذه الرواية أيضاً. وفي المجمل مع نسبته إلى أوس كذلك: "وشيع نفسه". وفي اللسان مع النسبة: "وشيع أمره".
([11]) هو أبو كبير الهذلي. ديوان الهذليين (2: 111)، واللسان(عكم) . وصدره في المجمل بدون نسبة.
([12]) الباذل: الذي يبذل ماله. وفي اللسان: "بازل"، تحريف.
([13]) الرجز في اللسان (عكم، هزم).
([14]) كذا ضبط في الأصل والمجمل والجمهرة (3: 136). وضبطه في القاموس بلفظ "كمنبر". ومثله في اللسان: "ورجل معكم بالكسر: مكتنِز اللحم".
([15]) البيت مما لم يرو في ديوان الأعشى ولا ملحقات ديوانه.
([16]) أنشده في الصحاح واللسان (عكن).
([17]) نص الجمهرة (3: 137): "إذا غلظ لحم ضرتها وأخلافها". ومما يجدر ذكره أن "العكناء" لم تذكر في اللسان.
([18]) التكملة من المجمل واللسان.
([19]) قبله في اللسان (عكا) : * هلكت إن شربت في إكبابها *
([20]) وبهذه القطعة مع النسبة استشهد أيضاً في المجمل. والشعار بتمامه في اللسان(عكا)مع النسبة: * شم مخاميص لا يعكون بالأزر *
وأنشده في المخصص (4: 97) برواية: "بيض مخاميص"، وفي (13: 30): "شم العرانين"، بدون نسبة في الموضعين.
([21]) البيت لمزاحم العقيلي، كما في اللسان (عكب).
([22]) البيت من قصيدة لـه في المفضليات (2: 129-133). وأنشده في اللسان(عكب، علب) . وفي الأصل: "كل العكوب"، صوابه باللام.
([23]) في الأصل: "أن نصححكم".
([24]) العكدة، بالضم وبالتحريك.
([25]) الكلمة وتفسيرها في القاموس والمجمل، ولم ترد في اللسان.
([26]) في المجمل: "سيصلى به القوم"، وفي اللسان: "سنصلى بها القوم".
([27]) في الأصل: "العكدة".
([28]) ديوان الطرماح 85 واللسان (عكد) بدون نسبة، ويروى: "إذا استترت".
([29]) البيت لسالم بن دارة، كما في الحماسة (1: 149)، وروي في الحيوان (3: 391). منسوباً إلى أرطاة بن سهية. وهو برواية أخرى في الأغاني (11: 137) مع نسبته إلى أرطاة.
([30])  الرجز لنجاد الخيبري، كما في اللسان (عضض). وروايته في (عكر، عضض): "فجعهم".
([31]) في الأصل واللسان (عكر): "غض"، تحريف. وفي اللسان: "المنتمي والعنصر".
([32]) في الجمهرة (2: 385).
([33]) الجمهرة (3: 6).
([34]) سبقت نسبته في (ذخر) إلى منظور الأسدي. وكذا جاءت نسبته في اللسان (رشح، عكس). ونسب في اللسان (مذح، ذخر) إلى الراعي.
([35]) هذا البيت في اللسان (كنب) والأصمعيات 12 ليبسك، من قصيدته التي مطلعها:
يا راكباً إما عرضت فبلغن *** أيا غالب أن قد ثأرنا بغالب
 ([36]) في الأصل: "مقامة".
([37]) للعجاج في ديوانه 8 واللسان (عكف، حجا، فنْزج).
([38]) البيت من معلقة عمرو بن كلثوم.
([39]) للأعشى في ديوانه 5 واللسان (عكف).

ـ

##### Türkçe

(باب العين والكاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(**عكل**) **العين** ve **الكاف** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir toplama ve katmaya delâlet eder.
Halîl dedi: **عَكَل** **السّائق** **الإبلَ** **يعكِلُ** **عَكْلاً** denir; **قواصِيهَا**’sını kattığı ve onu topladığı zaman. Ferazdak dedi:
وهُمُ على شَرَف الأمِيل تَدارَكُوا  *** نَعَماً تُشَلُّ إلى الرئيس وتُعكَلُ([1])
Ve denir: **عكلتُ الإبل**: onu hapsettim. Ve her şey ki onu topladın, muhakkak onu **عكلتَه**. Ve **العَوكل**: toplanmış kum tepeciğinin sırtıdır. Dedi:
 بكلِّ عقنقلٍ أو رأس بَرْثٍ  *** وعَوكلِ كلِّ قَوزٍ مستطيلِ([2])
Ve denir: **العوكلة**: kumdan büyük olan. Dedi:
* وقد قابلَتْهُ عوكلاتٌ عَوازِلٌ([3]) *
Ama onların sözü: muhakkak **العَوْكل** ahmak kadındır; o, toplanmış kuma hamledilmiştir; çünkü o, sürekli dökülür; böylece az tutunurlu kadın buna benzetilmiştir; **تُرْب العَقِد**’de geçtiği gibi. Ve denir: erkeklerden **العَوكل**: kısa boylu. Ve bu, toplanma mânâsındadır. Dedi:
* ليس بِراعي نَعَجاتٍ عَوكل([4]) *
Ve denir: **إبلٌ معكولة**; yani hapsedilmiş, bağlanmış. Ve bu, sahih kıyastandır. Ve **عُكْلٌ**: bilinen bir kabiledir.
Ve babdandır: **عكلت المتاع بعضَه على بعضٍ**; onu üst üste dizdiğin zaman.

(**عكم**) **العين** ve **الكَاف** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyi bir kap içinde katmaya ve toplamaya delâlet eder. Halîl dedi: **عَكَمْت المتاعَ أَعكِمُه عَكماً** denir; onu bir kap içinde topladığın zaman. Ve **العِكمانِ**: **الهَودج**’in iki yanından bağlanan iki yüktür. Dedi:
يا ربِّ زوِّجْني عجوزاً كبيرةً  *** فلا جَدَّ لي يا ربِّ بالفَتَياتِ
تحدِّثُني عمّا مضى من شبابها  *** وتُطعِمُني من عِكْمِها تَمَراتِ
Ve meselde eşit olan iki şey için denir: "**وقَعَا كالعِكْمَين([5])**". Ve **أعْكَمت الرّجُل**: ona **عِكْمه**’ni taşımada yardım ettim. Ve **عاكمته**: onunla birlikte taşıdım([6]). Kutâmî **أعْكَمَ** hakkında dedi:
إذا وَكّرتْ منها قطاةٌ سِقاءَها  *** فلا تُعْكِمُ الأخرى ولا تستعينُها([7])
Yani o, suyu kursağında yavrularına taşır; kursağını doldurduğu zaman diğer **القطاة**’ye onu taşımada yardım etmez.
Ve dersin: **أعكِمْني**; yani **العِكْم**’i taşımada bana yardım et. Eğer ona onu taşımasını emredersen: **اِعكِمْني** dersin; başlangıç yaparsan elif kırık, bağlarsan akıcı. Nitekim **أَبْغِني ثوباً** dersin; yani onu istemede bana yardım et.
Ve denir: **عكّمَت النّاقةُ** ve başkası: [**حَمَلت([8])**] yağı yağ üstüne ve semizliği semizlik üstüne. Ve **اعتكم الشّيءُ** ve **ارتكَمَ**, bir mânâdadır.
Ama onların sözü: **عَكَم عنه**; korkaklıkla saptı, babdandır; çünkü bir yana ürken, sıkışıp toplanır. Ve dedi:
ولاحَتْه مِن بعد الوُرودِ ظَمَاءَةٌ  *** ولم يَكُ عن ورد المياه عَكُوما([9])

Yani dönmedi ve bir yana sıkışıp toplanmadı. Ama onun sözü:
فجال قلم يَعْكِم وشَيَّع إِِلفَه  *** بمنقَطَع الغضراء شَدٌّ مُوالفُ([10])
Onun sözü: "**لم يعكم**" mânâsı: geri dönmedi; çünkü bir şeye geri dönen, ona doğru sıkışıp toplanandır.
Ve denir: **ما عَكَمَ عن شتمي**; yani büzülmedi. Ve ondan Hüzeylî’nin([11]) sözü:
أزُهيرُ هل عن شَيبةٍ من مَعْكِم *** أم لا خُلودَ لباذِلٍ متكرّمِ([12])
**بمعكِم** ile muradı: **المَعْدِل**.
Ama Halîl’in sözü: bineğe, içtiği ve karnı dolduğu zaman denir: **ما بقِيتْ في جوفها هَزْمة ولا عَكْمةٌ إلاّ امتلأت**; o, **العَكْمة** ile suyun toplandığı ve doyurucu olduğu yeri kasteder. Ve kıyas birdir. Dedi:
حتَّى إذا ما بلّت العُكوما  *** من قَصَب الأجواف والهُزُوما([13])
Ve babdandır: **رجل مُعَكَّم([14])**; yani eti sert.

