# عكس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%83%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عكس

باب العين والكاف والسين
عكس ، سكع ، كسع ، عسك
استعمل من وجوهه : عكس ، سكع ، كسع ، عسك .
عكس : أبو عبيد عن أبي عمرو : العَكيس : الدقيق يُصَبُّ عليه الماءُ ثم يُشرب . وأنشدنا لمنظور الأسدي :
لمَّا سقيناها العكيسَ تمذّحت
خَواصرُها وازداد رشحاً وريدها
وقال أبو عبيد : وقال الأصمعي : إذا صُبَّ لبنٌ على مرقٍ كائناً ما كان فهو العكيس .
أبو عبيد عن الأحمر : عكست البعير عكساً ، وهو أن تشدَّ عنقَه إلى إحدى يديه وهو بارك ، والاسم العِكاس . وقال ابن الأعرابي مثله .
وروي عن الربيع بن خُثَيم أنه قال : ( اعكِسوا أنفسَكم عكسَ الخيل باللُّجُم ) .
قال شمر : معناه اقدعوها وكفوها . قال أعرابيٌّ من بني نُفَيل شنقتُ البعير وعكستُه ، إذا جذبتَ من جريرِه ولزمت من رأسه فهملج . قال : وقال الجعديّ : العَكْس أن يَجعلَ في رأس البعير خطاماً ثم يعقده إلى ركبته لئلا يصُول .
وقال الليث : العكس : ردُّك آخرَ الشيء على أوّله . وأنشد :
وهُنَّ لدى الأكوار يُعْكَسْنَ بالبُرى
على عَجَلٍ منها ومنهنَّ يُكسَعُ
قال : والرجل يمشي مَشيَ الأفعى فهو يتعكَّس تعكُّساً ، كأنه قد يبِست عُروقُه . وربّما سمِّي السكران كذلك .
وقال أبو زيد : يقال مِن دون ذلك مِكاسٌ وعِكاس ، وذلك أن تأخذ بناصيته ويأخذ بناصيتك .
عسك : أبو عبيد عن أبي عمرو : عَسِك به ، وسَدِك به ، إذا لزمه . أبو العباس عن ابن الأعرابي : عسق به وعَسِك به ، إذا لصِق به .
كعس : الليث : الكَعْس : عِظام السُّلامَى ، وجمعه الكِعاس . وهي أيضاً عظام البراجم في الأصابع ، وكذلك من الشاء وغيرها .
كسع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ليس في الكُسْعة صَدَقة ) ، قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : الكُسْعة : الحمير .
وأخبرني المنذري عن الطوسيّ عن الخرّاز قال : قال ابن الأعرابي : الكُسْعة : الرَّقيق ، سمِّيت كُسْعة لأنّك تكسعها إلى حاجتك . قال : والنُّخّة : الحمير . والجَبْهة : الخيل
قلت : سمِّيت الحمير كُسعةً لأنّها تُكسَعُ في أدبارها إذا سِيقَت وعليها أحمالُها .
وفي ( النوادر ) : كسعَ فلانٌ فلاناً وكسَحه ، وثَفَنَه ، ولَظَّه ولاظَه ولأظه ، يلُوظُه ويلُظُّه ويَلأَظُه ، إذا طرده .
والكَسع أيضاً : أن يؤخذ ماء بارد فيضرب به ضروع الحلائب إذا أرادوا تغريزها ليبقى لها طِرقُها ويكون أقوى لأولادها التي تُنتجُها فيما تقتبل . وقال ابن حلّزة :
لاتكسَع الشُّولَ يأغبارها
إنك لا تدري مَن الناتجُ
واحلُبْ لأضيافك ألبانَها
فإنَّ شرَّ اللبنِ الوالجُ
والأغبار : جمع غُبْر ، وهو بقية اللبن في الضرع . يقول : لا تغرِّز إبلك وأنت تُريغُ بذلك قوَّةَ نسلها ، واحلبْها لأضيافك فلعلَّ عدوّك يُغير عليها فيكون الناتجَ دونك .
وقال ابنُ الأعرابي : قال أعرابي : ضِفتُ قوماً فأتوني بكُسَعٍ جَبِيزاتٍ معشِّشات . قال : الكُسَع : الكِسَر . والجَبيزات : اليابسات .
ويقال : كَسَعَ فلانٌ فلاناً بما ساءه ، إذا همَزه من ورائه بكلامٍ قبيح . ويقال : ولَّى القومُ أدبارَهم فكسَعَوهم بسيوفهم ، أي ضربوا دوابرهم .
وكُسَع : حيٌّ من العرب رُماة ، وكان فيهم رجلٌ رامٍ ، فرمَى بعدما أسدفَ الليلُ عيراً فأصابه ، فظنَّ أنّه أخطأه فكسر قوسَه ، ثم ندم من الغد حين نظر إلى العَير قد اسبطَرَّ ميتاً وسهمُه فيه . فصار مثلاً لكلِّ نادمٍ على فعلٍ فعَلَه . وفيه يقول الفرزدقُ وقد ضربه مثلاً لنفسه حين طلّق امرأته نوار :
ندمتُ ندامةَ الكُسَعيِّ لمّا
غدت مني مطلَّقةً نَوارُ
وقال الليث : الكُسْعة : الرِّيش المجتمع الأبيض تحت ذنَب العُقاب ، وجمعها الكُسَع . وكَسَعتِ الظَّبية والناقةُ ، إذا أدخلت ذنَبها بين رجليها . وناقة كاسع بغير هاء . والكَسَع في ( شِيات الخيل ) من وضح القوائم : أن يكون البياض في طرف الثُّنّة في الرِّجل . قاله أبو عبيدة .
وقال أبو سعيد : إذا خطَرَ الفحلُ فضربَ بين فخذيه فذلك الاكتساع ، فإن شالَ به ثمّ طَواه فقد عَقْرَبه .
وقال أبو سعيد : الكُسْعة تقع على الإبل العوامل ، والبقر الحوامل ، والحمير ، والرَّقيق . وإنما كَسْعُها أنّها تُكْسَع بالعِصِيِّ إذا سِيقتْ .
سكع : قال ابن السكيت : ما أدري أين سَكَع وبكع وبقع ، أي ما أدري أين ذهب .
وقال أبو زيد : المسكِّعة من الأرَضينَ : المِضَلَّة .
عمرو عن أبيه : رجل نَفِيح ونِفِّيح ، وساكع ، وشَصِيب ، أي غريب .
وفي ( النوادر ) : يقال فلانٌ في مُسَكِّعةٍ ومُسَكَّعة من أمره ، وهي المضلِّلة المودِّرة التي لا يُهتَدى فيها لوجه الأمر .
وأنشد الليث :
ألاَ إنّه في غَمْرَةٍ يتسكَّعُ
أي لا يدري أين يأخذ من أرض الله .

