# علج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%84%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [علج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: علج

العِلْج: الرجل الشديد الغليظ؛ وقيل: هو كلُّ ذي لِحْية، والجمع أَعْلاج وعُلُوج؛ ومَعْلُوجَى، مقصور، ومَعْلُوجاء، ممدود: اسم للجمع يُجري مَجْرَى الصفة عند سيبويه.
واسْتَعْلَج الرجل: خرجت لحيته وغَلُظ واشتدَّ وعَبُل بدنه. وإِذا خرج وجهُ الغلام، قيل: قد اسْتَعْلَج. واسْتَعْلَج جلد فلان أَي غلُظ. والعِلْج: الرجل من كفَّار العجم، والجمع كالجمع، والأُنثى عِلْجة، وزاد الجوهري في جمعه عِلَجة. والعِلْج: الكافر؛ ويقال للرجل القويّ الضخم من الكفار: عِلْج. وفي الحديث
(* قوله «وفي الحديث فأتني إلخ» الذي في
النهاية فأتى عبد الرحمن بن خالد بن الوليد بأربعة أعلاج إلخ.): فَأْتِني بأَربعة أَعْلاج من العدوّ؛ يريد بالعلْج الرجل من كفار العجم وغيرهم. وفي حديث قَتْل عمر قال لابن عباس: قد كنت أَنت وأَبوك تُحِبَّان أَن تَكْثُرَ العُلُوج بالمدينة. والعِلْج: حمار الوحش لاستعلاج خلقه وغلظه؛ ويقال للعَيْرِ الوحشي إِذا سَمِن وقَوِيَ: عِلْج. وكلُّ صُلْب شديد: عِلْج. والعِلْج: الرَّغيف؛ عن أَبي العَمَيْثَل الأَعرابي.
ويقال: هذا عَلُوج صدْق وعَلُوك صِدْق وأَلُوك صِدْق لِمَا يُؤْكل؛ وما تَلَوَّكْت بأَلوك، وما تَعَلَّجْت بِعَلُوج؛ ويقال للرغيف الغليظ الحُروف: عِلْج.
والعِلاج: المِرَاس والدِّفاع.
واعْتَلَج القوم: اتَّخَذُوا صراعاً وقتالاً؛ وفي الحديث: إِنَّ الدُّعاء ليَلْقى البلاء فيَعْتَلِجان أَي يَتصارعان. وفي حديث سعد بن عُبادة: كَلاَّ والذي بعثك بالحق إِنْ كنتُ لأُعالِجُه بالسيف قبل ذلك أَي أَضربه. واعْتَلَجتِ الوَحْشُ: تضاربت وتَمارَسَتْ، والاسم العلاج؛ قال أَبو ذؤيب يصف عَيْراً وأُتُناً:
فَلَبِثْن حيناً يَعْتَلِجْنَ بِرَوْضَةٍ،
فتَجِدُّ حيناً في المَراح، وتَشْمَعُ
واعْتلَجَ المَوْجُ: التَطم، وهو منه؛ واعْتَلَجَ الهَمُّ في صدره، كذلك على المَثل. واعتلجتِ الأَرض: طال نباتها. والمُعْتَلِجَة: الأَرض التي اسْتأْسَدَ نباتُها والتفَّ وكثُر؛ وفي الحديث: ونَفى مُعْتَلِج الرّيب؛ هو من اعْتَلَجَت الأَمواج إِذا التطَمتْ أَو من اعتلَجت الأَرض. والعُلَّج: الشديد من الرجال قِتالاً ونِطاحاً. ورجل عُلَّج: شديد العلاج. ورجل عَلِج، بكسر اللام، أَي شديد، وفي التهذيب عُلَجٌ وعُلَّجٌ.وتَعَلَّجَ الرَّمل: اعتلَج.
وعالِج: رِمالٌ معروفة بالبادِيَة، كأَنه منه بعد طرْح الزائد؛ قال الحرث بن حِلِّزة:
قلتُ لعَمْرٍو حين أَرْسَلْتُه،
وقد حَبا من دُوننا عالِجُ:
لا تَكْسَعِ الشَّوْل بأَغْبارِها،
إِنك لا تدرِي مَنِ الناتجُ
