# عمج — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AC/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D8%AC/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عمج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AC.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عمج

باب العين و الجيم والميم معهما
)ع ج م، ع م ج، ج ع م، ج م ع، م ع ج، م ج ع مستعملات( عجم: العَجَمُ: ضِدُّ العَرَب. ورجلٌ أعجميّ: ليس بعربيّ وقوم عجم وعرب والأعجم: الذي لا يُفْصِحُ. وامرأة عجماء بيّنة العجمة. والعجماء: كلّ دابّة أو بهيمة. وفي الحديث: "جُرْحُ العجماء جُبار" يقول: إذا أفلتت الدّابّة فقتلت إنسانا فليس على صاحبها دِيَةً وجُبار، أي: باطل، هدر دُمُه.
والعجماء كل صلاة لا يُقْرأُ فيها. والأعجم: كلّ كلام ليس بلغة عربيّة إذا لم ترد بها النسبة.
قال أبو النجم:
صوتا مخوفا عندها مليحا
أعجمَ في آذانها فصيحا
يصف حمار الوحش. وتقول: اسعجمت الدار عن جواب السائل.
والمعجم حروف الهجاء المقطعة، لأنها أعجمية. وتعجيم الكتاب: تنقيطه كي تستبين عجمته ويصحّ.
وعُجْمَةُ الرّملِ أكثره واضخمه وأكثره تراكما في وسط الرَّمل. قال ذو الرّمة:
من عُجْمَةِ الرّمل		أنقاء لها حِبَـبُ
وعَجَمُ التَّمر نواهُ والإنسان يعجُم التمرة إذا لاكها بنواتها في فمه. وعجيم النَّوى: الذي قد قشر لحاؤه من التّمر. وعجَمتُ العود: عضضتُ عليه بأسناني أيّها أصلب.
قال عبد الله بن سبرة الجرشيّ:
وكم عاجم عودى أضرّ بنابـه		مذاقي ففي نابَيْه فرض فلول
وقال الحجاج بن يوسف: إنّ أمير المؤمنين نكب كنانته فعجم عيدانها فوجدني أصلبها.
قوله: عجم، أي: عضّ عليها بأسنانه لينظر أيّها أصلب، وهذا مَثَلٌ، أي: جرَّب الرجال فاختارني منهم.
والثور يعجُم قرنَه يدلكه بشجرة لينظِّفه.
وما عَجَمْتْكَ عيني مذا كذا، أي: ما أَخَذَتْك.
وتقول للرجل العزيز النفس: أنه لصُلْبُ المَعْجَمِ. أي: إذا عجمته الأمور وجدته متينا. وقال سعد بن مسمع:
ذا سُبْحَةٍ لو كان حُلْوَ المَعْجَمٍ
أي: ذا جمال. وهذا من سُبُحات الوجه، وهو محاسنه، ولأنك إذا رأيته قلت: سبحان الله وقوله: لو كان حلو المعجم، أي: لو كان محمود الخُبْر كان قد تمّ أمره ولكنّه جَمال دون خُبْر. قال أبو ليلى: المَعْجَمُ: ههنا المذاق. عَجَمْتُهُ: ذُقْنُهُ. قال الأخطل:
يا صاح هل تبلغَنْها ذات معجمة		بدايتيها ومَجْرَى نِسْعِها بَـقَـعُ
عمج:
التَّعْمُّجُ: الاعوجاج في السير والمشي لليدين والأعضاء لاعوجاج الطريق كتَعَمَّجَ السيل إذا انقلب بعضه على بعض. قال:
تَدافُعَ السَّيْلِ إذا تعَمَّجَا
جعم: امرأة جَعْمَاءُ: أُنْكِرَ عقلها هرما، ولا يقال رجل أجْعَم. وناقة جعماء: مُسِنَّة. ورجلٌ جَعٌِ وامرأة جَعِمَةٌ، وبها جَعَمٌ، أي: غِلَظُ كلامٍ في سَعَةِ حَلْق.
وجَعِمَ الرّجُلُ جَعَماً، أي: قَرِمَ إلى اللَّحْمِ، وهو في ذاك أكول. قال: العجّاج:
إذ جَعِمَ الذُّهلانِ كلَّ مَجْعَمِ
أي: جَعِموا إلى الشَّرِّ، كما يُقْرَمُ إلى اللّحم.
