# عمد — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عمد

باب العين والدّال والميم معهما
ع د م، ع م د، د ع م - م ع د - د م ع - مستعملات م د ع مهملة
عدم:
العَدَمُ: فقدانُ الشيء وذهابه، والعُدْمُ لغة. إذا أرادوا التثقيل فتحوا العين، وإذا أرادوا التخفيف ضمُّوها.
عَدِمْتُ فلاناً أَعْدَمُهُ عَدَماً، أي: فقدته أفقده فقداً وفقداناً، أي: غاب عنك بموت أو فقدٍ لا يقدر عليه. وأَعْدَمَهُ الله مني كذا، أي: أفاتَه.
ورجلٌ عديمٌ لا مالَ له، وقد عَدِمَ مالَه وفَقَدَهُ وذهَبَ عنه.
والعديمُ: الفقيرُ، لأنّه فقد الغنى، وأَيِسَ منه، ويجوز جمعُه على: عُدَماء، كما يجمع الفقير فُقَراء. قال:
فعَديمُنا متعـفّـفٌ مـتـكـرِّمٌ		وعلى الغنيّ ضمانُ حقِّ المُعْدِمِ
وأَعْدَمَ فهو مُعْدِمٌ، وأفقر فهو مفقر، أي: نزل به العُدْمُ والفقر فهو صاحبه. قال حسان بن ثابت:
ربّ حِلْمٍ أضاعه عَدَمُ المـا		لِ وجهلٍ غطَّى عليه النّعيم
لأنّه إذا كان فقيراً لم يرى النّاسُ له قيمةً، ولا ينتفعون بحِلْمِه، ولا يهابونه، وإذا كان غنيّاً هِيبَ واحتُمِلَ له، وإن كان جهولاً طَمَعاً فيما عنده. قال:
أما تَرَيْني اليومَ لا أعدو غَنَمْ
أعينُ ما اسطعْتُ وعَوْني كالعَدَمْ
قال حمّاس: قوله: لا أعدو غنم، أي: ليس لي فضل على الغنم. أي: على حفظها، ويكون المعنى ليس عندي منفعة، ولا كفاية إلا مثل كفاية شاة من الغنم.
عمد:
عَمَدْتُ فلاناً أَعْمِدُهُ عَمْداً، أي: قصدته وتعمّدته مثله. والعَمْدُ: نقيض الخطأ.
والعمدان: تعمّد الشيء بعمادٍ يمسكه ويعتمد عليه.
والعُمُد: جمع عِمادٍ، والأَعْمِدَةُ جمع العَمود من حديد أو خشب. وعَمُود الخباء من خشب قائم في الوسط.
وأهل عَمُود وعِماد: أصحاب الأخبية، لا ينزلون غيرها. وقوله: "في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ" أي: في شبه أخبية من نار ممدودة، ويقرأ في عُمُد، لغة، وهما جماعة عَمُود، وعَمَد بمنزلة أديم وأَدَم، وعُمُد بمنزلة رسول ورُسُل. ويقال: هي أوتاد أطباق تطبق على أهل النّار، ولا يدخل جهنّم بعد ذلك ريحٌ ولا يخرج منها تنفّس.
والعُمُدُّ: الشابّ الشديدُ الممتلىءُ شباباً. يقال: عُمُدٌّ وعُمُدّانيّ وعُمُدّانيّون، والمرأة: عُمُدّانيّة، أي: ذات جسم وعبالة، وهو أملأ الشباب وأردؤه. الدّال شديدة في كلّه.
عُمْدان: اسم جبل.
والعمود عرق الكبد الذي يسقيها. ويقال للوتين: عمود السَّحر. وعمود البطن شبه عرق ممدود من لدن الرُّهابَة إلى دُوَيْن السُّرّة في وسطه يشقّ من بطن الشّاة.
وعَمودُ السّنان ما توسّط شفرتيه من أصله، وهو الذي فيه خيط العَيْر. ورجلا الظّبي عموداه.
وعَمودُ الأمر: قوامُه الذي يستقيم به. وعمود الأذن: معظمها وقوامها الذي تثبت عليه الأذن.
وعميد القوم: سيّدهم الذي يعتمدون عليه في الأمور، إذا حَزَبَهُمْ أمرٌ فزعوا إليه وإلى رأيه.