(**عكن**) **العين** ve **الكاف** ve **النون** sahih bir asıldır; kendinden öncekinin yakınıdır. Halîl dedi: **العُكَن**: **عُكْنة**’nin çoğuludur; o, semizlikten dolayı genç kızın karnındaki kıvrımdır. Eğer **جاريةٌ عكْناء** denilse câiz olurdu; fakat onlar **مُعَكَّنة** derler. Ve denir: **تعكَّن الشّيءُ تعكناً**; bir kısmı bir kısmı üstüne yığıldığı zaman. A‘şâ dedi:
إليها وإنْ فاته شُبْعَةٌ  *** تأتّى لأخرَى عظيم العُكَنْ([15])
Ve babdandır: **النَّعَم العَكَنَانُ**: çok, toplanmış olan; ve **عَكْنانٌ** da denir, **الكاف**’ın sükûnu ile de. Dedi:
* وصَبَّحَ الماءَ بوِردٍ عَكْنان([16]) *
Düreydî dedi: **ناقة عَكْناءُ**; **ضَرَّتُها** ve **أخلافُها([17])** kalınlaştığı zaman.

(**عكو**) **العين** ve **الكاف** ve illetli harf sahih bir asıldır; toplanmaya ve kalınlığa da delâlet eder; ve kendinden öncekinin yakınıdır.
[**العَُكوَة([18])**]: kuyruğun kökü. Ve **عكَوْتَ ذَنَب الدّابَّة**; kuyruğu **العَُكْوة** yanında büktüğün ve onu bağladığın zaman. Ve denir: **عَكَتِ المرأةُ شعرها**: onu ördü. Ve belki **عَكَا على قِرْنِه** dediler; **عَكَر** ve **عَطَفَ** gibi. Eğer sahih ise o kıyastır. Ve kuyruğun **عَُكوة**’sinin çoğulu **عُكىً**’dır. Dedi:
* حَتَّى تُولِّيك عُكَى أذنابِها([19]) *
Ve arka tarafı beyaz, geri kalanı siyah olan koyuna **عَكواء** denir. Ancak bu, beyazlığın ondan **العَُكوة** yanında olmasından dolayı söylenmiştir. Ama İbn Mukbil’in sözü:
* لا يَعكُون بالأُزُرِ([20]) *
Mânâsı: onlar eşraftır ve elbiseleri yumuşaktır; böylece **أُزُرِهم**’in bağ yerleri için **عكىً** görünmez. Ve bu sahihtir; çünkü elbisesini bağladığı zaman onu **عكاه** ve onu topladı. Ve denir: **عَكَت النّاقةُ**: kalınlaştı. Ve **ناقةٌ مِعكاءٌ**; yani kalın, şiddetli.

(**عكب**) **العين** ve **الكاف** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; kendinden önceki babdan uzak değildir; bilakis toplanmaya da delâlet eder. Denir: **للإبل عُكوبٌ على الحوض**; yani havuz üzerinde sıkışma.
Halîl dedi: **العَكَب**: insanın çenesinde kalınlıktır. Ve **أمَةٌ عكباءُ**: kaba yaratılışlı, sert bir cariye; **آمٍ عُكْبٍ**’dendir. Ve denir: **عَكَبت حولَهم الطّير**; yani kuşlar toplandı; o hâlde onlar **عُكُوبٌ**dur. Dedi:
تظلُّ نُسورٌ من شَمَامِ عليهما *** عُكُوباً مع العِقبان عقبانِ يَذْبُل([21])
Ve denir: **العَكَب**: ayak başparmağının eğriliğidir; bu, **الوَكَع** gibidir. Ve o da sıkışıp toplanmadandır. Ve bir kavim dedi: **رجلٌ أعكب**; o, ayağının parmakları birbirine yaklaşmış olandır.
Halîl dedi: **العَكوب**: atların kaldırdığı tozdur. Ve bununla **عُكَابة ابن صَعْب** adlandırıldı. Bişr dedi:
نقَلناهُم نَقلَ الكلابِ جرَاءَها  *** على كلِّ مَعلوبٍٍ يثور عَكُوبُها([22])
Ve toz, toplanmasından dolayı **عَكُوبٌ**dur da. Ebû Zeyd dedi: **العُكاب**: dumandır; ve o sahihtir; ve zikrettiğimiz kıyastadır.
Ve babdandır: **رجل عِكَبٌّ**; yani kısa. Ve her kısa, yaratılışı toplanmış olandır.
Ama Şeybânî’nin sözü: denir: **قد ثار عَكُوبُهُ**; o, gürültü ve savaştır; bu ancak, yükselen şeyin benzetilmesi üzerinedir: yükselen toz ve duman. Ve inşâd etti:
لَبينما نحنُ نرجو أن نصبِّحكم  *** إذْ ثار منكم بنصف الليل عَكُّوبُ([23])
Ve gördüğün şeddeli okunuş, şiir zaruretindendir.

(**عكد**) **العين** ve **الكاف** ve **الدال** tek bir sahih asıldır; kendinden öncekinin delâlet ettiği şeye benzer şeye delâlet eder. O hâlde **العكدة([24])**: dilin köküdür. Ve denir: **اعتكَدَ الشيءَ**; ona yapıştığı zaman([25]).
İbnü’l-A‘râbî dedi: ve o, **عَكَدة اللِّسان**’dan türetilmiştir. Ama söyleyenin sözü:
سَيَصْلَى به القومُ الذين عُنُوا بها  *** وإلاّ فمعكودٌ لنا أمُّ جندبِ([26])
Mânâsı: muhakkak o, bize mümkün, hazırlanmış, üzerinde toplanılmıştır. Ve **أمّ جندب**: zorbalık ve zulümdür. Ve kalbin köküne **عَكَدة** denir.
Ve babdandır: **عَكَدَ الضبُّ عَكَداً**; semirdiği ve eti kalınlaştığı zaman. Dedi: ve **العَكد([27])** **الكِدْنة** menzilesindedir; o, semizliktir. Ve denir: muhakkak **العَكَد** bitkide onun kalınlığı ve çokluğudur. Ve **شجرٌ عكِدٌ**; yani bir kısmı bir kısmı üstüne kuru*dur. Ve **ناقة عَكِدةٌ**: semizlikçe birbirine bitişik. Ve denir: **استعكد الضبُّ**; bir taşa veya deliğe sığındığı zaman. Tırimmâh dedi:
إذا استعكدتْ منه بكلِّ كُدَايةٍ  *** من الصَّخر وافاها لدى كلِّ مسرَحِ([28])
Ve **عُكِد**; **حُبِس** gibi. Ve hazırlanmış şey **معكود**dur.

(**عكر**) **العين** ve **الكاف** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; kendinden öncekinin toplanma ve yığılmadan delâlet ettiği şeye benzer şeye delâlet eder. Denir: **اعتكر الليلُ**; karalığı karıştığı zaman. Dedi:
* تطاوَلَ اللَّيلُ علينا واعتَكَرْ *
Ve denir: **اعتَكَر المطرُ بالمكان**; şiddetlendiği ve çoğaldığı zaman. Ve **اعتكرت الرِّيح بالتُّرَاب**; onu getirdiği zaman.
Ve babdandır **العَكر**: zeytinin tortusu. Denir: **عَكِرَ الشَّرَاب يَعْكَر عكَراً**. Ve ben onu **عكَّرتُه**: onda **عَكراً** kıldım.
Ve babdandır: **عكر على قِرنِه**; yani büktü; çünkü bunu yaptığı zaman ona doğru sıkışıp toplanan gibidir. Dedi:
يازِمْلُ إنِّي إن تكن لي حادياً  *** أعْكِر عليك وإن تَرُغْ لا نَسْبِقِ([29])
Ve denir: onun **مَعْكِر**’i yoktur; yani dönüş yeri ve bükülme yeri. Ve denir: **المَعكِر**: şeyin köküdür. Ve o, sahih kıyastır; çünkü her şey köküne doğru sıkışıp toplanır. Ve falan **عِكْرِه**’ne döndü; yani köküne. Ve derler: "**عادت لعِكرِها لَمِيسُ**". Ve babdandır: **العَكَر**: beş yüzün üstünde develerden büyük sürü. Dedi:
* فيهِ الصَّوَاهلُ والراياتُ والعَكَرُ *
Ve parçaya **عَكَرة** denir; çoğulu **عَكَر**. Ve belki harflerin sayısında artırdılar, mânâ birdir: **العَكَرْكَرُ** denir: kalın süt. Dedi:
فجاءَهُمْ باللَّبَنِ العَكَرْكَرِ([31]) *** عِضٌّ لئيمُ المنتمَى والمَفْخَرِ([30])
İbn Düreyd([32]) zikretti: **تعاكر القوم**: bir husumette veya benzerinde karıştılar.

(**عكز**) **العين** ve **الكاف** ve **الزاء** kendinden önceki baba yaklaşan bir asıldır. Düreydî([33]) dedi: **العَكْز**: büzülmedir. Denir: **عَكِزَ يَعْكَزُ عَكْزاً**. Ama **العُكَّازَة**; ben onun Arapça olduğunu sanıyorum; ve belki o, bununla adlandırılmıştır; çünkü parmaklar, kavradığı zaman onun üzerinde toplanır. Ve bu uzak değildir.

(**عكس**) **العين** ve **الكاف** ve **السين** tek bir sahih asıldır; daha önce zikredilen toplanma ve toplama gibi şeye delâlet eder.
Halîl dedi: sütten **العَكيس**: üzerine içyağı dökülen süttür. Dedi:
فلما سقيناها العَكِيس تَمَلأَّتْ *** مذاخِرُها وارفضَّ رَشْحاً وريدُها([34])
**المذاخر**: yiyeceği depolayan bağırsaklardır.
Ve babdandır: **العَكْس**. Halîl dedi: o, şeyin sonunu onun başına döndürmendir; ve o, bükme gibidir. Ve denir: yürüyüşünde **تعكَّسَ**. Ve denir: **العَكس**: devenin elini bağlamak ve ikisini onun boynuyla birleştirmek; böylece başını kaldıramaz. Ve denir: "**مِن دون ذلك الأمر عِكاسٌ**"; yani birbirine dönme ve geri çekilme.

(**عكش**) **العين** ve **الكاف** ve **الشين** sahih bir asıldır; daha önce geçen toplanma gibi şeye delâlet eder. Denir: **عَكِشَ شعرُه**; keçeleştiği zaman. Ve **شعر مُتَعكِّش**; ve muhakkak **تَعكَّش**. Düreyd dedi:
تمنَّيْتَنِي قيسَ بنَ سعدٍ سفاهةً *** وأنت امرؤٌ لا تحتويك المَقَانبُ
وأنت امرؤٌ جعد القفا متعكِّشٌ  *** من الأَقِطِ الحَوليِّ شَبْعان كانبُ([35])
İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
إذ تَسْتَبِيك بفاحمٍ متعكّشٍ  *** فُلَّتْ مَدَاريهِ أحَمُّ رَفَالُ
Ve bu, bitkide de söylenebilir. Denir: **نباتٌ عكِشٌ**; dolandığı zaman. Ve muhakkak **عَكِشَ عَكَشاً**. Babda zikredilen şey, bütün bunlara dönmektedir.
Ve Halîl’in kitabında: bu bina ihmâl edilmiştir. Ve bâblardan bir bâb, âlimden şâz olabilir. Ve söz bundan daha çoktur.

(**عكص**) **العين** ve **الكاف** ve **الصاد** kendinden öncekinin yakınıdır; ancak onda bir mânâ ziyadesi vardır; o da şiddettir. Ferrâ dedi: **رجل عَكِصٌ**; yani yaratılışı sert, kötüsü. Ve **عَكَصُ الرَّمل**: onun gevşekliğinin şiddetidir. Denir: **رملةٌ عَكِصَةٌ**.

(**عكف**) **العين** ve **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; **مقابلةٍ([36])** ve hapsetmeye delâlet eder. Denir: **عَكَفَ يَعْكُفُ ويَعْكِفُ عُكوفاً**; ve bu, bir şeye yönelmen, ondan ayrılmaman demektir. Dedi:
فهن يعكفن به إذا *حجا *** عَكْف النَّبيط يلعبون الفَنْزَجا([37])
Ve denir: **عكفَت الطَّيرُ بالقتيل**. Amr dedi:
تركنا الخيلَ عاكفةً عليه  *** مقلَّدةً أعنّتها صُفُونا([38])
Ve **العاكف**: **المعتكف**. Ve babdandır: cevherin dizildiği dizmeye onların sözü: **عُكّف تعكيفاً**. Dedi:
وكأنَّ السُّمُوطَ عَكَّفَها السِّلْـ  *** كُ بعِطْفَيْ جَيداءَ أمِّ غزالِ([39])
Ve **المعكوف**: hapsedilmiş. İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: **ما عَكَفَكَ من كذا**; yani seni bundan ne hapsetti. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أنْ يَبْلُغَ مَحِلَّه﴾ [الفتح 25].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ك س
كلام معكوس‏:‏ مقلوب والحدّ يطّرد ويعكس‏.‏
وسمعتهم يقولون‏:‏ لا تعكّس لمن تكلّم بغير صواب‏.‏
والسكران يتعكّس في مشيته‏.‏
ودون ذلك مكاس وعكاس أي مرادة ومراجعة وقيل‏:‏ هو أن تأخذ بناصيته ويأخذ بناصيتك‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ اعكسوا أنفسكم عكس الخيل باللجم ‏"‏ أي ردّوها‏.‏

