# عمد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D9%85%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عمد

العَمْدُ: ضدّ الخطإِ في القتل وسائر الجنايات. وقد تَعَمَّده وتعمِد له وعَمَده يعْمِده عَمْداً وعَمَدَ إِليه وله يَعْمَّد عمداً وتعمَّده واعتَمَده: قصده، والعمد المصدر منه. قال الأَزهري: القتل على ثلاثة أَوجه: قتل الخطإِ المحْضِ وهو أَن يرمي الرجل بحجر يريد تنحيته عن موضعه ولا يقصد به أَحداً فيصيب إِنساناً فيقلته، ففيه الدية على عاقلة الرامي أَخماساً من الإِبل وهي عشرون ابنة مَخاض، وعشرون ابنة لَبُون، وعشرون ابن لبون، وعشرون حِقَّة وعشرون جَذَعة؛ وأَما شبه العمد فهو أَن يضرب الإِنسان بعمود لا يقتل مثله أَو بحجر لا يكاد يموت من أَصابه فيموت منه فيه الدية مغلظة؛ وكذلك العمد المحض فيه ثلاثون حقة وثلاثون جذعة وأَربعون ما بين ثَنِيَّةٍ إِلى بازِلِ عامِها كلها خَلِفَةٌ؛ فأَما شبه العمد فالدية على عاقلة القائل، وأَما العمد المحض فهو في مال القاتل. وفعلت ذلك عَمْداً على عَيْن وعَمْدَ عَيْنٍ أَي بِجدٍّ ويقين؛ قال خفاف بن ندبة: إِنْ تَكُ خيلي قد أُصِيبَ صَميمُها.
فعَمْداً على عَيْنٍ تَيَمَّمْتُ مالِكا
وعَمَد الحائط يَعْمِدُه عَمْداً: دعَمَه؛ والعمود الذي تحامل الثِّقْلُ عليه من فوق كالسقف يُعْمَدُ بالأَساطينِ المنصوبة. وعَمَد الشيءَ يَعْمِدُه عمداً: أَقامه. والعِمادُ: ما أُقِيمَ به. وعمدتُ الشيءَ فانعَمَد أَي أَقمته بِعِمادٍ يَعْتَمِدُ عليه. والعِمادُ: الأَبنية الرفيعة، يذكر ويؤَنث، الواحدة عِمادة؛ قال الشاعر:
ونَحْنُ، إِذا عِمادُ الحَيِّ خَرَّتْ
على الأَحَفاضِ، نَمْنَعُ مَنْ يَلِينا
وقوله تعالى: إِرَمَ ذاتِ العِماد؛ قيل: معناه أَي ذات الطُّولِ، وقيل أَي ذات البناءِ الرفيع؛ وقيل أَي ذات البناءِ الرفيع المُعْمَدِ، وجمعه عُمُدٌ والعَمَدُ اسم للجمع. وقال الفراء: ذاتِ العِماد إِنهم كانوا أَهل عَمَدٍ ينتقلون إِلى الكَلإِ حيث كان ثم يرجعون إِلى منازلهم؛ وقال الليث: يقال لأَصحاب الأَخبِيَة الذين لا ينزلون غيرها هم أَهل عَمود وأَهل عِماد. المبرد: رجل طويلُ العِماد إِذا كان مُعْمَداً أَي طويلاً. وفلان طويلُ العِماد إِذا كان منزله مُعْلَماً لزائريه. وفي حديث أُم زرع: زوجي رفيعُ العِمادِ؛ أَرادت عِمادَ بيتِ شرفه، والعرب تضع البيت موضع الشرف في النسب والحسب. والعِمادُ والعَمُود: الخشبة التي يقوم عليها البيت. وأَعمَدَ الشيءَ: جعل تحته عَمَداً.
والعَمِيدُ: المريض لا يستطيع الجلوس من مرضه حتى يُعْمَدَ من جوانبه بالوَسائد أَي يُقامَ. وفي حديث الحسن وذكر طالب العلم: وأَعْمَدَتاه رِجْلاه أَي صَيَّرَتاه عَمِيداً، وهو المريض الذي لا يستطيع أَن يثبت على المكان حتى يُعْمَدَ من جوانبه لطول اعتماده في القيام عليها، وقوله: أَعمدتاه رجلاه، على لغة من قال أَكلوني البراغيثُ، وهي لغة طيء. وقد عَمَدَه المرضُ يَعْمِدُه: فَدَحَه؛ عن ابن الأَعرابي؛ ومنه اشتق القلبُ العَمِيدُ. يَعْمِدُه: يسقطه ويَفْدَحُه ويَشْتَدُّ عليه. قال: ودخل أَعرابي على بعض العرب وهو مريض فقال له: كيف تَجدُك؟ فقال: أَما الذي يَعْمِدُني فَحُصْرٌ وأُسْرٌ. ويقال للمريض مَعمود، ويقال له: ما يَعْمِدُكَ؟ أَي يُوجِعُك. وعَمَده المرض أَي أَضناه؛ قال الشاعر: أَلا مَنْ لِهَمٍّ آخِرَ الليل عامِدِ
معناه: موجع. روى ثعلب أن ابن الأَعرابي أَنشده لسماك العامليّ: كما أَبَداً ليلةٌ واحِدَه