والعميد: المعمود الذي لا يستطيع الجلوس من مرضه حتى يُعْمَدَ بالوسائد. ومنه اشتق القلب العميد وهو المعمود المشغوف الذي قد هدّه العشق وكسره فصار كشيء عُمِدَ بشيء. قال امرؤ القيس:
أأذكرتَ نفسَكَ ما لن يَعُودا		فهاج التّذكُّرُ قلباً عمـيدا
يقال: قلب عميد معمود معمّد. قال جميل:
فقلتُ لها يا بَثْنُ أوصيتِ كافـيا		وكلُّ امرئٍ لم يرعَهُ الله معمودُ
والعَمْدُ: ارتكابك أمراً بجدٍّ ويقين. تقول: فعلته عَمْداً على عين وعمد عين، وتعمّدت له وأتيت ذلك الأمر متعمّداً ومعتمداً بمعناه. قال:
فزادك الله غمًّا إذ كفلت بها		وإذا أتيت الذي أبلاك معتمدا
وعَمِدَ السّنام يَعْمَدُ عَمَداً فهو عَمِدٌ إذا كان ضخماً وارياً فحمل عليه ثقل فكسره ومات فيه شحمه فلا يستوي فيه أبداً كما يَعْمَدُ الجُرْحُ إذا عسر قبل أن ينضج بيضه فَيرِم. وبعيرٌ عَمِدٌ، وسنام عَمِدٌ، وناقة عَمِدَةٌ. وثرىً عَمِدٌ، أي: بلّته الأمطار، وأنشد أبو ليلى:
وهل أحبطنَّ القومَ بعد نُزولِهِمْ		أصولَ أَلاءٍ في ثرىً عَمِدٍ جعد
وبعير معمود، وهو داءٌ يأخذه في السّنام.
وقوله "خَلَقَ السّماواتِ بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها". يقال: إنّ الله عجّب الخلق من خلق السّماوات في الهواء من غير أساس وأعمدة، وبناؤهم لا يثبت إلا بهما، فقال: خلقتهما من غير حاجة إلى الأعمدة ليعتبر الخلق ويعرفوا قدرته. وقال آخر: بغير عَمَدٍ ترونها، أي: لها عَمَدٌ لا ترونها. ويقال: عَمَدُها جَبَلُ قافٍ، وهي مثلُ القُبّة أطرافُها على ذلك الجَبَلِ والجَبَلُ محيط بالدّنيا من زبرجَدَةٍ خَضْراءَ وخضرةُ السّماءِ منه، فإذا كان يوم القيامة صيّره الله ناراً تحشر النّاس من كلّ أَوْبٍ إلى بيت المقدس. وأمّا قول ابن ميّادة:
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهم
فإنهُ يقول: هل زدنا على أن كفينا إخواننا. قال عرّام: يقول: إنّي أجدُ من ذلك أَلَماً ووجعاً، أي: لا أعمد من ذاك. ويعني بقول أبي جهل حين صرع: أعمد من سيّد قتله قومه، أي: هل زاد على سيّدٍ قتله قومه، والعرب تقول: أعْمَدُ من كَيْلٍ مُحِقَ، أي: هل زاد على هذا?
دعم:

الدَّعْمُ: أن يميلَ الشيءُ فَتَدْعَمَهُ بِدِعامٍ، كما تَدْعَمُ عروشَ الكَرْمِ ونحوه فَتَدْعَمُهُ بشيءٍ يَصيرُ له مِساكاً. وجمعُهُ: دعائم. قال:
لمّا رأيت أنّه لا قامَه
وأنّه النزعُ على السآمة
جذبت جذباً زعْزَعَ الدِّعامة
وقال:
لأَدْعَمَنَّ العيسَ دَعْماً أيَّما
دعمٍ يثنّي العاشقَ المتيّما
وقال:
لا دَعْمَ بي لكنْ بليلى دَعْمُ
جارية في وَرِكّيْها شحْمُ
قوله: لادعم بي، أي: لا سِمَنَ بي يدعمني، أي يقوّيني. والدِّعامتان: خشبتا البكرة، بمنزلة القائمتين من الطين. والدِّعامة: اسم الخشبة التي يُدْعَم بها.
