# عل (ع-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين واللام
عل ، لع : مستعملان
عل : قال أبو زيد في كتاب ( النوادر ) : يقال هما أخوان من عَلّة ، وهما ابنا عَلّةٍ ، إذا كانت أُمَّاتهما شتّى والأب واحد وهم بنو العَلاَّت ، وهم من عَلاَّت ، وهم إخوةٌ من عَلَّةٍ وعَلاَّتٍ . كلُّ هذا من كلامهم . ونحن أخَوَانِ من عَلّة ، وهو أخي من عَلّة : من ضَرّتين ، ولم يقولوا من ضَرّة . والعَلّة : الرابَّة . وبنو العَلاَّت : بنو رجلٍ واحدٍ من أُمَّهاتٍ شتّى .
وقال ابن شميل : هم بنو عَلّةٍ وأولاد عَلّة . وقال أوس بن حَجَر :
وهمْ لمقلِّ المال أولادُ عَلّةٍ
وإن كان محضاً في العمومة مُخْوَلا
أبو عبيد عن الأصمعيّ : تعلَّلتُ بالمرأة تعلُّلاً ، أي لهوتُ بها . ويقال علَّلَنا فلانٌ بأغانيهِ ، إذا غنّاهم بأغنيّة بعد أخرى .
وقال أبو عمرو : العليلة : المرأة المطيَّبة
طيباً بعد طِيب . قال : ومنه قول امرىء القيس :
ولا تُبعِدِيني من جَنَاكِ المُعلَّلِ
أي المطيَّب مرة بعد أخرى . ومن رواه ( المعلِّل ) فهو الذي يعلِّل مُترشِّفه بالريق .
وقال ابن الأعرابي : المعلِّل : المُعِين بالبرّ بعد البرّ . قال : والمعلِّل : دافع جابي الخَراج بالعِلل .
وفي الحديث : ( يتوارث بنو الأعيان من الأخوات دون بني العَلاّت ) ، أي يتوارث بنو الإخوة للأب والأمّ دون الإخوة للأب .
والعِلال هو الحلب قبل استيجاب الضرع للحلب بكثرة اللبن .
وقال بعض الأعراب فيه :
العَنز تعلم أنّى لا أكرّمها
عن العِلالِ ولا عن قِدر أضيافي
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : العُلالة والعُراكة والدُّلاكة : ما حلبتَه قبل الفِيقة الأولى وقبل أن تجتمع الثانية . ويقال لأوّل جري الفرس بُداهتُه ، وللذي يكون بعده عُلالته . وقال الأعشى :
إلاّ عُلالةَ أو بُدا
هةَ سابحٍ نهد الجُزاره
علَّ ولعلَّ حرفان وُضِعا للترجّي في قول النحويّين . وأثبِتَ عن ابن الأنباريّ أنه قال : لعلّ يكون ترجياً ، ويكون بمعنى كي ، ويكون ظنّاً كقولك : لعلّي أحجّ العامَ ، معناه أظنُّني سأحجّ . ويكون بمعنى عَسَى لعل عبد الله يقوم معناه عسى عبد الله . ويكون بمعنى الاستفهام كقولك : لعلَّك تشتمني فأعاقبَك ، معناه هل تشتمني ؟
وأخبرني المنذريّ عن الحسين بن فهم أنّ محمد بن سلاّم أخبره عن يونس أنه سأله عن قول الله تعالى : ( فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ ) ( الكهف : 6 ) ، و ) فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ ) ( هود : 12 ) قال : معناه كأنّك فاعل ذلك إن لم يؤمنوا . قال : ولعلّ لها مواضع في كلام العرب ، من ذلك قوله : ( لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ) ( النُّور : 27 ) و ) وُوِلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ) ( طاه : 113 ) و ) وُوِلَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ ) ( طاه : 44 ) قال : معناه كي تذكروا ، وكي يتقوا ، كقولك : ابعثْ إليّ بدابّتك لعلّي أركبها ، بمعنى كي .
قال : وتقول انطلقْ بنا لعلّنا نتحدّث ، أي كي نتحدّث .
الحرّاني عن ابن السكيت : في لعلّ لغات ، يقول بعض العرب لعلّي ، وبعضهم لعلّني ، وبعضهم لعَنِّي ، وبعضهم عَلِّي ، وبعضهم علَّني ، وبعضهم لأنّي ، وبعضهم لأنّني ، وبعضهم لوَنَّني . وقال العجاج حاكياً قول ابنته :
يا أبتا عَلَّكَ أو عساكا
ويقال : تعاللتُ نفسي وتلوَّمْتها ، أي استزدتها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا وردت الإبلُ الماءَ فالسَّقْية الأولى النَّهَل ، والثانية العَلَل .
قلت : وسمعتُ العرب تقول : عَلَّت الإبل تَعِلّ ، إذا شربت الشربة الثانية ، وقد عللتُها أنا أعُلُّها ، بضم العين .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ : علّ الرجلُ يَعِلُّ من المرض ، وعلّ يعِلّ ويَعُلُّ من عَلَل الشَّراب . وقد اعتلَّ العليل عِلَّةً صعبة .
وقال أبو عبيد : يقال عرضَ عليَّ سَومَ عالَّةٍ ، إذا عرضَ عليك الطّعامَ وأنت مُستغنٍ عنه ، وهو كقولهم : عَرْضَ سابِرِيَ .
أبو عبيد : العَلُّ : الكبير المُسِنّ . والعَلُّ : القُراد . والجمع أعلال . قاله الأصمعيّ ، قال : وبه شبِّه الرجل الضعيف ، فيقال كأنّه عَلّ .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : اليعلول : المطر بعد المطر ، وجمعه اليعاليل . قال : واليعاليل أيضاً : حَباب الماء . قال : وقال الأصمعي : اليعلول : غدير أبيض مطّرد . قال : وهو السَّحاب المطَّرد أيضاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : العُلعُل : اسم ذكر الرجُل . والعُلعل : ذكر القَنَابر . والعُلعُل : طرف الضِّلع التي تُشرف على الرَّهابة وهي طرف المعدة . قال : ويُجمع العلعلُ منها كلها على عُلُل وعَلالل . قال : والعُلُل أيضاً : جمع العَلول ، وهو ما يعلَّل به المريض من الطعام الخفيف ، فإذا قوِيَ أكله فهو الغُلُل جمع غَلول .
وقال اللِّحياني : عاللت الناقةَ عِلالاً ، إذا حلبتَها صباحاً ومساءً ونصف النهار وقال أبو زيد : العُلالة : أن تحلب الناقة أوّلَ النهار وآخرَه وتحلب وسط النهار ، فتلك الحلبة الوسطى هي العُلالة ، وقد يُدعَى كلُّهن عُلالة .
وقال الفراء : يقال إنه لفي عُلعُولِ شرَ وزُلزُول شَرّ ، أي في قتال واضطراب . وقال أبو سعيد : تقول العرب : أنا عَلاَّنُ بأرضِ كذا كذا ، أي جاهل .
قال : وامرأة علاّنة : جاهلة . قال : وهي لغة معروفة .
قلت : لا أعرف هذا الحرف ولا أدري من رواه عن أبي سعيد .
وقال الفراء : العرب تقول للعاثر : لعاً لك وتقول عَلْ ولَعَلْ ، وعَلَّك ولعلَّك واحد . وقال الفرزدق :
إذا عثَرت بي قلت عَلّكِ وانتهى
إلى باب أبواب الوليد كلالُها
وأنشد أيضاً :
فهنّ على أكتافهم ورماحهم
يقلن لمن أدركن تَعْساً ولا لَعَلْ
قلت : شُدِّدت اللام في قولهم عَلَّكِ لأنهم أرادوا عَلْ لك . وكذلك لعلَّك إنما هو لَعَلْ لك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للبعير ذي السَّنامين : يَعلول ، وقِرعَوْس ، وعُصفوريّ .
لع : أبو عبيد عن أبي زيد : لعلع فلانٌ عظمَ فلانٍ ، إذا كسره . قال : وقال أبو عمرو : فلان يتلعلع من الجوع والعطش ، أي يتضوّر .
واللَّعلَع : السراب . ولعلعتُه : بصيصُه . ولَعلَعٌ : ماء في البادية معروف ، وقد وردتُه .
أبو عبيد عن الفراء : اللُّعَاع : أوّل النبت ، وقد ألعَّتْ الأرضُ .
سلمةُ عن الفرّاء : خرجنا نتلعَّى ، أي نأكل اللُّعاع . كان ذلك في الأصل نتلعَّع فكثرت العَيناتُ فقلبت إحداهَا ياء ، كما قالوا تظنّيت من الظنّ .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : عسلٌ متلعِّع ، وهو الذي إذا رفعتَه امتدَّ معك فلم يتقطَّع للزُوجته . قال : واللُّعاعة : كل نباتٍ ليّن من أحرار البقول فيه ماء كثير لزِج . ويقال له النّعاعة أيضاً . وأنشد :
كادَ اللُّعاع من الحَوذانِ يَسحَطُها
ورِجرِجٌ بين لَحييها خَناطيلُ
وقال الليث : امرأةٌ لَعَّة : مليحة عفيفة . ورجلٌ لعَّاعة يتكلَّف الألحانَ من غير صواب . وروي عن المؤرِّج أنه قال : اللعلاع : الجبان .
وقال أبو الحسن اللِّحياني : في الإناء لُعاعة ، أي جِزعة من الشراب .
وقال الأصمعي : ببلدِ بني فلانٍ لُعاعةٌ حسنة ، ونُعاعةٌ حسنة ، وهو نبتٌ ناعم في أوّل ما ينبت . ومنه قيل : ( إنّما الدُّنيا لُعاعة ) .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : اللُّعَاعة : الهِندِبَاء ، يمدّ ويقصر . وقال أبو عمرو : اللُّعاعة : الكلأ الخفيف ، رُعي أو لم يُرْعَ .

##### Türkçe

باب **العين** ve **اللام**
**عل** ، **لع** : ikisi de kullanımdadır

**عل** : Ebû Zeyd, ( **النوادر** ) kitabında dedi ki: “**هما أخوان من عَلّة**” denir; ve “**وهما ابنا عَلّةٍ**” (ikisi **عَلّة**’den iki oğuldur) denir; anneleri ayrı, baba bir olduğunda; ve onlar **بنو العَلاَّت**’tir; ve onlar **من عَلاَّت**’tendir; ve onlar **إخوةٌ من عَلَّةٍ وعَلاَّتٍ**’tır. Bütün bunlar onların sözlerindendir. Ve (şöyle denir): “**ونحن أخَوَانِ من عَلّة**” (biz **عَلّة**’den iki kardeşiz); ve “**وهو أخي من عَلّة**” (o benim **عَلّة**’den kardeşimdir): iki ortak eşten; “**من ضَرّتين**” dediler, “**من ضَرّة**” demediler. Ve **العَلّة**: üvey anne (babanın eşi). Ve **بنو العَلاَّت**: anneleri ayrı olan, tek bir adamın oğullarıdır.

İbn Şümeyl dedi ki: onlar **بنو عَلّةٍ** ve **أولاد عَلّة**’dir. Evs b. Hacer dedi ki:
وهمْ لمقلِّ المال أولادُ عَلّةٍ
وإن كان محضاً في العمومة مُخْوَلا

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: “**تعلَّلتُ بالمرأة تعلُّلاً**”, yani onunla eğlendim. Ve “Falanca bizi **بأغانيهِ** ile **علَّلَنا**” denir; onları bir şarkıdan sonra başka bir şarkıyla şarkı söylediğinde.

Ebû Amr dedi ki: **العليلة**: güzel koku sürülmüş kadın,
koku üstüne koku. Dedi ki: Bundan, İmru’ul-Kays’ın sözü:
ولا تُبعِدِيني من جَنَاكِ المُعلَّلِ
yani bir defadan sonra bir defa daha güzel kokulanmış. Onu ( **المعلِّل** ) diye rivayet eden ise, **مُترشِّفه**’ni tükürükle **يعلِّل** eden kimsedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المعلِّل**: iyilikten sonra iyilikle yardım eden. Dedi ki: ve **المعلِّل**: haraç toplayıcısını bahanelerle savan/geri çeviren.

Hadiste: “( **يتوارث بنو الأعيان من الأخوات دون بني العَلاّت** )”, yani baba ve anne bir kardeşlerin oğulları, yalnız baba bir kardeşlerin oğullarından ayrı olarak birbirlerine mirasçı olurlar.

Ve **العِلال**: memenin çok sütle sağılmayı gerektirmesinden önceki sağmadır.

Bazı bedevî bunun hakkında dedi ki:
العَنز تعلم أنّى لا أكرّمها
عن العِلالِ ولا عن قِدر أضيافي

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العُلالة** ve **العُراكة** ve **الدُّلاكة**: ilk **الفِيقة**’dan önce ve ikincisi toplanmadan önce sağdığın şeydir. Ve atın ilk koşuşuna **بُداهتُه** denir; ondan sonra olana **عُلالته** denir. el-A‘şâ dedi ki:
إلاّ عُلالةَ أو بُدا
هةَ سابحٍ نهد الجُزاره

**علَّ** ve **لعلَّ**: nahivcilerin sözünde, ümit/temenni için konulmuş iki harftir. Ve İbnü’l-Enbârî’den sabit olmuştur ki dedi: **لعلّ** bazen temenni olur; bazen **كي** manasında olur; bazen de zan olur; senin “**لعلّي أحجّ العامَ**” demen gibi; manası: “Kendimi bu yıl hacc edeceğimi zannediyorum.” Ve bazen **عَسَى** manasında olur: “**لعل عبد الله يقوم**” manası: “**عسى عبد الله**”. Ve bazen istifham manasında olur; senin “**لعلَّك تشتمني فأعاقبَك**” demen gibi; manası: “Bana söver misin de seni cezalandırayım?” yani: “Bana söver misin?”

Ve bana el-Münzirî, el-Hüseyn b. Fehm’den haber verdi ki: Muhammed b. Sellâm ona Yûnus’tan haber verdi; ona Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında sormuş: “( **فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ** ) ( **الكهف** : 6)” ve “) **فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ** ) ( **هود** : 12)”; dedi ki: manası: “Eğer iman etmezlerse, sanki sen bunu yapacaksın.” Dedi ki: **ولعلّ**’ın Arapların sözünde yerleri vardır; bunlardan: “( **لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ** ) ( **النُّور** : 27)” ve “) **وُوِلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ** ) ( **طاه** : 113)” ve “) **وُوِلَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ** ) ( **طاه** : 44)”; dedi ki: manası: “**كي** hatırlayasınız” ve “**كي** sakınsınlar”; senin “Bana binitini gönder, **لعلّي** ona bineyim” demen gibi; **كي** manasında.

Dedi ki: “Haydi gidelim, **لعلّنا** konuşuruz” dersin; yani **كي** konuşalım.

el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **لعلّ**’da lehçeler vardır; bazı Araplar **لعلّي** der, bazıları **لعلّني** der, bazıları **لعَنِّي** der, bazıları **عَلِّي** der, bazıları **علَّني** der, bazıları **لأنّي** der, bazıları **لأنّني** der, bazıları **لوَنَّني** der. el-‘Accâc, kızının sözünü hikâye ederek dedi ki:
يا أبتا عَلَّكَ أو عساكا

Ve “**تعاللتُ نفسي وتلوَّمْتها**” denir; yani onu artırmasını istedim.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Develer suya vardığında, ilk sulama **النَّهَل**’dir, ikincisi **العَلَل**’dir.

Dedim ki: Arapların “**عَلَّت الإبل تَعِلّ**” dediğini işittim; ikinci içişi içtiğinde. Ve ben onu “**عللتُها أنا أعُلُّها**” yaptım; **العين**’i damme ile.