### Türkçe

باب **العين** ve **الكاف** ve **السين**

**عكس** ، **سكع** ، **كسع** ، **عسك**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عكس** ، **سكع** ، **كسع** ، **عسك** .

**عكس**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **العَكيس**: üzerine su dökülen sonra içilen undur. Ve bize Manzûr el-Esedî’ye ait olarak inşâd etti:
لمَّا سقيناها **العكيسَ** تمذّحت
خَواصرُها وازداد رشحاً وريدها
Ebû Ubeyd dedi: ve Asmaî dedi: Her ne olursa olsun bir et suyunun üzerine süt dökülürse o **العكيس**tir.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **عكستُ** deveyi **عكساً**; o, çökmüş olduğu hâlde boynunu iki elinden birine doğru bağlamandır; isim **العِكاس**tır. İbnü’l-A‘râbî de bunun benzerini söyledi.

Rabî‘ b. Huseym’den rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **اعكِسوا** nefislerinizi, atların gemlerle **عكس**ı gibi ).

Şemmer dedi: Manası: onları men edin ve geri çevirin. Benî Nüfeyl’den bir bedevî dedi: **شنقتُ** deveyi ve **عكستُه**; yani yularından çektiğinde ve başından yapışıp kaldığında, o da hızlı yürüdü. Dedi: ve Ca‘dî dedi: **العَكْس**: devenin başına bir yular yapıp sonra onu dizine bağlamandır; saldırmasın diye.

Leys dedi: **العكس**: bir şeyin sonunu onun başına geri çevirmendir. Ve inşâd etti:
وهُنَّ لدى الأكوار يُعْكَسْنَ بالبُرى
على عَجَلٍ منها ومنهنَّ يُكسَعُ
Dedi: Adam yılan yürüyüşüyle yürür; o, **يتعكَّس** **تعكُّساً**; sanki damarları kurumuştur. Bazen sarhoşa da böyle ad verilmiştir.

Ebû Zeyd dedi: Bundan aşağısına **مِكاسٌ** ve **عِكاس** denir; o da, onun perçeminden tutman ve onun da senin perçeminden tutmasıdır.

**عسك**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **عَسِك** onunla ve **سَدِك** onunla; yani ona yapışıp kaldı. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عسق** onunla ve **عَسِك** onunla; yani ona yapıştı.

**كعس**: Leys: **الكَعْس**: **السُّلامَى** kemikleridir; çoğulu **الكِعاس**tır. O, ayrıca parmaklardaki **البراجم** kemikleridir; koyundan ve başkasından da böyledir.

**كسع**: Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **الكُسْعة**da sadaka yoktur ). Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الكُسْعة**: eşeklerdir.