والمدعومُ الذي يميل فَتَدْعَمُهُ ليستمسك. والمدعومُ الذي يُحْملُ عليه الثِّقلُ من فوق كالسَّقف يُعْمَدُ بالأساطين المنصوبة.
دُعْمِيّ: اسم أبيٍّ حي من ربيعة، ومن ثقيف. ويقال للشيء الشّديد الدِّعام: إنّه لدُعْمِيّ. قال رؤبة:
حاول منه العرضُ طولاً سَلْهَبا
أكْتَدَ دُعْميَّ الحوامي جَسْرَبا
ودُعْمِيُّ: كلِّ شيءٍ أشدُّه وأكْثَرُهُ.
والدَّعْمُ: تقويةُ الشيءِ الواهنِ، نحو: الحائط المائل فتدعَمه بدِعامةٍ من خلفه، وبه يشبّه الرّجل السيّد يقال: دِعامةُ العشيرة، أي: به يتقوَّوْن. ودعائم الأمور: ما كان قوامها.
معد: الْمَعِدَةُ: ما يستوعبُ الطعام من الإنسان، والمِعْدَةُ لغةٌ. قال:
معداً وقلْ لجارتَيْك تمعدا
إنّي أرى المعد عليها أجودا
قال هذا ساقٍ يسقي إبِلَهُ فاستعان بجاريته إذ لا أعوان له يقول: امعدْ ونادِ جاريتك. والمَعْدُ: أن تأخذَ الشيء من الرّجل ويأخذَهُ منك. والمَعْدُ: نزعُ الماء من البئر.
ومُعِدَ الرّجل فهو مَمْعُودٌ، أي: دويت معدته فلم يستمرئْ ما يأكل واشتكاها. ويجوز جمعه على المِعَدِ.
مَعَدّ: اسم أبي نزار.
والتّمعدُدُ: الصبر على عيشهم في سفر وحضر. تَمَعْدَدَ فلانٌ. وكذلك إذا عاد إليهم بعد التحوّل عنهم إلى غيرهم.
والمَعَدُّ مشددة الدّال: اللحم الذي تحت الكتف، أو أسفل منه قليلاً، من أطيب لحم الجنب.
ويقال: المَعَدّان من الفرس ما بين كتفيه إلى مؤخر متنيه. قال ابن أحمر:
وإمّا زالَ سرجٌ عن معـدٍّ		وأَجْدِرْ بالحوادثِ أن تكونا
وقال:
وكأنّما تحتَ المعدِّ ضـئيلةٌ		ينفي رُقادَكَ لَدْغُها وسِمامُها
ومَثَلٌ تضربه العرب: قد يأكلُ المعدّيّ أكل السوء، وهو في الإشتقاق يخرج على مَفْعَل، وعلى تقدير فَعَلٍّ على مثال عَلَدٍّ ونحوه، ولم يشتقّ منه فِعْلٌ. مَعْدان: اسم رجل، ولو اشتق منه من سعة المعدة فقيل: معدان واسع المعدة لكان صواباً. والمُعَيْديْ: رجل من كنانة صغير الجثة عظيم الهيبة قال له النّعمان: أن تسمع بالمعَيْديْ خير من أن تراه. فذهب مثلاً. و المَعْدُ: الجَذْبُ. مَعَدْته مَعْداً. ويقال: امْعَدْ دَلْوَكَ، أي: انزَعْها وأَخْرِجْها من البئر. قال الراجز:
يا سعدُ يا ابن عَمَل يا سَعْدُ
هل يُروِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ
والمَعْدُ: الغضّ من الثّمار.
والتَّمَعْدُدُ: التّردُّد في الّلصوصيّة.
دمع:
دَمِعَتِ العينُ تدمَعُ دَمَعاً ودَمْعاً ودُمُوعاً. من قال: دَمِعَتْ قال: دَمَعاً، ومن قال: دَمَعَتْ قال: دَمْعاً. وعين دامعة، والدّمْع: ماؤها. والدَّمْعَة القطرة. والمَدْمَعُ: مجتمع الدّمع في نواحيها. يقال: فاضت مدامعي ومدامع عيني.
والماقيان من المدامع، وكذلك المؤخّران. وامرأة دَمِعَةٌ: سريعة الدمعة و البكاء، وإذا قلت: ما أكثر دَمْعَتَها خفّفت، لأنّ ذلك تأنيث الدمع. قال:
قد بليت مهجتي وقد قرح المد		مع...