Ve bana el-Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Adam **علّ** eder, hastalıktan **يَعِلُّ**; ve içkinin **عَلَل**’inden **علّ يعِلّ ويَعُلُّ**. Ve hasta, zor bir **عِلَّةً** ile **اعتلَّ** etti.

Ebû Ubeyd dedi ki: “Bana **سَومَ عالَّةٍ** arz etti” denir; sana yiyeceği, sen ona muhtaç değilken arz ettiğinde; bu, onların “**عَرْضَ سابِرِيَ**” demesi gibidir.

Ebû Ubeyd: **العَلُّ**: yaşlı, ihtiyar. Ve **العَلُّ**: kene. Çoğulu **أعلال**. Bunu el-Asmaî söyledi. Dedi ki: Bununla zayıf adam benzetildi; “sanki o **عَلّ**” denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اليعلول**: yağmurdan sonra yağmur; çoğulu **اليعاليل**. Dedi ki: **اليعاليل** ayrıca: su kabarcıklarıdır. Dedi ki: el-Asmaî dedi: **اليعلول**: beyaz, akıp giden bir gölcük. Dedi ki: o, akıp giden buluttur da.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العُلعُل**: erkeğin erkeklik uzvunun adıdır. Ve **العُلعل**: **القَنَابر**’in erkeğidir. Ve **العُلعُل**: **الرَّهابة**’ye bakan kaburganın ucu; o, midenin ucudur. Dedi ki: bunların hepsinden **العلعل**’ın çoğulu **عُلُل** ve **عَلالل** üzerine toplanır. Dedi ki: **العُلُل** ayrıca **العَلول**’un çoğuludur; o, hastaya hafif yemekten **يعلَّل** olunan şeydir; güçlenince onu yerse, o **الغُلُل**’dür; **غَلول**’un çoğuludur.

el-Lihyânî dedi ki: “Deveyi **عِلالاً** olarak **عاللت**”; onu sabah, akşam ve gün ortasının yarısında sağdığında. Ebû Zeyd dedi ki: **العُلالة**: deveyi günün başında ve sonunda sağman ve gün ortasında sağmandır; işte o orta sağım **العُلالة**’dır; bazen hepsine **عُلالة** denir.

el-Ferrâ dedi ki: “O, **عُلعُولِ شرَ** ve **زُلزُول شَرّ** içindedir” denir; yani savaş ve çalkantı içindedir. Ebû Saîd dedi ki: Araplar “Ben filan filan yerde **عَلاَّنُ**’um” der; yani cahilim.

Dedi ki: ve “**امرأة علاّنة**”: cahil. Dedi ki: bu bilinen bir lehçedir.

Dedim ki: Bu harfi tanımıyorum ve Ebû Saîd’den bunu kim rivayet etti bilmiyorum.

el-Ferrâ dedi ki: Araplar tökezleyene “**لعاً لك**” der; ve **عَلْ** ve **لَعَلْ** der; ve **عَلَّك** ile **لعلَّك** birdir. el-Ferezdak dedi ki:
إذا عثَرت بي قلت عَلّكِ وانتهى
إلى باب أبواب الوليد كلالُها

Ve yine inşad etti:
فهنّ على أكتافهم ورماحهم
يقلن لمن أدركن تَعْساً ولا لَعَلْ

Dedim ki: “**عَلَّكِ**” sözlerinde **اللام** şeddelendi; çünkü “**عَلْ لك**” istemişlerdi. Aynı şekilde **لعلَّك** da ancak “**لَعَلْ لك**”tır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: İki hörgüçlü deveye **يَعلول** ve **قِرعَوْس** ve **عُصفوريّ** denir.

**لع** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Falanca, falancanın kemiğini **لعلع** etti” ( **لعلع فلانٌ عظمَ فلانٍ** ); onu kırdığında. Dedi ki: Ebû Amr dedi: “Falanca açlık ve susuzluktan **يتلعلع** eder”; yani kıvranır.

Ve **اللَّعلَع**: serap. Ve **لعلعتُه**: onun parıltısı. Ve **لَعلَعٌ**: çölde bilinen bir sudur; ona vardım.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **اللُّعَاع**: bitkinin ilkidir; ve yer **ألعَّتْ**.

Seleme, el-Ferrâ’dan: “Biz **نتلعَّى** çıktık”; yani **اللُّعاع** yeriz. Bu aslında **نتلعَّع** idi; **العَيناتُ** çoğalınca, onlardan birini **ياء**’a çevirdi; onların “**تظنّيت**” demeleri gibi, **الظنّ**’den.

Ve bana el-Münzirî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki dedi: **عسلٌ متلعِّع**: onu kaldırdığında seninle uzayıp gider de, yapışkanlığından dolayı kopup parçalanmayan baldır. Dedi ki: **اللُّعاعة**: serbest otların yumuşak olanlarından, içinde çok su bulunan, yapışkan her bitkidir. Ona **النّعاعة** da denir. Ve inşad etti:
كادَ اللُّعاع من الحَوذانِ يَسحَطُها
ورِجرِجٌ بين لَحييها خَناطيلُ

el-Leys dedi ki: **امرأةٌ لَعَّة**: güzel, iffetli. Ve **رجلٌ لعَّاعة**: doğru olmaksızın nağmeleri zorlayıp yapan. el-Muerric’ten rivayet edildi ki dedi: **اللعلاع**: korkak.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi ki: Kapta **لُعاعة** vardır; yani içkiden bir parça.

el-Asmaî dedi ki: Filan oğullarının beldesinde güzel bir **لُعاعة** ve güzel bir **نُعاعة** vardır; o, ilk bittiğinde yumuşak bir bitkidir. Bundan dolayı denildi: “( **إنّما الدُّنيا لُعاعة** )”.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **اللُّعَاعة**: **الهِندِبَاء**’dır; uzatılır ve kısaltılır. Ebû Amr dedi ki: **اللُّعاعة**: hafif ot; otlatılmış olsun ya da otlatılmamış olsun.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين وما بعدها في المضاعف والمطابق والأصم)
(عف) العين والفاء أصلان صحيحان: أحدُهما الكفُّ عن القبيح، والآخر دالٌّ على قلّة شيء.
فالأول: العِفّة: الكفُّ عمّا لا ينبغي. ورجلٌ عفٌّ وعفيف. وقد عَفَّ يَعِفُّ [عِفّةً] وعَفَافة وعَفافاً.
والأصل الثاني: العُفَّة: بقيّة اللّبن في الضَّرع. *وهي أيضاً العُفافة. قال الأعشى:
لا تَجَافَى عنه النَّهارَ ولا تَعْـ *** ـجُوهُ إلاَّ عُفافةٌ أو فُوَاقُ([1])
 ويقال: تَعافَّ ناقَتك، أي احلُبْها بعد الحلْبة الأولى ودعْ فصلَيها يتعفّفها، كأنَّما يَرتضع تلك البقيَّة. وعفّفت فلاناً([2]) : سقيتُه العفافة. فأمّا قولهم: جاء على عِفّانِ ذاك، أي إبّانه، فهو من الإبدال، والأصل إفّان، وقد مرّ.
(عق) العين والقاف أصل واحد يدلُّ [على الشَّقّ]، وإليه يرجع فروع الباب بلطف نظر. قال الخليل: أصل العقّ الشقّ. قال: وإليه يرجع العُقوق.
قال: وكذلك الشَّعَْر ينشقّ عنه الجِلد([3]) . وهذا الذي أصَّلَه الخليل رحمه الله صحيح. وبسط الباب بشرحه هو ما ذكره فقال: يقال عقّ الرّجلُ عن ابنه يُعقّ عنه، إذا حلق عقيقته([4]) ، وذبح عنه شاةً. قال: وتلك الشاة عقيقة. وفي الحديث: "كلُّ امرئٍ مرتهَنٌ بعقيقته". والعقيقة: الشَّعر الذي يولد به. وكذلك الوَبَر([5]) . فإذا سقط عنه مرّةً ذهب عنه ذلك الاسم. قال امرؤ القيس:
يا هندُ لا تَنْكِحي بُوهةً  *** عليه عقيقته أَحْسَبَا([6])
 يصفه باللؤْم والشُّحّ. يقول: كأنَّه لم يُحلق عنه عقيقتُه في صِغَره حتى شاخ. وقال زهيرٌ يصف الحِمار:
أذلك أم أقبُّ البَطْنِ جأبٌ  *** عليه من عقيقته عِفاءُ([7])
 قال ابن الأعرابيّ: الشُّعور والأصواف والأوبار كلها عقائق وعقِق، واحدتها عِقّة. قال عديّ:
صَخِبُ التَّعشير نَوَّام الضُّحى *** ناسِلٌ عِقَّتُه مثل المَسَدْ
وقال رؤبة:
* طيّر عنها اللَّسّ حَوْلِيَّ العِقَقْ([8]) *
ويقال أعقَّتِ النعجةُ، إذا كثر صُوفها، والاسم العقيقة. وعَقَقْتُ الشّاة: جززت عقيقها، وكذلك الإبل. والعَقُّ: الجَزُّ الأوَّل. ويقال: عُقُّوا بَهْمَكم فقد أعَقَّ، أي جُزُّوه فقد آن لـه أن يُجَزّ. وعلى هذا القياس يسمَّى نبْت الأرض الأوّلُ عقيقة. والعُقوق: قطيعة الوالدين وكلّ ذي رحمٍ مَحْرم. يقال عقَّ أَباه فهو يعقُّه عَقّاً وعُقوقاً. قال زُهير:
فأصبحتُما منها على خيرِ موطنٍ  *** بعيدَينِ فيها من عقوقٍ ومَأثمِ([9])
وفي المثل: "ذُقْ عُقَقُ". وفي الحديث أنّ أبا سفيانَ قال لحمزة رضي الله عنه وهو مقتول: "ذُقْ عُقَقُ" يريد يا عاقُّ. وجمعُ عاقٍّ عَقَقة. ويقولون: "العُقُوق ثُكْلُ من لم يَثْكَل"، أي إنَّ مَن عقّه ولدُه فكأنَّه ثَكِلهم وإنْ كانوا أحياءً. و"هو أعقُّ مِن ضَبّ"؛ لأنَّ الضَّبّ تقتُل ولدَها([10]) . والمَعَقَّة: العقوق.
قال النابغة:
أحلامُ عادٍ وأجسادٌ مطهَّرة  *** من الـمَعقَّة والآفاتِ والأثَم([11])
ومن الباب انعقَّ البرقُ. وعَقّت الرِّيحُ المُزْنة، إذا استدرَّتْها، كأنّها تشقُّها شقَّا. قال الهُذَلي([12]) :
حارَ وعَقتْ مُزنَهُ الرّيحُ وانقـ *** ـارَ به العَرض ولم يُشمَلِ([13])
وعقيقةُ البَرق: ما يبقى في السَّحاب من شُعاعه؛ وبه تشبَّه السُّيوف فتسمَّى عقائق. قال عمرو بن كلثوم:
بسُمرٍ من قَنا الخَطِّيِّ لُدْنٍ  *** وبِيضٍ كالعَقائقِ يختلينا([14])
والعَقّاقة: السَّحابة تنعقُّ بالبَرق، أي تنْشقّ. وكان معقِّر بن حمارٍ كُفَّ بصرُه، فسمِع صوتَ رعدٍ فقال لابنته: أيَّ شيءٍ ترين؟ قالت: "أرى سَحْماءَ عَقَّاقة، كأنَّها حُِوَلاءُ ناقة، ذاتَ هيدبٍ دانٍ، وسَيْرٍ وان". فقال: "يا بنتاه، وائِلِي بي إلى قَفْلة فإنها لا تنبُت إلاّ بمنجاةٍ من السَّيل([15]) ". والعَقوق: مكانٌ ينعقُّ عن أعلاه النَّبت. ويقال انعَقّ الغُبار. إذا سَطَعَ وارتفَع. قال العجّاج:
* إذا العَجَاجُ المستطار انعقَّا([16]) *
ويقال لفِرِنْد السَّيف: عَقيقة. فأمّا الأعِقَّة فيقال إنّها أودَيةٌ في الرِّمال. والعقيق: وادٍ بالحجاز. قال جرير:
فهيهاتَ هيهاتَ العقيقُ ومَن بِهِ *** وهيهات خِلٌّ بالعقيق نواصلُه([17])
وقال في الأعِقَّة:
دعا قومَه لما استُحلَّ حرامُه  *** ومن دونهم عَرضُ الأعِقَّة فالرَّملُ
وقد قلنا إنَّ الباب كلَّه يرجع إلى أصلٍ واحدٍ. [و] من الكلام الباقي في العقيقة والحمل قولُهم: أعَقّتِ الحاملُ تُعِقُّ إعقاقاً؛ وهي عقوق، وذلك إذا نَبَتت العقيقةُ* في بطنها على الولد، والجمع عُقُق. قال:
* سِرّاً وقد أوَّنَ تأوينَ العُقُقْ([18]) *
 ويقال العَقاق الحمْلُ نفسه([19]) . قال الهذليّ([20]) :
أبَنَّ عَقاقاً ثم يَرمَحْنَ ظَلْمَه  *** إباءً وفيه صولةٌ وذميلُ
 يريد: أظهَرْنَ حملاً. وقال آخر:
جوانِح يَمزَعْنَ مزعَ الظِّباءِ ***  لَمْ يَتْرِكْنَ لِبَطْنٍ عَقَاقا([21])
قال ابن الأعرابيّ. العَقَق: الحَمْل أيضاً. قال عدِيّ:
وتركْتُ العيرَ يدمَى نَحْرُه  *** ونَحُوصاً سَمْحَجاً فيها عَقَقْ([22])
فأمّا قولهم: "الأبلق العَقوق" فهو مَثَلٌ يقولونه لما لا يُقدَر عليه، قال يونس: الأبلق ذكَر، والعَقوق: الحامل، والذّكر لا يكون حاملاً، فلذلك يقال: "كلَّفْتَني الأبلقَ العقوق"، ويقولون أيضاً: "هو أشهَرُ من الأبلَق العَقوق" يعنون به الصُّبح؛ لأنّ فيه بياضاً وسواداً. والعَقُوق: الشَّنَق([23]) . وأنشد:
فلو قَبِلوني بالعَقوق أتيتُهمْ  *** بألفٍ أُؤَدِّيه من المال أقرَعا([24])