##### Türkçe

ع ك س
**كلام معكوس**: ters çevrilmiş; ve sınır (tanım) düzenli olarak yürür ve tersine döner.
Onların şöyle dediklerini işittim: “Doğru olmayanla konuşan kimseye **لا تعكّس**.”
Sarhoş, yürüyüşünde **يتعكّس**.
Bunun aşağısında **مكاس** ve **عكاس** vardır; yani karşılıklı çekişme ve karşılıklı geri dönme. Ve denildi ki: O, onun perçeminden tutmandır ve onun da senin perçeminden tutmasıdır.
Hadiste: “**اعكسوا أنفسكم عكس الخيل باللجم**” yani onu geri çeviriniz.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَكَسَ الشيء يَعْكِسُه عَكْساً فانْعَكَسَ: ردّ آخره على أَوّله؛ وأَنشد الليث:
وهُنَّ لَدَى الأَكْوارِ يُعْكَسْنَ بالبُرَى،
على عَجَلٍ منها، ومنهنّ يُكْسَعُ
ومنه عَكْسُ البلِيَّة عند القبر لأَنهم كانوا يَرْبِطُونها معكوسة الرأْس إِلى ما يلي كَلْكَلَها وبَطنَها،ويقال إِلى مؤخّرها مما يَلي ظهرها ويتركونها على تلك الحال حتى تموت. وعَكَسَ الدابةَ إِذا جَذَب رأْسها إِليه لترجع إِلى ورائها القَهْقَرَى. وعَكَس البعير يَعْكِسُه عَكْساً وعِكاساً: شدَّ عُنقه إِلى إِحدى يديه وهو بارك، وقيل: شدَّ حبلاً في خَطْمه إِلى رُسْغِ يديه لِيَذِلَّ؛ والعِكاس: ما شدَّه به. وعَكَسَ رَأْسَ البعير يعكِسه عَكْساً: عَطَفَه؛ قال المتلمس:
جاوَزْتُها بِأَمُونٍ ذات مَعْجَمَةٍ،
تَنْجُو بكَلْكَلِها، والرأْسُ مَعْكُوسُ
والعَكْس أَيضاً: أَن تعكِس رأْسَ البعير إِلى يدِه بِخِطام تُضيِّق بذلك عليه. وقال الجعدي: العَكْس أَن يجعل الرجلُ في رأْس البعير خِطاماً ثم يَعْقِده إِلى ركبته لئلا يَصُول. وفي حجيث الربيع بن خُثَيم: اعكِسُوا أَنفسكم عَكْس الخيل باللُّجُم؛ معناه اقدَعُوها وكُفُّوها ورُدُّوها. وقال أَعرابي من بني نُفَيْل: شَنَقْتُ البعيرَ وعَكَسته إِذا جذَبتَ من جَريرِه ولَزِمْت من رأْسه فَهَمْلَج. وعَكَس الشيءَ: جذَبه إِلى الأَرض.وتَعَكَّسَ الرجلُ: مَشَى مَشْيَ الأَفْعَى، وهو يتعَكَّس تعكُّساً كأَنه قد يَبِسَت عروقه. وربما مَشَى السكران كذلك. ويقال: من دون ذلك عِكاس ومِكاس، وهو أَن تأْخذ بناصيته ويأْخذ بناصيتك. ورجل متَعَكِّس: مُتَثَنِّي غُضُونِ القفا؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
وأَنتَ امرُؤٌ جَعْدُ القَفا مُتَعَكِّسٌ،
من الأَقِطِ الحَوْلِيِّ شَبْعانُ كانِبُ
وعَكَسَه إِلى الأَرض: جذبه وضَغَطه ضَغْطاً شديداً. والعَكيس من اللَّبن: الحَلِيبُ تُصَبُّ عليه الإِهالة والمَرَق ثم يشرب، وقيل: هو الدقيق يصب عليه الماء ثم يشرب؛ قال أَبو منصور الأَسدي:
فلمَّا سَقَيناها العَكِيسَ تَمَدَّحَتْ
خَواصِرُها، وازْدادَ رَشْحاً ورِيدُها
ويقال منه: عَكَسْت أَعكِسُ عَكْساً، وكذلك الاعتكاس؛ قال الراجز: جَفْؤُكَ ذا قِدْرَك للضِّيفانِ،
جَفْأً على الرُّغْفانِ في الجِفانِ،
خيرُّ من العَكِيسِ بالأَلْبانِ
والعَكْسُ: حبس الدابة على غير علف.
والعُكاس: ذكرَ العَنْكبوت؛ عن كراع.
والعَكِيسُ: القَضِيبُ من الحَبَلَة يُعْكَسُ تحت الأَرض إِلى موضع آخر.

##### Türkçe

**عَكَسَ** şeyi **يَعْكِسُه** **عَكْساً**; böylece **فانْعَكَسَ**: sonunu başına döndürdü;

ve **اللَّيْث** inşad etti:
وهُنَّ لَدَى الأَكْوارِ يُعْكَسْنَ بالبُرَى،
على عَجَلٍ منها، ومنهنّ يُكْسَعُ

Bundan: kabir yanında **عَكْسُ البلِيَّة**; çünkü onlar onu başı ters çevrilmiş olarak göğsüne ve karnına bitişik olana bağlarlardı; ve denilir: sırtına bitişik olan şeyden arka tarafına (bağlarlardı); ve onu o hâl üzere, ölene kadar bırakırlardı. Ve **عَكَسَ** biniti: başını kendine çektiği zaman; böylece geriye doğru, geri geri dönsün diye. Ve **عَكَسَ** deveyi **يَعْكِسُه** **عَكْساً** ve **عِكاساً**: o çökmüş iken boynunu iki elinden birine doğru sıktı; ve denildi: zelil olsun diye burnuna bir ip bağlayıp onu iki elinin bileğine (doğru) sıktı; ve **العِكاس**: onunla sıktığı şeydir. Ve **عَكَسَ** devenin başını **يعكِسه** **عَكْساً**: onu büktü; **المتلمس** dedi:
جاوَزْتُها بِأَمُونٍ ذات مَعْجَمَةٍ،
تَنْجُو بكَلْكَلِها، والرأْسُ مَعْكُوسُ

Ve **العَكْس** ayrıca: bir **خِطام** ile devenin başını eline doğru ters çevirmen; bununla ona daraltırsın. Ve **الجعدي** dedi: **العَكْس**: kişinin devenin başına bir **خِطام** yapması, sonra onu saldırmasın diye dizine bağlamasıdır. Ve **حجيث الربيع بن خُثَيم**’de: **اعكِسُوا أَنفسكم عَكْس الخيل باللُّجُم**; manası: onu (nefsi) engelleyiniz, onu tutunuz ve onu geri çeviriniz. Ve **بني نُفَيْل**’den bir a‘râbî dedi: **شَنَقْتُ البعيرَ وعَكَسته**: onun yularından çektiğin ve başından yapıştığın zaman; böylece o hızlı yürüdü. Ve **عَكَسَ** şeyi: onu yere doğru çekti. Ve **تَعَكَّسَ** adam: engereğin yürüyüşü gibi yürüdü; o **يتعَكَّس** **تعكُّساً**; sanki damarları kurumuş gibidir. Ve bazen sarhoş da böyle yürür. Ve denilir: bunun aşağısında **عِكاس** ve **مِكاس** vardır; o da: sen onun perçeminden tutarsın, o da senin perçeminden tutar. Ve **رجل متَعَكِّس**: ensenin kıvrımlarını bükmüş olan; ve **ابن الأَعرابي** inşad etti:
وأَنتَ امرُؤٌ جَعْدُ القَفا مُتَعَكِّسٌ،
من الأَقِطِ الحَوْلِيِّ شَبْعانُ كانِبُ

Ve onu yere doğru **عَكَسَه**: onu çekti ve onu şiddetli bir sıkma ile sıktı. Ve sütten **العَكيس**: üzerine içyağı ve et suyu dökülen, sonra içilen süttür; ve denildi: o, üzerine su dökülen, sonra içilen undur; **أَبو منصور الأَسدي** dedi:
فلمَّا سَقَيناها العَكِيسَ تَمَدَّحَتْ
خَواصِرُها، وازْدادَ رَشْحاً ورِيدُها

Ve ondan denilir: **عَكَسْت** **أَعكِسُ** **عَكْساً**; ve كذلك **الاعتكاس**; **الراجز** dedi:
جَفْؤُكَ ذا قِدْرَك للضِّيفانِ،
جَفْأً على الرُّغْفانِ في الجِفانِ،
خيرُّ من العَكِيسِ بالأَلْبانِ

Ve **العَكْسُ**: biniti yem olmaksızın hapsetmektir.
Ve **العُكاس**: örümceğin erkeği; **كراع**’dan.
Ve **العَكِيسُ**: **الحَبَلَة**’den olan çubuktur; yer altında başka bir yere doğru **يُعْكَسُ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ك س * * العَكْسُ * ردك الشيء إلى أوله