و يقال للماء الصّافي: كأنّه دمعة.
والدَّمّاع من الثّرى ما تراه يتحلّب عنه النّدى، أو يكاد. قال:
من كلِّ دمَّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ
يُثِرْنَ صيفيّ الظّباءِ الغُفَّلِ
ودُمّاعُ الكَرْمِ ما يسيل منه أيّام الربيع.
والدَّمّاعُ: ما تحرّك من رأس الصبيّ إذا ولد ما لم يشتدّ، وهي اللّمّاعة و الغاذية أيضاً. وشجّة دامعة: تسيل دماً.

### Türkçe

باب **العين** ve **الدّال** ve **الميم** onlarla birlikte
**ع د م**، **ع م د**، **د ع م** - **م ع د** - **د م ع** - **م د ع** مستa‘mel, muhmela

**عدم**:
**العَدَمُ**: şeyin yokluğu ve gitmesi; **العُدْمُ** da lugatçe (böyledir). Ağırlaştırmak istediklerinde **العين**’i fetha ederler; hafifletmek istediklerinde onu damme ederler.
**عَدِمْتُ** falancayı **أَعْدَمُهُ** **عَدَماً**, yani: onu yitirdim; yitiririm, yitiriş ve yitirme (gibi); yani: ölümle yahut güç yetirilemeyen bir kayıpla senden kayboldu. Ve “Allah onu benden şöyle şöyle **أَعْدَمَهُ**” (denir), yani: onu (bana) yitirdi.
Ve malı olmayan adam **عديم**’dir; malını **عَدِمَ** ve onu yitirdi ve ondan gitti.
Ve **العديمُ**: fakirdir; çünkü zenginliği yitirmiştir, ondan ümidini kesmiştir. Onu **عُدَماء** üzere cem etmek caizdir; tıpkı fakirin **فُقَراء** üzere cem edilmesi gibi. Dedi ki:
فعَديمُنا متعـفّـفٌ مـتـكـرِّمٌ		وعلى الغنيّ ضمانُ حقِّ المُعْدِمِ
Ve **أَعْدَمَ**; o hâlde o **مُعْدِمٌ**’dir. Ve “fakirleşti”; o hâlde o **مفقر**’dır; yani: ona **العُدْمُ** ve fakirlik indi; o da onun sahibidir. Hassân b. Sâbit dedi ki:
ربّ حِلْمٍ أضاعه عَدَمُ المـا		لِ وجهلٍ غطَّى عليه النّعيم
Çünkü o fakir olduğunda insanlar onun için bir değer görmezler; onun **حِلْم**’inden faydalanmazlar ve ondan çekinmezler. Zengin olduğunda ise, heybet duyulur ve ona katlanılır; cahil olsa bile, yanındakine tamah sebebiyle. Dedi ki:
أما تَرَيْني اليومَ لا أعدو غَنَمْ
أعينُ ما اسطعْتُ وعَوْني كالعَدَمْ
Hammâs dedi: “**لا أعدو غنم**” sözü: yani, koyunlara karşı benim bir fazlalığım yoktur; yani: onları koruma bakımından. Mana: bende bir fayda yoktur ve bir yeterlilik yoktur; ancak koyunlardan bir koyunun yeterliliği gibi.

**عمد**:
**عَمَدْتُ** falancayı **أَعْمِدُهُ** **عَمْداً**, yani: ona yöneldim ve onu kasıtlı yaptım; onun benzeri. Ve **العَمْدُ**: hatanın zıddıdır.
**والعمدان**: bir şeyi, onu tutan ve ona dayanılan bir direkle kasıtlı yapmak.
**والعُمُد**: **عِماد**’ın cemidir. **الأَعْمِدَةُ** ise demirden yahut ağaçtan **العَمود**’un cemidir. Ve çadırın **عَمُود**’u, ortada dik duran ağaçtandır.
Ve **أهل عَمُود** ve **عِماد**: çadır sahipleridir; ondan başkasına inmezler. Ve onun sözü: “**في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ**” yani: uzatılmış ateşten çadırlara benzer şeyler içinde. **في عُمُد** diye de okunur; lugatçe. İkisi de **عَمُود**’un cemaatidir. **عَمَد**; **أديم** ve **أَدَم** menzilesindedir. **عُمُد**; **رسول** ve **رُسُل** menzilesindedir. Ve denir ki: bunlar, cehennem ehli üzerine kapanan tabaka tabaka kazıklardır; bundan sonra cehenneme ne bir rüzgâr girer ne de ondan bir nefes çıkır.