وعالِج: موضع بالبادية بها رَمْل. وفي حديث الدُّعاء: وما تحويه عَوَالِجُ الرِّمال؛ هي جمع عالِج، وهو ما ترَاكَم من الرمل ودخل بعضه في بعض. وعالَج الشيءَ مُعالجة وعلاجاً: زاوله؛ وفي حديث الأَسْلميّ: إِني صاحِب ظَهْرٍ أُعالِجُه أَي أُمارِسُه وأُكاري عليه. وفي الحديث: عالَجْتُ امرأَةً فأَصَبْتُ منها؛ وفي الحديث: من كسْبِه وعلاجِه. وعالَج المريضَ مُعالجة وعِلاجاً: عاناه.
والمُعالِجُ: المُداوي سواء عالَجَ جَريحاً أَو عَليلاً أَو دابَّة؛ وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: أَن عبد الرحمن بن أَبي بكر تُوُفِّيَ بالحُبْشِيّ على رَأْسِ أَمْيال من مكَّة، فجاءه فنقلَه ابن صَفْوان إِلى مَكَّة، فقالت عائشة: ما آسَى على شيء من أَمْره إِلاَّ خَصْلتين: أَنه لم يُعالِجْ، ولم يُدفنْ حيث مات؛ أَرادت انه لم يُعالِجْ سَكرة الموْت فيكون كفَّارة لذنوبه؛ قال الأَزهري: ويكون معناه انَّ عِلَّته لم تمتدَّ به فيعالِج شدَّة الضَّنَى ويُقاسي عَلَزَ الموْت، وقد رُوي لم يُعالَجْ، بفتح اللام، أَي لم يمرَّض فيكون قد نالَهُ من أَلمِ المَرَض ما يكَفِّر ذنوبه.
وعالَجه فَعَلَجه عَلْجاً إِذا زاوَله فغلَبه. وعالَجَ عنه: دافع. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: انه بعَث رجُلَين في وجه، وقال: إِنَّكما عِلْجانِ فعالِجا عن دينِكُما؛ العِلْج: الرَّجُل القويّ الضخم؛ وعالجا أَي مارِسَا العمَل الذي نَدَبْتُكما إِليه واعْمَلا به وزاوِلاه. وكل شيء زاوَلْتَه ومارَسْتَه: فقد عالجتَه. والعَلَجُ، بالتحريك: من النخل أَشاؤه؛ عن أَبي حنيفة.
وناقة علجَة: كثيرة اللحم.
والعَلَج والعَلَجان: نَبْت، وقيل: شجر أَخضر مُظلِم الخُضرة، وليس فيه ورَق وإِنما هو قُضْبان كالانسان القاعِد، ومَنْبِته السَّهل ولا تأْكله الإِبل إِلا مُضطرَّة؛ قال أَبو حنيفة: العَلَج عند أَهل نَجْد: شجر لا ورَق له إِنما هو خِيطانٌ جُرْدٌ، في خُضرتها غُبْرَة، تأْكله الحمير فتصفرُّ أَسنانها، فلذلك قيل للأَقْلَح: كأَن فاه فُو حِمار أَكل عَلَجَاناً، واحدته عَلَجانة؛ قال عبد بَني الحَسْحاسِ:
فبِتْنا وِسَادانا إِلى عَلَجانَةٍ
وحِقْفٍ، تَهاداه الرِّياحُ تَهادِيا
قال الأَزهري: العَلَجانُ شجر يُشبه العَلَنْدَى، وقد رأَيتهما بالبادية، وتجمع عَلَجات
(* قوله «وتجمع علجات» مرتبط بقوله قبل: وناقة علجة
كثيرة اللحم.)؛ وقال:
أَتاك منها علَجاتٌ نيبُ،
أَكَلْنَ حَمْضاً، فالوجوه شِيبُ
وقال أَبو دواد:
عَلَجاتٌ شُعْرُ الفَراسِن والأَشْـ
ـداقِ، كُلْفٌ كأَنها أَفْهارُ
وذكر الجوهري في هذه الترجمة العَلْجَن، بزيادة النون: الناقة الكِنازُ اللحم؛ قال رؤبة:
وخَلَّطَتْ كلُّ دِلاثٍ عَلْجَنِ،
تَخْليطَ خَرْقاءِ اليدَيْنِ خَلْبَنِ
وبعير عالِج: يأْكل العَلَجان. وتَعَلَّجَت الإِبل: أَصابت من العَلَجان. وعلَّجتها أَنا: عَلَفْتها العَلَجان. ويقال: فلان عِلْجُ مال، كما يقال: إِزاءُ مالٍ، ورجل عَلِج، بكسر اللام، أَي شديد.