##### Türkçe

* ع ك س * * **العَكْسُ** * bir şeyi onun evveline geri döndürmendir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العكس، كالضرب: قلب الكلام، فإن جاء كالأول فهو المستوي، كقولهم: باب وخوخ ودعد، وهو مشهور عند البيانيين، وقيل: يراد بقلب الكلام ونحوه أن يؤتى في الإيراد من غير ترتيب. والعكس: رد آخر الشيء على أوله، وقد عكسه يعكسه، من حد ضرب. والعكس: أن تشد حبلا في خطم البعير إلى رسغ يديه ليذل، وقال الجعدي: هو أن تجعل في رأسه خطاما ثم تعقده على ركبته لئلا يصول. وقال أعرابي: شنقت البعير، وعكسته، إذا جذبت من جريره ولزمت من رأسه فهملج، وذلك الحبل: عكاس، ككتاب. وقيل عكس الدابة، إذا جذب رأسها إليه، لترجع إلى ورائها القهقرى، وقال ابن القطع: عكس البعير يعكسه عكسا وعكاسا: شد عنقه إلى إحدى يديه وهو بارك. والعكس: أن تصب العكيس في الطعام، وهو، أي العكيس، لبن يصب على مرق كائنا ما كان. والعكيس أيضا: القضيب من الحبلة يعكس تحت الأرض إلى موضع آخر، نقله الجوهري، ولو قال: والقضيب من الحتلة، إلى آخره، لأصاب. والعكيس من اللبن: الحليب تصب عليه الإهالة والمرق فيشرب، عن الأصمعي، وقيل: هو الدقيق يصب عليه ثم يشرب، وهذا عن أبي عبيد، قال منظور الأسدي:
  فلما سقيناها العكيس تمـدحـت                      خواصرها وازداد رشحا وريدها هكذا أنشده الأزهري. قلت: وهو من أبيات الحماسة، في قصيدة للراعي النميري، يخاطب فيها ابن عمه الخنزر، وفيها: تملأت مذاكرها. والعكيسة بهاء، من الليالي: الظلماء. والعكيسة: الكثير من الإبل، نقلها الصاغاني. وتعكس الرجل في مشيته: مشى مشي الأفعى، كأنه يبست عروقه، وربما مشى السكران كذلك. ويقال: دون هذا الأمر، عكاس ومكاس، بكسرهما، أي مرادة ومراجعة. وقيل: هو أن تأخذ بناصيته ويأخذ بناصيتك، أو هو إتباع. وانعكس الشيء مطاوع عكسه. واعتكس، مثل انعكس، أنشد الليث:
  طافوا به معتكسـين نـكـسـا                      عكف المجوس يلعبون الدعكسا ومما يستدرك عليه: عكس رأس البعير يعكسه: عطفه، قال المتلمس:
  جاوزتها بأمن ذات معـجـمة                      تنجو بكلكلها والرأس معكوس وفي حديث الربيع بن خيثم: اعكسوا أنفسكم عكس الخيل باللجم أي اقدعوها وكفوها وردوها. وعكس الشيء: جذبه إلى الأرض فضغطه شديدا ثم ضرب به الأرض، وكذلك عترسه. واعتكس اللبن، مثل عكس. والعكس: حبس الدابة على غير علف. والعكاس، كغراب: ذكر العنكبوت، عن كراع، ورواه غيره بالشين، وضبطه كرمان، كما سيأتي. وعكس به، مثل عسك به، نقله الصاغاني، أي لزمه ولصق به. ورجل متعكس: متثن غضون القفا، وأنشد ابن الأعرابي:

  وأنت امرؤ جعد القفا متعكـس                      من الأقط الحولي شبعان كانب ويقال: لمن تكلم بغير صواب: لا تعكس. كذا في الأساس. وعكس الرجل، كفرح: ضاق خلقه. وعكس: بخل. وعكس: بخل. وعكس الشعر: تلبد، ويروى بالشين أيضا، كما قاله ابن القطاع، وسيأتي في موضعه. والمعاكسة في الكلام ونحوه، كالعكس. وانعكاس الحال: انقلابه. والعكس: المقت، ويجمع على عكوس.

##### Türkçe

**العكس**، **كالضرب**: sözün ters çevrilmesi; eğer birincisi gibi gelirse o **المستوي**’dir; onların “**باب** ve **خوخ** ve **دعد**” demeleri gibi. Ve o, **البيانيين** katında meşhurdur. Ve denildi: sözün ters çevrilmesi ve benzerinden murat, iradede tertip olmaksızın getirilmesidir.

Ve **العكس**: şeyin sonunu başına döndürmektir. Ve onu ters çevirdi: **يعكسه**; **من حد ضرب**.

Ve **العكس**: deveye zelil olsun diye, devenin burnuna (yularına) bir ipi, ellerinin bileğine bağlayarak sıkmaktır. Ve **الجعدي** dedi: o, başına bir burunluk yapman, sonra onu dizine bağlamandır; saldırmasın diye. Ve bir bedevî dedi: “Deveyi **شنقت** ettim ve onu **عكسته** ettim”; yani ipinden çektim ve başından yapıştım da o, hızlı yürüdü; ve o ip: **عكاس**’tır, **ككتاب**.

Ve denildi: **عكس الدابة**; yani başını kendine çekti; geriye doğru, geri geri dönsün diye. Ve **ابن القطع** dedi: **عكس البعير يعكسه عكسا وعكاسا**: o, çökmüş iken boynunu ellerinden birine doğru bağladı.

Ve **العكس**: yemeğe **العكيس** dökmendir; ve o, yani **العكيس**, her ne olursa olsun, et suyunun üzerine dökülen süttür.

Ve **العكيس** ayrıca: **الحبلة**’den bir çubuktur; yer altında başka bir yere doğru ters çevrilir; onu **الجوهري** nakletti. Ve eğer “ve **الحتلة**’den çubuk” deseydi, sonuna kadar, isabet ederdi.

Ve sütten **العكيس**: üzerine iç yağı ve et suyu dökülen süt; sonra içilir; **الأصمعي**’den. Ve denildi: o, üzerine dökülen undur; sonra içilir; ve bu, **أبي عبيد**’dendir. **منظور الأسدي** dedi:

  “Onu **العكيس** ile sulayınca övündü;
  böğürleri genişledi ve şah damarı daha çok terledi.”

Böylece onu **الأزهري** rivayet etti. Dedim: o, **الحماسة** beyitlerindendir; **الراعي النميري**’nin bir kasidesinde; onda amcaoğlu **الخنزر**’e hitap eder; ve onda: “**تملأت مذاكرها**”.

Ve **العكيسة** (ه ile), gecelerden: karanlık olan.

Ve **العكيسة**: develerin çok olanı; onu **الصاغاني** nakletti.

Ve adam yürüyüşünde **تعكس** etti: yılan yürüyüşü gibi yürüdü; sanki damarları kurumuştu; ve bazen sarhoş da böyle yürür.

Ve denilir: bu işin altında **عكاس** ve **مكاس** vardır; ikisi de kesre ile; yani çekişme ve geri dönme. Ve denildi: o, onun perçeminden alman ve onun da senin perçeminden almasıdır; yahut o, izlemektir.

Ve **انعكس** olan şey, **عكسه**’nin mutavaatı (edilgen karşılığı)dır. Ve **اعتكس**; **انعكس** gibi. **الليث** şu beyti okudu:

  “Onun etrafında ters dönmüşler olarak dolaştılar, baş aşağı;
  Mecûsîlerin **الدعكسا** ile oynayarak ibadet etmeleri gibi.”

Ve üzerinde istidrâk edilenlerdendir: devenin başını **عكس** etti, **يعكسه**: onu büktü. **المتلمس** dedi:

  “Onu, işaretli bir dişi deve ile güven içinde geçtim;
  göğsüyle seni kurtarır, baş ise ters çevrilmiştir.”

Ve **الربيع بن خيثم** hadîsinde: “Kendinizi, atların gemlerle ters çevrilmesi gibi **اعكسوا** edin”; yani onları engelleyin, geri çevirin ve döndürün.

Ve **عكس** etti şeyi: onu yere çekti, şiddetle bastırdı, sonra onunla yere vurdu; ve **عترسه** de böyledir.

Ve süt **اعتكس** etti; **عكس** gibi.

Ve **العكس**: hayvanı yem olmaksızın hapsetmektir.

Ve **العكاس**، **كغراب**: örümceğin erkeği; **كراع**’dan. Ve başkası onu **بالشين** ile rivayet etti; ve onu **كرمان** gibi ضبط etti; ileride geleceği üzere.

Ve onunla **عكس** etti; **عسك** ile gibi; onu **الصاغاني** nakletti; yani ona yapıştı ve ona yapışıp kaldı.

Ve **متعكس** bir adam: ensenin kırışıklıkları bükülmüş olan. Ve **ابن الأعرابي** şu beyti okudu:

  “Ve sen, ensesi kıvırcık, **متعكس** bir kimsesin;
  yıllık kuruttan tok, **كانب**.”

Ve doğru olmayanla konuşana denilir: “**لا تعكس**.” Böylece **الأساس**’ta.

Ve adam **عكس** etti, **كفرح**: huyu daraldı.