Ve **العُمُدُّ**: gençliğiyle dolu, kuvvetli gençtir. Denir: **عُمُدٌّ** ve **عُمُدّانيّ** ve **عُمُدّانيّون**; kadın: **عُمُدّانيّة**; yani: beden ve irilik sahibi. O, gençlerin en dolusu ve en kötüsüdür. **الدّال** bunun tamamında şedîddir.
**عُمْدان**: bir dağın adıdır.
Ve **العمود**: karaciğerin onu sulayan damar(ı)dır. Ve **الوتين** için: **عمود السَّحر** denir. Ve **عمود البطن**: **الرُّهابَة**’den göbeğin biraz aşağısına kadar, ortasında, koyunun karnından yarılan, uzatılmış bir damara benzer şeydir.
Ve **عَمودُ السّنان**: iki ağzının, kökünden itibaren ortasında olan şeydir; o, **العَيْر** ipinin bulunduğu yerdir. Ve ceylanın iki bacağı onun iki **عمود**’udur.
Ve **عَمودُ الأمر**: onun, kendisiyle doğrulanıp ayakta duran kıvamıdır. Ve kulağın **عمود**’u: onun çoğu ve kulağın üzerine sabit olduğu kıvamıdır.
Ve **عميد القوم**: işlerde dayandıkları efendileridir; onlara bir iş sıkıntı verdiğinde ona ve onun görüşüne sığınırlar.
Ve **العميد**: hastalığından dolayı oturamayan, ta ki yastıklarla **يُعْمَدَ** edilinceye kadar (destekleninceye kadar) oturamayan **المعمود**’dur. Bundan, **القلب العميد** türetilmiştir: o, aşkın onu yıpratıp kırdığı, böylece bir şeyle desteklenmiş bir şey gibi olan, tutkun **المعمود**’dur. İmru’ul-Kays dedi ki:
أأذكرتَ نفسَكَ ما لن يَعُودا		فهاج التّذكُّرُ قلباً عمـيدا
Denir: **قلب عميد**; **معمود**; **معمّد**. Cemîl dedi ki:
فقلتُ لها يا بَثْنُ أوصيتِ كافـيا		وكلُّ امرئٍ لم يرعَهُ الله معمودُ
Ve **العَمْدُ**: bir işi ciddiyet ve yakîn ile üstlenmendir. Dersin: onu **عَمْداً** “göz göre göre” yaptım; ve **عمد عين** (göz göre göre). Ve ona kasıtlı davrandım; ve o işi **متعمّداً** ve **معتمداً** (aynı manada) olarak yaptım. Dedi ki:
فزادك الله غمًّا إذ كفلت بها		وإذا أتيت الذي أبلاك معتمدا
Ve hörgüç **عَمِدَ** olur; **يَعْمَدُ** **عَمَداً**; o hâlde o **عَمِدٌ**’dir: eğer iri ve dolgun olup üzerine bir ağırlık yüklenir de onu kırar ve yağı onun içinde ölürse, artık onda ebediyen düzelmez; tıpkı yaranın, beyazı olgunlaşmadan önce zorlaşıp şişmesi gibi **يَعْمَدُ** olması gibi. Ve deve **عَمِدٌ**’dir; hörgüç **عَمِدٌ**’dir; dişi deve **عَمِدَةٌ**’dir. Ve toprak **عَمِدٌ**’dir; yani: yağmurlar onu ıslattı. Ebû Leylâ şu beyti okudu:
وهل أحبطنَّ القومَ بعد نُزولِهِمْ		أصولَ أَلاءٍ في ثرىً عَمِدٍ جعد
Ve **بعير معمود**: hörgüçte onu tutan bir hastalıktır.
