# علن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%84%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [علن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: علن

باب العين واللام مع النون
علن ، لعن ، نعل : مستعملة .
علن : يقال : عَلِن الأمر يَعْلَن عَلناً ، وعَلَن يَعْلُن إذا شاع وظهر . وأعلنته أنا إعلاناً .
وقال الليث : أعلن الأمرُ إذا اشتهر .
قال : وتقول : يا رجل استعلِنْ أي أظهِرْهُ .
قال : والعِلاَن : المعالنة إذا أعلن كل واحد لصاحبه ما في نفسه .
وأنشد :
وكفّي عن أذى الجيران نفسي
وإعلاني لمن يبغي عِلاني
والعَلاَنية على مثال الكراهية والفراهية : ظهور الأمر .
لعن : قال الله جلّ وعزّ ) بَل لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ ) ( البَقَرَة : 88 ) قال أهل اللغة : لعنهم الله أي أبعدهم الله . واللعن : الإبعاد .
وقال الشَّماخ :
ذعرتُ به القطا ونفيتُ عنه
مقام الذئب كالرجل اللَعِين
أراد : مقام الذئب اللعين الطريد كالرجل .
ويقال : أراد : مقام الذئب الذي هو كالرجل اللعين ، وهو المنفيّ . والرجل اللعين لا يزال منتبِذاً عن الناس ، شبَّه الذئب به . وكلّ من لعنه الله فقد أبعده عن رحمته واستحقّ العذاب فصار هالكاً .
وقال الليث : اللعن : التعذيب .
قال : واللَعِين : المشتوم المسبوب ولعنه الله أي عذّبه .
قال : واللعنة في القرآن : العذاب .
قال : واللعين : ما يُتَّخذ في المزارع كهيئة خَيَال يُذْعَر منه السباع والطيور .
وقال غيره : اللعن : الطرد والإبعاد . ومن أبعده الله لم تلحقه رحمته وخُلّد في العذاب . والمُلاعنة بين الزوجين إذا قذف الرجل امرأته أو رماها برجل أنه زنى بها فالإمام يلاعِن بينهما . ويبدأ بالرجل ويقفه حتى يقول : أشهد بالله أنها زنت بفلان وإنه لصادق فيما رماها به . فإذا قال ذلك أربع مرات قال في الخامسة : وعليه لعنة الله إن كان من الكاذبين فيما رماها به . ثم تقام المرأة فتقول أيضاً أربع مرات : أشهد
بالله أنه لمن الكاذبين فيما رماني به من الزنى ، ثم تقول في الخامسة : وعليها غضب الله إن كان من الصادقين . فإذا فرغَتْ من ذلك بانت منه ولم تحِلّ له أبداً .
وإ كانت حاملاً فجاءت بولد فهو ولدها ولا يلحق بالزوج ؛ لأن السُنَّة نفته عنه ، سمّي ذلك كله لِعَاناً لقول الزوج : عليه لعنة الله إن كان من الكاذبين ، وقول المرأة : عليها غضب الله إن كان من الصادقين .
وجائز أن يقال للزوجين إذا فعلا ذلك : قد تلاعنا ولاعنا والْتَعَنا .
وجائز أن يقال للزوج : قد التعن ولم تلتعن المرأة ، وقد التعنت هي ولم يلتعن الرجل .
ورجل لُعَنة إذا كان يكثر لَعْن الناس .
ورجل لُعْنة إذا كان الناس يلعنونه لشرارته .
والأول فاعل وهو اللُّعَنة ، والثاني مفعول وهو اللُّعْنة .
وكانت العرب تحيّي ملوكها في الجاهلية بأن تقول للملك : أبيتَ اللَّعْن ، ومعناه : أبيت أيها الملِك أن تأتي أمراً تُلْعَن عليه .
وسمعْتُ العرب تقول : فلان يتلاعن علينا إذا كان يتماجن ولا يرتدع عن سوء ويفعل ما يستحق به اللعن .
وقال الليث : التلاعن كالتشاتم في اللفظ ، غير أن التشاتم يستعمل في وقوع فعل كل واحد منهما بصاحبه . والتلاعن ربما استعمل في فعل أحدهما .
ورجل ملعَّن إذا كان يُلعَن كثيراً .
وقال الليث : الملعَّن : المعذَّب ، وبيت زهير يدلُّ على غير ما قال الليث ، وهو قوله :
ومرهَّق الضِيفان يحمد في الْ
لأْواء غير ملعَّن القِدر
أراد قِدْره لا تلْعن لأنه يُكثر لحمها وشحمها .