وقال: ما مَعْرِفَةٌ فنصب أَبداً على خروجه من المعرفة كان جائزاً (*
قوله «وقال ما معرفة إلى قوله كان جائزاً» كذا بالأصل).
قال الأَزهري: وقوله ليلة عامدة أَي مُمْرضة موجعة.
واعْتَمَد على الشيء: توكّأَ. والعُمْدَةُ: ما يُعتَمَدُ عليه. واعْتَمَدْتُ على الشيء: اتكأْتُ عليه. واعتمدت عليه في كذا أَي اتَّكَلْتُ عليه. والعمود: العصا؛ قال أَبو كبير الهذلي:
يَهْدي العَمُودُ له الطريقَ إِذا هُمُ
ظَعَنُوا، ويَعْمِدُ للطريق الأَسْهَلِ
واعْتَمَد عليه في الأَمر: تَوَرَّك على المثل. والاعتماد: اسم لكل سبب زاحفته، وإِنما سمي بذلك لأَنك إِنما تُزاحِفُ الأَسباب لاعْتِمادها على الأَوْتاد. والعَمود: الخشبة القائمة في وسط الخِباء، والجمع أَعْمِدَة وعُمُدٌ، والعَمَدُ اسم للجمع. ويقال: كل خباء مُعَمَّدٌ؛ وقيل: كل خباء كان طويلاً في الأَرض يُضْرَبُ على أَعمدة كثيرة فيقال لأَهْلِه: عليكم بأَهْل ذلك العمود، ولا يقال: أَهل العَمَد؛ وأَنشد:
وما أَهْلُ العَمُودِ لنا بأَهْلٍ،
ولا النَّعَمُ المُسامُ لنا بمالِ
وقال في قول النابغة:
يَبْنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفَّاح والعَمَدِ
قال: العمد أَساطين الرخام. وأَما قوله تعالى: إِنها عليهم مؤصدة في عَمَدٍ مُمَدَّدة؛ قرئت في عُمُدٍ، وهو جمع عِمادً وعَمَد، وعُمعد كما قالوا إِهابٌ وأَهَبٌ وَأُهُبٌ ومعناه أَنها في عمد من النار؛ نسب الأَزهري هذا القول إِلى الزجاج، وقال: وقال الفراء: العَمَد والعُمُد جميعاً جمعان للعمود مثل أَديمٍ وأَدَمٍ وأُدُمٍ وقَضيم وقَضَمٍ وقُضُمٍ. وقوله تعالى: خلق السموات بغير عمد ترونها؛ قال الزجاج: قيل في تفسيره إِنها بعمد لا ترونها أَي لا ترون تلك العمد، وقيل خلقها بغير عمد وكذلك ترونها؛ قال: والمعنى في التفسير يؤول إِلى شيء واحد، ويكون تأْويل بغير عمد ترونها التأْويل الذي فسر بعمد لا ترونها، وتكون العمد قدرته التي يمسك بها السموات والأَرض؛ وقال الفراء: فيه قولان: أَحدهما أَنه خلقها مرفوعة بلا عمد ولا يحتاجون مع الرؤية إِلى خبر، والقول الثاني انه خلقها بعمد لا ترون تلك العمد؛ وقيل: العمد التي لا ترى قدرته، وقال الليث: معناه أَنكم لا ترون العمد ولها عمد، واحتج بأَن عمدها جبل قاف المحيط بالدنيا والسماء مثل القبة، أَطرافها على قاف من زبرجدة خضراء، ويقال: إِن خضرة السماء من ذلك الجبل فيصير يوم القيامة ناراً تحشر الناس إِلى المحشر.
وعَمُودُ الأُذُنِ: ما استدار فوق الشحمة وهو قِوامُ الأُذن التي تثبت عليه ومعظمها. وعمود اللسان: وسَطُه طولاً، وعمودُ القلب كذلك، وقيل: هو عرق يسقيه، وكذلك عمود الكَبِد. ويقال للوَتِينِ: عَمُودُ السَّحْر، وقيل: عمود الكبد عرقان ضخمان جَنَابَتَي السُّرة يميناً وشمالاً. ويقال: إِن فلاناً لخارج عموده من كبده من الجوع. والعمودُ: الوَتِينُ. وفي حديث عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، في الجالِبِ قال: يأْتي به أَحدهم على عمود بَطْنِه؛ قال أَبو عمرو: عمود بطنه ظهره لأَنه يمسك البطن ويقوِّيه فصار كالعمود له؛ وقال أَبو عبيد: عندي أَنه كنى بعمود بطنه عن المشقة والتعب أَي أَنه يأْتي به على تعب ومشقة، وإِن لم يكن على ظهره إِنما هو مثل، والجالب الذي يجلب المتاع إِلى البلاد؛ يقولُ: يُتْرَكُ وبَيْعَه لا يتعرض له حتى يبيع سلعته كما شاء، فإِنه قد احتمل المشقة والتعب في اجتلابه وقاسى السفر والنصَب. والعمودُ: عِرْقٌ من أُذُن الرُّهَابَةِ إِلى السَّحْرِ. وقال الليث: عمود البطن شبه عِرْق ممدود من لَدُنِ الرُّهَابَةِ إِلى دُوَيْنِ السّرّة في وسطه يشق من بطن الشاة. ودائرة العمود في الفرس: التي في مواضع القلادة، والعرب تستحبها. وعمود الأَمر: قِوامُه الذي لا يستقيم لا به. وعمود السِّنانِ: ما تَوَسَّط شَفْرتَيْهِ من غيره الناتئ في وسطه. وقال النضر: عمود السيف الشَّطِيبَةُ التي في وسط متنه إِلى أَسفله، وربما كان للسيف ثلاثة أَعمدة في ظهره وهي الشُّطَبُ والشَّطائِبُ. وعمودُ الصُّبْحِ: ما تبلج من ضوئه وهو المُسْتَظهِرُ منه، وسطع عمودُ الصبح على التشبيه بذلك. وعمودُ النَّوَى: ما استقامت عليه السَّيَّارَةُ من بيته على المثل. وعمود الإِعْصارِ: ما يَسْطَعُ منه في السماء أَو يستطيل على وجه الأَرض.
وعَمِيدُ الأَمرِ: قِوامُه. والعميدُ: السَّيِّدُ المُعْتَمَدُ عليه في الأُمور أَو المعمود إِليه؛ قال:
إِذا ما رأَتْ شَمْساً عَبُ الشَّمْسِ، شَمَّرَتْ
إِلى رَمْلِها، والجُلْهُمِيُّ عَمِيدُها
والجمع عُمَداءُ، وكذلك العُمْدَةُ، الواحد والاثنان والجمع والمذكر والمؤنث فيه سواء. ويقال للقوم: أَنتم عُمْدَتُنا الذين يُعْتَمد عليهم. وعَمِيدُ القوم وعَمُودُهم: سيدهم. وفلان عُمْدَةُ قومه إِذا كانوا يعتمدونه فيما يَحْزُبُهم، وكذلك هو عُمْدتنا. والعَمِيدُ: سيد القوم؛ ومنه قول الأَعشى:
حتى يَصِيرَ عَمِيدُ القومِ مُتَّكِئاً،
يَدْفَعُ بالرَّاح عنه نِسْوَةٌ عُجُلُ
ويقال: استقامَ القومُ على عمود رأْيهم أَي على الوجه الذي يعتمدون عليه.واعتمد فلان ليلته إِذا ركبها يسري فيها؛ واعتمد فلان فلاناً في حاجته واعتمد عليه.
والعَمِيدُ: الشديد الحزن. يقال: ما عَمَدَكَ؟ أَي ما أَحْزَنَك. والعَمِيدُ والمَعْمُودُ: المشعوف عِشْقاً، وقيل: الذي بلغ به الحب مَبْلَغاً. وقَلبٌ عَمِيدٌ: هدّه العشق وكسره. وعَمِيدُ الوجعِ: مكانه. وعَمِدَ البعَيرُ عَمَداً، فهو عَمِدٌ والأُنثى بالهاء: وَرِمَ سنَامُه من عَضِّ القَتَب والحِلْس وانْشدَخَ؛ قال لبيد يصف مطراً أَسال الأَودية: فَبَاتَ السَّيْلُ يَرْكَبُ جانِبَيْهِ،
مِنَ البَقَّارِ، كالعَمِدِ الثَّقَالِ
قال الأَصمعي: يعني أَن السيل يركب جانبيه سحابٌ كالعَمِد أَي أَحاط به سحاب من نواحيه بالمطر، وقيل: هو أَن يكون السنام وارياً فَيُحْمَلَ عليه ثِقْلٌ فيكسره فيموت فيه شحمه فلا يستوي، وقيل: هو أَن يَرِمَ ظهر البعير مع الغُدَّةِ، وقيل: هو أَن ينشدخ السَّنَامُ انشداخاً، وذلك أَن يُرْكَب وعليه شحم كثير.
والعَمِدُ: البعير الذي قد فَسَدَ سَنَامُه. قال: ومنه قيل رجل عَمِيدٌ ومَعْمُودٌ أَي بلغ الحب منه، شُبه بالسنام الذي انشدخ انشداخاً. وعَمِدَ البعيرُ إِذا انفضح داخلُ سَنَامِه من الركوب وظاهره صحيح، فهو بعير عَمِدٌ.
وفي حديث عمر: أَنّ نادبته قالت: واعُمراه أَقام الأَودَ وشفى العَمَدَ. العمد، بالتحريك: ورَمٌ ودَبَرٌ يكون في الظهر، أَرادت به أَنه أَحسن السياسة؛ ومنه حديث عليّ: لله بلاء فلان فلقد قَوَّم الأَوَدَ ودَاوَى العَمَدَ؛ وفي حديثه الآخر: كم أُدارِيكم كما تُدارَى البِكارُ العَمِدَةُ؟ البِكار جمع بَكْر وهو الفَتيُّ من الإِبل، والعَمِدَةُ من العَمَدِ: الورَمِ والدَّبَرِ، وقيل: العَمِدَةُ التي كسرها ثقل حملها. والعِمْدَةُ: الموضع الذي ينتفخ من سنام البعير وغاربه. وقال النضر: عَمهدَتْ أَلْيَتَاهُ من الركوب، وهو أَن تَرِمَا وتَخْلَجَا. وعَمدْتُ الرَّجُلَ أَعْمِدُه عَمْداً إِذا
(* قوله «أعمده عمداً إذا إلخ» كذا ضبط بالأَصل ومقتضى