Ve onun sözü: “**خَلَقَ السّماواتِ بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها**”. Denir ki: Allah, yaratılmışları, gökte temelsiz ve direksiz olarak gökleri yaratmasından dolayı hayrete düşürdü; onların binaları ise ancak bu ikisiyle ayakta durur. Bunun üzerine dedi: onları direklere ihtiyaç olmaksızın yarattım ki yaratılmışlar ibret alsın ve kudretini bilsinler. Bir başkası dedi: “**بغير عَمَدٍ ترونها**” yani: onun direkleri vardır; siz onları görmezsiniz. Ve denir: onun direği **جَبَلُ قافٍ**’dır; o, kubbe gibidir; uçları o dağın üzerindedir. Dağ, yeşil zebercedden dünyayı kuşatmıştır; göğün yeşilliği ondandır. Kıyamet günü olduğunda Allah onu ateş yapar; insanlar her **أَوْبٍ**’dan Beytü’l-Makdis’e sürülür. İbn Meyyâde’nin sözüne gelince:
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهم
O, şöyle der: kardeşlerimizi kifayet ettirmemizden başka bir şey artırdık mı? Arrâm dedi: der ki: ben bundan bir acı ve ağrı buluyorum; yani: bundan daha **أعمد** değilim. Ve Ebû Cehil’in, yere serildiğinde söylediği sözü kasteder: “kavmi tarafından öldürülen bir efendiden daha **أعمد** (var mı)?” yani: kavmi tarafından öldürülen bir efendiden daha fazla (ne var)? Araplar der ki: “**أعْمَدُ من كَيْلٍ مُحِقَ**” yani: bunun üzerine bir şey arttı mı?

**دعم**:

**الدَّعْمُ**: bir şeyin eğilmesi; sonra onu bir **دِعام** ile desteklemen; tıpkı asma çardaklarını ve benzerini desteklediğin gibi; onu, kendisi için bir tutamak olacak bir şeyle desteklersin. Bunun cemi: **دعائم**. Dedi ki:
لمّا رأيت أنّه لا قامَه
وأنّه النزعُ على السآمة
جذبت جذباً زعْزَعَ الدِّعامة
Ve dedi ki:
لأَدْعَمَنَّ العيسَ دَعْماً أيَّما
دعمٍ يثنّي العاشقَ المتيّما
Ve dedi ki:
لا دَعْمَ بي لكنْ بليلى دَعْمُ
جارية في وَرِكّيْها شحْمُ
Onun sözü: “**لا دَعْمَ بي**” yani: bende beni destekleyen, yani beni güçlendiren bir semizlik yoktur. Ve **الدِّعامتان**: makaranın iki tahtasıdır; çamurdan iki dikme menzilesindedir. Ve **الدِّعامة**: kendisiyle desteklenen tahtanın adıdır.
Ve **المدعومُ**: eğilen, sonra tutunsun diye onu desteklediğin şeydir. Ve **المدعومُ**: üstten ağırlığın taşındığı şeydir; tıpkı tavanın dikilmiş sütunlarla **يُعْمَدُ** edilmesi gibi.
**دُعْمِيّ**: Rebîa’dan bir kabile kolunun babasının adıdır; ve Sakîf’ten (de). Ve şiddetli şeye, **الدِّعام** (çok sağlam) denir: “o, elbette **لدُعْمِيّ**’dir.” Rü’be dedi ki:
حاول منه العرضُ طولاً سَلْهَبا
أكْتَدَ دُعْميَّ الحوامي جَسْرَبا
Ve **دُعْمِيُّ**: her şeyin en şiddetlisi ve en çoğudur.
Ve **الدَّعْمُ**: zayıf şeyin güçlendirilmesidir; mesela eğilmiş duvar; onu arkasından bir **دِعامة** ile desteklersin. Bununla, efendi adam benzetilir; denir: **دِعامةُ العشيرة**; yani: onunla güçlenirler. Ve işlerin **دعائم**’i: onların kıvamı olan şeydir.

**معد**: **الْمَعِدَةُ**: insanda yemeği içine alan şeydir; **المِعْدَةُ** da lugatçe (böyledir). Dedi ki:
معداً وقلْ لجارتَيْك تمعدا
إنّي أرى المعد عليها أجودا
Dedi: bu, develerini sulayan bir sakadır; yardımcıları olmadığından cariyesinden yardım istedi; der ki: **امعدْ** ve cariyeni çağır. Ve **المَعْدُ**: bir şeyi adamdan alman ve onun da onu senden almasıdır. Ve **المَعْدُ**: kuyudan su çekmektir.