وفي الحديث : ( اتّقوا الملاعن وأعِدّوا النُبَل ) . والملاعن : جَوَادّ الطريق وظلال الشجر ينزلها الناس نُهي أن يُتغَوّط تحتها فيتأذَّى السابلةُ بأقذارها ويلعنون مَن جلس للغائط عليها .
وقال شمر : أقرأنا ابن الأعرابي لعنترة :
هل تُبْلغَنِّي دارها شَدنيَّةٌ
لعِنت بمحروم الشراب مصرَّم
وفسّره فقال : سُبَّت بذلك فقيل : أخزاها الله فما لها دَرّ ولا بها لَبَن .
قال : ورواه أبو عدنان عن الأصمعي : لعنت لمحروم الشراب .
وقال يريد بقوله : بمحروم الشراب أي قُذفت بضَرْع لا لبن فيه مصرّم .
وقال الفراء : اللعن : المَسْخ أيضاً ؛ قال الله تعالى : ( أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّآ أَصْحَابَ السَّبْتِ ) ( النِّساء : 47 ) أي نمسخهم .
قال : واللعين : المُخْزَى المهلَك أيضاً . وفي الحديث : ( لا يكون المؤمن لعَّاناً ) أي لا يكون كثير اللعن للناس .
نعل : أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : النِعَال : الأرَضون الصِلاب .
وأنشد :
قوم إذا اخضرّت نعالهم
يتناهقون تناهُق الحُمُر
قال أبو العباس : ومنه الحديث الذي جاء : ( إذا ابتلت النعال فالصلاة في الرحال ) يقول : إذا مُطرت الأرضون الصِلاب فتزلَّفت بمن يمشي فيها فصَلُّوا في منازلكم ، ولا عليكم ألاَّ تشهدوا الصلاة في مساجد الجماعات .
وقال الليث : النَعْل : ما جعلته وِقَاية من الأرض . قال : ويقال : نَعِل يَنْعَل وانتعل إذا لبِس النعل . قال : والتنعيل : تنعيلك حافر البرذَوْن بطَبَق من حديد يقيه الحجارة . وكذلك تنعيل خُفّ البعير بالجِلْد لئلا يَحْفى . ويوصف حافر حمار الوحش فيقال : ناعل لصلابته . ورجل ناعل : ذو نعْل . فإذا قلت : منتعل فمعناه : لابس نعلاً . وامرأة ناعلة . ومن أمثالهم : أطِرِّي فإنك ناعلة أراد : أدِلّي على المشي فإنك غليظة القدمين غير محتاجة إلى النَعْلين . وقد ذكرت اختلاف الناس في تفسيره في كتاب الطاء . ويقال : أنعل فلان دابَّته إنعالاً فهو مُنْعَل والنَعْل من جَفْن السيف الحديدةُ التي في أسفل قِرابه .
أبو عبيدة : من وَضَح الفرس الإنعال ، وهو أن يحيط البياضُ بما فوق الحافر ما دام في موضع الرُسْغ ، يقال : فرس مُنْعَل .
وقال أبو خَيْرة : هو بياض يَمُس حوافرَه دون أشاعره .
وقال أبو عمرو : النَعْل : حديدة المِكْرَب ، وبعضهم يسمّيه السِنّ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : النَعْل : العَقَب الذي يُلْبَس ظهر السِّيَة من القوس . قال : وإذا قُطِعت الوَدِيَّة من أمّها بِكَرَبها قيل : ودِيَّة منعَّلة .
أبو زيد يقال : رماه بالمُنْعَلات أي بالدواهي وتركت بينهم المُنعَلات .
ابن السكيت عن الأصمعيّ : النَّعل : الذليل من الرجال وأنشد :
ولم أكن دارِجة ونَعْلا
ويقال : انتعل فلان الرَمْضاء إذا سار فيها حافياً . وانتعلت المطِيُّ ظِلالَها إذا عَقَل الظلُّ نصفَ النهار ؛ ومنه قول الراجز :
وانتَعَل الظلَّ فكان جوربا
ويروى : وانتُعِل الظلُّ . وانتعل الرجلُ إذا ركب صِلاَب الأرض وحِرَارها ومنه قول الشاعر :
في كل إنى قضاه الليل ينتعل
شمر عن ابن الأعرابيّ : النعل من الأرض والخُفُّ والكُرَاعُ والضِلَع كل هذه لا تكون إلا من الحَرَّة فالنعل منها شبيهة بالنعل فيها ارتفاع وصلابة . والخُفّ أطول من النعل ، والكُرَاع أطول من الخُفّ ، والضِلَع أطول من الكُرَاع ، وهي ملتوية كأنها ضِلَع .
وأنشدنا :
فِدًى لامرىء والنعل بيني وبينه
شفى غيم نفسي من وجوه الحواثر
النعل : نعل الجبل ، والغَيْم : الوِتْر والذَحْل ، وأصله العطش . والحواثر من عبد القيس .

