# علل — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%84/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%84%D9%84/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [علل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%84.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: علل

العَلُّ: القُراد المهزول. والعَلُّ: الرجل المسنُّ الصغير الجثة، يشبَّه بالقراد. وبنو العلاَّتِ، هم أولاد الرجل من نسوةٍ شتَّى، سمِّيت بذلك لأنَّ الذي تزوَّجها على أولى قد كانت قبلها ثمَّ علَّ من هذه. والعلَلُ: الشربُ الثاني. يقال: عَلَلٌ بعد نَهَلٍ. وعلَّهُ يَعُلُّهُ ويَعِلُّهُ، إذا سقاه السقية الثانية. وعلَّ بنفسه، يتعدَّى ولا يتعدَّى. وأعلَّ القومُ: شربتْ إبلهم العَلَلَ. والتَعْليلُ: سقيٌ بعد سقي، وجَنْيُ الثمرة مرّة بعد أخرى. وعلَّ الضاربُ المضروبَ، إذا تابعَ عليه الضربَ. وفي المثل: عَرَضَ عليَّ سَوْمَ عالَّةٍ، أي لم يبالغ؛ لأن العالَّةُ لا يُعرضُ عليها الشربُ عَرْضاً يُبالغ فيه كالعرض على الناهِلةِ. وأعْلَلْتُ الإبل، إذا أصدَرتها قبل رِيّها. والعِلَّةُ: المرض، وحدثٌ يشغل صاحبه عن وجهه، كأنَّ تلك العلَّةَ صارت شُغلاً ثانياً منَعَه شُغله الأول. واعتلَّ، أي مرض، فهو عَليلٌ. ولا أعَلَّكَ الله، أي لا أصابك بعِلَّةٍ. واعتَلَّ عليه بعِلَّةٍ واعْتَلَّهُ، إذا اعتاقَه عن أمر. واعْتَلَّهُ: تجنَّى عليه. وقولهم: على عِلاَّتِهِ أي على كلِّ حال. قال زهير:
إنَّ البخيلَ ملومٌ حيث كان ولَ		كِنَّ الجوادَ على عِلاَّتِهِ هَرِمُ
وعَلَّلَهُ بالشيء، أي لهَّاه به، كما يُعَلَّلُ الصبيُّ بشيءٍ من الطعام يتجزَّأ به عن اللبن. يقال: فلانٌ يعَلِّلُ نفسه بتَعَلَّةٍ. وتَعَلَّلَ به، أي تلهَّى به وتجزَّأ. وعُلَّ الشيءُ فهو معلولٌ. والمُعَلِّلُ: يومٌ من أيام العجوز، لأنه يُعَلِّلُ الناس بشيءٍ من تخفيف البرد. والعُلالةُ بالضم: ما تَعَلَّلْتَ به. والعُلالَة: بقيَّة اللبن، والحلبَة بين الحلبتين، وبقيَّةُ جُرْي الفرس، وبقيَّةُ كلِّ شيء. يقال تعالَلْتُ الناقة، إذا استخرجت ما عندها من السير. وعَلَّ ولَعَلَّ لغتان بمعنًى. يقال: عَلَّكَ تفعل وعَلِّي أفعل ولَعَلِّي أفعل. وربَّما قالوا: عَلَّني ولَعَلَّني. وأنشد أبو زيد لحاتم:
أريني جواداً مات هُزلاً لَعَلَّنيأرى ما تَرَيْنَ أو بخيلاً مُخَلَّدا
ويقال أصله عَلَّ، وإنما زيدت اللام توكيداً ومعناه التوقّع لمرجوٍّ أو مخوفٍ، وفيه طمعٌ وإشفاقٌ. وهو حرف مثل إنّ وليت وكأنّ ولكنّ، إلا أنها تعمل على الفِعل لشبههنّ به، فتنصب الاسم وترفع الخبر. واليَعاليلُ: سحائبٌ بعضها فوق بعض، الواحد يَعْلولٌ. قال الكميت:
كأنَّ جماناً واهِيَ السِلْكِ فـوقـهكما انهَلَّ من بيضٍ يَعاليلَ تَسْكُبُ
ويقال: اليَعاليلُ نُفَّاخاتٌ تكون فوق الماء.