Ve **عكس**: cimrilik etti.

Ve **عكس**: cimrilik etti.

Ve saç **عكس** etti: keçeleşti; **بالشين** ile de rivayet olunur; **ابن القطاع**’ın dediği gibi; ve yerinde gelecektir.

Ve sözde ve benzerinde **المعاكسة**: **العكس** gibidir.

Ve hâlin **انعكاس**’ı: onun tersine dönmesidir.

Ve **العكس**: buğzdur; ve **عكوس** üzerine cem‘ olunur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَكَسَهُ
1 عَكَسَهُ ذ , aor. عَكِسَ , (A, * Msb, K, *) inf. n. عَكْسٌ, (S, A, O, Msb, K,) He reversed it; made the last part of it to be first, and the first to be last; or turned it kind part before, and fore part behind. (S, A, O, Msb, K.) [Hence,] عَكَسَ الكَلَامَ وَنَحْوَهُ, (A, O, K,) aor. and inf. n. as above, (O,) He inverted, reversed, converted, or transposed, the language or sentence, and the like; [as, for instance, a word;] he changed its order by inversion or transposition: (A, O, K:) sometimes a word, when this is done, remains as at first; as in the instances of بَابٌ and خَوْخٌ and عَكَوْكَعٌ: (TA:) or he perverted its order (TA) [or its meaning: see مَعْكُوسٌ]. [Hence the phrase بِالْعَكْسِ Vice versâ.] One says to him who speaks wrongly, لاَ تَعْكِسْ [Pervert not thou]. (A.) And ↓ مُعَاكَسَةٌ with respect to language and the like is like عَكْسٌ. (TA.) ― -b2- [Hence, said of a mirror and the like, It reflected it; namely, an object before it; because the object seen in it is reversed.] ― -b3- From the first of the significations mentioned above is derived the expression [used by the Arabs in the “ Time of Ignorance ”], عَكْسُ البَلِيَّةِ عِنْدَ القَبْرِ [The tying, with her head turned backwards, of the she-camel that is left to die at the grave in which her master is buried]; because they used to tie her with her head turned backwards towards the part next her breast and belly, or, as some say, towards her hinder part next the back, and to leave her in that state until she died. (S, O.) And [hence, app.,] العَكْسُ also signifies The confining a beast (دَابَّة) without fodder. (TA.) You say also, عَكَسَ رَأْسَ البَعِيرِ, aor. عَكِسَ , He turned the head of the camel [app. meaning backwards]. (TA.) And عَكَسَ البَعِيرَ, (IKtt, O, L, Msb,) aor. عَكِسَ , (Msb, [in the L, عَكُسَ , which is evidently a mistranscription,]) inf. n. عَكْسٌ (S, IKtt, O, L, K) and عِكَاسٌ, (IKtt, L,) He tied the camel's neck to one of his fore legs while he was lying down: (IKtt, L, Msb:) or he tied the camel's fore shank to his (the camel's) arm with a rope, and then turned back the rope beneath his belly and tied it to his flank: (IDrd, O:) or he tied a cord in the fore part of the nose, or mouth, of the camel, (S, O, K,) [attaching it] to his fore legs, (K,) or to the pastern of [each of] his fore legs, (S, O,) to render him submissive, or tractable: (S, K:) or he put a halter (خِطَام) upon the head of the camel, and then tied it in a knot upon his knee, to prevent his being impetuous: (El-Jaadee:) or, accord. to an Arab of the desert, he pulled the rein (جَرِير) of the camel, and kept fast hold of his head, so that he went an easy and a quick pace: and عَكَسَ الدَّابَّةَ is said to signify he pulled the head of the beast towards him, to make him go backwards. (TA.) ― -b4- عَكَسْتُ عَلَيْهِ أَمْرَهُ i. q. رَدَدْتُهُ عَلَيْهِ [I reversed to him his affair, or case; I made his affair, or case, to become the contrary of what it was to him]. (Msb.) ― -b5- عَكَسْتُهُ عَنْ أَمْرِهِ I prevented him from executing his affair. (Msb.) It is said in a trad. of Er-Rabeea Ibn-Kheythem, (TA,) اِعْكِسُوا أَنْفُسَكُمْ عَكْسَ الخَيْلِ بِاللُّجُمِ Rein in, or refrain, (TA,) or turn back, (A, TA,) yourselves [as one reins in, &c., horses by means of the bits and bridles]. (TA.) ― -b6- And عَكَسَ الشَّىْءَ He pulled the thing towards the ground, and pressed it, or squeezed it, hard, then smote the ground with it. (TA.) -A2- One says also, عَكَسْتُ, aor. عَكِسَ , inf. n. عَكْسٌ, [app. meaning I poured milk upon broth; for it is said to be] from عَكِيسٌ in the first of the senses assigned to it below: (O:) or العَكْسُ signifies the pouring عَكِيس, meaning as first expl. below, upon طَعَام [or food]: (K:) and اللَّبَنَ ↓ اِعْتَكَسَ signifies the same as عَكَسَ: (TA:) [or both of these verbs are intrans.;] عَكَسَ and اعتكس from عَكِيسٌ signify the same [app. without اللَّبَنَ]. (JM.)

عكّس
2 عكّس ذ , inf. n. تَعْكِيسٌ, [He said the contrary of what he meant; spoke ironically.] (A and Mgh in art. حرس. [In the former, تعكيس is coupled with تَهَكُّمٌ, which signifies the same.])

٣
3 مُعَاكَسَةٌ ذ and عِكَاسٌ [are inf. ns. of عَاكَسَ]: for the former see 1, near the beginning. ― -b2- دُونَ ذٰلِكَ الأَمْرِ عِكَاسٌ وَمِكَاسٌ (S, A, * O, K) means [In the way to the accomplishment of that affair is] a striving to turn [therefrom]: (A, TA:) or a mutual seizing of the forelock: (A, O, K, TA:) [عِكَاسٌ and مِكَاسٌ may signify alike:] or مكاس is an imitative sequent. (O, * K, * TK.)

تعكّس فِى مِشْيَتِهِ
5 تعكّس فِى مِشْيَتِهِ ذ [He moved along like the viper in his gait;] he went along like the viper, (Lth, O, K, TA,) as though his veins had become dry, or stiff: said of a man: sometimes a drunken man goes along thus. (Lth, O, TA.)

انعكس
7 انعكس ذ , said of a thing, i. q. ↓ اعتكس; (O, K;) each is quasi-pass. of عَكَسَهُ [and signifies, therefore, It became reversed; the last part of it became first, and the first last; or it became turned hind part before, and fore part behind: it (language) became inverted, reversed, converted, or transposed: or its order, or meaning, became perverted]. (TA.) You say, الحَدٌّ يَطَّرِدُ وَيَنْعَكِسُ [The definition is of uniform, or general, application, and may become inverted, or converted: for instance, you may say, “ a man is a rational animal, ” and “ a rational animal is a man ”]. (A, TA. [See also العَكْسُ in Kull p. 255.]) You say also, انعكس الحَالُ The state, or condition, became reversed. (TA.)

8 اـِعْتَكَسَ see 7: -A2- and see also 1, last sentence.

عَكْسٌ
[ عَكْسٌ ذ , an inf. n. used as an epithet in which the quality of a subst. predominates; The reverse either in respect of order or of sense, i. e. the converse or the contrary, of a proposition &c. You say, هٰذَا عَكْسُ هٰذَا This is the reverse, &c., of this.]

عِكَاسٌ
عِكَاسٌ ذ The cord which is tied in the fore part of the nose, or mouth, of a camel, (S, O, K,) [and attached] to his fore legs, (K,) or to the pastern of [each of] his fore legs, (S, O,) to render him submissive, or tractable: (S, K:) the cord mentioned in explanations of عَكَسَ البَعِيرَ [q. v.]. (S, O, K.)