### Türkçe

باب العين واللام مع النون
**علن** ، **لعن** ، **نعل** : kullanımdadır.

**علن** : denilir ki: **عَلِن** الأمرُ **يَعْلَن** **عَلناً** , ve **عَلَن** **يَعْلُن**; yayıldığı ve ortaya çıktığı zaman. Ve ben onu **إعلاناً** ilan ettim.
Leys dedi: iş **أعلن** oldu; şöhret bulduğu zaman.
Dedi: ve dersin: ey adam **استعلِنْ**; yani onu ortaya çıkar.
Dedi: ve **العِلاَن**: **المعالنة**’dir; her birinin, içindekini arkadaşına ilan etmesi zamanında.
Şiir okudu:
Komşuların eziyetinden nefsimi alıkoyarım
Ve **عِلاني** isteyen kimseye **إعلاني**m (açıkça ilan edişim)

Ve **العَلاَنية** keraheti ve ferahiyeti örneği üzerinedir: işin ortaya çıkmasıdır.

**لعن** : Allah (aziz ve celil) dedi: **بَل لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ** (el-Bakara: 88). Dil ehli dedi: Allah onları **لعن** etti; yani Allah onları uzaklaştırdı. Ve **اللعن**: uzaklaştırmadır.
Şemmâh dedi:
Onunla katarı ürküttüm ve ondan uzaklaştırdım
Kurdun makamını; **اللَعِين** adam gibi