صنيع القاموس أنه من باب كتب.) ضربته بالعمود. وعَمَدْتُه إِذا ضربت عمود بطنه. وعَمدَ الخُراجُ عَمَداً إِذا عُصرَ قبل أَن يَنْضَجَ فَوَرِمَ ولم تخرج بيضته، وهو الجرح العَمِدُ. وعَمِدَ الثَّرى يَعْمَدُ عَمَداً: بَلَّلَه المطر، فهو عَمِدٌ، تقَبَّضَ وتَجَعَّدَ ونَدِيَ وتراكب بعضه على بعض، فإِذا قبضت منه على شيء تَعَقَّدَ واجتمع من نُدُوَّته؛ قال الراعي يصف بقرة وحشية:
حتى غَدَتْ في بياضِ الصُّبْحِ طَيِّبَةً،
رِيحَ المَباءَةِ تَخْدِي، والثَّرَى عَمِدُ
أَراد طيبة ريِحِ المباءَةِ، فلما نَوَّنَ طيبةً نَصعبَ ريح المباءة. أَبو زيد: عَمِدَتِ الأَرضُ عَمَداً إِذا رسخ فيها المطر إِلى الثرى حتى إِذ قَبَضْتَ عليه في كفك تَعَقَّدَ وجَعُدَ. ويقال: إَن فلاناً لعَمِدُ الثَّرَى أَي كثير المعروف.
وعَمَّدْتُ السيلَ تَعْميداً إِذا سَدَدْتَ وَجْهَ جَريته حتى يجتمع في موضع بتراب أَو حجارة.
والعمودُ: قضِيبُ الحديد.
وأَعْمَدُ: بمعنى أَعْجَبُ، وقيل: أَعْمَدُ بمعنى أَغْضبُ من قولهم عَمِدَ عليه إِذا غَضِبَ؛ وقيل: معناه أَتَوَجَّعُ وأَشتكي من قولهم عَمعدَني الأَمرُ فَعَمِدْتُ أَي أَوجعني فَوَجِعتُ.
الغَنَويُّ: العَمَدُ والضَّمَدُ والغَضَبُ؛ قال الأَزهري: وهو العَمَدُ والأَمَدُ أَيضاً. وعَمِدَ عليه: غَضب كَعَبِدَ؛ حكاه يعقوب في المبدل. ومن كلامهم: أَعْمَدُ من كَيلِ مُحِقٍّ أَي هل زاد على هذا. وروي عن أَبي عبيد مُحِّقَ، بالتشديد. قال الأَزهري: ورأَيت في كتاب قديم مسموع من كَيْلٍ مُحِقَ، بالتخفيف، من المَحْقِ، وفُسِّر هل زاد على مكيال نُقِصَ كَيْلُه أَي طُفِّفَ. قال: وحسبت أَن الصواب هذا؛ قال ابن بري: ومنه قول الراجز:
فاكْتَلْ أُصَيَّاعَكَ مِنْهُ وانْطَلِقْ،
وَيْحَكَ هَلْ أَعْمَدُ مِن كَيْلٍ مُحِقْ
وقال: معناه هل أَزيد على أَن مُحِقَ كَيْلي؟ وفي حديث ابن مسعود: أَنه أَتى أَبا جهل يوم بدر وهو صريع، فوضع رجله على مُذَمَّرِهِ لِيُجْهِزَ عليه، فقال له أَبو جهل: أَعْمَدُ من سيد قتله قومه أَي أَعْجَبُ؛ قال أَبو عبيد: معناه هل زاد على سيد قتله قومه، هل كان إِلا هذا؟ أَي أَن هذا ليس بعار، ومراده بذلك أَن يهوّن على نفسه ما حل به من الهلاك، وأَنه ليس بعار عليه أَن يقتله قومه؛ وقال شمر: هذا استفهام أَي أَعجب من رجل قتله قومه؛ قال الأَزهري: كأَن الأَصل أَأَعْمَدُ من سيد فخففت إِحدى الهمزتين؛ وقال ابن مَيَّادة ونسبه الأَزهري لابن مقبل:
تُقَدَّمُ قَيْسٌ كلَّ يومِ كَرِيهَةٍ،
ويُثْنى عليها في الرَّخاءِ ذُنوبُها
وأَعْمَدُ مِنْ قومٍ كفَاهُمْ أَخوهُمُ
صِدامَ الأَعادِي، حيثُ فُلَّتْ نُيُوبُها
يقول: هل زدنا على أَن كَفَينَا إخوتنا.
والمُعْمَدُ والعُمُدُّ والعُمُدَّات والعُمَدَّانيُّ: الشابُّ الممتلئ شباباً، وقيل هو الضخم الطويل، والأُنثى من كل ذلك بالهاء، والجمع العُمَدَّانِيُّونَ. وامرأَة عُمُدَانِيَّة: ذاتُ جسم وعَبَالَةٍ. ابن الأَعرابي: العَمودُ والعِمادُ والعُمْدَةُ والعُمْدانُ رئيس العسكر وهو الزُّوَيْرُ.
ويقال لرِجْلَي الظليم: عَمودانِ. وعَمُودانُ: اسم موضع؛ قال حاتم الطائي:
بَكَيْتَ، وما يُبْكِيكَ مِنْ دِمْنَةٍ قَفْرِ،
بِسُقفٍ إِلى وادي عَمُودانَ فالغَمْرِ؟
ابن بُزُرج: يقال: جَلِسَ به وعَرِسَ به وعَمِدَ به ولَزِبَ به إِذا لَزِمَه. ابن المظفر: عُمْدانُ اسم جبل أَو موضع؛ قال الأَزهري: أُراه أَراد غُمْدان، بالغين، فصحَّفه وهو حصن في رأْس جبل باليمن معروف وكان لآل ذي يزن؛ قال الأَزهري: وهذا تصحيف كتصحيفه يوم بُعاث وهو من مشاهير أيام العرب أَخرجه في الغين وصحفه.