جمع: الجمعُ مصدر جمعت الشيء. والجَمْعُ أيضا: اسم لجماعة الناس، والجموع: اسم لجماعة الناس. والمجمع حيث يُجْمَعُ الناس، وهو أيضا اسم للناس والجَمَاعَةُ: عدد كل شيء وكثرته.
والجِماعُ: ما جمعَ عَدداً، فهو جِماعُهُ، كما تقول لجماع الخباء: أخبية قال الحسن: اتقوا هذه الأهواء التي جِماعَها الضلالة ومعادها إلى النار. وكذلك الجميع إلاَّ أنَّه اسمٌ لازم. يقال: رجل جميع، أي: مجتمِعٌ في خَلْقه. وأما المجتمعُ فالذي استوتْ لِحْيَتُهُ، وبلغ غاية شبابه، ولا يقال للنساء.
والمسجدُ الجامعُ نعت به، لأنه يجمع أهله، ومسجد الجامِعِ خطأ بغير الألف والاّم، لأنّ الاسم لا يضاف إلى النعت. لا يقال: هذا زيد الفقيه.
وتقول: جَمَّعَ الناسُ، أي: شهدوا الجُمُعة، وقضوا الصلاة.
وجُمَّاعُ كل شيء: مجتمع خلقه، فمن ذلك: جُمّاع جسد الإنسان رأسُه، وجُمَاعُ الثمرة ونحوها إذا اجتمعت براعيمها في موضع واحد. قال ذو الرّمة:
ورأسٌ كجُمَّاع الثريا ومِشْفَرٌ		كَسِبْتِ اليماني قدُّه لم يُحَرّدِ
وتقول: ضربته بجُمْع كفّي، ومنهم من يكسر الجيم. وأعطيته من الدراهم جُمْع الكفّ كما تقول: ملء الكف. وماتت المرأة بجُمْع، أي: مع ما في بطنها وكذلك يقال إذا ماتت عذراء وترك فلان امرأته بجُمْع وسار، أي: تركها وقد أثقلت. واستجمع للمرء أموره إذا استَجمع وهُيءّ له ما يُسَرُّ به من أمره. قال:
إذا استَجمعت للمرء فيها أموره		كبا كبوة للوجه لا يستقيلـهـا
واستجمع السيل: أي: اجتمع، واستجمع الفرس جَرْيا. قال:
ومُسْتَجْمِع جَرْيا وليس بـبـارحٍ		تُباريِه في ضاحي المِتانِ سواعدُه
وسُمِّيَ جَمْعٌ جمعاً، لأنّ الناس يجتمعون إليها من المزدلفة بين الصلاتين، المغرب والعشاء الاخرة.
والمجامَعَةُ والجماعُ: كناية عن الفعل، والله يكني عن الأفعال، قال الله عزّ وجلّ: "أو لامستم النساء" كنىّ عن النكاح.
معج: المَعْجُ: التقليب في الجري. مَعَجَ الحمار يَمْعَجُ مَعْجاً، أي: جَرَى في كُلِّ وجهٍ جرياً سريعا. قال العجاج:
حُنِّيَ منه غيرَ ما أَنْ يَفْحَجا
غَمْرَ الأَجَاريَّ مِسَحّاً مِمْعَجا
وحمارٌ معاجٌ: يسبق في عَدْوِه يميناً وشمالاً. والريح تمعَجُ في النبات، أي: تفليه وتقلبه.
قال ذو الرّمة:
أو نَفْحَةٌ من أعالي حَنْوَةٍ مَعَـجَـتْ		فيها الصَّبا مَوْهِنا والرَّوضُ مَرْهُومُ
والفصيل يَمْعَجُ ضرعَ أمّه إذا لَهَزَهُ، وقلّب فاه في نواحيه ليستمكن. وتقول: جاءنا الوادي يَمْعَج بسيوله، أي: يُسْرع. قال:
ضافت تمعّج أعناق السيول به
مجع: مَجَعَ الرّجل مَجْعا، وتمجَّعُ تَمَجُّعا إذا أكل التّمر باللّبن. والمُجاعة: فُضالةُ ما يُمْجَع. والاسم: المَجيع. قال:
إنّ في دارنا ثلاثَ حُبالـى		فوددنا لو قد وضعْنَ جميعا
جارتي ثم هرّتي ثم شاتـي		فإذا ما وضعْنَ كُنَّ ربيعـا
جارتي للخبيص والهرّ للفـأ		رِ وشاتي إذا اشتهيت مجيعا
ورجلٌ مجّاععةٌ، أي: كثير التّمجَع، مثل: علاّمة ونسَّاببة. قال الخليل: يدخلون هذه الهاءات في نعوت الرجال للتّوكيد.

### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الميم** onlarla beraber
(**ع ج م**، **ع م ج**، **ج ع م**، **ج م ع**، **م ع ج**، **م ج ع** استعمالdadır) **عجم**: **العَجَمُ**: **العَرَب**’ın zıddı. Ve **أعجميّ** bir adam: Arap olmayan; ve **عجم** ve **عرب** bir kavim. Ve **الأعجم**: fasih konuşmayan kimsedir. Ve açık bir **العجمة** sahibi **عجماء** bir kadın. Ve **العجماء**: her binek hayvanı yahut dört ayaklı hayvan. Ve hadiste: “**جُرْحُ العجماء جُبار**” der ki: hayvan kaçıp bir insanı öldürürse sahibine diyet yoktur; ve **جُبار**, yani: bâtıl; kanı hederdir.

Ve içinde kıraat yapılmayan her namaz **العجماء**dır. Ve nisbet kastedilmediği vakit Arap diliyle olmayan her söz **الأعجم**dır.

Ebu’n-Necm dedi:
Yanında korkutucu bir ses, güzel
Onların kulaklarında fasih iken **أعجمَ**
Yaban eşeğini vasfeder. Ve dersin: **اسعجمت الدار** soranın cevabından (yani) ev cevap vermekten aciz kaldı.

Ve **المعجم**: kesik **حروف الهجاء**dır; çünkü onlar **أعجمية**dir. Ve kitabın **تعجيم**i: noktalanmasıdır; ta ki **عجمته**si (yani kapalılığı) belirgin olsun ve doğru olsun.

Ve **عُجْمَةُ الرّملِ**: kumun çoğu ve en iri olanı ve kumun ortasında en çok yığılmış olanıdır. Zü’r-Rumme dedi:
**من عُجْمَةِ الرّمل**		tepeler; onun için taneler vardır

Ve **عَجَمُ التَّمر**: çekirdeğidir; ve insan, çekirdeğiyle beraber ağzında çiğnediği vakit hurmayı **يعجُم** eder. Ve **عجيم النَّوى**: hurmanın kabuğu soyulmuş olan çekirdektir. Ve **عجَمتُ العود**: dişlerimle onu ısırdım; yani hangisi daha sert.

Abdullah b. Sebre el-Cürşî dedi:
Ve nice **عاجم** (kimse) benim değneğimi azı dişiyle incitti		tadım; zira iki azı dişinde bir farz (pay) vardır: körelme

Ve Haccâc b. Yusuf dedi: Müminlerin emiri sadağını eğdi de onun çubuklarını **عجم** etti; beni onların en serti buldu.

Sözü: **عجم**, yani: hangisi daha sert diye bakmak için dişleriyle onu ısırdı; bu bir meseldir; yani: adamları denedi de beni onların arasından seçti.