İstedi ki: kovulmuş **اللَعِين** kurdun makamı adam gibidir.
Ve denilir ki: istedi ki: **اللَعِين** adam gibi olan kurdun makamı; o da sürülmüş olandır. Ve **الرجل اللعين** insanlardan sürekli uzak durur; kurdu ona benzetti. Ve Allah’ın **لعن** ettiği her kimse, onu rahmetinden uzaklaştırmıştır ve azabı hak etmiştir; böylece helâk olmuş olur.
Leys dedi: **اللعن**: azap etmektir.
Dedi: ve **اللَعِين**: sövülen, yerilen kimsedir; “Allah onu **لعن** etti” yani ona azap etti.
Dedi: ve Kur’an’da **اللعنة**: azaptır.
Dedi: ve **اللعين**: ekinliklerde, yırtıcıların ve kuşların ürktüğü, bir hayal suretinde edinilen şeydir.
Başkası dedi: **اللعن**: kovma ve uzaklaştırmadır. Allah’ın uzaklaştırdığı kimseye rahmeti erişmez ve azapta ebedî kılınır. Ve karı-koca arasında **المُلاعنة**; erkek karısına iftira eder yahut onu bir adamla suçlayıp onunla zina ettiğini atarsa, imam ikisi arasında **يلاعِن** eder. Erkekle başlar ve onu durdurur; ta ki şöyle deyinceye kadar: “Allah’a şahitlik ederim ki o falanla zina etti ve onu bununla suçladığım şeyde elbette doğruyum.” Bunu dört kere söylediğinde, beşincide der ki: “Onu bununla suçladığım şeyde yalancılardan isem üzerime Allah’ın laneti olsun.” Sonra kadın kaldırılır; o da dört kere der ki: “Allah’a şahitlik ederim ki o, beni zina ile suçladığı şeyde elbette yalancılardandır.” Sonra beşincide der ki: “O, doğrulardan ise onun üzerine Allah’ın gazabı olsun.” Bundan boşalınca ondan ayrılmış olur ve ona ebediyen helâl olmaz.
Ve eğer hamile ise ve bir çocuk doğurursa, o onun çocuğudur ve kocaya nisbet edilmez; çünkü sünnet onu ondan nefyetmiştir. Bunun hepsine **لِعَاناً** adı verildi; kocanın “yalancılardan isem üzerime Allah’ın laneti olsun” sözü ve kadının “doğrulardan ise onun üzerine Allah’ın gazabı olsun” sözü sebebiyle.
Ve bunu yaptıklarında karı-kocaya denilmesi caizdir: **تلاعنا** ve **لاعنا** ve **الْتَعَنا**.
Ve kocaya denilmesi caizdir: “**التعن** etti” ve kadın **تلتعن** etmedi; ve “o (**التعنت**) etti” ve erkek **يلتعن** etmedi.
Ve **رجل لُعَنة**: insanlara çok **لَعْن** eden olursa.
Ve **رجل لُعْنة**: şerli oluşundan dolayı insanlar ona **يلعنونه** olursa.
Birincisi fâildir; o **اللُّعَنة**’dir. İkincisi mef‘ûldür; o **اللُّعْنة**’dir.
Araplar cahiliyede krallarını, krala “**أبيتَ اللَّعْن**” diyerek selâmlardı; manası: “ey kral, üzerine **تُلْعَن** olunacak bir işi yapmaktan kaçındın.”
Arapların şöyle dediğini işittim: “Falan bize karşı **يتلاعن** ediyor”; şayet şakalaşır, kötülükten vazgeçmez ve kendisiyle laneti hak ettiği şeyi yaparsa.
Leys dedi: **التلاعن** lafızda **التشاتم** gibidir; ancak **التشاتم**, her birinin fiilinin ötekine vuku bulmasında kullanılır. **التلاعن** ise bazen ikisinden birinin fiilinde kullanılır.
Ve **رجل ملعَّن**: çok **يُلعَن** edilirse.
Leys dedi: **الملعَّن**: azap edilen kimsedir. Züheyr’in beyti, Leys’in dediğinden başka bir şeye delâlet eder; o da şudur:
Misafirleri yoran; **الْلأْواء**’da övülür
Kazanı **ملعَّن** olmayan

İstedi ki: kazanı **تلْعن** edilmez; çünkü etini ve yağını çokça verir.
Hadiste: “**اتّقوا الملاعن وأعِدّوا النُبَل**.” Ve **الملاعن**: yolun geçitleri ve ağaç gölgeleridir; insanlar oralara iner. Altlarında büyük abdest bozulması yasaklandı; böylece yolcular pisliklerinden eziyet görür ve orada büyük abdest için oturana lanet ederler.
Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî bize Antara’dan okuttu:
Onun evini bana ulaştırır mı bir **شَدنيَّةٌ**
İçecekten mahrum, kesik memeli birine **لعِنت** olundu

Onu açıkladı ve dedi: bununla sövüldü; “Allah onu rezil etsin; onun ne sütü akar ne de onda süt vardır” denildi.
Dedi: Ebû Adnân, Asmaî’den şöyle rivayet etti: “**لعنت لمحروم الشراب**.”
Dedi: “**بمحروم الشراب**” sözüyle şunu ister: sütü olmayan bir memeyle, kesik (sağılmaz) olmakla suçlandı.
Ferrâ dedi: **اللعن**: **المَسْخ** da (olabilir); Allah تعالى dedi: **أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّآ أَصْحَابَ السَّبْتِ** (en-Nisâ: 47); yani onları **نمسخهم** (meshederiz).
Dedi: ve **اللعين**: rezil edilmiş, helâk edilmiş de (olur). Hadiste: “Mümin **لعَّاناً** olmaz”; yani insanlara çok lanet eden olmaz.