### Türkçe

**العِلْج**: şiddetli, kaba (kalın) adam; ve denildi ki: o, sakal sahibi olan her şeydir; çoğulu **أَعْلاج** ve **عُلُوج**; ve **مَعْلُوجَى** (kısaltılmış), ve **مَعْلُوجاء** (uzatılmış): topluluk için bir isimdir; Sîbeveyh’e göre sıfatın yürüdüğü tarz üzere yürütülür.

Ve **اسْتَعْلَج** adam: sakalı çıktı ve kabalaştı, şiddetlendi ve bedeni irileşti. Ve oğlanın yüzü çıktığı zaman, denilir: “**اسْتَعْلَج**.” Ve “Falancanın derisi **اسْتَعْلَج**” yani kabalaştı.

Ve **العِلْج**: Acem kâfirlerinden olan adam; çoğulu, çoğul gibidir; dişisi **عِلْجة**’dir; Cevherî onun çoğulunda **عِلَجة**’yi artırdı. Ve **العِلْج**: kâfir; ve kâfirlerden güçlü, iri adama denilir: **عِلْج**. Hadiste:
(* “وفي الحديث فأتني إلخ” sözü ki nihâye’dedir: “فأتى عبد الرحمن بن خالد بن الوليد بأربعة أعلاج إلخ”.): “Bana düşmandan dört **أَعْلاج** getir”; **علْج** ile Acem kâfirlerinden ve başkalarından olan adamı kasteder. Ömer’in öldürülmesi hadîsinde İbn Abbâs’a dedi: “Sen ve baban, Medine’de **العُلُوج**’un çoğalmasını severdiniz.” Ve **العِلْج**: yaratılışının **استعلاج**’ı ve kabalığı sebebiyle yaban eşeğidir; ve yaban eşeğine, semirip güçlendiği zaman denilir: **عِلْج**. Ve her katı, şiddetli: **عِلْج**.

Ve **العِلْج**: ekmek somunu; Ebû’l-‘Umeysil el-A‘râbî’den.

Ve denilir: “Bu, yenilen şey için, doğru **عَلُوج** ve doğru **عَلُوك** ve doğru **أَلُوك**tur”; ve “Bir **أَلوك** ile çiğnemedim; bir **عَلُوج** ile **تَعَلَّجْت** etmedim”; ve kalın kenarlı somuna denilir: **عِلْج**.

Ve **العِلاج**: boğuşma ve savunma.

Ve **اعْتَلَج** kavim: güreş ve savaş edindiler; ve hadiste: “Şüphesiz dua belâyı karşılar da ikisi **فيَعْتَلِجان**” yani birbirleriyle güreşirler. Sa‘d b. ‘Ubâde hadîsinde: “Hayır; seni hak ile gönderen (Allah)a yemin olsun ki, bundan önce onu kılıçla **لأُعالِجُه** ederdim” yani ona vururdum.

Ve **اعْتَلَجتِ الوَحْشُ**: birbirleriyle vuruştular ve alıştırma yaptılar; isim **العلاج**’dır; Ebû Zueyb, bir yaban eşeğini ve dişi eşekleri vasfederek dedi:
فَلَبِثْن حيناً يَعْتَلِجْنَ بِرَوْضَةٍ،
فتَجِدُّ حيناً في المَراح، وتَشْمَعُ

Ve **اعْتلَجَ المَوْجُ**: kabardı; ve o ondandır; ve **اعْتَلَجَ الهَمُّ** göğsünde, yine mesel üzere. Ve **اعتلجتِ الأَرض**: bitkisi uzadı. Ve **المُعْتَلِجَة**: bitkisi aslanlaşmış, dolaşmış ve çoğalmış olan yer; ve hadiste: “Ve şüphenin **مُعْتَلِج**’ini nefyetti”; o, dalgalar **اعْتَلَجَت** ettiği zaman kabarmasındandır yahut yerin **اعتلجت** etmesindendir.

Ve **العُلَّج**: erkeklerden savaş ve toslaşma bakımından şiddetli olan. Ve **رجل عُلَّج**: **العلاج**’ı şiddetli. Ve **رجل عَلِج** (lâmın kesresiyle) yani şiddetli; ve Tehzîb’de **عُلَجٌ** ve **عُلَّجٌ**. Ve **تَعَلَّجَ الرَّمل**: **اعتلَج** etti.

Ve **عالِج**: bâdiyede bilinen kumlardır; sanki ondan, ziyâdeyi atıp (çıkarıp) sonra; Hâris b. Hillize dedi:
قلتُ لعَمْرٍو حين أَرْسَلْتُه،
وقد حَبا من دُوننا عالِجُ:
لا تَكْسَعِ الشَّوْل بأَغْبارِها،
إِنك لا تدرِي مَنِ الناتجُ

Ve **عالِج**: bâdiyede bir yer; onda kum vardır. Dua hadîsinde: “Ve kumların **عَوَالِجُ**’ünün kuşattığı şey”; o, **عالِج**’in çoğuludur; ve o, kumdan birikmiş olan ve bir kısmı bir kısmının içine girmiş olandır.