Adamın **مُعِدَ** olması; o hâlde o **مَمْعُودٌ**’dur; yani: midesi hastalandı; yediğini hazmedemedi ve ondan şikâyet etti. Onu **المِعَدِ** üzere cem etmek caizdir.
**مَعَدّ**: Nizâr’ın babasının adıdır.
Ve **التّمعدُدُ**: onların yaşayışına, seferde ve hazarda sabretmektir. Falanca **تَمَعْدَدَ**. Yine böyledir: onlardan başkasına geçip onlardan ayrıldıktan sonra onlara geri döndüğünde.
Ve **المَعَدُّ** (şeddeli **الدّال** ile): kürek kemiğinin altındaki et; yahut ondan biraz aşağısı; böğür etinin en lezzetlilerindendir.
Ve denir: atın **المَعَدّان**’ı, iki küreği ile sırtının arka tarafı arasındadır. İbn Ahmer dedi ki:
وإمّا زالَ سرجٌ عن معـدٍّ		وأَجْدِرْ بالحوادثِ أن تكونا
Ve dedi ki:
وكأنّما تحتَ المعدِّ ضـئيلةٌ		ينفي رُقادَكَ لَدْغُها وسِمامُها
Arapların darb-ı mesel olarak söyledikleri: **قد يأكلُ المعدّيّ أكل السوء**; bu, اشتقاقta **مَفْعَل** üzere çıkar; ve **فَعَلٍّ** takdiri üzere, **عَلَدٍّ** ve benzeri misalinde. Ondan bir **فِعْلٌ** türetilmemiştir. **مَعْدان**: bir adamın adıdır. Eğer ondan, midenin genişliğinden, “**معدان** واسع المعدة” denilerek türetilseydi doğru olurdu. Ve **المُعَيْديْ**: Kinâne’den, cüssesi küçük, heybeti büyük bir adamdır; Nu‘mân ona dedi ki: “**أن تسمع بالمعَيْديْ خير من أن تراه**.” Böylece mesel oldu. Ve **المَعْدُ**: çekmedir. Onu **مَعَدْته** **مَعْداً** (diye). Ve denir: **امْعَدْ دَلْوَكَ**; yani: onu çek ve onu kuyudan çıkar. Râciz dedi ki:
يا سعدُ يا ابن عَمَل يا سَعْدُ
هل يُروِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ
Ve **المَعْدُ**: meyvelerden taze (olan)dır.
Ve **التَّمَعْدُدُ**: hırsızlıkta gidip gelmedir (tereddüttür).

**دمع**:
Göz **دَمِعَتِ**; **تدمَعُ** **دَمَعاً** ve **دَمْعاً** ve **دُمُوعاً**. “**دَمِعَتْ**” diyen, **دَمَعاً** der; “**دَمَعَتْ**” diyen, **دَمْعاً** der. Ve göz **دامعة**’dır. Ve **الدّمْع**: onun suyudur. Ve **الدَّمْعَة**: damladır. Ve **المَدْمَعُ**: onun kenarlarında gözyaşının toplandığı yerdir. Denir: **فاضت مدامعي** ve gözümün **مدامع**’i taştı.
Ve **الماقيان** **المدامع**’dandır; yine **المؤخّران** da (öyledir). Ve kadın **دَمِعَةٌ**: gözyaşı ve ağlaması çabuk olandır. “Onun **دَمْعَتَها** ne çok” dediğinde hafifletirsin; çünkü bu, **الدمع**’ın müennesi (dişil)dir. Dedi ki:
قد بليت مهجتي وقد قرح المد		مع...
Ve saf suya denir: sanki o bir **دمعة**’dır.
Ve **الدَّمّاع**: topraktan, üzerinde çiğin sağılır gibi aktığını gördüğün yahut neredeyse gördüğün şeydir. Dedi ki:
من كلِّ دمَّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ
يُثِرْنَ صيفيّ الظّباءِ الغُفَّلِ
Ve **دُمّاعُ الكَرْمِ**: ilkbahar günlerinde ondan akan şeydir.
Ve **الدَّمّاعُ**: çocuk doğduğunda, sertleşmedikçe başından hareket eden şeydir; o, **اللّمّاعة** ve **الغاذية** diye de (adlandırılır). Ve **شجّة دامعة**: kan akıtan (yarık)tır.