### Türkçe

**العَمْدُ**: öldürmede ve diğer bütün cinayetlerde hatânın zıddıdır. Ve onu **تَعَمَّده** etti; ve ona yönelik **تعمِد** etti; ve onu **عَمَده** eder, onu **يعْمِده** **عَمْداً**; ve ona ve ona yönelik **عَمَدَ** eder, **يَعْمَّد** **عمداً**; ve onu **تعمَّده** etti ve onu **اعتَمَده** etti: onu kastetti; ve **العمد** bunun masdarıdır. el-Ezherî dedi: öldürme üç vech üzeredir: sırf hatâ öldürmesi; o da, adamın bir taşı, onu yerinden uzaklaştırmayı isteyerek atması ve onunla kimseyi kastetmemesidir; sonra bir insana isabet eder de onu öldürür; bunda, atan kimsenin âkılesi üzerine, deveden beşte birler hâlinde diyet vardır; o da yirmi **ابنة مَخاض**, yirmi **ابنة لَبُون**, yirmi **ابن لبون**, yirmi **حِقَّة** ve yirmi **جَذَعة**dır; ama شبه العمد ise, insanın, benzeri öldürmeyen bir direkle yahut isabet edene neredeyse ölüm getirmeyen bir taşla vurmasıdır; sonra ondan ölür; bunda ağırlaştırılmış diyet vardır; ve كذلك sırf kasıt da böyledir: onda otuz **حقة** ve otuz **جذعة** ve kırk, **ثَنِيَّةٍ** ile kendi yılının **بازِلِ**i arasında olan vardır; hepsi **خَلِفَةٌ**dır; ama شبه العمد’de diyet, söyleyenin âkılesi üzerinedir; ama sırf kasıt ise, öldürenin malındadır. Ve bunu **عَمْداً على عَيْن** ve **عَمْدَ عَيْنٍ** yaptım; yani ciddiyetle ve yakîn ile; خفاف بن ندبة dedi:

إِنْ تَكُ خيلي قد أُصِيبَ صَميمُها.
فعَمْداً على عَيْنٍ تَيَمَّمْتُ مالِكا

Ve **عَمَد الحائط** onu **يَعْمِدُه** **عَمْداً**: onu destekledi; ve üstten, tavan gibi, ağırlığın üzerine yüklendiği direk, dikilmiş sütunlarla desteklenir. Ve **عَمَد الشيءَ** onu **يَعْمِدُه** **عمداً**: onu dikti/ayakta tuttu. Ve **العِمادُ**: onunla ayakta tutulan şeydir. Ve ben şeyi destekledim de o **انعَمَد** oldu; yani onu, üzerine dayanacağı bir **عِمادٍ** ile ayakta tuttum. Ve **العِمادُ**: yüksek binalardır; müzekker de gelir müennes de; teki **عِمادة**dır; şair dedi:

ونَحْنُ، إِذا عِمادُ الحَيِّ خَرَّتْ
على الأَحَفاضِ، نَمْنَعُ مَنْ يَلِينا

Ve Yüce Allah’ın sözü: **إِرَمَ ذاتِ العِماد**; denildi ki: mânâsı, yani uzunluk sahibi; ve denildi ki, yani yüksek bina sahibi; ve denildi ki, yani direklerle desteklenmiş yüksek bina sahibi; bunun cem‘i **عُمُدٌ**dur ve **العَمَدُ** cem‘ için isimdir. Ve el-Ferrâ dedi: **ذاتِ العِماد**: onlar, ot sahiplerinin bulunduğu yere intikal eden, sonra menzillerine dönen **عَمَدٍ** ehli idiler. Ve el-Leys dedi: çadırlıların, onlardan başkasına inmeyenlerin, **أَهل عَمود** ve **أَهل عِماد** oldukları söylenir. el-Müberred: **رجل طويلُ العِماد**: eğer **مُعْمَداً** ise; yani uzun. Ve falan **طويلُ العِماد**dır: eğer onun menzili ziyaretçilerine işaretli ise. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “kocam **رفيعُ العِمادِ**”; evinin direğini, yani şerefini kastetti; Araplar evi, nesep ve hasepte şeref yerine koyarlar. Ve **العِمادُ** ile **العَمُود**: evin onun üzerinde durduğu ağaçtır. Ve **أَعمَدَ الشيءَ**: altına **عَمَداً** yaptı.

Ve **العَمِيدُ**: hastalığından dolayı oturmaya güç yetiremeyen hastadır; ta ki yanlarından yastıklarla destekleninceye, yani ayakta tutuluncaya kadar. Ve Hasan hadîsinde, ilim talebesini zikredip: “**وأَعْمَدَتاه رِجْلاه**”; yani iki bacağı onu **عَمِيداً** kıldı; o, yerinde durmaya güç yetiremeyen hastadır; ta ki yanlarından destekleninceye kadar; kıyamda onlara dayanmasının uzunluğundan dolayı. Ve onun sözü: **أَعمدتاه رجلاه**; “beni pireler yediler” diyenin lügatı üzeredir; bu, Tayy lügatıdır.

Ve hastalık onu **عَمَدَه** eder, onu **يَعْمِدُه**: onu ağırlaştırdı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve bundan **القلبُ العَمِيدُ** türetildi. Onu **يَعْمِدُه**: onu düşürür, onu ağırlaştırır ve ona şiddetlenir. Dedi: bir bedevî, hasta olan bazı Arapların yanına girdi de ona: “kendini nasıl buluyorsun?” dedi; o da dedi ki: “beni **يَعْمِدُني** eden şey ise **فَحُصْرٌ** ve **أُسْرٌ**dür.” Ve hastaya **مَعمود** denir; ve ona: “seni **يَعْمِدُكَ** eden nedir?” denir; yani seni acıtan nedir. Ve hastalık onu **عَمَده** etti; yani onu bitkin düşürdü; şair dedi:

أَلا مَنْ لِهَمٍّ آخِرَ الليل عامِدِ

Mânâsı: acıtan. Sa‘leb rivayet etti ki İbnü’l-A‘râbî ona, Simâk el-Âmilî’ye ait olarak şunu inşâd etti:

كما أَبَداً ليلةٌ واحِدَه

Ve dedi: “**ما** marifedir”; böylece **أَبَداً**yı, marifeden çıkışı üzere nasbetmek câiz olurdu.
(* “Ve dedi: ‘ma marifedir’ sözünden ‘câiz olurdu’ya kadar” asılda böyle.)

el-Ezherî dedi: ve onun sözü **ليلة عامدة**; yani hastalandıran, acıtan.