Ve öküz boynuzunu **يعجُم** eder: onu bir ağaca sürter; onu temizlemek için.

Ve “Gözüm seni şöyle şöyle **عَجَمْتْكَ** etmedi” (dersin), yani: seni almadı.

Ve nefsi aziz olan adama dersin: o, **صُلْبُ المَعْجَمِ**dir; yani işler onu **عجم** ettiğinde onu sağlam bulursun. Sa‘d b. Musmi‘ dedi:
Yüz güzelliği sahibi; eğer **حُلْوَ المَعْجَمٍ** olsaydı
Yani: güzellik sahibi. Bu, yüzün **سُبُحات**ındandır; o, onun güzellikleridir; çünkü onu gördüğünde “Subhânallâh” dersin. Ve sözü: “eğer **حلو المعجم** olsaydı”, yani: eğer övülmüş tecrübe sahibi olsaydı işi tamam olurdu; fakat o, tecrübesiz bir güzelliktir. Ebu Leylâ dedi: **المَعْجَمُ**: burada tatmadır. **عَجَمْتُهُ**: onu tattım. Ahtal dedi:
Ey arkadaş, ona ulaşır mısın; **ذات معجمة** (olan)		iki başlangıcı ve kayışının geçtiği yer beneklidir

**عمج**:
**التَّعْمُّجُ**: yolun eğriliğinden dolayı eller ve uzuvlar için yürüyüşte ve gidişte eğriliktir; selin bir kısmı bir kısmı üzerine döndüğü vakit **تَعَمَّجَ السيل** gibi. Dedi:
Selin itişmesi; **إذا تعَمَّجَا** (eğrildiği vakit)

**جعم**: **جَعْمَاءُ** bir kadın: ihtiyarlıktan aklı yadırganmıştır; ve **أجْعَم** bir erkek denmez. Ve **جعماء** bir dişi deve: yaşlıdır. Ve **جَعٌِ** bir erkek ve **جَعِمَةٌ** bir kadın; ve onda **جَعَمٌ** vardır; yani: boğaz genişliğinde söz kalınlığı.

Ve adam **جَعِمَ** eder, **جَعَماً**: yani ete iştahlandı; ve o, bunda çok yiyicidir. Dedi: el-‘Accâc:
**إذ جَعِمَ الذُّهلانِ كلَّ مَجْعَمِ**
Yani: ete iştahlanıldığı gibi şerre iştahlandılar.

**جمع**: **الجمعُ** “bir şeyi topladım”ın masdarıdır. Ve **الجَمْعُ** ayrıca: insanların topluluğunun adıdır; ve **الجموع**: insanların topluluğunun adıdır. Ve **المجمع** insanların toplandığı yerdir; o, ayrıca insanların adıdır. Ve **الجَمَاعَةُ**: her şeyin sayısı ve çokluğudur.

Ve **الجِماعُ**: bir sayıyı toplayan şeydir; o, onun **جِماعُهُ**dur; çadırın **جماع**ı için “çadırlar” dediğin gibi. Hasan dedi: Bu hevalardan sakının; onların **جِماعَها**sı sapıklıktır ve dönüşü ateşedir. Ve **الجميع** de böyledir; ancak o, lâzım bir isimdir. Denir: **رجل جميع**; yani: yaratılışında toplanmış (derli toplu). **المجتمعُ** ise sakalı eşit olan ve gençliğinin nihayetine ulaşan kimsedir; kadınlar için denmez.

Ve **المسجدُ الجامعُ** onunla sıfatlandırılmıştır; çünkü ehlini toplar. Ve “**مسجد الجامِعِ**” elif ve lâm olmaksızın hatadır; çünkü isim sıfata izafe edilmez. “Bu, Zeyd el-fakih” denmez.

Ve dersin: insanlar **جَمَّعَ** etti; yani: cumaya şahit oldular ve namazı eda ettiler.