يقول: لو أتيتُهم بالأبلق العَقوق ما قبِلوني. فأمَّا العَوَاقّ من النَّخل فالرَّوادف، واحدها عاقّ، وتلك فُسْلانٌ تنبُت في العُشْب الخضر، فإذا كانت في الجِذْع لا تمسّ الأرض فهي الرَّاكبة. والعقيقة: الماء القليل في بطن الوادي. قال كُثَيّر:
إذا خرجَتْ من بيتها راقَ عينَها *** مُعَوَِّذُهُ وأعجبَتْها العَقائقُ([25])
وقياسُ ذلك صحيح؛ لأن الغدير والماء إذا لاحا فكأنَّ الأرضَ انشقَّت. يقول: إذا خرجت رأتْ حولها نبتها من معوَِّذ النَّبات والغُدْرانِ ما يروقُها. قال الخليل: العَقْعَق: طائرٌ معروفٌ أبلقُ بسوادٍ وبياض، أذْنَبُ([26]) يُعَقْعِقُ بصوته، كأنّه ينشق به حلقُه. ويقولون: "هو أحمق من عَقْعَق"، وذلك أنه يضيِّع ولدَه.
ومن الكلام الأوَّل "نَوَى العَقوق": نَوىً هَشٌّ رِخوٌ لَيِّن المَمْضَغة([27]) تأكلُه العجوز أو تلوكه، وتُعلَفُه الإبل. قال الخليل: وهو من كلام أهل البصرة، لا تعرفه البادية.
قال ابن دريد([28]) العَقَّةُ: الحُفْرة في الأرض إذا كانت عميقة. وهو من العَقِّ، وهو الشَّقُّ. ومنه اشتُقَّ العقيق: الوادي المعروف. فأمّا قول الفرزدق:
نصبتُم غداةَ الجَفْرِ بِيضاً كأنَّها  *** عقائق إذْ شمسُ النَّهار استَقَلّتِ([29])
فقال الأصمعيّ: العقائق ما تلوِّحه الشّمس على الحائط فتراه يلمع مثلَ بريق المرآة. وهذا كلُّه تشبيه. ويجوز أن يكون أراد عقائق البرق. وهو كقول عمرو:
* وبيض كالعقائق يَخْتلينا([30]) *
وأمّا قول ابنِ الأعرابيّ: أعَقّ الماءَ يُعِقّه إعقاقاً، فليس من الباب، لأن هذا مقلوبٌ من أقَعّه، أي أمَرَّه. قال([31]) :
بحرُك عذبُ الماءِ ما أعَقَّه([33]) *** ربُّك والمحرومُ من لم يلقَهُ([32])

(عك) العين والكاف أصولٌ صحيحة ثلاثة: أحدها اشتداد الحرّ، والآخر الحَبْس، والآخر جِنْسٌ من الضرب.
فالأوّل العَكّة([34]) : الحرّ، فورة شديدةٌ في القيظ، وذلك أشدُّ ما يكون من الحرَّ حين تركُد الرِّيح. ويقال: أكّة بالهمزة. قال الفرّاء: هذه أرض عَكَّةٍ وعُكّة. قال:
* ببلدةِ عُكَّةٍ لَزِجٍ نداها([35]) *
قال ابن دريد([36]) : عَكَّ يَومُنا، إذا سكنت رِيحُه واشتدَّ حرُّه. قال ابنُ الأعرابيّ: العُكَّة: شدّة الحرِّ مع لثَقٍ واحتباسِ ريح. قال الخليل: العُكَّة أيضاً: رملةٌ حَمِيت عليها الشمس.
قال أبو زيد: العُكَّة: بِلّةٌ تكون بقرب البحر، طَلٌّ وندىً يُصيب باللَّيل؛ وهذا لا يكون إلاّ مع حَرّ. والعرب تقول: "إذا طَلَعَتْ العُذرة([37]) ، فعُكَّة بُكرة([38]) ، على أهل البصرة، وليس بعُمَان بُسْرة، ولا لأَكّارٍ بها بَذْرة([39]) ". قال اللِّحياني: يَوْمٌ عَكٌّ أكٌّ: شديد الحرّ. وتقول العرب في أسجاعها: "إذا طلَع السِّماك، ذهبت العِكَاك، وقلَّ على الماء اللِّكاك". ويوم ذوِّ عَكيكٍ، أي حارّ. قال طرفة:
تطرُد القُرَّ بحَرٍّ ساخنٍ  *** وعكيكَ القَيظ إنْ جاء بقُرّْ([40])
وأمّا الأصل الآخَر فقال الفراء: إبلٌ معكوكة، أي محبوسة. وعُكَّ فلانٌ حُبِس. قال رؤبة:
يا ابن الرَّفيع حَسَباً وبُنْكا  *** ماذا ترى رأيَ أخٍ قد عُكَّا([41])
ومن الباب عككتُه بكذا* أعُكُّه عَكّا، أي ماطلته. ومنه عَكَّني فلانٌ بالقول، إذا رَدَّدَه عليك حتَّى يتعبَك([42]) .
 ومن الباب: العُكَّة السَّمْن: أصغر من القِربة، والجمع عُكَك وعِكاك. وسمِّيت بذلك لأنَّ السَّمْن يُجمع فيها كما يُحبَس الشيء.
ومن الباب: العكَوَّك: القصير المُلَزَّز الخلْق، أي القصير. قال:
* عكوَّكاً إذا مَشَى دِرْحايهْ([43]) *
وإنّما سمِّي بذلك تشبيهاً بعُكَّة السَّمْن. والعَكَوَّكانُ، مثل العكَوَّك. قال:
* عَكَوَّكان ووَآةٌ نَهْدَه([44]) *
ومن الباب المِعَكُّ من الخيل: الذي يَجرِي قليلاً ثم يحتاج إلى الضَّرب، وهو من الاحتباس.
 وأمَّا الأصل الثَّالث فقال ابنُ الأعرابيّ: عَكَّه بالسَّوط، أي ضربَه. و[يقال] عكّه وصَكَّه. ومن الباب عكَّتْه الحُمَّى، أي كسَرتْهُ. قال:
وهَمٍّ تأخُذُ النُّجَواءُ منه  *** تَعُكُّ بصالبٍ أو بالمُلاَلِ([45])
وممكنٌ أن يكون من الباب الأوَّل، كأنَّها ذُكِرت بذلك لحرِّها. ويقال في باب الضَّرْب: عكَّهُ بالحُجّة، إذا قهره بها. وقد ذكر في الباب أن عُكّة العِشَار: لونٌ يعلوها من صُهْبَةٍ في وقت أو رُمْكَةٍ في وقت. وأنّ فلاناً قال: ائتزر فلانٌ إزْرة عَكَّى وَكَّى([46]) . وكلُّ هذا مما لا معنَى له ولا مُعرَّج عليه.
وقد ذُكر عن الخليل بعضُ ما يقارب هذا: أنَّ ا لعَكَنْكَع([47]) : الذَّكَر الخبيثُ من السَّعَالي. وأنشد:
كَأَنَّها وهُوْ إذا استَبَّا معا  *** غولٌ تُدَاهِي شَرِساً عَكَنْكَعَا
 وهذا قريبٌ في الضَّعْف من الذي قبله. وأرى كتابَ الخليل إنَّما تطامَنَ قليلاً عند أهل العلمِ لمِثل هذه الحكايات.
(عل) العين واللام أصول ثلاثة صحيحة: أحدها تكرُّرٌ أو تكرير، والآخر عائق يعوق، والثالث ضَعف في الشَّيء.
 فالأوَّل العَلَل، وهي الشَّرْبة الثانية. ويقال عَلَلٌ بعد نَهَل. والفعل يَعُلُّون عَلاًّ وعَلَلاً([48]) ، والإبل نفسها تَعُلّ عَلَلا. قال:
عافَتا الماءَ فلم نُعْطِنْهُما  *** إنَّما يُعْطِن من يرجو العَلَلْ([49])
وفي الحديث: "إذا عَلَّهُ ففيه القَود"، أي إذا كرَّر عليه الضَّربَ. وأصله في المشْرَب. قال الأخطل:
إذا ما نديمي عَلَّنِي ثمَّ عَلَّني  *** ثلاثَ زُجاجاتٍ لهنَّ هديرُ([50])
ويقال أعلَّ القومُ، إذا شربت إبلُهم عَلَلا. قال ابنُ الأعرابيّ: في المثل: "ما زيارتُك إيّانا إلاَّ سَوْمَ عالَّة" أي مثل الإبل التي تَعُلّ. و"عَرَض عليه سَوْم عالّة". وإنّما قيل هذا لأنها إذا كرَّرَ عليها الشُّرْب كان أقلَّ لشُربها الثاني.
ومن هذا الباب العُلاَلة، وهي بقيّة اللَّبن. وبقيّةُ كلِّ شيء عُلالة، حتى يقالُ لبقيّة جَري الفرس عُلالة. قال:
إلاّ عُلالة أو بُدَاهةَ ***  قارحٍ نهدِ الجُزارَه([51])
وهذا كلُّه من القياس الأول؛ لأنَّ تلك البقيَّة يُعاد عليها بالحلب. ولذلك يقولون: عالَلْتُ النّاقة، إذا حَلبتها ثم رفَقت بها ساعةً لتُفِيق، ثم حلبتها، فتلك المُعَالّة والعِلاَل. واسم اللَّبن العُلالة. ويقال إنَّ عُلالَة السَّير أن تظنَّ الناقةَ قد ونت فتضربَها تستحثُّها في السَّير. يقال ناقةٌ كريمة العُلالة. وربما قالوا للرّجُل يُمدح بالسَّخاء: هو كريم العُلالة، والمعنى أنَّه يكرِّر العطاءَ على باقي حالِه. قال:
فإلاَّ تكنْ عُقبي فإنَّ عُلاَلةً  *** على الجهد من ولد الزّناد هَضومُ
 وقال منظور بن مَرثد([52]) في تعالِّ النّاقة في السَّير:
وقد تعاللتُ ذَمِيل العَنْسِ  *** بالسَّوط في ديمومةٍ كالتُّرْسِ
والأصل الآخَر: العائق يعوق. قال الخليل: العِلّة حدَثٌ يَشغَلُ صاحبَه عن وجهه. ويقال اعتلَّه عن كذا، أي اعتاقه. قال:
* فاعتلَّهُ الدّهرُ وللدّهرِ علَلْ *
والأصل الثالث: العِلّةُ: المرض، وصاحبُها مُعتلّ. قال ابنُ الأعرابيّ: عَلّ المريض يَعِلُّ عِلّة فهو عليل([53]) . ورجل عُلَلَة، أي كثير العِلَل.
ومن هذا الباب وهو باب الضَّعف: العَلُّ من الرِّجال: المُسِنّ الذي تَضاءل وصغُر جسمُه. قال المتَنَخِّل:
ليس بعلٍّ كبيرٍ لا حَرَاكَ به  *** لكن أُثيلةُ صافي اللَّوْن مقتَبَلُ([54])
قال: وكلُّ مسِنٍّ من الحيوان عَلٌّ. قال ابنُ الأعرابيّ:*العَلّ: الضعيف من كِبرَ أو مرض. قال الخليل: العَلُّ: القُرَاد الكبير. ولعلّه أن يكون ذهب إلى أنّه الذي أتت عليه مُدّةٌ طويلةٌ فصار كالمُسِنّ([55]).
وبقيت في الباب: اليعاليل، وقد اختلفوا فيها، فقال أبو عَبيد: اليعاليل: سحائبٌ بِيضٌ. وقال أبو عمرو: بئرٌ يعاليلُ صار فيها المطرُ والماءُ مرّةً بعد مرة. قال: وهو من العَلَل. ويَعاليلُ لا واحدَ لها. وهذا الذي قاله الشَّيبانيّ أصحّ؛ لأنّه أقْيَس.
ومما شذَّ عن هذه الأصول إن صحَّ قولُها إنّ العُلْعُل: الذّكر من القنابر. والعُلْعُل. رأس الرَّهَابة مما يلي الخاصرة. والعُلْعُل: عُضو الرّجُل. وكلُّ هذا كلام وكذلك قولُهم: إنّه لعلاّن بركوب الخيل، إذا لم يكُ ماهراً. ويُنشدون في ذلك ما لا يصحُّ ولا يُعوَّل عليه.
 وأمّا قولهم: لعلَّ كذا يكون، فهي كلمةٌ تقرُب من الأصل الثالث، الذي يدلُّ على الضَّعف، وذلك أنّه خلاف التَّحقيق، يقولون: لعلَّ أخاك يزورنا، ففي ذلك تقريبٌ وإطماعٌ دون التحقيقِ وتأكيدِ القول. ويقولون: علّ في معنى لعلّ. ويقولون لعلّني ولَعَلِّي. قال:
وأُشرِف بالقُورِ اليَفَاع لعَلَّني *** أرى نارَ ليلى أو يراني بصيرُها([56])
البصير: الكلب.
فأمّا لعلَّ إذا جاءت في كتاب الله تعالى، فقال قوم: إنَّها تقويةٌ للرَّجاء والطَّمع. وقال آخرون: معناها كَيْ. وحَمَلها ناسٌ فيما كان من إخبار الله تعالى، على التَّحقيق، واقتضب معناها من الباب الأوَّل الذي ذكرناه في التكرير والإعادة. والله أعلم بما أراد من ذلك.
(عم) العين والميم أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على الطُّول والكَثرة والعُلُوّ. قال الخليل: العميم: الطَّويل من النَّبات. يقال نخلةٌ عميمة، والجمع عُمٌّ. ويقولون: استوى النَّبات على عَُمَُمه، أي على تمامه. ويقال: جارية عميمة، أي: طويلةٌ. وجسم عَمَمٌ. قال ابن شأس:
وإنَّ عِراراً إنْ يكنْ غير واضح *** فإنِّي أحبُّ الجَوْنَ ذا المَنكِبِ العَمَم([57])
قال ابن الأعرابيّ: رجل عَمَمٌ وامرأة عَمَم، ويقال عُشْبٌ عميم، وقد اعْتمّ. قال الهذليّ([58]) :
يرتدن ساهِرَةً كأنَّ عميمَها *** وجميمَها أسدافُ ليلٍ مُظلمِ([59])
وقال بعضهم: يقال للنَّخلة الطويلة عَمَّة، وجمعها عَمٌّ. واحتجَّ بقول لبيد:
سُحُقٌ يمتِّعُها الصَّفَا وَسرِيُّهُ  *** عَمٌّ نواعمُ بينهن كرومُ([60])
قال أبو عمرو: العميم([61]) من النخل فوق الجَبَّار. قال:
فَعُمٌّ لعُمِّكُمُ نافعٌ  *** وطِفْلٌ لِطفلكم يُوهَلُ
 أي صغارُها لصغاركم، وكبارُها لكباركم. وقال أبو دُواد([62]) :
مَيَّالةٌ رُودٌ خَدَّلَجةٌ  *** كعَميمة البَرديِّ في الرَّفْضِ([63])
العميمة: الطَّويلة. والرَّفض: الماء القليل.
ومن الباب: العمامة، معروفة، وجمعها عِمامات وعمائم. ويقال تعمَّمت بالعِمامة واعتممت، وعمَّمني غيري. وهو حسن العِمَّة، أي الاعتمام. قال:
تنجو إذا جَعلَتْ تَدْمَى أخِشَّتُها  *** واعتمّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ([64])
ويقال عُمِّمَ الرجُل: سُوِّد؛ وذلك أنّ تِيجان القوم العمائم، كما يقال في العجم تُوِّجَ يقال في العرب عُمِّمَ. قال العجاج:
* وفيهمُ إذْ عُمِّمَ المعْتَمُّ([65]) *
أي سُوِّد فأُلبس عمامةَ التَّسويد. ويقال شاة مُعمَّمة، إذا كانت سوداء الرَّأس. قال أبو عبيد: فرس مُعَمَّمٌ، للذي انحدَرَ بياضُ ناصيته إلى منْبِتها وما حولها من الرأْس. وغُرَّةٌ معمَّمة، إذا كانت كذلك. وقال: التعميم في البَلَق: أن يكون البياضُ في الهامة ولا يكون في العُنق. يقال أبلقُ مُعَمَّمٌ.
فأمّا الجماعة التي ذكرناها في أصل الباب، فقال الخليلُ وغيره: العمائم: الجماعات واحدها عَمٌّ. قال أبو عمرو: العمايم بالياء: الجماعات. يقال قوم عمايم .قال: ولا أعرف لها واحداً. قال العجاج:
* سالت لها من حِميَر العمايمُ([66]) *
قال ابن الأعرابيّ: العَمّ: الجماعة من النّاس. وأنشد:
فأُبْنا بحاجاتٍ وليس بذي مال([67])
يُريح إليه العمُّ حاجةَ واحدٍ *** يريد الحجر الأسود([68])
وقال آخر([69]) .
والعَدْوَ بين المجلسَينِ إذا  *** آدَ العَشِيُّ وتنادى العَمّْ([70])
ومن الجمع قولهم: عَمَّنا هذا الأمر يُعُمّنا* عموماً، إذا أصاب القَوم([71]) أجمعين. قال: والعامَّة ضدّ الخاصّة. ومن الباب قولهم: إنّ فيه لعُمِّيَّةً، أي كِبْراً. وإذا كان كذا فهو من العلوّ.
فأمّا النَّضْر فقال: يقال فلانٌ ذو عُمِّيّة، أي إنَّه يعمُّ بنصره أصحابَه لا يخُصّ. قال:
فذادَها وهو مخضرٌّ نواجذُه  *** كما يذود أخُو العُمِّيَّة النَّجِدُ
قال الأصمعيّ: هو [من([72]) ] عميمِهم وصميمهم، وهو الخالص الذي ليس بمُؤتَشَب. ومن الباب على معنى التشبيه: عمّم اللّبنُ: أرغَى. ولا يكون ذلك إلاّ إذا كان صريحاً ساعةَ يُحلَب. قال لَبيد:
تَكَُرُّ أحاليبُ اللّدِيدِ عليهمُ *** وتُوفَى جفانُ الضَّيف مَحْضاً مُعَمَّما([73])