**نعل** : Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: **النِعَال**: sert topraklardır.
Şiir okudu:
Kavimdir ki **نعالهم** yeşerdiğinde
Eşeklerin anırması gibi anırırlar

Ebû’l-Abbâs dedi: ve ondan, gelen hadis: “**إذا ابتلت النعال فالصلاة في الرحال**”; der ki: sert topraklar yağmurla ıslanır da üzerinde yürüyene kayganlaşırsa, evlerinizde namaz kılın; cemaat mescitlerinde namaza şahit olmamanızda size bir vebal yoktur.
Leys dedi: **النَعْل**: onu yerden bir koruma kıldığın şeydir. Dedi: ve denilir: **نَعِل** **يَنْعَل** ve **انتعل**; nal (ayakkabı) giydiği zaman. Dedi: ve **التنعيل**: bardoğun tırnağını, onu taşlardan koruyan demir bir tabakayla nallamandır. Ve aynı şekilde devenin **خُفّ**unu, aşınmasın diye deriyle nallamaktır. Ve yaban eşeğinin tırnağı vasfedilir; sertliğinden dolayı **ناعل** denilir. Ve **رجل ناعل**: **نعْل** sahibi. “**منتعل**” dediğinde manası: **نعلاً** giyen. Ve **امرأة ناعلة**. Ve onların darbımesellerindendir: “**أطِرِّي فإنك ناعلة**”; istedi ki: yürüyüşe dayan; çünkü sen kalın ayaklısın, **النَعْلين**e muhtaç değilsin. Onun tefsirinde insanların ihtilafını **الطاء** kitabında zikrettim. Ve denilir: falan, binitini **إنعالاً** ile **أنعل** etti; o **مُنْعَل**dır. Ve kılıcın kınından **النَعْل**: kınının alt tarafındaki demir parçadır.
Ebû Ubeyde: atın **وَضَح**’ından **الإنعال** vardır; o da beyazlığın, bilek yerinde kaldıkça, tırnağın üstündekini kuşatmasıdır; **فرس مُنْعَل** denilir.
Ebû Hayra dedi: o, kıllarına varmaksızın tırnaklarına dokunan bir beyazlıktır.
Ebû Amr dedi: **النَعْل**: **المِكْرَب**in demiridir; bazısı ona **السِنّ** adını verir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **النَعْل**: yayın **السِّيَة**sinin üstüne giydirilen **العَقَب**tır. Dedi: **الوَدِيَّة** annesinden **بِكَرَبها** ile kesildiğinde “**ودِيَّة منعَّلة**” denilir.
Ebû Zeyd: denilir: onu **بالمُنْعَلات** ile attı; yani belâlarla; ve aralarında **المُنعَلات**ı bıraktı.
İbnü’s-Sikkît, Asmaî’den: **النَّعل**: erkeklerden zelil olan kimsedir. Şiir okudu:
Ve ben ne **دارِجة** idim ne de **نَعْلا**

Ve denilir: falan **الرَمْضاء**yı **انتعل** etti; çıplak ayakla onda yürüdüğü zaman. Ve **المطِيُّ** gölgelerini **انتعلت**; gölge gün ortasının yarısını tuttuğu zaman. Ondandır ki recez söyleyenin sözü:
Ve gölgeyi **انتَعَل** etti; böylece çorap oldu

Ve “**وانتُعِل الظلُّ**” diye de rivayet edilir. Ve adam **انتعل** etti; sert topraklara ve onların sıcaklarına bindiği zaman. Ondandır şairin sözü:
Gecenin hükmettiği her işte **ينتعل**

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: yerden **النعل** ve **الخُفّ** ve **الكُرَاعُ** ve **الضِلَع**; bunların hepsi ancak **الحَرَّة**den olur. Onun **النعل**ı, içinde yükseklik ve sertlik bulunması bakımından ayakkabı **النعل**ına benzer. **الخُفّ** **النعل**dan daha uzundur; **الكُرَاع** **الخُفّ**dan daha uzundur; **الضِلَع** **الكُرَاع**dan daha uzundur; ve o, sanki bir kaburga gibi kıvrıktır.
Bize şiir okundu:
Bir kimseye feda olsun; **النعل** benimle onun arasında iken
Nefsimin kinini, **الحواثر**in yüzlerinden giderdi

**النعل**: dağın **نعل**ıdır. Ve **الغَيْم**: **الوِتْر** ve **الذَحْل**dür; aslı susuzluktur. Ve **الحواثر** Abdülkays’tandır.