Ve her şeyin **جُمَّاعُ**ı: yaratılışının toplandığı yerdir; bundan: insan bedeninin **جُمّاع**ı başıdır. Ve meyvenin ve benzerinin **جُمَاعُ**ı: tomurcukları bir yerde toplandığı vakittir. Zü’r-Rumme dedi:
Ve bir baş; Süreyya’nın **جُمَّاع**ı gibi; ve bir dudak		Yemenî kılıç gibi; boyu eğrilmemiş

Ve dersin: onu elimin **جُمْع**ı ile vurdum; onlardan kimi **الجيم**’i kesreler. Ve ona dirhemlerden avuç **جُمْع**ı verdim; “avuç dolusu” dediğin gibi. Ve kadın **بجُمْع** ile öldü; yani karnındakilerle beraber; aynı şekilde bakire öldüğünde de denir. Ve falan, karısını **بجُمْع** bıraktı ve gitti; yani: onu ağırlaşmış halde bıraktı. Ve kişinin işleri onun için **استجمع** oldu: yani toplandı ve onu sevindirecek işi için ona hazırlanıp düzenlendi. Dedi:
Kişinin işleri onda onun için **استَجمعت** olduğu vakit		yüz üstü bir düşüşle düştü; onu geri çeviremez

Ve sel **استجمع** etti: yani toplandı. Ve at koşuyu **استجمع** etti. Dedi:
Koşuyu **مُسْتَجْمِع**; fakat uzaklaşan değil		iki kolu, sırtın açık yerinde onunla yarışır

Ve **جَمْع**a **جمعاً** adı verildi; çünkü insanlar iki namaz arasında, akşam ve yatsı arasında, Müzdelife’den ona toplanırlar.

Ve **المجامَعَةُ** ve **الجماعُ**: fiile kinayedir; ve Allah fiillerden kinaye eder. Aziz ve celil Allah dedi: “**أو لامستم النساء**”; nikâhtan kinaye etti.

**معج**: **المَعْجُ**: koşuda çevirmedir. Eşek **مَعَجَ** eder, **يَمْعَجُ** **مَعْجاً**: yani her yöne hızlı bir koşuşla koştu. el-‘Accâc dedi:
Ondan, bacaklarını açmaktan başka bir şeyle eğildi
Geniş akışlı kanalları; çok akıcı, **مِمْعَجا**

Ve **معاجٌ** bir eşek: koşusunda sağa ve sola geçer. Ve rüzgâr bitkide **تمعَجُ** eder: yani onu ayıklar ve çevirir.

Zü’r-Rumme dedi:
Yahut yüksek **حَنْوَة**’dan bir esinti; **مَعَـجَـتْ**		onda sabâ bizim suyumuzu; ve çayır sulanmış

Ve sütten kesilmiş yavru, emdiği vakit annesinin memesini **يَمْعَجُ** eder: onu dürter ve sağlamca tutabilmek için ağzını çevrelerinde çevirir. Ve dersin: vadi bize selleriyle **يَمْعَج** ederek geldi; yani: hızlanır. Dedi:
Onunla sellerin boyunları **تمعّج** ederek eklendi

**مجع**: adam **مَجَعَ** eder, **مَجْعا**; ve **تمجَّعُ** eder, **تَمَجُّعا**: hurmayı sütle yediği vakit. Ve **المُجاعة**: **يُمْجَع** edilenin artığıdır. Ve isim: **المَجيع**. Dedi:
Bizim evimizde üç hamile var		keşke hepsi birlikte doğursaydı
Komşum, sonra kedim, sonra koyunum		doğurduklarında bahar olurlardı
Komşum **الخبيص** için; kedi fare için		koyunum da canım **مجيعا** istediğimde

Ve **مجّاععةٌ** bir adam: yani çok **التّمجَع** eden; **علاّمة** ve **نسَّاببة** gibi. Halîl dedi: erkeklerin sıfatlarında pekiştirme için bu **هاءات**ı sokarlar.