ومما ليس له قياس إلاّ على التمحُّل عَمَّان: اسم بلد. قال أبو وجزة:
حَنَّت بأبواب عَمَّانَ القطاةُ وقد  *** قضى به صحبها الحاجاتِ والوطرا([74])

القطاة: ناقته.
--------------ــــ
([1]) ديوان الأعشى 141 واللسان(عفف، عجا، عدا) . ورواية الديوان واللسان: "وتعادى عنه".
([2]) هذه الكلمة لم ترد في المعاجم المتداولة ولا المجمل.
([3]) في الأصل: "عند الجلد" تحريف. وفي اللسان: "العقيقة: الذي يولد به الطفل، لأنه يشق الجلد".
([4]) في الأصل: "عقيقة"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في الأصل: "الوتر"، صوابه في اللسان.
([6]) ديوان امرئ القيس 154 واللسان (بوه، عقق، حسب). وقد سبق في(بوه، حسب) .
([7]) ديوان زهير 65.
([8]) ديوان رؤبة 105 واللسان (عقق) مع تحريف فيهما.
([9]) البيت من معلقته المشهورة.
([10]) في الأصل: "ثقل ولدها"، تحريف. وفي أمثال الميداني (أعق من ضب): قال حمزة: أرادوا ضبة، فكثر الكلام بها فقالوا ضب. قلت: يجوز أن يكون الضب اسم الجنس كالنعام والحمام والجراد. وإذا كان كذلك وقع على الذكر والأنثى".
([11]) ديوان النابغة 74 واللسان (عقق). وقد ضبط "الأثم" في اللسان كذا بالتحريك، ولم أجد سنداً غيره لهذا الضبط.
([12]) هو المتنخل الهذلي، وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 81، ونسخة الشنقيطي 44 وديوان الهذليين (2 :1).
([13]) أنشده في اللسان(عقق، قور، شمل) .
([14]) البيت من معلقته المشهورة، وهذه رواية غريبة. انظر روايته في نسختي الزوزني والتبريزي.
([15]) الخبر في مجالس ثعلب 347، 665 واللسان (12: 138/14: 79) وصفة السحاب لابن دريد
7 ليدن.
([16]) في الديوان 40: "إذا السراب الرقرقان".
([17]) ديوان جرير 479، وشرح الحماسة للمرزوقي.
([18]) لرؤبة في ديوانه 108. وهو في اللسان (عقق) بدون نسبة.
([19]) في المجمل: "ويقال إن العقاق الحمل نفسه. ويكسر أوله".
([20]) هو أبو خراش، ديوان الهذليين (2: 117).
([21]) أنشده في اللسان (عقق) بدون نسبة.
([22]) أنشده في اللسان (عقق) بنسبته المذكورة.
([23]) الشنق، بالتحريك: الدية يزاد فيها. وفي الأصل: "المنشق" تحريف.
([24]) أنشده في اللسان (عقق، قرع).
([25]) سبق الكلام على البيت في (أنق) وفي الأصل: "معوذها" تحريف حققته فيما مضى.
([26]) الأذنب: الطويل الذنب.
([27]) في الأصل: "المضغة"، وإنما يقولون "الممضغة" بمعنى المضغ، كما ورد في اللسان (عقق).
([28]) الجمهرة (2: 112) والقيد بالعمق لم يذكر في النسخة المطبوعة من الجمهرة.
([29]) البيت مما لم يرو في ديوان الفرزدق.
([30]) انظر ما سبق من إنشاد البيت قريباً.
([31]) في اللسان (عقق) أنه قول "الجعدي". وأنشده في التاج واللسان(ملح) .
([32]) في اللسان: "من لم يسقه".
([33]) في اللسان: "بحرك بحر الجود".
([34]) العكة، مثلثة العين.
([35]) عجزه كما في اللسان:
* تضمنت السمائم والذبابا *
([36]) في الجمهرة:(1: 112) .
([37]) العذرة: خمسة كواكب تحت الشعرى العبور.
([38]) في اللسان: (12: 357): "نكرة" بالنون، ثم نبه على أن رواية الباء هي الصحيحة .
([39]) في اللسان: "برة".
([40]) في اللسان (عكك). وليس في قصيدته التي على هذا الروي والوزن من ديوانه 63-75.
([41]) كلمة "بنكا" غير واضحة في الأصل، وإثباتها واضحة من تاج العروس وبدلها في الديوان "سمكا". وبين البيتين في ديوانه 119:
* في الأكرمين معدنا وبنكا *
([42]) في الأصل: "حتى تبعك"، صوابه في اللسان.
([43]) لدلم أبي زغيب العبشمي، كما سبق في حواشي (درح). وفي الأصل: "عكوك" صوابه بالنصب كما في اللسان (درح، عكك) وكما سبق.
([44]) الوآة: السريعة الشديدة من الدواب. وفي الأصل: "وواه"، تحريف.
([45]) لشبيب بن البرصاء، كما في اللسان (نجا، نحا). وأنشده في "ملل" بدون نسبة، ونبه في (نجا) أن صواب روايته "النحواء" بالحاء المهملة وهي الرعدة. ويروى: "يعل بصالب".
([46]) في الأصل: "إزاره"، تحريف. يقال إزرة عك وك، وإزرة عكى وكى، وهو أن يسبل طرفي إزاره ويضم سائره.
([47]) يقال أيضاً "الكعنكع". وقد ذكرا في باب العين من اللسان والقاموس.
([48]) بدله في المجمل: "وهم يعلون إبلهم".
([49]) البيت للبيد في ديوانه 13 واللسان (عطن).
([50]) ديوان الأخطل 154 يقوله لعبد الملك. وبعده:
جعلت أجر الذيل مني كأنني *** عليك أمير المؤمنين أمير
([51]) سبق تخريج البيت في (بده).
([52]) في الحيوان (3: 74، 363) أن الرجز لدكين، أو لأبي محمد الفقعسي.
([53]) في القاموس: "عَلَّ يَعِلّ، واعتلَّ، وأعلَّه الله فهو مُعَلّ".
([54]) البيت في اللسان (علل 497). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 97 ونسخة الشنقيطي50. وسيأتي في (قبل).
([55]) وفي اللسان أيضاً: "أبو سعيد: والعرب تقول: أنا علان بأرض كذا وكذا، أي جاهل".
([56]) البيت لتوبة بن الحمير من مقطوعة في أمالي القالي (1: 88)، ومنها بيتان في الحماسة (2: 132) وأنشده في اللسان (بصر).
([57]) البيت من مقطوعة لعمرو بن شأس في الحماسة (1: 99). وأنشده في اللسان (عمم).
([58]) هو أبو كبير الهذلي. وقصيدته في ديوان الهذليين (2: 111). وأنشده في اللسان (سهر)، وسبق إنشاده في (سهر).
([59]) في ديوان الهذليين: "كأن جميمها وعميمها".
([60]) ديوان لبيد 193 واللسان (عمم 321 سرا 102). وفي الأصل: "أو سرية" تحريف.
([61]) في الأصل: "العمم"، صوابه من اللسان.
([62]) في الأصل: "أبو درداء".
([63]) الرفض، بالفتح والتحريك. وفي الأصل: "الرخص" في هذا الإنشاد والتفسير بعده. والصواب ما أثبت.
([64]) البيت لذي الرمة في ديوانه 575. وكلمة "تنجو" ساقطة من الأصل.
([65]) ديوان العجاج 63. وفي اللسان (عمم 320): "المعمم" تحريف. وبعده في الديوان:
* حزم وعزم حين ضم الضم *
([66]) البيت مما لم يرو في ديوان العجاج ولا ملحقاته.
([67]) يريح، أي يرد ويرجع. وفي اللسان (عمم 322): "يريغ" بمعنى يطلب.
([68]) في اللسان بعد إنشاده: "يقول: الخلق إنما حاجتهم أن يحجوا، ثم إنهم آبوا مع ذلك بحاجات وذلك معنى قوله: فأبنا بحاجات، أي بالحج".
([69]) هو المرقش الأكبر. وقصيدته في المفضليات (2: 37-41).
([70]) قبله في المفضليات واللسان (عمم):
 لا يعبد الله التلبب والـ  ***ـغارات إذ قال الخميس نعم
 ([71]) في الأصل: "القود".
([72]) التكملة من اللسان (عمم 323).
([73]) ديوان لبيد 43 طبع 1881. واللديد: جانب الوادي.
([74]) في الأصل: "والموطر".

ـ

##### Türkçe

( **باب العين وما بعدها في المضاعف والمطابق والأصم** )
( **عف** ) **العين** ve **الفاء** iki sahih asıldır: bunlardan biri çirkinden el çekmek, diğeri bir şeyin azlığına delâlet edicidir.
Birincisi: **العِفّة**: uygun olmayan şeyden el çekmektir. Ve **رجلٌ عفٌّ** ve **عفيف**. Ve **عَفَّ يَعِفُّ** [**عِفّةً**] ve **عَفَافة** ve **عَفافاً**.
İkinci asıl: **العُفَّة**: memede sütün kalıntısıdır. Ve o, ayrıca **العُفافة**dır. **الأعشى** dedi ki:
لا تَجَافَى عنه النَّهارَ ولا تَعْـ *** ـجُوهُ إلاَّ عُفافةٌ أو فُوَاقُ([1])
Ve denir: **تَعافَّ ناقَتك**, yani onu ilk sağmadan sonra sağ ve yavrularını onu **يتعفّفها** (o kalıntıyı emsinler) diye bırak; sanki o kalıntıyı emiyor. Ve **عفّفت فلاناً**([2]) : ona **العفافة** içirdim. Amma onların sözü: **جاء على عِفّانِ ذاك**, yani onun zamanı/çağı; bu, ibdâldendir; aslı **إفّان**dır; ve geçmiştir.

( **عق** ) **العين** ve **القاف** tek bir asıldır; [yarılmaya] delâlet eder; kapının dalları ince bir bakışla ona döner. **الخليل** dedi: **العقّ**ın aslı yarılmadır. Dedi: ve **العُقوق** ona döner.
Dedi: ve yine **الشَّعَْر** ondan **الجِلد** yarılır([3]). **الخليل**in—Allah ona rahmet etsin—temellendirdiği bu şey sahihtir. Kapıyı onun şerhiyle yayması, onun söylediği olarak zikrettiğimiz şeydir; dedi ki: denir: **عقّ الرّجلُ عن ابنه يُعقّ عنه**; onun **عقيقته**sini([4]) tıraş ettiği ve onun adına bir koyun kestiği zaman. Dedi: ve o koyun **عقيقة**dır. Hadiste: "كلُّ امرئٍ مرتهَنٌ بعقيقته". Ve **العقيقة**: onunla doğulan kıldır. Ve yine **الوَبَر**([5]). Ondan bir kere düştüğünde o ad ondan gider. **امرؤ القيس** dedi:
يا هندُ لا تَنْكِحي بُوهةً  *** عليه عقيقته أَحْسَبَا([6])
Onu alçaklık ve cimrilikle vasfeder. Der ki: sanki küçüklüğünde onun **عقيقتُه**si tıraş edilmemiş de yaşlanıncaya kadar (öyle) kalmış. Ve **زهيرٌ** eşeği vasfederek dedi:
أذلك أم أقبُّ البَطْنِ جأبٌ  *** عليه من عقيقته عِفاءُ([7])
**ابن الأعرابيّ** dedi: **الشُّعور** ve **الأصواف** ve **الأوبار**ın hepsi **عقائق** ve **عقِق**tir; tekili **عِقّة**dir. **عديّ** dedi:
صَخِبُ التَّعشير نَوَّام الضُّحى *** ناسِلٌ عِقَّتُه مثل المَسَدْ
Ve **رؤبة** dedi:
* طيّر عنها اللَّسّ حَوْلِيَّ العِقَقْ([8]) *
Ve denir: **أعقَّتِ النعجةُ**, yünü çoğaldığı zaman; ad **العقيقة**dır. Ve **عَقَقْتُ الشّاة**: onun **عقيق**ini kırptım; develer de böyledir. Ve **العَقُّ**: ilk kırpmadır. Ve denir: **عُقُّوا بَهْمَكم فقد أعَقَّ**, yani kırpın onu; çünkü kırpılmasının zamanı gelmiştir. Ve bu kıyasa göre yerin ilk bitkisine **عقيقة** denir. Ve **العُقوق**: ana-babayı ve her mahrem akrabayı terk etmektir. Denir: **عقَّ أَباه**; o hâlde o, ona **عَقّاً** ve **عُقوقاً** eder. **زُهير** dedi:
فأصبحتُما منها على خيرِ موطنٍ  *** بعيدَينِ فيها من عقوقٍ ومَأثمِ([9])
Ve meselde: "ذُقْ عُقَقُ". Ve hadiste, **أبو سفيانَ**ın **حمزة**ye—Allah ondan razı olsun—o öldürülmüş iken dediği: "ذُقْ عُقَقُ"; yani: ey **عاقُّ**. Ve **عاقٍّ**ın çoğulu **عَقَقة**dir. Ve derler: "العُقُوق ثُكْلُ من لم يَثْكَل"، yani kendisine evladı **عقّ** eden kimse, onlar diri olsalar bile sanki onları yitirmiş gibidir. Ve "هو أعقُّ مِن ضَبّ"; çünkü **الضَّبّ** yavrusunu öldürür([10]). Ve **المَعَقَّة**: **العقوق**tur.
**النابغة** dedi:
أحلامُ عادٍ وأجسادٌ مطهَّرة  *** من الـمَعقَّة والآفاتِ والأثَم([11])
Ve kapıdan: **انعقَّ البرقُ**. Ve **عَقّت الرِّيحُ المُزْنة**, onu sağdırdığı zaman; sanki onu yararcasına yarıyor gibidir. **الهُذَلي**([12]) dedi:
حارَ وعَقتْ مُزنَهُ الرّيحُ وانقـ *** ـارَ به العَرض ولم يُشمَلِ([13])
Ve **عقيقةُ البَرق**: bulutta onun ışığından kalan şeydir; ve onunla kılıçlar benzetilir de **عقائق** diye adlandırılır. **عمرو بن كلثوم** dedi:
بسُمرٍ من قَنا الخَطِّيِّ لُدْنٍ  *** وبِيضٍ كالعَقائقِ يختلينا([14])
Ve **العَقّاقة**: bulut; şimşekle **تنعقُّ**, yani yarılır. Ve **معقِّر بن حمارٍ**ın gözü kör oldu; bir gök gürültüsü sesi işitti de kızına dedi: ne şey görüyorsun? Dedi: "أرى سَحْماءَ عَقَّاقة، كأنَّها حُِوَلاءُ ناقة، ذاتَ هيدبٍ دانٍ، وسَيْرٍ وان". Bunun üzerine dedi: "يا بنتاه، وائِلِي بي إلى قَفْلة فإنها لا تنبُت إلاّ بمنجاةٍ من السَّيل([15]) ". Ve **العَقوق**: üst tarafından bitkinin yarıldığı bir yerdir. Ve denir: **انعَقّ الغُبار**; parladığı ve yükseldiği zaman. **العجّاج** dedi:
* إذا العَجَاجُ المستطار انعقَّا([16]) *
Ve kılıcın **فِرِنْد**ine: **عَقيقة** denir. Amma **الأعِقَّة** hakkında, kumlarda vadiler olduğu söylenir. Ve **العقيق**: Hicaz’da bir vadidir. **جرير** dedi:
فهيهاتَ هيهاتَ العقيقُ ومَن بِهِ *** وهيهات خِلٌّ بالعقيق نواصلُه([17])
Ve **الأعِقَّة** hakkında dedi:
دعا قومَه لما استُحلَّ حرامُه  *** ومن دونهم عَرضُ الأعِقَّة فالرَّملُ
Ve biz, kapının tamamının tek bir asla döndüğünü söyledik. Ve **العقيقة** ve gebelik hakkında kalan sözden: onların sözü: **أعَقّتِ الحاملُ تُعِقُّ إعقاقاً**; ve o, **عقوق**tur; bu, **العقيقة**nın onun karnında çocuğun üzerine bittiği zaman olur; çoğulu **عُقُق**tur. Dedi:
* سِرّاً وقد أوَّنَ تأوينَ العُقُقْ([18]) *
Ve denir: **العَقاق** bizzat yük/gebeliktir([19]). **الهذليّ**([20]) dedi:
أبَنَّ عَقاقاً ثم يَرمَحْنَ ظَلْمَه  *** إباءً وفيه صولةٌ وذميلُ
Yani: bir yük/gebelik ortaya koydular. Ve bir başkası dedi:
جوانِح يَمزَعْنَ مزعَ الظِّباءِ ***  لَمْ يَتْرِكْنَ لِبَطْنٍ عَقَاقا([21])
**ابن الأعرابيّ** dedi: **العَقَق**: yük/gebelik de (demektir). **عدِيّ** dedi:
وتركْتُ العيرَ يدمَى نَحْرُه  *** ونَحُوصاً سَمْحَجاً فيها عَقَقْ([22])
Amma onların sözü: "الأبلق العَقوق" bir meseldir; güç yetirilemeyen şey için söylerler. **يونس** dedi: **الأبلق** erkektir; **العَقوق**: hamiledir; erkek hamile olmaz; bu yüzden denir: "كلَّفْتَني الأبلقَ العقوق". Ve yine derler: "هو أشهَرُ من الأبلَق العَقوق" bununla sabahı kastederler; çünkü onda beyazlık ve siyahlık vardır. Ve **العَقُوق**: **الشَّنَق**tır([23]). Ve şu beyit okunmuştur:
فلو قَبِلوني بالعَقوق أتيتُهمْ  *** بألفٍ أُؤَدِّيه من المال أقرَعا([24])