عَكِيسٌ
عَكِيسٌ ذ Milk poured upon broth, (O, K,) in whatever state it [the former] be. (O.) And (O, K) Fresh milk with اـِهَالَة [or melted fat, &c.,] poured upon it, after which it is drunk: (S, O, K:) or flour upon which it is poured, and which is then drunk. (A'Obeyd, TA.) -A2- Also A shoot of a grape-vine that is reversed (يُعْكَسُ) under the ground to [come forth at] another place. (S, O, K.) ― -b2- لَيْلَةٌ عَكِيسَةٌ A dark night. (O, K.) ― -b3- اـِبِلٌ عَكِيسَةٌ Many camels. (O, K.)

كَلَامٌ مَعْكُوسٌ
كَلَامٌ مَعْكُوسٌ ذ Language, or a sentence, inverted, reversed, converted, or transposed: (A:) or perverted in order, or in meaning. (Msb.)

##### Türkçe

عَكَسَهُ
1 **عَكَسَهُ** **ذ** , muzâri‘ı **عَكِسَ** , (A, * Msb, K, *) mastarı **عَكْسٌ**, (S, A, O, Msb, K,) Onu tersine çevirdi; onun son kısmını ilk yaptı ve ilk kısmını son yaptı; yahut onun arka kısmını öne, ön kısmını arkaya çevirdi. (S, A, O, Msb, K.) [Bundan dolayı,] **عَكَسَ الكَلَامَ وَنَحْوَهُ**, (A, O, K,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (O,) Sözü veya cümleyi ve benzerini tersine çevirdi, altüst etti, dönüştürdü yahut yer değiştirdi; [meselâ bir kelimeyi;] ters çevirme veya yer değiştirme ile onun tertibini değiştirdi: (A, O, K:) bazen bir kelime, bu yapıldığında, ilk hâli üzere kalır; **بَابٌ** ve **خَوْخٌ** ve **عَكَوْكَعٌ** örneklerinde olduğu gibi: (TA:) yahut onun tertibini bozdu (TA) [yahut onun mânâsını: **مَعْكُوسٌ**’a bak]. [Bundan dolayı **بِالْعَكْسِ** “Vice versâ” ibaresi.] Yanlış konuşana şöyle denir: **لاَ تَعْكِسْ** [Sen bozma]. (A.) Ve dil ve benzeri hakkında ↓ **مُعَاكَسَةٌ**, **عَكْسٌ** gibidir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, ayna ve benzeri hakkında denir ki: Onu yansıttı; yani önündeki bir nesneyi; çünkü onda görülen nesne tersine çevrilmiştir.] ― -b3- Yukarıda zikredilen mânâların birincisinden, [Arapların “Câhiliye Zamanı”nda kullandıkları] **عَكْسُ البَلِيَّةِ عِنْدَ القَبْرِ** tabiri türetilmiştir [efendisinin gömüldüğü kabir yanında ölüme terk edilen dişi devenin, başı geriye çevrilmiş olarak bağlanması]; çünkü onu, başı göğsü ve karnına yakın tarafa doğru geriye çevrilmiş olarak, yahut bazılarının dediğine göre, sırtına yakın arka tarafına doğru, bağlarlar ve o hâl üzere ölünceye kadar bırakırlardı. (S, O.) Ve [buradan, görünüşe göre,] **العَكْسُ** ayrıca, bir hayvanı (**دَابَّة**) yemsiz hapsetmek mânâsına gelir. (TA.) Yine dersin: **عَكَسَ رَأْسَ البَعِيرِ**, muzâri‘ı **عَكِسَ** , Devenin başını [görünüşe göre geriye doğru] çevirdi. (TA.) Ve **عَكَسَ البَعِيرَ**, (IKtt, O, L, Msb,) muzâri‘ı **عَكِسَ** , (Msb, [L’de **عَكُسَ**; bu açıkça bir yanlış yazımdır,]) mastarı **عَكْسٌ** (S, IKtt, O, L, K) ve **عِكَاسٌ**, (IKtt, L,) Deve yatarken onun boynunu ön ayaklarından birine bağladı: (IKtt, L, Msb:) yahut devenin ön incik kısmını (devenin) koluna bir iple bağladı, sonra ipi karnının altından geriye çevirdi ve böğrüne bağladı: (IDrd, O:) yahut devenin burnunun yahut ağzının ön kısmına bir ip bağladı, (S, O, K,) [onu] ön ayaklarına, (K,) yahut ön ayaklarının [her birinin] bilek kısmına, (S, O,) onu boyun eğdirici yahut uysal kılmak için: (S, K:) yahut devenin başına bir yular (**خِطَام**) taktı, sonra onu dizinin üzerine düğümledi; onun atılgan olmasını engellemek için: (El-Jaadee:) yahut bir bedevîye göre, devenin yular ipini (**جَرِير**) çekti ve başını sıkıca tuttu; böylece o, kolay ve hızlı bir yürüyüşle yürüdü: ve **عَكَسَ الدَّابَّةَ** denir ki, hayvanın başını kendine doğru çekti; onu geriye doğru yürütmek için. (TA.) ― -b4- **عَكَسْتُ عَلَيْهِ أَمْرَهُ** , **رَدَدْتُهُ عَلَيْهِ** ile aynı mânâdadır [Onun işini/durumunu ona tersine çevirdim; onun işini/durumunu, ona göre olduğu şeyin zıddı hâline getirdim]. (Msb.) ― -b5- **عَكَسْتُهُ عَنْ أَمْرِهِ** Onu işini icra etmekten alıkoydum. (Msb.) Er-Rabîa İbn-Haysem’den bir rivayette denilmiştir, (TA,) **اِعْكِسُوا أَنْفُسَكُمْ عَكْسَ الخَيْلِ بِاللُّجُمِ** Kendinizi gemlerle atların dizginlenmesi gibi dizginleyin yahut geri durun, (TA,) yahut geri çevirin, (A, TA,) [atların gem ve dizginlerle dizginlenmesi vb. gibi]. (TA.) ― -b6- Ve **عَكَسَ الشَّىْءَ** Şeyi yere doğru çekti ve onu şiddetle bastırdı yahut sıktı, sonra onunla yere vurdu. (TA.) -A2- Yine denir: **عَكَسْتُ**, muzâri‘ı **عَكِسَ** , mastarı **عَكْسٌ**, [görünüşe göre “sütü çorbanın üzerine döktüm” mânâsında; çünkü bunun] aşağıda ona verilen mânâların birincisindeki **عَكِيسٌ**’den olduğu söylenir: (O:) yahut **العَكْسُ**, aşağıda ilk açıklanan mânâdaki **عَكِيس**’i **طَعَام** üzerine dökmek mânâsına gelir: (K:) ve **اللَّبَنَ** ↓ **اِعْتَكَسَ**, **عَكَسَ** ile aynı mânâya gelir: (TA:) [yahut bu iki fiilin ikisi de lâzımdır;] **عَكَسَ** ve **اعتكس**, **عَكِيسٌ**’den, aynı mânâya gelir [görünüşe göre **اللَّبَنَ** olmaksızın]. (JM.)

عكّس
2 **عكّس** **ذ** , mastarı **تَعْكِيسٌ**, [kastettiğinin zıddını söyledi; kinayeli konuştu.] (A ve Mgh, **حرس** maddesinde. [Birincide **تعكيس**, aynı mânâya gelen **تَهَكُّمٌ** ile birlikte zikredilmiştir.])

٣
3 **مُعَاكَسَةٌ** **ذ** ve **عِكَاسٌ** [**عَاكَسَ**’ın mastarlarıdır]: birincisi için 1’e, başa yakın yere bak. ― -b2- **دُونَ ذٰلِكَ الأَمْرِ عِكَاسٌ وَمِكَاسٌ** (S, A, * O, K) şu demektir: [o işin gerçekleşmesine giden yolda] ondan çevirmeye yönelik bir çabalama vardır: (A, TA:) yahut perçemden karşılıklı yakalama: (A, O, K, TA:) [**عِكَاسٌ** ve **مِكَاسٌ** benzer mânâya gelebilir:] yahut **مكاس** taklitî bir tâbidir. (O, * K, * TK.)

تعكّس فِى مِشْيَتِهِ
5 **تعكّس فِى مِشْيَتِهِ** **ذ** [yürüyüşünde engerek gibi yürüdü;] engerek gibi yürüdü, (Lth, O, K, TA,) sanki damarları kurumuş yahut katılaşmış gibi: bir adam hakkında söylenir: bazen sarhoş bir adam böyle yürür. (Lth, O, TA.)