Ve **عالَج** şeyi **مُعالجة** ve **علاجاً**: onu yaptı/işledi; Eslemî hadîsinde: “Ben, sırt sahibi biriyim; onu **أُعالِجُه**” yani onu uygularım ve onun üzerine kira ile binerim. Hadiste: “Bir kadınla **عالَجْتُ** de ondan elde ettim”; ve hadiste: “Onun kazancından ve **علاجِه**’inden.” Ve hastayı **عالَج**: **مُعالجة** ve **عِلاجاً**: ona katlandı/onu tedavi etti.

Ve **المُعالِجُ**: tedavi eden; ister yaralıyı, ister hastayı, ister binek hayvanını **عالَج** etsin; Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Abdurrahman b. Ebî Bekr, Mekke’den birkaç mil başı mesafede **بالحُبْشِيّ**’de vefat etti; ona geldi de İbn Safvân onu Mekke’ye nakletti; Âişe dedi: ‘Onun işinden hiçbir şeye üzülmem; ancak iki haslet hariç: onun **يُعالِجْ** etmemesi ve öldüğü yerde gömülmemesi’”; onun muradı: ölüm sarhoşluğunu **يُعالِجْ** etmedi ki günahlarına kefaret olsun; Ezherî dedi: ve manası şu da olur: hastalığı onunla uzamadı da şiddetli zayıflığın şiddetini **فيعالِج** etsin ve ölümün sıkışmasını **يُقاسي** etsin; ve “**لم يُعالَجْ**” (lâmın fethasıyla) rivayet edilmiştir; yani hastalandırılmadı; böylece hastalık acısından, günahlarını kefaretlendiren şey ona isabet etmiş olmadı.

Ve onu **عالَجه**; sonra onu **فَعَلَجه** **عَلْجاً**: onu yaptığı zaman da ona galip geldi. Ve ondan **عالَجَ**: savdı. Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “İki adamı bir yöne gönderdi ve dedi: ‘Şüphesiz siz ikiniz **عِلْجانِ**siniz; dininizden yana **فعالِجا** edin’”; **العِلْج**: güçlü, iri adam; ve “**عالجا**” yani sizi ona çağırdığım işi uygulayın ve onunla amel edin ve onu yapın. Ve her neyi yaptın ve uyguladın ise: onu **عالجتَه** etmişsindir. Ve **العَلَجُ** (harekeli): hurmadan, onun **أَشاؤه**’su; Ebû Hanîfe’den.

Ve **ناقة علجَة**: eti çok olan.

Ve **العَلَج** ve **العَلَجان**: bir bitkidir; ve denildi ki: koyu yeşil, gölgeleyici bir ağaçtır; onda yaprak yoktur; ancak oturan insan gibi dallardır; bitiş yeri düzlük yerdir; develer onu ancak mecbur kalınca yer; Ebû Hanîfe dedi: Necd ehli yanında **العَلَج**: yaprağı olmayan bir ağaçtır; ancak çıplak ipliklerdir; yeşilliğinde bir tozluluk vardır; eşekler onu yer de dişleri sararır; bu sebeple **الأَقْلَح**’a denildi: “Sanki ağzı, **عَلَجَاناً** yemiş bir eşeğin ağzı”; onun teki **عَلَجانة**’dir; Abd Benî’l-Hasḥâs dedi:
فبِتْنا وِسَادانا إِلى عَلَجانَةٍ
وحِقْفٍ، تَهاداه الرِّياحُ تَهادِيا

Ezherî dedi: **العَلَجانُ**, **العَلَنْدَى**’ya benzeyen bir ağaçtır; ikisini de bâdiyede gördüm; ve **عَلَجات** olarak toplanır
(* “وتجمع علجات” sözü, önceki “وناقة علجة كثيرة اللحم” sözüne bağlıdır.)؛ ve dedi:
أَتاك منها علَجاتٌ نيبُ،
أَكَلْنَ حَمْضاً، فالوجوه شِيبُ

Ve Ebû Duvâd dedi:
عَلَجاتٌ شُعْرُ الفَراسِن والأَشْـ
ـداقِ، كُلْفٌ كأَنها أَفْهارُ

Cevherî bu tercemede **العَلْجَن**’i, nûn ziyadesiyle, zikretti: eti yığılmış deve; Ru’be dedi:
وخَلَّطَتْ كلُّ دِلاثٍ عَلْجَنِ،
تَخْليطَ خَرْقاءِ اليدَيْنِ خَلْبَنِ

Ve **بعير عالِج**: **العَلَجان** yer. Ve **تَعَلَّجَت الإِبل**: **العَلَجان**’dan isabet aldı (yedi). Ve ben onu **علَّجتها**: ona **العَلَجان** yedirdim. Ve denilir: “Falan, malın **عِلْجُ**’udur”; “malın **إِزاءُ**’u” denildiği gibi. Ve **رجل عَلِج** (lâmın kesresiyle) yani şiddetli.