Der ki: “Eğer onlara **الأبلق العَقوق** ile gelseydim beni kabul etmezlerdi.” Şu hâlde hurmadan **العَوَاقّ** ise **الرَّوادف**’dir; onun teki **عاقّ**’tır. Ve onlar, yeşil ot içinde biten fidanlardır; eğer gövdede olup yere değmiyorlarsa, o **الرَّاكبة**’dir. Ve **العقيقة**: vadi karnında az sudur. Küseyyir dedi ki:
إذا خرجَتْ من بيتها راقَ عينَها *** مُعَوَِّذُهُ وأعجبَتْها العَقائقُ([25])
Bunun kıyası doğrudur; çünkü gölcük ve su görününce sanki yer yarılmış gibidir. Der ki: çıktığında, etrafında onu hoşlandıran, bitkinin **مُعَوَِّذ**’inden ve gölcüklerden bitmesini görür. Halîl dedi: **العَقْعَق**: bilinen bir kuştur; siyahlık ve beyazlıkla alacalıdır, kuyrukludur([26]); sesiyle **يُعَقْعِقُ** eder; sanki onunla boğazı yarılıyormuş gibidir. Ve derler: “O, **عَقْعَق**’tan daha ahmaktır”; bu, yavrusunu zayi etmesindendir.

İlk sözden: **نَوَى العَقوق**: çiğnemesi gevşek, yumuşak, esnek, kırılgan bir çekirdektir([27]); yaşlı kadın onu yer yahut çiğner; develere de yem yapılır. Halîl dedi: Bu, Basra ehlinin sözündendir; bedevî onu bilmez.

İbn Düreyd([28]) dedi: **العَقَّةُ**: yerde, derin olduğunda çukurdur. Ve o, **العَقِّ**’dendir; o da yarıktır. Ondan **العقيق** türetilmiştir: bilinen vadi. Şu hâlde Ferazdak’ın sözüne gelince:
نصبتُم غداةَ الجَفْرِ بِيضاً كأنَّها  *** عقائق إذْ شمسُ النَّهار استَقَلّتِ([29])
Asmaî dedi: **العقائق**: güneşin duvar üzerinde parlatıp da onu aynanın parıltısı gibi ışıldar görmendir. Bu bütünüyle benzetmedir. Ve şimşeğin **عقائق**’ini kastetmiş olması da caizdir. Bu, Amr’ın sözü gibidir:
* وبيض كالعقائق يَخْتلينا([30]) *

İbnü’l-A‘râbî’nin sözüne gelince: **أعَقّ الماءَ يُعِقّه إعقاقاً**, bu babdan değildir; çünkü bu, **أقَعّه**’nin kalb edilmesidir; yani onu acılaştırdı. Dedi([31]):
بحرُك عذبُ الماءِ ما أعَقَّه([33]) *** ربُّك والمحرومُ من لم يلقَهُ([32])

(عك) **العين** ve **الكاف** üç sahih asıldır: biri sıcağın şiddetlenmesi, diğeri hapsetme, üçüncüsü de bir tür vuruştur.

Birincisi **العَكّة**([34]): sıcaktır; yaz sıcağında şiddetli bir kaynamadır; bu, rüzgâr durduğunda sıcağın en şiddetli olduğu zamandır. Ve hemzeyle **أكّة** denir. Ferrâ dedi: Bu, **عَكَّةٍ** ve **عُكّة** bir yerdir. Dedi:
* ببلدةِ عُكَّةٍ لَزِجٍ نداها([35]) *
İbn Düreyd([36]) dedi: **عَكَّ يَومُنا**, rüzgârı durup sıcağı şiddetlendiğinde. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُكَّة**: yapışkanlıkla ve rüzgârın hapsiyle birlikte sıcağın şiddetidir. Halîl dedi: **العُكَّة** ayrıca: güneşin üzerinde kızdırdığı kumdur.

Ebû Zeyd dedi: **العُكَّة**: deniz yakınında olan bir ıslaklıktır; geceleyin isabet eden çiğ ve nemdir; bu ancak sıcakla olur. Ve Araplar der: “**العُذرة**([37]) doğunca, Basra ehline sabahleyin **عُكَّة**([38]) (olur); ama Umân’da **بُسْرة** yoktur, orada bir çiftçiye de **بَذْرة**([39]) yoktur.” Lihyânî dedi: **يَوْمٌ عَكٌّ أكٌّ**: şiddetli sıcak. Ve Araplar secilerinde der: “**السِّماك** doğunca, **العِكَاك** gitti; su üzerinde **اللِّكاك** azaldı.” Ve **يوم ذوِّ عَكيكٍ**, yani sıcak. Tarafe dedi:
تطرُد القُرَّ بحَرٍّ ساخنٍ  *** وعكيكَ القَيظ إنْ جاء بقُرّْ([40])

Diğer asla gelince, Ferrâ dedi: **إبلٌ معكوكة**: yani hapsedilmiş. Ve **عُكَّ فلانٌ**: hapsedildi. Ru’be dedi:
يا ابن الرَّفيع حَسَباً وبُنْكا  *** ماذا ترى رأيَ أخٍ قد عُكَّا([41])
Ve babdandır: **عككتُه بكذا** * **أعُكُّه عَكّا**, yani onu oyaladım. Ondandır: **عَكَّني فلانٌ بالقول**, onu sana tekrar tekrar döndürdüğünde, seni yoruncaya kadar([42]).

Ve babdandır: **العُكَّة** (sade yağ tulumu): kırbadan küçüktür; çoğulu **عُكَك** ve **عِكاك**. Ona bu ad verildi; çünkü sade yağ onda toplandığı gibi şey de onda hapsedilir.

Ve babdandır: **العكَوَّك**: yaratılışı kısa ve sıkı olan; yani kısa. Dedi:
* عكوَّكاً إذا مَشَى دِرْحايهْ([43]) *
Ona ancak, **عُكَّة** (sade yağ tulumu) ile benzetme yoluyla bu ad verilmiştir. Ve **العَكَوَّكانُ**, **العكَوَّك** gibidir. Dedi:
* عَكَوَّكان ووَآةٌ نَهْدَه([44]) *

Ve babdandır: attan **المِعَكُّ**: az koşup sonra vuruşa ihtiyaç duyan; bu, hapsolmadandır.

Üçüncü asla gelince, İbnü’l-A‘râbî dedi: **عَكَّه بالسَّوط**: yani onu kırbaçla vurdu. Ve [denir]: **عكّه** ve **صَكَّه**. Ve babdandır: **عكَّتْه الحُمَّى**: yani onu kırdı. Dedi:
وهَمٍّ تأخُذُ النُّجَواءُ منه  *** تَعُكُّ بصالبٍ أو بالمُلاَلِ([45])
Ve birinci babdan olması mümkündür; sanki sıcağından dolayı onunla anılmıştır. Ve vuruş babında denir: **عكَّهُ بالحُجّة**, onu onunla kahrettiğinde. Ve babda zikredildi ki: **عُكّة العِشَار**: bir vakitte kızıllıktan, bir vakitte de **رُمْكَة**’den üstlerine çıkan bir renktir. Ve falanın dediği: “Falan, **إزْرة عَكَّى وَكَّى**([46]) kuşandı.” Bütün bunlar, manası olmayan ve kendisine dönülmeyen şeylerdendir.

Halîl’den buna yakın bazı şeyler zikredildi: **العَكَنْكَع**([47]): gûllerin kötü erkek olanı. Ve şu beyit okundu:
كَأَنَّها وهُوْ إذا استَبَّا معا  *** غولٌ تُدَاهِي شَرِساً عَكَنْكَعَا
Bu, zayıflıkta öncekine yakındır. Ve Halîl’in kitabının, ilim ehli yanında ancak bu tür hikâyeler sebebiyle biraz alçaldığını görüyorum.

(عل) **العين** ve **اللام** üç sahih asıldır: biri tekrar yahut tekrarlama, diğeri engelleyici (engeller), üçüncüsü şeyde zayıflıktır.

Birincisi **العَلَل**’dir; o, ikinci içiştir. Ve **عَلَلٌ بعد نَهَل** denir. Fiil: **يَعُلُّون عَلاًّ وعَلَلاً**([48]); develer de bizzat **تَعُلّ عَلَلا**. Dedi:
عافَتا الماءَ فلم نُعْطِنْهُما  *** إنَّما يُعْطِن من يرجو العَلَلْ([49])
Hadiste: “**إذا عَلَّهُ ففيه القَود**”, yani ona vuruşu tekrar ederse. Aslı içiştedir. Ahtal dedi:
إذا ما نديمي عَلَّنِي ثمَّ عَلَّني  *** ثلاثَ زُجاجاتٍ لهنَّ هديرُ([50])
Ve **أعلَّ القومُ** denir: develeri **عَلَلا** içtiğinde. İbnü’l-A‘râbî dedi: Meselde: “Sizin bizi ziyaretiniz ancak **سَوْمَ عالَّة**’dir”; yani **تَعُلّ** eden develer gibidir. Ve “Ona **سَوْم عالّة** arz etti.” Bu, onun için söylendi; çünkü içişi tekrar ettiğinde, ikinci içişi daha az olur.

Bu babdandır **العُلاَلة**; o, sütün artığıdır. Ve her şeyin artığı **عُلالة**’dır; hatta atın koşuş artığına da **عُلالة** denir. Dedi:
إلاّ عُلالة أو بُدَاهةَ ***  قارحٍ نهدِ الجُزارَه([51])
Bütün bu, birinci kıyastandır; çünkü o artık üzerine sağım tekrar edilir. Bu yüzden derler: **عالَلْتُ النّاقة**, yani onu sağdım, sonra kendine gelsin diye bir saat ona yumuşak davrandım, sonra onu sağdım; işte o **المُعَالّة** ve **العِلاَل**’dir. Sütün adı **العُلالة**’dır. Ve denir ki: **عُلالَة السَّير**, deveyi gevşedi sanıp da onu vurman ve yürüyüşte onu hızlandırmandır. **ناقةٌ كريمة العُلالة** denir. Ve bazen cömertlikle övülen adama derler: “O **كريم العُلالة**’dır”; mana, hâli baki iken bağışı tekrar etmesidir. Dedi:
فإلاَّ تكنْ عُقبي فإنَّ عُلاَلةً  *** على الجهد من ولد الزّناد هَضومُ
Ve Manzûr b. Merşed([52]) deveyi yürüyüşte **تعالِّ** etme hakkında dedi:
وقد تعاللتُ ذَمِيل العَنْسِ  *** بالسَّوط في ديمومةٍ كالتُّرْسِ

Diğer asıl: engelleyici engeller. Halîl dedi: **العِلّة**: sahibini maksadından meşgul eden bir hâdisedir. Ve **اعتلَّه عن كذا** denir: yani onu ondan alıkoydu. Dedi:
* فاعتلَّهُ الدّهرُ وللدّهرِ علَلْ *

Üçüncü asıl: **العِلّةُ**: hastalıktır; sahibi **مُعتلّ**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **عَلّ المريض يَعِلُّ عِلّة فهو عليل**([53]). Ve **رجل عُلَلَة**: yani illetleri çok.

Bu babdandır—zayıflık babıdır—erkeklerden **العَلُّ**: küçülüp bedeni ufalanmış yaşlıdır. Mütenahhil dedi:
ليس بعلٍّ كبيرٍ لا حَرَاكَ به  *** لكن أُثيلةُ صافي اللَّوْن مقتَبَلُ([54])
Dedi: Hayvandan her yaşlı **عَلّ**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَلّ**: yaşlılıktan yahut hastalıktan zayıf olan. Halîl dedi: **العَلُّ**: büyük kenedir. Belki de, üzerinden uzun müddet geçmiş olup yaşlı gibi olanı kastetmiştir([55]).

Babda kalan: **اليعاليل**; onda ihtilaf ettiler. Ebû Ubeyd dedi: **اليعاليل**: beyaz bulutlardır. Ebû Amr dedi: **بئرٌ يعاليلُ**: onda yağmur ve su, defa defa oldu. Dedi: Bu, **العَلَل**’dendir. Ve **يَعاليلُ**’in teki yoktur. Şeybânî’nin dediği daha doğrudur; çünkü daha kıyasîdir.