انعكس
7 **انعكس** **ذ** , bir şey hakkında söylenir, ↓ **اعتكس** ile aynı mânâdadır; (O, K;) her biri **عَكَسَهُ**’nun kısmen meçhûlü gibidir [dolayısıyla şu mânâya gelir: Tersine döndü; onun son kısmı ilk oldu ve ilk kısmı son oldu; yahut arka kısmı öne, ön kısmı arkaya döndü: (dil) altüst oldu, tersine çevrildi, dönüştürüldü yahut yer değiştirdi: yahut onun tertibi yahut mânâsı bozuldu]. (TA.) Dersin: **الحَدٌّ يَطَّرِدُ وَيَنْعَكِسُ** [Tanım, yeknesak yahut genel uygulamalıdır ve tersine çevrilebilir yahut dönüştürülebilir: meselâ “insan akıllı bir hayvandır” ve “akıllı bir hayvan insandır” dersin]. (A, TA. [Kull s. 255’teki **العَكْسُ**’a da bak.]) Yine dersin: **انعكس الحَالُ** Hâl yahut durum tersine döndü. (TA.)

8 **اـِعْتَكَسَ** 7’ye bak: -A2- ve ayrıca 1’in son cümlesine de bak.

عَكْسٌ
[ **عَكْسٌ** **ذ** , bir isimden baskın gelen bir vasıf olarak kullanılan bir mastardır; tertip yahut mânâ bakımından ters olan; yani bir önermenin vb. karşıtı yahut zıddı. Dersin: **هٰذَا عَكْسُ هٰذَا** Bu, bunun tersidir, vb.]

عِكَاسٌ
**عِكَاسٌ** **ذ** Devenin burnunun yahut ağzının ön kısmına bağlanan ip, (S, O, K,) [ve] onun ön ayaklarına, (K,) yahut ön ayaklarının [her birinin] bilek kısmına, (S, O,) onu boyun eğdirici yahut uysal kılmak için: (S, K:) **عَكَسَ البَعِيرَ** açıklamalarında zikredilen ip. (S, O, K.)

عَكِيسٌ
**عَكِيسٌ** **ذ** Çorbanın üzerine dökülen süt, (O, K,) [sütün] hangi hâlde olursa olsun. (O.) Ve (O, K) üzerine **اـِهَالَة** [yahut eritilmiş yağ vb.] dökülmüş taze süt; sonra içilir: (S, O, K:) yahut üzerine döküldüğü un; sonra içilir. (A'Obeyd, TA.) -A2- Ayrıca, başka bir yerden [filiz vermek üzere] toprağın altında ters çevrilip (يُعْكَسُ) gömülen bir asma sürgünü. (S, O, K.) ― -b2- **لَيْلَةٌ عَكِيسَةٌ** Karanlık bir gece. (O, K.) ― -b3- **اـِبِلٌ عَكِيسَةٌ** Çok deve. (O, K.)

كَلَامٌ مَعْكُوسٌ
**كَلَامٌ مَعْكُوسٌ** **ذ** Altüst edilmiş, tersine çevrilmiş, dönüştürülmüş yahut yer değiştirilmiş söz yahut cümle: (A:) yahut tertipte yahut mânâda bozulmuş. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَكَسَ
عَكَسَ I ( n. ac. عَكْس 1 ),
a.  Turned upsidedown, topsy-turvy; reversed, turned hindpart-before; inverted, transposed.

b.  Reflected ( light ).

c.  [ acc. &  'An ], Turned back from, hindered, thwarted, baffled, foiled.

d.  [ 'Ala ], Restored, brought back to ( affair ).

e.  Broke in ( camel ).

f.  [ coll. ], Poured sour milk over.

عَكَّسَ
عَكَّسَ II
a.  [ coll. ], Perverted, corrupted, demoralized, ruined; rendered wretched.

عَاْكَسَ
عَاْكَسَ III ,
a.  Fought with.

b.  Perverted, distorted ( words ).

c.  [ coll. ], Thwarted, baffled, foiled.

تَعَكَّسَ
تَعَكَّسَ V ,
a.  Wriggled along.

تَعَاْكَسَ
تَعَاْكَسَ VI ,
a.  see VII .

اِنْعَكَسَ
اِنْعَكَسَ VII ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ).

اِعْتَكَسَ
اِعْتَكَسَ VIII ,
a.  see VII .

عَكْس
عَكْس 1 ,
a.  Inversion; transposition; reversal.

b.  Reflection; reverberation.

c.  Reverse, contrariety.

عَكْسِيّ
عَكْسِيّ 1yi ,
a.  Contrary, opposite, reverse.

عِكَاْس
عِكَاْس 23 ,
a.  A kind of tether.

عَكِيْس
عَكِيْس 25 ,
a.  Sour milk.

b.  Layer, shoot, slip.

عَكڤسَ
N. P. عَكڤسَ I ,
a.  Reversed, inverted, transposed; perverted.

b.  [ coll. ], Unhappy ( lot ); bad ( climate ).

عَاْكَسَ
N. Ac. عَاْكَسَ III ( عِكْس 2 ),
a.  see 1 (a) .

اِنْعَكَسَ
N. Ac. اِنْعَكَسَ VII ,
a.  see 1 (a) , ( b ).

بِالعَكْس
بِالعَكْس
a.  On the contrary.

b.  Vicè versâ; contrariwise.

##### Türkçe

**عَكَسَ**
**عَكَسَ** I ( n. ac. **عَكْس** 1 ),
a.  Altüst etti, tepetaklak etti; tersine çevirdi, arka tarafını öne getirdi; ters çevirdi, yerini değiştirdi.

b.  (Işığı) yansıttı.

c.  [ acc. &  'An ], -den geri çevirdi, engelledi, boşa çıkardı, şaşırttı, akamete uğrattı.

d.  [ 'Ala ], (işi) -e iade etti, -e geri getirdi.

e.  (Deveyi) ehlileştirdi.

f.  [ coll. ], Ekşi süt döktü.

**عَكَّسَ**
**عَكَّسَ** II
a.  [ coll. ], Saptırdı, bozdu, ahlâkını bozdu, mahvetti; bedbaht kıldı.

**عَاْكَسَ**
**عَاْكَسَ** III ,
a.  -ile dövüştü.

b.  (Sözleri) saptırdı, çarpıttı.

c.  [ coll. ], Engelledi, boşa çıkardı, akamete uğrattı.

**تَعَكَّسَ**
**تَعَكَّسَ** V ,
a.  Kıvrıla kıvrıla ilerledi.

**تَعَاْكَسَ**
**تَعَاْكَسَ** VI ,
a.  VII’ye bak.

**اِنْعَكَسَ**
**اِنْعَكَسَ** VII ,
a.  I (a), (b)’nin meçhulü.

**اِعْتَكَسَ**
**اِعْتَكَسَ** VIII ,
a.  VII’ye bak.

**عَكْس**
**عَكْس** 1 ,
a.  Ters çevirme; yer değiştirme; tersine çevirme.

b.  Yansıma; yankılanma.

c.  Terslik, zıtlık.

**عَكْسِيّ**
**عَكْسِيّ** 1yi ,
a.  Zıt, karşı, ters.

**عِكَاْس**
**عِكَاْس** 23 ,
a.  Bir çeşit bağ.

**عَكِيْس**
**عَكِيْس** 25 ,
a.  Ekşi süt.

b.  Tabaka, sürgün, çelik.

**عَكڤسَ**
N. P. **عَكڤسَ** I ,
a.  Tersine çevirdi, ters çevirdi, yerini değiştirdi; saptırdı.

b.  [ coll. ], Bedbaht (talih); kötü (iklim).

**عَاْكَسَ**
N. Ac. **عَاْكَسَ** III ( **عِكْس** 2 ),
a.  1 (a)’ya bak.

**اِنْعَكَسَ**
N. Ac. **اِنْعَكَسَ** VII ,
a.  1 (a), (b)’ye bak.

**بِالعَكْس**
**بِالعَكْس**
a.  Bilakis.

b.  Tersine; aksine.