Ve **اعْتَمَد على الشيء**: dayandı. Ve **العُمْدَةُ**: üzerine dayanılan şeydir. Ve “şeye dayandım” yani ona yaslandım. Ve “onda ona dayandım” yani ona tevekkül ettim. Ve **العمود**: asâdır; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:

يَهْدي العَمُودُ له الطريقَ إِذا هُمُ
ظَعَنُوا، ويَعْمِدُ للطريق الأَسْهَلِ

Ve işte ona dayandı: mesel üzere kalçası üzerine oturdu. Ve **الاعتماد**: yaklaştığın her sebebin adıdır; ancak buna, senin sebeplere yaklaşmanın, onların kazıklara dayanmasına binaen olduğu için bu ad verildi. Ve **العَمود**: çadırın ortasında duran dik ağaçtır; cem‘i **أَعْمِدَة** ve **عُمُدٌ**dur; ve **العَمَدُ** cem‘ için isimdir. Ve denir: her çadır **مُعَمَّدٌ**dur; ve denildi: yerde uzun olan her çadır, çok direkler üzerine kurulur; sonra ehline: “şu direğin ehline (gidin)” denir; “**أَهل العَمَد**” denmez; ve şu inşâd edildi:

وما أَهْلُ العَمُودِ لنا بأَهْلٍ،
ولا النَّعَمُ المُسامُ لنا بمالِ

Ve Nâbiga’nın sözü hakkında dedi:

يَبْنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفَّاح والعَمَدِ

Dedi: **العمد** mermer sütunlardır. Ve Yüce Allah’ın sözüne gelince: **إِنها عليهم مؤصدة في عَمَدٍ مُمَدَّدة**; **عُمُدٍ** şeklinde de okunmuştur; o, **عِمادً** ve **عَمَد**ın cem‘idir; ve **عُمعد** (da) denmiştir; tıpkı **إِهابٌ** ve **أَهَبٌ** ve **وَأُهُبٌ** dedikleri gibi; ve mânâsı: onun ateşten direkler içinde olduğudur; el-Ezherî bu sözü Zecâc’a nisbet etti; ve dedi: el-Ferrâ dedi: **العَمَد** ve **العُمُد** ikisi de **العمود**un iki cem‘idir; tıpkı **أَديمٍ** ve **أَدَمٍ** ve **أُدُمٍ**; ve **قَضيم** ve **قَضَمٍ** ve **قُضُمٍ** gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü: **خلق السموات بغير عمد ترونها**; Zecâc dedi: tefsirinde denildi ki: o, görmediğiniz direklerle (durmaktadır); yani o direkleri görmezsiniz; ve denildi: onu direksiz yarattı; ve siz onu böyle görürsünüz; dedi: tefsirdeki mânâ bir şeye döner; ve “direksiz, onu görürsünüz”ün te’vîli, “görmediğiniz direklerle” diye tefsir edilen te’vîl olur; ve direkler, onunla gökleri ve yeri tuttuğu kudreti olur. Ve el-Ferrâ dedi: onda iki söz vardır: birincisi, onu direksiz yükseltilmiş yarattığıdır; ve görme ile birlikte habere ihtiyaç duymazlar; ikinci söz: onu, o direkleri görmediğiniz direklerle yarattığıdır. Ve denildi: görülmeyen direkler onun kudretidir. Ve el-Leys dedi: mânâsı: siz direkleri görmezsiniz; hâlbuki onun direkleri vardır; ve onun direklerinin, dünyayı ve göğü kuşatan **جبل قاف** olduğu ile istidlâl etti; kubbe gibi; uçları, yeşil zebercedden **قاف** üzerindedir; ve denir: göğün yeşilliği o dağdandır; sonra kıyamet günü ateş olur; insanları mahşere sürer.