Bu asıllardan şâz olanlardandır—eğer söylenişi sahihse—**العُلْعُل**’ün, tarla kuşlarının erkeği olması. Ve **العُلْعُل**: kalçaya bitişik taraftan **الرَّهَابة**’nın başı. Ve **العُلْعُل**: erkeğin uzvu. Bütün bu sözdür; yine onların: “O, ata binmede **لعلاّن**’dır” demeleri de böyledir; eğer mahir değilse. Bunun hakkında sahih olmayan ve kendisine dayanılmayan şeyler okurlar.

Onların: “**لعلَّ** şöyle olur” sözüne gelince, bu, üçüncü asla yakındır; zayıflığa delalet edene. Çünkü o, tahkikin zıddıdır. Derler: “Belki kardeşin bizi ziyaret eder”; bunda, tahkik ve sözü pekiştirme olmaksızın yaklaştırma ve ümitlendirme vardır. Ve **علّ** derler, **لعلّ** manasında. Ve **لعلّني** ve **لَعَلِّي** derler. Dedi:
وأُشرِف بالقُورِ اليَفَاع لعَلَّني *** أرى نارَ ليلى أو يراني بصيرُها([56])
**البصير**: köpektir.

Şu hâlde **لعلَّ** Allah’ın kitabında geldiğinde, bir kavim dedi: O, recâ ve tama‘ı kuvvetlendirmedir. Diğerleri dedi: Manası **كَيْ**’dir. Ve bazıları, Allah تعالى’nın haber vermesi cinsinden olanında onu tahkik üzerine hamletti; manasını, bizim zikrettiğimiz birinci babdan—tekrar ve iade babından—koparıp aldı. Allah, bununla ne murad ettiğini daha iyi bilendir.

(عم) **العين** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; uzunluğa, çokluğa ve yüceliğe delalet eder. Halîl dedi: **العميم**: bitkiden uzun olandır. **نخلةٌ عميمة** denir; çoğulu **عُمٌّ**. Ve derler: “Bitki **على عَُمَُمه** üzere düzeldi”; yani tamamı üzere. Ve **جارية عميمة** denir: yani uzun. Ve **جسم عَمَمٌ**. İbn Şâs dedi:
وإنَّ عِراراً إنْ يكنْ غير واضح *** فإنِّي أحبُّ الجَوْنَ ذا المَنكِبِ العَمَم([57])
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل عَمَمٌ** ve **امرأة عَمَم**; ve **عُشْبٌ عميم** denir; ve **اعْتمّ** etti. Hüzelî([58]) dedi:
يرتدن ساهِرَةً كأنَّ عميمَها *** وجميمَها أسدافُ ليلٍ مُظلمِ([59])
Bazıları dedi: Uzun hurmaya **عَمَّة** denir; çoğulu **عَمٌّ**. Lebîd’in sözüyle delil getirdi:
سُحُقٌ يمتِّعُها الصَّفَا وَسرِيُّهُ  *** عَمٌّ نواعمُ بينهن كرومُ([60])
Ebû Amr dedi: Hurmalardan **العميم**([61]), **الجَبَّار**’ın üstündedir. Dedi:
فَعُمٌّ لعُمِّكُمُ نافعٌ  *** وطِفْلٌ لِطفلكم يُوهَلُ
Yani küçükleri küçüklerinize, büyükleri büyüklerinize. Ebû Duvâd([62]) dedi:
مَيَّالةٌ رُودٌ خَدَّلَجةٌ  *** كعَميمة البَرديِّ في الرَّفْضِ([63])
**العميمة**: uzundur. Ve **الرَّفض**: az sudur.

Babdandır: **العمامة**, bilinir; çoğulu **عِمامات** ve **عمائم**. Ve **تعمَّمت بالعِمامة** ve **اعتممت** denir; ve başkası bana **عمَّمني**. Ve o, **حسن العِمَّة**’dir; yani sarınma. Dedi:
تنجو إذا جَعلَتْ تَدْمَى أخِشَّتُها  *** واعتمّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ([64])
Ve **عُمِّمَ الرجُل** denir: efendi kılındı; çünkü kavmin taçları sarıklardır. Acemlerde “taç giydirildi” denildiği gibi, Araplarda “**عُمِّمَ**” denir. A‘câc dedi:
* وفيهمُ إذْ عُمِّمَ المعْتَمُّ([65]) *
Yani efendi kılındı da efendilik sarığı giydirildi. Ve **شاة مُعمَّمة** denir: başı siyah olduğunda. Ebû Ubeyd dedi: **فرس مُعَمَّمٌ**, yelesinin beyazlığının çıktığı yere ve başın çevresine inen içindir. Ve **غُرَّةٌ معمَّمة**, öyle olduğunda. Dedi: **التعميم** alacalıkta, beyazlığın başın tepesinde olup boyunda olmamasıdır. **أبلقُ مُعَمَّمٌ** denir.

Şu hâlde, babın aslında zikrettiğimiz cemaat kısmına gelince, Halîl ve başkaları dedi: **العمائم**: cemaatlerdir; teki **عَمٌّ**. Ebû Amr dedi: **العمايم** yâ ile: cemaatlerdir. **قوم عمايم** denir. Dedi: Onun tekini bilmiyorum. A‘câc dedi:
* سالت لها من حِميَر العمايمُ([66]) *
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَمّ**: insanlardan cemaat. Ve şu beyiti okudu:
فأُبْنا بحاجاتٍ وليس بذي مال([67])
يُريح إليه العمُّ حاجةَ واحدٍ *** يريد الحجر الأسود([68])
Bir başkası([69]) dedi:
والعَدْوَ بين المجلسَينِ إذا  *** آدَ العَشِيُّ وتنادى العَمّْ([70])

Cem‘den olarak onların sözü: **عَمَّنا هذا الأمر يُعُمّنا عموماً**, yani kavmin([71]) hepsine isabet ettiğinde. Dedi: **العامَّة** özelin zıddıdır. Ve babdandır onların sözü: “Onda mutlaka **عُمِّيَّةً** vardır”; yani kibir. Eğer böyleyse, bu yüceliktendir.

Nadr’a gelince, dedi: “Falan **ذو عُمِّيّة**’dir”; yani o, yardımıyla ashabını kapsar, tahsis etmez. Dedi:
فذادَها وهو مخضرٌّ نواجذُه  *** كما يذود أخُو العُمِّيَّة النَّجِدُ
Asmaî dedi: O, onların **عميمِهم** ve **صميمهم**’indendir; o, karışık olmayan saf olandır. Ve babdandır, benzetme manasında: **عمّم اللّبنُ**: köpürdü. Bu, ancak sağılırken bir müddet saf olduğunda olur. Lebîd dedi:
تَكَُرُّ أحاليبُ اللّدِيدِ عليهمُ *** وتُوفَى جفانُ الضَّيف مَحْضاً مُعَمَّما([73])

Kıyasla ancak zorlama üzere olanlardandır: **عَمَّان**: bir beldenin adıdır. Ebû Vecze dedi:
حَنَّت بأبواب عَمَّانَ القطاةُ وقد  *** قضى به صحبها الحاجاتِ والوطرا([74])

**القطاة**: onun dişi devesi.

--------------ــــ
([1]) el-A‘şâ divanı 141 ve Lisân (**عفف**، **عجا**، **عدا**). Divan ve Lisân rivayeti: “**وتعادى عنه**”.
([2]) Bu kelime, tedavülde olan sözlüklerde de **المجمل**’de de vârid olmamıştır.
([3]) Asılda: “عند الجلد” tahriftir. Lisân’da: “**العقيقة**: çocuk onunla doğduğu şeydir; çünkü deriyi yarar”.
([4]) Asılda: “عقيقة”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([5]) Asılda: “الوتر”; doğrusu Lisân’dadır.
([6]) İmru’ul-Kays divanı 154 ve Lisân (**بوه**، **عقق**، **حسب**). Daha önce (**بوه**، **حسب**)’te geçti.
([7]) Zuheyr divanı 65.
([8]) Ru’be divanı 105 ve Lisân (**عقق**); ikisinde de bir tahrif ile.
([9]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([10]) Asılda: “ثقل ولدها”, tahrif. el-Meydânî’nin Emsâl’inde (**أعق من ضب**): Hamza dedi: **ضبة**’yi kastettiler; onunla söz çoğalınca **ضب** dediler. Ben dedim: **الضب**’ın, **النعام** ve **الحمام** ve **الجراد** gibi cins ismi olması câizdir. Böyle olunca erkek ve dişiye vâki olur”.
([11]) en-Nâbiga divanı 74 ve Lisân (**عقق**). Lisân’da “**الأثم**” böyle harekeli ضبط edilmiştir; bu ضبط için ondan başka bir sened bulmadım.
([12]) O, el-Mutenahhil el-Huzelî’dir; kasidesi Huzelîlerin Şiirleri Mecmuası’nın ikinci kısmında 81, eş-Şınkîtî nüshası 44 ve Dîvânu’l-Huzeliyyîn (2 :1)’dedir.
([13]) Lisân’da (**عقق**، **قور**، **شمل**)’de onu okudu.
([14]) Beyit, meşhur muallakasındandır; bu garip bir rivayettir. Zûzenî ve Tebrîzî nüshalarındaki rivayetine bak.
([15]) Haber, Mecâlisü Sa‘leb 347, 665 ve Lisân (12: 138/14: 79) ve İbn Düreyd’in **صفة السحاب**’ında 7 Leiden’dedir.
([16]) Divanda 40: “إذا السراب الرقرقان”.
([17]) Cerîr divanı 479 ve el-Merzûkî’nin Şerhu’l-Hamâse’si.
([18]) Ru’be’nindir; divanında 108. Lisân’da (**عقق**) nisbesizdir.
([19]) **المجمل**’de: “Ve denilir ki **العقاق** hamlin kendisidir. Evveli kesrelenir”.
([20]) O, Ebû Harâş’tır; Dîvânu’l-Huzeliyyîn (2: 117).
([21]) Lisân’da (**عقق**) nisbesiz onu okudu.
([22]) Lisân’da (**عقق**) zikredilen nisbesiyle onu okudu.
([23]) **الشنق**, hareke ile: kendisinde artırma yapılan diyet. Asılda: “المنشق” tahrif.
([24]) Lisân’da (**عقق**، **قرع**) onu okudu.
([25]) Beyit üzerine söz (**أنق**)’ta geçti; asılda: “معوذها” tahrif; onu daha önce tahkik ettim.
([26]) **الأذنب**: uzun kuyruklu.
([27]) Asılda: “المضغة”; hâlbuki “**الممضغة**” derler, çiğneme mânâsında; Lisân’da (**عقق**)’ta vârid olduğu gibi.
([28]) **الجمهرة** (2: 112); derinlikle kayıt, **الجمهرة**’nin basılı nüshasında zikredilmemiştir.
([29]) Beyit, el-Ferazdak divanında rivayet edilmemiş olanlardandır.
([30]) Beytin yakın zamanda okunmuş olanına dair daha önce geçene bak.
([31]) Lisân’da (**عقق**) onun “**الجعدي**” sözü olduğu. Tâc ve Lisân’da (**ملح**) onu okudu.
([32]) Lisân’da: “من لم يسقه”.
([33]) Lisân’da: “بحرك بحر الجود”.
([34]) **العكة**, ayn’ı üç vecihli (üç harekeli).
([35]) Onun ikinci mısraı Lisân’da olduğu gibi:
* تضمنت السمائم والذبابا *
([36]) **الجمهرة**’de: (1: 112).
([37]) **العذرة**: eş-Şi‘râ el-‘Ubûr’un altında beş yıldız.
([38]) Lisân’da: (12: 357): nûn ile “نكرة”, sonra bâ rivayetinin sahih olduğunu belirtti.
([39]) Lisân’da: “برة”.
([40]) Lisân’da (**عكك**). Divanının bu kafiye ve vezin üzerindeki kasidesinde 63-75’te yoktur.
([41]) “بنكا” kelimesi asılda açık değildir; onun tesbiti Tâcu’l-‘Arûs’tan açıktır; divanda onun yerine “سمكا” vardır. Divanında iki beyit arasında 119:
* في الأكرمين معدنا وبنكا *
([42]) Asılda: “حتى تبعك”; doğrusu Lisân’dadır.
([43]) Delm Ebû Zuğayb el-‘Abşemî’nindir; (**درح**) haşiyelerinde geçtiği gibi. Asılda: “عكوك”; doğrusu nasb ile, Lisân’da (**درح**، **عكك**)’te ve daha önce geçtiği gibi.
([44]) **الوآة**: hayvanlardan hızlı, şiddetli olan. Asılda: “وواه”, tahrif.
([45]) Şebîb b. el-Barsâ’ındır; Lisân’da (**نجا**، **نحا**)’da olduğu gibi. “**ملل**”de nisbesiz onu okudu; (**نجا**)’da rivayetinin doğrusunun, ihmal edilmiş hâ ile “**النحواء**” olduğunu—ve onun titreme olduğunu—belirtti. Şöyle de rivayet edilir: “يعل بصالب”.
([46]) Asılda: “إزاره”, tahrif. Denilir: **إزرة عك وك** ve **إزرة عكى وكى**; o, izârının iki ucunu salması ve geri kalanını toplamasıdır.
([47]) Ayrıca “الكعنكع” da denilir. İkisi, Lisân ve Kâmûs’un ayn babında zikredilmiştir.
([48]) **المجمل**’de onun yerine: “وهم يعلون إبلهم”.
([49]) Beyit, Lebîd’indir; divanında 13 ve Lisân (**عطن**).
([50]) el-Ahtal divanı 154; onu Abdülmelik’e söyler. Ondan sonra:
جعلت أجر الذيل مني كأنني *** عليك أمير المؤمنين أمير
([51]) Beytin tahrîci (**بده**)’de geçti.
([52]) **الحيوان**’da (3: 74، 363) recezin Dukayn’e yahut Ebû Muhammed el-Fak‘asî’ye ait olduğu.
([53]) Kâmûs’ta: “**عَلَّ يَعِلّ**، و**اعتلَّ**، و**أعلَّه الله** فهو **مُعَلّ**”.
([54]) Beyit Lisân’da (**علل** 497). Kasidesi Huzelîlerin Şiirleri Mecmuası’nın ikinci kısmında 97 ve eş-Şınkîtî nüshası 50’dedir. (**قبل**)’de gelecektir.
([55]) Lisân’da da: “Ebû Sa‘îd: ve Arap der: ‘Ben falan falan yerde **علان**’ım’, yani cahil”.
([56]) Beyit, Tûbe b. el-Humeyyir’indir; Emâlî’l-Kâlî (1: 88)’de bir parçadandır; ondan iki beyit Hamâse’de (2: 132). Lisân’da (**بصر**) onu okudu.
([57]) Beyit, ‘Amr b. Şe’s’in Hamâse’de (1: 99) bir parçasındandır. Lisân’da (**عمم**) onu okudu.
([58]) O, Ebû Kebîr el-Huzelî’dir. Kasidesi Dîvânu’l-Huzeliyyîn (2: 111)’dedir. Lisân’da (**سهر**) onu okudu; (**سهر**)’de okunması daha önce geçti.
([59]) Dîvânu’l-Huzeliyyîn’de: “كأن جميمها وعميمها”.
([60]) Lebîd divanı 193 ve Lisân (**عمم** 321 **سرا** 102). Asılda: “أو سرية” tahrif.
([61]) Asılda: “العمم”; doğrusu Lisân’dandır.
([62]) Asılda: “أبو درداء”.
([63]) **الرفض**, fetha ve hareke ile. Asılda: bu okuma ve ondan sonraki tefsirde “الرخص”. Doğru, tesbit ettiğimdir.
([64]) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 575. “تنجو” kelimesi asıldan düşmüştür.
([65]) el-‘Accâc divanı 63. Lisân’da (**عمم** 320): “المعمم” tahrif. Ondan sonra divanda:
* حزم وعزم حين ضم الضم *
([66]) Beyit, el-‘Accâc divanında da eklerinde de rivayet edilmemiş olanlardandır.
([67]) **يريح**, yani geri döndürür ve geri çevirir. Lisân’da (**عمم** 322): “يريغ” talep etmek mânâsında.
([68]) Lisân’da onu okuduktan sonra: “Der ki: halkın ihtiyacı ancak hac etmeleridir; sonra bununla beraber ihtiyaçlarla döndüler; bu, onun ‘فأبنا بحاجات’ sözünün mânâsıdır; yani hac ile”.
([69]) O, el-Murakkaş el-Ekber’dir. Kasidesi el-Mufaddaliyyât’ta (2: 37-41).
([70]) Ondan önce el-Mufaddaliyyât’ta ve Lisân’da (**عمم**):
 لا يعبد الله التلبب والـ  ***ـغارات إذ قال الخميس نعم
 ([71]) Asılda: “القود”.
([72]) Tekmile, Lisân’dan (**عمم** 323).
([73]) Lebîd divanı 43, 1881 baskısı. **اللديد**: vadinin yanı.
([74]) Asılda: “والموطر”.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