### Türkçe

**العَلُّ**: zayıflamış kene. Ve **العَلُّ**: yaşlı, gövdesi küçük adam; kene ile benzetilir. Ve **بنو العلاَّتِ**, onlar erkeğin çeşitli kadınlardan olan çocuklarıdır; bununla adlandırıldı, çünkü onu ilkine üzerine nikâhlayan kimse, ondan önce (bir kadın) olmuştu, sonra da bu (kadın)dan ikinci kez **علَّ** etti. Ve **العلَلُ**: ikinci içiş. Denir: **عَلَلٌ** sonra **نَهَلٍ**. Ve **علَّهُ يَعُلُّهُ ويَعِلُّهُ**, ona ikinci içirişi içirdiği zaman. Ve **علَّ بنفسه**, geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve **أعلَّ القومُ**: develeri **العَلَلَ** içti. Ve **التَعْليلُ**: bir sulamadan sonra sulama, ve meyveyi bir defadan sonra bir defa daha toplama. Ve **علَّ الضاربُ المضروبَ**, ona vuruşu ard arda sürdürdüğü zaman. Ve meselde: **عَرَضَ عليَّ سَوْمَ عالَّةٍ**, yani mübalağa etmedi; çünkü **العالَّةُ**’ye içiş, **الناهِلةِ**’ye arz gibi mübalağa edilerek bir arz ile arz olunmaz. Ve **أعْلَلْتُ الإبل**, develeri, kanmadan önce geri çevirdiğim zaman. Ve **العِلَّةُ**: hastalık; ve sahibini kendi yönünden alıkoyan bir hâdise; sanki o **العلَّة** ikinci bir meşgale oldu da onu birinci meşgalesi engelledi. Ve **اعتلَّ**, yani hastalandı; o hâlde o **عَليلٌ**’dir. Ve **ولا أعَلَّكَ الله**, yani Allah seni bir **عِلَّةٍ** ile isabetlendirmesin. Ve **اعتَلَّ عليه بعِلَّةٍ** ve **اعْتَلَّهُ**, onu bir işten alıkoyduğu zaman. Ve **اعْتَلَّهُ**: ona karşı haksızlık etti. Ve onların sözü: **على عِلاَّتِهِ** yani her hâl üzere. Züheyr dedi ki:
إنَّ البخيلَ ملومٌ حيث كان ولَ		كِنَّ الجوادَ على عِلاَّتِهِ هَرِمُ

Ve **وعَلَّلَهُ بالشيء**, yani onu onunla oyaladı; tıpkı çocuğun, süt yerine onu parça parça oyalayacağı bir şey yemekle **يُعَلَّلُ** edilmesi gibi. Denir: falan, kendisini bir **تَعَلَّةٍ** ile **يعَلِّلُ** eder. Ve **تَعَلَّلَ به**, yani onunla oyalanıp parça parça (idare etti). Ve **عُلَّ الشيءُ**; o hâlde o **معلولٌ**’dür. Ve **المُعَلِّلُ**: kocakarı günlerinden bir gündür; çünkü insanları soğuğun hafifletilmesinden bir şey ile **يُعَلِّلُ** eder. Ve **العُلالةُ** (zamm ile): kendisiyle **تَعَلَّلْتَ** ettiğin şey. Ve **العُلالَة**: sütün kalanı, iki sağım arasındaki sağım, atın koşuşunun kalanı, ve her şeyin kalanı. Denir: **تعالَلْتُ الناقة**, deveden yürüyüş (gücü) olarak yanında olanı çıkardığım zaman. Ve **عَلَّ** ve **لَعَلَّ** anlamca iki lehçedir. Denir: **عَلَّكَ** yaparsın ve **عَلِّي** yaparım ve **لَعَلِّي** yaparım. Ve bazen derler: **عَلَّني** ve **لَعَلَّني**. Ebû Zeyd, Hâtim’den şu beyti okudu:
أريني جواداً مات هُزلاً لَعَلَّنيأرى ما تَرَيْنَ أو بخيلاً مُخَلَّدا

Ve denir: aslı **عَلَّ**’dır; ancak lâm, te’kîd olarak artırıldı; ve manası, umulan veya korkulan bir şey için beklentidir; ve onda tamah ve çekinme vardır. Ve o, **إنّ** ve **ليت** ve **كأنّ** ve **لكنّ** gibi bir harftir; ancak o, fiile benzerliklerinden dolayı fiil üzerine amel eder; böylece ismi nasb eder ve haberi ref eder. Ve **اليَعاليلُ**: bazıları bazılarının üstünde olan bulutlardır; teki **يَعْلولٌ**’dur. Kümeyt dedi ki:
كأنَّ جماناً واهِيَ السِلْكِ فـوقـهكما انهَلَّ من بيضٍ يَعاليلَ تَسْكُبُ

Ve denir: **اليَعاليلُ**, suyun üstünde bulunan köpükçüklerdir.