Münzirî bana, Tûsî’den, o da Harrâz’dan haber verdi; dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكُسْعة**: köledir; **كُسْعة** diye adlandırıldı; çünkü onu ihtiyacına doğru **تكسعها** edersin. Dedi: ve **النُّخّة**: eşeklerdir. Ve **الجَبْهة**: atlardır.

Ben dedim: Eşekler **كُسْعة** diye adlandırıldı; çünkü yüklü oldukları hâlde sürüldüklerinde artlarından **تُكسَعُ** edilirler.

( **النوادر** )’de: Falan, falanı **كسع** etti ve **كسَحه** etti, ve **ثَفَنَه** etti, ve **لَظَّه** etti ve **لاظَه** ve **لأظه**; **يلُوظُه** ve **يلُظُّه** ve **يَلأَظُه**; yani onu kovdu.

Ve **الكَسع** ayrıca: soğuk su alınması, sonra sağmal hayvanların memelerine onunla vurulmasıdır; onları **تغريز** etmek istediklerinde; ki onların **طِرق**ları kalsın ve ileride doğuracağı yavrularına daha güçlü olsun. İbn Hallaze dedi:
لاتكسَع الشُّولَ يأغبارها
إنك لا تدري مَن الناتجُ
واحلُبْ لأضيافك ألبانَها
فإنَّ شرَّ اللبنِ الوالجُ
Ve **الأغبار**: **غُبْر**’ün çoğuludur; o, memedeki sütün kalıntısıdır. Diyor ki: Develerini **تغرِّز** etme; sen bununla neslinin gücünü akıtıyorsun; ve misafirlerin için onları sağ; belki düşmanın onlara baskın yapar da, doğuran senin yerine onun olur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir bedevî dedi: Bir kavme misafir oldum; bana **كُسَعٍ** **جَبِيزاتٍ** **معشِّشات** getirdiler. Dedi: **الكُسَع**: ekmek parçalarıdır. Ve **الجَبيزات**: kurumuş olanlardır.

Ve denir: Falan, falanı onu kötüleyen bir şeyle **كَسَعَ** etti; yani onu arkasından çirkin bir sözle dürttü. Ve denir: Kavim arkalarını döndü; onları kılıçlarıyla **كسَعَوهم**; yani artlarını vurdular.

Ve **كُسَع**: Araplardan okçular bir kabiledir. İçlerinde bir okçu adam vardı; gece karardığı sonra bir yaban eşeğine ok attı da onu vurdu; onu ıskaladığını sandı, bu yüzden yayını kırdı; sonra ertesi gün yaban eşeğine baktığında onu ölü olarak uzanmış ve oku içinde görünce pişman oldu. Böylece, yaptığı bir fiilden pişman olan her biri için bir mesel oldu. Bunun hakkında Ferazdak, karısı Nevâr’ı boşadığı zaman bunu kendisine mesel getirerek şöyle der:
ندمتُ ندامةَ الكُسَعيِّ لمّا
غدت مني مطلَّقةً نَوارُ
Leys dedi: **الكُسْعة**: kartalın kuyruğu altında toplanmış beyaz tüylerdir; çoğulu **الكُسَع**dır. Ve ceylan ve deve **كَسَعت**; yani kuyruğunu iki bacağı arasına soktu. Ve **كاسع** deve, **هاء**sızdır. Ve **الكَسَع** ( **شِيات الخيل** )’de, bacakların beyazlığından: beyazlığın bacakta **الثُّنّة**nin ucunda olmasıdır. Bunu Ebû Ubeyde söyledi.

Ebû Saîd dedi: Erkek hayvan sıçrayıp iki uyluğu arasına vurursa, işte bu **الاكتساع**tır; eğer onunla kaldırır sonra onu katlarsa, artık onu **عَقْرَبه** etmiştir.

Ebû Saîd dedi: **الكُسْعة** çalışan develere, gebe sığırlara, eşeklere ve köleye vâki olur. Onun **كَسْع**ı ancak şudur: sürüldüklerinde sopalarla **تُكْسَع** edilirler.

**سكع**: İbnü’s-Sikkît dedi: **سَكَع** ve **بكع** ve **بقع** nerede, bilmiyorum; yani nereye gittiğini bilmiyorum.

Ebû Zeyd dedi: Yerlerden **المسكِّعة**: **المِضَلَّة**dir.

Amr, babasından: **نَفِيح** ve **نِفِّيح** adam, ve **ساكع** ve **شَصِيب**; yani garip.

( **النوادر** )’de: Denir: Falan, işinden bir **مُسَكِّعةٍ** ve **مُسَكَّعة** içindedir; o, içinde işin yönüne hidâyet olunmayan, şaşırtan, döndürüp dolaştıran şeydir.

Leys inşâd etti:
ألاَ إنّه في غَمْرَةٍ يتسكَّعُ
Yani Allah’ın arzından nereden tutacağını bilmez.