-

##### Türkçe

-

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَلَّهُ
1 عَلَّهُ ذ , aor. عَلُ٣َ (S, O, Msb, K) and عَلِ٣َ , (S, O, K,) inf. n. عَلَلٌ (Msb, K) and عَلٌّ, (K,) He gave him to drink the second time; (S, O, Msb, K;) and so ↓ اعلّهُ, (K, TA,) inf. n. اـِعْلَالٌ. (TA.) [See also 2 and 4.] ― -b2- [Hence, (assumed tropical:) He dyed it a second time; namely, a hide: see a verse cited voce مُحْلِفٌ.] ― -b3- Hence [also], (TA,) عَلَّ الضَّارِبُ المَضْرُوبَ (tropical:) The beater plied the beaten with a continued beating; (S, O, K, TA;) and so عَلَّهُ ضَرْبًا. (TA.) ― -b4- And عَطَآءُ اللّٰهِ مُضَاعَفٌ يَعُلُّ بِهِ عِبَادَهُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى (assumed tropical:) [The gift of God is redoubled; He bestows it upon his servants one time after another]. (TA.) -A2- And عَلَّ, (Msb, K,) or عَلَّ بِنَفْسِهِ, the verb being also intrans., (S, O,) aor. عَلِ٣َ (IAar, Msb, K) and عَلُ٣َ , (IAar, K,) inf. ns. as above, (TK,) He drank (IAar, * S, O, Msb, K) the second draught: (IAar, * S, O, K:) or drank after drinking, uninterruptedly: (K:) and عَلَّتِ الاـِبِلُ, aor. عَلِ٣َ and عَلُ٣َ , The camels drank the second draught. (TA.) -A3- And هٰذَا طَعَامٌ قَدٌ عُلَّ مِنْهُ This is food of which some has been eaten. (Kr, K. *) -A4- عَلَّ, aor. عَلِ٣َ , (IAar, Msb, K,) inf. n. عَلٌّ, (TA,) He (a man, IAar, Msb) was, or became, diseased, sick, or ill; (IAar, Msb, K;) and (Msb, K) so ↓ اعتلّ, (S, O, Msb, K,) inf. n. اِعْتِلَالٌ; (K;) and so عُلَّ, in the pass. form: -A5- and the trans. verb is عَلَّهُ, [syn. with اعلّهُ,] aor. in this case عَلُ٣َ . (Msb. See 4.) -A6- [عُلَّ الشَّىْءُ is mentioned in the S, with the addition ↓ فَهُوَ مَعْلُولٌ, but without any explanation; perhaps as meaning The thing was caused; from عِلَّةٌ “ a cause, ” of which مَعْلُولٌ (q. v.) is the correlative: but the context seems to indicate that it means the thing was used for the purpose of diverting from some want: Golius appears to have read عَلَّ, and to have been led by what next precedes it in the S to render it loco alterius rei fuit lactavitve res.]

تَعْلِيلٌ
2 تَعْلِيلٌ ذ signifies The giving to drink after giving to drink. (S.) See 4. [And see also 1, first sentence.] ― -b2- And The plucking fruit one time after another. (S.) ― -b3- And عللّٰهُ بِهِ, (S, O, K,) inf. n. as above (K) [and تَعِلَّةٌ, q. v.], He diverted, or occupied, him [so as to render him contented] with it; (S, O, K;) namely, a thing, (S, O,) or food, &c., (K, TA,) as, for instance, discourse, and the like; (TA;) like as the child is diverted, or occupied, with somewhat of food, by which he is rendered contented to be restrained from milk. (S, O, TA. *) One says, فُلَانٌ يُعَلِّلُ نَفْسَهُ بِتَعِلَّةٍ [Such a one diverts, or occupies, himself, so as to render himself contented, with something diverting]. (S, O.) [See also مُعَلِّلٌ. And see 5.] -A2- Also The assigning a cause: and the asserting a cause. (KL.) [One says, عللّٰهُ بِكَذَا He accounted for it by assigning as the cause such a thing: and he asserted it to be caused by such a thing.]

عَالَلْتُ النَّاقَةَ
3 عَالَلْتُ النَّاقَةَ ذ I milked the she-camel in the morning and the evening and the middle of the day: (Lh, O, TA:) in the K, erroneously, عَالَّتِ النَّاقَةُ [as meaning the she-camel was milked at those times]: (TA:) and the subst. is ↓ عِلَالٌ: (K: [but there is no reason why this should not be regarded as a reg. inf. n.:]) Lh cites this verse, (O,) of an Arab of the desert, (TA,)
اَلْعَنْزُ تَعْلَمُ أَنِّى لَا أُكَرِّمُهَا
عَنِ العِلَالِ وَلَا عَنْ قِدْرِ أَضْيَافِى
[The she-goat knows that I will not preserve her from the milking in the morning and the evening and the middle of the day nor from the cookingpot of my guests]: (O:) or, accord. to Az, عِلَالٌ signifies the milking after milking, before the udder requires it by the abundance of the milk. (TA.) [See also 6.]

أَعْلَلْتُ الاـِبِلَ
4 أَعْلَلْتُ الاـِبِلَ ذ I brought, or sent, back the camels from the water (S, O, K) after they had satisfied their thirst, (O,) or before they had satisfied their thirst: (S, K:) or, (S, O, K,) [if the latter is meant,] accord. to some of the etymologists, (S, O,) it is with غ; (S, O, K; [see 4 in art. غل;]) as though it were from the meaning of “ thirsting; ” but the former is what has been heard; (S, O;) and it means I gave the camels to drink the second draught, or watered them the second time, and then brought them, or sent them, back from the water, having their thirst satisfied; and thus, too, means الاـِبِلَ ↓ عَلَّلَتُ; the contr. of أَغْلَلْنُهَا. (TA.) See also 1, first sentence. ― -b2- And اعلّ القَوْمُ The people, or party, were, or became, persons whose camels had drunk the second time. (S, O, K. *) -A2- اعلّهُ اللّٰهُ God caused him to be diseased, sick, or ill; (Msb, K;) as also ↓ عَلَّهُ, aor. عَلُ٣َ . (Msb.) One says, لَا أَعَلَّكَ اللّٰهُ, meaning May God not smite thee with a disease, a sickness, or an illness. (S, O.) ― -b2- And اعلّهُ signifies also He made him, or pronounced him, to have an excuse (جَعَلَهُ ذَا عِلَّةٍ): whence اـِعْلَالَاتُ الفُقَهَآءِ [The excusings of the lawyers]. (Msb.)

تعلّل بِهِ
5 تعلّل بِهِ ذ He diverted himself, (S,) or occupied himself so as to divert himself, (K,) and (S, in the K “ or ”) contented, or satisfied, himself, or he was, or became diverted, &c., with it; (S, K;) as also ↓ اعتلّ: (K:) as, for instance, with a portion of food, [so that the craving of his stomach became allayed,] before the [morning-meal called] غَدَآء; (M voce سُلْفَةٌ, and K voce لُمْجَةٌ, &c.;) and as a beast does with the cud: (TA:) he occupied himself so as to divert himself, and fed [or sustained] himself, with it: (Har p. 23:) and he whiled away his time with it. (W p. 55.) And تعلّل بالْمَرْأَةِ He diverted himself with the woman. (K.) ― -b2- And تعلّل signifies also He occupied himself vainly. (S and TA in art. جدب: see a verse cited voce جَادِبٌ.) ― -b3- And He made an excuse. (KL. [See also 8.]) ― -b4- And تَعَلَّلَتْ مِنْ نِفَاسِهَا, and ↓ تَعَالَّتْ, (K, TA,) as also تَعَالَتْ, without teshdeed, (TA, [see 5 in art. علو,]) She passed forth from her state of impurity consequent upon childbirth, (K, * TA,) and became lawful to her husband. (TA.)

هُوَ يَتَعَالُّ نَاقَتَهُ
6 هُوَ يَتَعَالُّ نَاقَتَهُ ذ means He milks the عُلَالَة [q. v.] of his she-camel. (TA. [See also 3.]) And الصَّبِىُّ يَتَعَالُّ بِثَدْىِ أُمِّهِ [perhaps correctly ثَدْىَ أُمِّهِ, and app. meaning The child exhausts the عُلَالَة, or remains of milk, in the breast of his mother]. (TA.) ― -b2- And تَعَالَلْتُ النَّاقَةَ (assumed tropical:) I elicited from the she-camel what power she had [remaining] of going on. (S, O.) ― -b3- And تَعَالَلْتُ نَفْسِى signifies the same as تَلَوَّمْتُهَا [app. meaning I waited for myself to accomplish a want, or an object of desire, so that I might avoid blame: for تَلَوَّمَ as signifying اِنْتَظَرَ and تَنَظَّرَ is trans. as well as intrans.; and seems to be originally similar to تَأَثَّمَ and تَحَنَّثَ &c.]. (TA.) ― -b4- See also 5, last sentence.

اعتلّ
8 اعتلّ ذ : see 1, latter half. ― -b2- [Hence, اعتلّت الرِّيحُ (assumed tropical:) The wind became faint, or feeble.] -A2- See also 5, first sentence. ― -b2- Also He excused himself; or adduced, or urged, an excuse, or a plea; (MA, K, * TA; *) or he laid hold upon a plea, or an allegation. (El-Fلrلbee, Msb.) You say, اعتلّ عَلَيْهِ بِعِلَّةٍ (S, MA, O) He adduced, or urged, an excuse, or a plea, or pretext, for it. (MA.) And hence, اِعْتِلَالَاتُ الفُقَهَآءِ [The pleas, or allegations, of the lawyers, which they adduce, or upon which they lay hold]. (Msb.) -A3- اعتلّهُ He hindered, prevented, impeded, or withheld, him; turned him back or away; retarded him; or diverted him by occupying him otherwise; from an affair. (S, O.) ― -b2- And (S, O, in the K “ or ”) He accused him of a crime, an offence, or an injurious action, that he had not committed. (S, O, K.)

تَعَلْعَلَ
R. Q. 2 تَعَلْعَلَ ذ He, or it, was, or became, unsteady, or shaky, and lax, or uncompact. (K.)

عَلْ
عَلْ ذ and لَعَلْ and عَلْكَ and لَعَلْكَ: see عَلَّ, below. -A2- عَلْ عَلْ (K, TA, in the O written as one word,) A cry by which one chides sheep or goats (Yaakoob, O, K) and camels. (O.)

عَلُ
عَلُ ذ : see art. علو.

عَلَّ
عَلَّ ذ and لَعَلَّ (S, O, Mughnee, K) are dial. vars.; or the former is the original, the ل being augmentative, (S, O, Mughnee,) prefixed for the purpose of corroboration: the meaning is expectation of a thing hoped for or feared; (S, O;) importing hope, or eager desire, and fear, or caution: (S, O, K:) each is a particle, like اـِنَّ and لَيْتَ and كَأَنَّ and لٰكِنَّ: (S, O:) and like عَسَى [q. v.] in meaning; but like اـِنَّ in government; (Mughnee;) governing the subject in the accus. case, and the predicate in the nom.: one says, عَلَّكَ تَفْعَلُ [Maybe, or perhaps, thou wilt do such a thing], and عَلِّى أَفْعَلُ [May-be I shall do], and لَعَلِّى أَفْعَلُ; and sometimes they said, عَلَّنِى and لَعَلَّنِى; (S, O;) and one says also ↓ عَلْ and ↓ لَعَلْ, with the ل quiescent, and ↓ عَلْكَ and ↓ لَعَلْكَ: (O:) [and accord. to general usage, one says, لَعَلَّ زَيْدًا قَائِمٌ May-be Zeyd is standing:] and the tribe of 'Okeyl made each to govern the subject in the gen. case, (S, O, Mughnee,) saying, لَعَلَّ زَيْدٍ قَائِمٌ; (S, O;) and allowed the pronouncing عَلِّ and لَعَلِّ: (Mughnee:) sometimes its subject is suppressed, as in عَلَّ أَنْ أَتَقَدَّمَ, meaning لَعَلَّنِى أَنْ أَتَقَدَّمَ [May-be I shall precede]: (Ham p. 517:) the Koofees allow the mansoob aor. [immediately] after, on the authority of the reading of Hafs, [in the Kur xl. 38,] لَعَلِّى أَبْلُغَ الأَسْبَابَ [May-be I may reach the places of ascent, or the regions, or tracts, of the heavens]. (Mughnee.) Other dial. vars. of عَلّ are mentioned in art. لعل [q. v.]. (K.)

عَلٌّ
عَلٌّ ذ : see عَلَلٌ, in two places. -A2- Also [in the CK erroneously with damm to the ع in all the senses here following that are expl. in the K] An emaciated tick: (S, O:) or a big-bodied tick: or a small-bodied one: (K, TA:) pl. عِلَالٌ. (TA.) ― -b2- And A man advanced in age, (S, O, K,) small in body, (S, O,) or slender, or spare; (K;) as being likened to the tick. (S, O.) And anything slender (دَقِيق, for رَقِيق in the K is a mistranscription, TA) in body, advanced in age. (M, K, * TA.) And A man whose skin is contracted by disease. (IDrd, O, K.) ― -b3- Also One in whom is no good: Esh-Shenfarà says, وَلَسْتُ بِعَلٍّ [And I am not one in whom is no good: but the context seems rather to require one of the other meanings mentioned above: and another reading (بِفِلٍّ) is mentioned by De Sacy, in his Chrest. Ar., 2nd ed., ii. 359]. (O, TA.) ― -b4- Also A man who visits women much, or often, (K, TA,) and diverts himself with them. (TA.) ― -b5- And A big-bodied, large he-goat. (K.)

عُلٌّ
عُلٌّ ذ and عِلٌّ: see عُلْعُلٌ.

عَلَّةٌ
عَلَّةٌ ذ A [single] second draught. (Mgh.) ― -b2- And hence, (Mgh,) A woman's fellow-wife; her husband's wife: (Mgh, Msb, * K:) or, as some say, a step-mother: but the former is the more correct meaning: (Mgh:) pl. عَلَّاتٌ. (Msb.) Whence, بَنُو العَلَّاتِ The sons of one father by different mothers: as though, when he added by marriage a second wife to the first, he took a second draught. (S, * Mgh, O, * Msb, * K. *) أَوْلَادُ الأَخْيَافِ means the contr. of this: and أَوْلَادُ الأَعْيَانِ, the sons of the same father and mother. (Msb.) Accord. to IB, one says, هُمَا أَخَوَانِ مِنْ ضَرَّتَيْنِ [They two are brothers from two fellow-wives]; but they did not say, مِنْ ضَرَّةٍ: and accord. to ISh, one says, هُمْ بَنُو عَلَّةٍ and أَوْلَادُ عَلَّةٍ. (TA.) And it is said in a trad., الأَنْبِيَآءُ بَنُو عَلَّاتِ, (Mgh,) or أَوْلَادُ عَلَّاتٍ, (TA,) meaning The prophets are of different mothers, but of one religion: (T, Mgh, TA:) or of one faith, but of different religious laws or ordinances. (Nh, TA.) -A2- See also عُلَالَةٌ.

عِلَّةٌ
عِلَّةٌ ذ An accident that befalls an object and causes its state, or condition, to become altered. (TA.) ― -b2- And hence, (TA,) A disease, sickness, or malady; (S, O, K, TA;) because, by its befalling, the state becomes altered from strength to weakness; so says El-Munلwee in the “ Tow- keef: ” (TA:) or a disease that diverts [from the ordinary occupations; app. regarded as being from what next follows]: pl. عِلَلٌ (Msb) [and عِلَّاتٌ]. ― -b3- Also An accident, or event, that diverts the person to whom it occurs from his course, (S, O, K,) or from the object of his want: (M:) as though it became a second occupation hindering him from his former occupation. (S, O.) ― -b4- And [hence,] an excuse; an apology; a plea whereby one excuses himself. (TA.) Hence, (K, * TA,) لَاتَعْدَمُ خَرْقَآءُ عِلَّةً [expl. in art. خرق]. (K, TA.) [See also another ex. in art. سأل, conj. 3.] ― -b5- And A cause: [and particularly an efficient cause:] (M, K:) one says, هٰذَا عِلَّةٌ لِهٰذَا This is a cause of this: (M:) and هٰذِهِ عِلَّتُهُ This is its cause: (K:) [and ↓ عِلَّةٌ وَمَعْلُولٌ Cause and effect; a phrase of frequent occurrence in theological and other works:] and [sometimes عِلَّةٌ signifies a pretext, or pretence:] it is said in a trad. of 'ءïsheh, فَكَانَ عَبْدُ الرَّحْمٰنِ يَضْرِبُ رِجْلِى بِعِلَّةِ الرَّاحِلَةِ, meaning And 'Abd-Er-Rahmلn was beating my leg with the pretence, or pretext, of his beating the side of the camel with his leg. (TA.) ― -b6- The phrase عَلَى عِلَّاتِهِ means In every case. (S, O, K.) Zubeyr says,
اـِنَّ البَخِيلَ مَلُومٌ حَيْثُ كَانَ وَاٰ
كِنَّ الجَوَادَ عَلَى عِلَّاتِهِ هَرِمُ
[Verily the niggard is blamed wherever he be; but the liberal in all his circumstances is Herim]: (S, O:) meaning his companion Herim Ibn-Sinلn El-Murree. (S in art. هرم.)

عَلَلٌ
عَلَلٌ ذ and ↓ عَلٌّ [both mentioned in the first paragraph as inf. ns.] The second draught: or a drinking after drinking, uninterruptedly: (K:) or the former signifies a second drinking; one says عَلَلٌ بَعْدَ نَهَلٍ [a second drinking after a first drinking]: (S, O:) or a drinking after drinking: (Msb:) and the second watering of camels; the first being termed the نَهَل: (As, TA:) these two terms are also similarly used in relation to suckling: and one of the unknown poets says,
ثُمَّ انْثَنَى مِنْ بَعْدِ ذَا فَصَلَّى
↓ عَلَى النَّبِىِّ نَهَلًا وَعَلَّا
[Then he turned, or turned away or back, after that, and blessed the Prophet a first time and a second time]. (TA.) ― -b2- Also, the former, Food that has been eaten. (Kr, TA.) [See also نَهَلٌ.]

عُلُلٌ
عُلُلٌ ذ : see عُلْعُلٌ.

عِلَالٌ
عِلَالٌ ذ : see 3; of which it is said in the K to be the subst., though app. the inf. n.

عَلُولٌ
عَلُولٌ ذ Some light food with which the sick person is diverted or occupied [so as to be rendered contented]: pl. عُلُلٌ. (TA.)

عَلِيلٌ
عَلِيلٌ ذ Diseased, sick, or ill; (S, Msb;) and so with ة applied to a woman: (Mgh:) or, the former, rendered diseased &c. by God; [being used as the pass. part. n. of أَعَلَّهُ in the phrase اعلّهُ اللّٰهُ;] (K;) as also ↓ مُعَلٌّ, (Msb, K,) agreeably with rule, but this is seldom used; (Msb;) and ↓ مَعْلُولٌ, from عَلَّهُ اللّٰهُ; (Msb;) or this last should not be said, for, though the theologians say it, it is not of established authority. (K, * TA.) -A2- عَلِيلَةٌ also signifies A woman perfumed repeatedly: (AA, O, K, TA:) and accord. to AA, ↓ مُعَلَّلٌ, as used in a verse of Imra-el-Keys, signifies perfumed time after time. (O.) [See also مُعَلِّلٌ.]

عُلَالَةٌ
عُلَالَةٌ ذ (S, K) and ↓ تَعِلَّةٌ (S, * K) and ↓ عَلَّةٌ, (K, TA,) with fet-h, (TA, [in the CK العِلَّةُ is put for العَلَّةُ,]) A thing with which a person, (S, K,) or a child, (TA,) is diverted, or occupied so as to be diverted, and contented, or satisfied, (S, K, TA,) such as talk, and singing, and food, &c., (Har p. 308,) [or such as a small quantity of food by which the craving of his stomach is allayed,] in order that he may be quiet. (TA.) It is said in a trad., accord. to different relations thereof, that dates are the ↓ تَعِلَّة of the child or of the guest. (TA.) ― -b2- Also, the first, accord. to the copies of the K, What is drawn from the udder after the first فِيقَة: but accord. to IAar, what is drawn from the udder before the first فِيقَة [or milk that collects in the udder between two milkings], and before the second فيقة collects: also termed عُرَاكَةٌ and دُلَاكَةٌ: (TA:) [or] the milking that is between two milkings: (S, O:) [or] it signifies also the middle milking of the camel that is milked in the first part and the middle and the last part of the day: (K:) or, as some say, the milk that she excerns [into her udder] after the milking of the copious flow thereof. (TA.) ― -b3- And A remaining portion of milk (S, O, K, TA) in the udder: (TA:) and (assumed tropical:) of other things: [for instance,] (tropical:) of the course [of a beast]: (K:) (tropical:) of the running of a horse; (S, O, TA;) the former portion whereof is termed بُدَاهَةٌ: (TA:) and (assumed tropical:) of anything: (S, K:) as (tropical:) of the flesh of a sheep or goat: and (tropical:) of the strength of an old man. (TA.)

عُِلِّىٌّ
عُِلِّىٌّ ذ : see the next paragraph, in three places.

عِلِّيَّةٌ
عِلِّيَّةٌ ذ (S, O, K) and عُلِّيَّةٌ (O, K) An upper chamber; syn. غُرْفَةٌ: pl. عَلَالِىُّ. (S, O, K.) [It is mentioned also in art. علو, q. v.] ― -b2- هُوَ مِنْ عِلِّيَّةِ قَوْمِهِ and عُلِّيَّتِهِمْ, [both mistranscribed in the CK,] and عِلْيَتِهِمْ, without teshdeed, [which belongs to art. علو,] and ↓ عِلِّيِّهِمْ and ↓ عُلِّيِّهِمْ, [which are also mistranscribed in the CK,] mean (assumed tropical:) He is of the exalted, or elevated, of his people. (K, TA.) ― -b3- ↓ عِلِّيُّونَ mentioned in the Kur [lxxxiii. 18 and 19] is [said to be] a pl. of which the sing. is ↓ عِلِّىٌّ, or عِلِّيَّةٌ or عُلِّيَّةٌ, or a pl. having no sing., (K, TA,) [or rather it is from the Hebr. עֶלְיוֹן signifying “ high, ” or “ higher, ”] and is said to be A place in the Seventh Heaven, to which ascend the souls of the believers: or the most elevated of the Paradises; like as سِجِّين is the most elevated of the places of the fires [of Hell]: or rather it is properly a name of the inhabitants thereof; for this [sort of] pl. is peculiar to rational beings: (TA:) it is mentioned again in art. علو [in which see other explanations]. (K, TA.)

عَلَّانٌ
عَلَّانٌ ذ Ignorant: (O, K:) so in the saying, أَنَا عَلَّانٌ بِأَرْضِ كَذَا وَكَذَا [I am ignorant of such and such a land]: (O:) and so, with ة, applied to a woman: (O, K:) mentioned by Aboo-Sa'eed, as being well known: but said by Az to be unknown to him. (O.)

هُوَ فُلَانُ بْنُ عِلَّانٍ
هُوَ فُلَانُ بْنُ عِلَّانٍ ذ means He is a person unknown. (TA.)

عِلِّيُّونَ
عِلِّيُّونَ ذ : see عِلِّيَّةٌ.

عُلْعُلٌ
عُلْعُلٌ ذ (S, O, K) and عَلْعَلٌ (Kr, IF, O, K) The رَهَابَة [or ensiform cartilage, or lower extremity of the sternum], which is the portion of the bone that impends over the belly, resembling a tongue: (S, O, K:) or the head of the رَهَابَة of the horse: or the extremity of the rib that impends over the رَهَابَة, which is the extremity of the stomach: pl. علل [so in my original, perhaps ↓ عُلُلٌ,] and ↓ عُلٌّ and ↓ عِلٌّ [all of which are anomalous]. (TA.) ― -b2- And The male of the قَنَابِر, (S, O,) the male قُنْبُر [or lark]; as also ↓ عَلْعَالٌ. (K.) In some one or more of the copies of the S, الذَّكَرُ مِنَ القَنَافِذِ is erroneously put for الذكر من القَنَابِرِ. (TA.) ― -b3- And The membrum virile, (S, O,) or the penis, (K,) or the جُرْدَان, (IKh, TA,) when in a state of distention: (IKh, TA, and so in a copy of the S:) or such as, when in a state of distention, does not become hard, or strong. (K.)

عَلْعَلَانٌ
عَلْعَلَانٌ ذ A species of large trees, (O, K,) the leaves of which are like those of the قُرْم. (O.)

عَلْعَالٌ
عَلْعَالٌ ذ : see عُلْعُلٌ, second sentence.

عُلْعُولٌ
عُلْعُولٌ ذ Continual evil or mischief; and commotion, or tumult; and fight, or conflict. (K.) One says, اـِنَّهُ لَفِى عُلْعُولِ شَرٍّ and زُلْزُولِ شَرٍّ, meaning Verily he is in a state of fighting, or conflict, and commotion, or tumult. (Fr, O.) [See also زُلْزُولٌ.]

عَالَّةٌ
عَالَّةٌ ذ and [its pls.] عَوَالُّ and عَلَّى epithets applied to camels [as meaning Taking, or having taken, a second draught; and so the first applied to a single she-camel]. (TA.) It is said in a prov., عَرَضَ عَلَىَّ سَوْمَ عَالَّةٍ [He offered to me in the manner of offering water to those (camels) taking, or having taken, a second draught]; (S, O, K, TA; in the CK, عُرِضَ and سَوْمُ;) applied to one who offers food to him who does not need it; like the saying of the vulgar, عَرْضَ سَابِرِىٍّ; (TA;) i. e., without energy; for one does not offer drink to the عالّة with energy, as one does to the نَاهِلَة [or those taking, or having taken, the first draught]. (S, O, K, TA. [See also Freytag's Arab. Prov. ii. 84.])

تَعِلَّةٌ
تَعِلَّةٌ ذ an inf. n. of 2 [q. v.]. (Ham p. 91.) ― -b2- See also عُلَالَةٌ, in two places.

مُعَلٌّ
مُعَلٌّ ذ : see عَلِيلٌ.

مُعَلَّلٌّ
مُعَلَّلٌّ ذ : see عَلِيلٌ. [And see also the paragraph here following.]

مُعَلِّلٌ
مُعَلِّلٌ ذ Giving to drink time after time. (K.) ― -b2- And [hence,] That diverts with the saliva him who sucks it in [when kissing]; thus in a verse of Imra-el-Keys, accord. to one relation thereof; (O, and Har p. 566;) as expl. by Az; and thus, with ة, applied to a female: (Har:) but accord. to IAar, that aids with kindness after kindness (بِالْبِرِّ بَعْدَ البِرِّ [in Har على البرء بعد البرء]): another reading of the word in that verse, المُعَلَّل, has been expl. above, voce عَلِيلٌ, on the authority of AA. (O.) ― -b3- Also Plucking fruit time after time. (K.) ― -b4- And One who repels the collector of the [tax called] خَرَاج with excuses. (IAar, M, O, K.) ― -b5- Also, (TA,) or المُعَلِّلُ, (S, O, K,) One of the days called أَيَّامُ العَجُوزِ; [respecting which see art. عجز;] (S, O, K, TA;) because it diverts men by somewhat of an alleviation of the cold: (S, O, TA:) or, accord. to some, it is called مُحَلِّلْ. (TA.)

مَعْلُولٌ
مَعْلُولٌ ذ : see عَلِيلٌ: -A2- and see عِلَّةٌ: and also 1, last sentence.

يَعْلُولٌ
يَعْلُولٌ ذ A pool of water left by a torrent, white, and flowing in a regular, or continuous, course, one portion following another: (As, O, K, TA:) or, accord. to Suh, in the R, [simply] a pool of water left by a torrent; so called because it waters the ground a second time (يَعُلُّ الأَرْضَ بِمَائِهِ [after its having been watered by the rain]): pl. يَعَالِيلُ. (TA.) ― -b2- And A dye (صِبْغ) that is imbided (عُلَّ) one time after another: (O, K:) or, accord. to 'Abd-El-Lateef El-Baghdلdee, a garment, or piece of cloth, dyed, and dyed again. (TA.) ― -b3- Accord. to AA, [app. as applied to camels,] يَعَالِيلُ signifies That have drunk one time after another; and has no sing.: but it is said on other authority to signify that go away at random to pasture (اَلَّتِى تَهْمِى) one time after another; and to have for its sing. يَعْلُولٌ: and some say that it signifies such as are excessive in respect of whiteness. (TA.) ― -b4- Also, the sing., Rain after rain: (AO, O, K:) pl. as above. (TA.) ― -b5- And the pl., (S, M, O, TA,) [accord. to the context in the K the sing., which is clearly wrong,] Bubbles (حَبَاب, M, K, TA, [in the CK حُباب,] and نُفَّاخَات, S, O, K, [both, I think, evidently meaning thus,]) upon water; (S, M, O, K;) said to be from the falling of rain; and to be used in a verse of Kaab Ibn-Zuheyr for ذَاتُ يَعَالِيلَ as meaning having bubbles: (TA:) sing. as above. (O.) ― -b6- And Clouds disposed one above another; (S, O;) sing. as above: (S:) or [simply] clouds; so in the R; to which ISd adds containing rain: (TA:) or white clouds; (K, TA; a meaning assigned in the K to the sing.;) but this is said by Niftaweyh in explanation of the phrase بِيضٌ يَعَالِيلُ in a verse of Kaab Ibn-Zuheyr to which reference has been made above: (TA:) or [the sing. signifies] a white portion of clouds. (M, K.) ― -b7- The pl. is also said to signify Lofty mountains; and Suh adds, from the upper parts of which water descends. (TA.) -A2- Also, the sing., A camel having two humps. (IAar, O, K.) ― -b2- And A camel such as is termed أَفِيل [q. v.]. (O.)

_Türkçe çeviri henüz yok_