Ve **عَمُودُ الأُذُنِ**: kulak memesinin üstünde yuvarlaklaşan şeydir; kulak onun üzerinde sabit duran ve onun çoğunu teşkil eden kıvamdır. Ve **عمود اللسان**: uzunlamasına ortasıdır; ve **عمودُ القلب** de böyledir; ve denildi: onu sulayan bir damardır; ve كذلك **عمود الكَبِد**. Ve **الوَتِين**e: **عَمُودُ السَّحْر** denir; ve denildi: karaciğerin direği, göbeğin sağında ve solunda iki kalın damardır. Ve denir: falanın, açlıktan, direği karaciğerinden çıkmıştır. Ve **العمودُ**: **الوَتِينُ**dir. Ve Ömer b. el-Hattâb’ın, رضي الله عنه, **الجالِبِ** hakkında hadîsinde dedi: “onlardan biri onu karnının direği üzerinde getirir.” Ebû Amr dedi: karnının direği sırtıdır; çünkü karnı tutar ve onu kuvvetlendirir; böylece ona direk gibi oldu. Ebû Ubeyd dedi: bence o, karnının direği ile meşakkat ve yorgunluğu kinaye etti; yani onu yorgunluk ve meşakkat üzerinde getirir; sırtında olmasa bile; ancak o bir meseldir. Ve **الجالب**: metayı beldelere getiren kimsedir; der ki: bırakılır; satışına ilişilmez; ta ki malını dilediği gibi satana kadar; çünkü onu getirmede meşakkat ve yorgunluğu yüklenmiş, yolculuğu ve yorgunluğu tatmıştır. Ve **العمودُ**: **أُذُن الرُّهَابَةِ**den **السَّحْرِ**e bir damardır. Ve el-Leys dedi: **عمود البطن**; koyunun karnından, **الرُّهَابَةِ**den göbeğin altına kadar ortasında uzanan, uzatılmış bir damar benzeridir. Ve atta **دائرة العمود**: gerdanlık yerlerindeki olandır; Araplar onu sever. Ve **عمود الأَمر**: onsuz doğrulmayacak olan kıvamıdır. Ve **عمود السِّنانِ**: iki ağzının ortasında olan, ortasında çıkıntı yapan şeydir. Ve en-Nadr dedi: kılıcın direği, sırtının ortasında aşağısına kadar olan **الشَّطِيبَة**dir; bazen kılıcın sırtında üç direk olur; onlar **الشُّطَبُ** ve **الشَّطائِبُ**dir. Ve **عمودُ الصُّبْحِ**: onun ışığından beliren şeydir; o, ondan görünen kısımdır; ve sabahın direği, buna benzetme üzere yükseldi. Ve **عمودُ النَّوَى**: mesel üzere, seyyârenin evinden doğrulduğu şeydir. Ve **عمود الإِعْصارِ**: ondan göğe yükselen yahut yer yüzünde uzayan şeydir.

Ve **عَمِيدُ الأَمرِ**: onun kıvamıdır. Ve **العميدُ**: işlerde kendisine dayanılan yahut kendisine havale edilen efendidir; dedi ki:

إِذا ما رأَتْ شَمْساً عَبُ الشَّمْسِ، شَمَّرَتْ
إِلى رَمْلِها، والجُلْهُمِيُّ عَمِيدُها

Ve cem‘i **عُمَداءُ**dur; كذلك **العُمْدَةُ** da böyledir; tek, iki, cem‘, müzekker ve müennes bunda eşittir. Ve kavme: “siz, kendilerine dayanılan **عُمْدَتُنا**sınız” denir. Ve **عَمِيدُ القوم** ve **عَمُودُهم**: onların efendisidir. Ve falan, kavminin **عُمْدَةُ**sıdır: eğer onları zorlayan şeylerde ona dayanıyorlarsa; ve كذلك o, bizim **عُمْدتنا**dır. Ve **العَمِيدُ**: kavmin efendisidir; ve ondan A‘şâ’nın sözü:

حتى يَصِيرَ عَمِيدُ القومِ مُتَّكِئاً،
يَدْفَعُ بالرَّاح عنه نِسْوَةٌ عُجُلُ

Ve denir: kavim, görüşlerinin direği üzerinde istikamet buldu; yani dayandıkları vech üzere. Ve falan, gecesini **اعتمد** etti: eğer ona biner, onda gece yürüyüşü yaparsa. Ve falan, falanı ihtiyacında **اعتمد** etti; ve ona **اعتمد** etti.

Ve **العَمِيدُ**: şiddetli hüzünlüdür. Denir: “seni **عَمَدَكَ** eden nedir?” yani seni hüzünlendiren nedir. Ve **العَمِيدُ** ile **المَعْمُودُ**: aşkla vurulmuş olandır; ve denildi: sevgi onu bir mertebeye ulaştıran kimsedir. Ve **قَلبٌ عَمِيدٌ**: aşk onu yıktı ve kırdı. Ve **عَمِيدُ الوجعِ**: onun yeridir. Ve deve **عَمِداً** **عَمِدَ** oldu; o **عَمِدٌ**dir; dişisi **الهاء** ile: semeri ve altlığın ısırmasından hörgücü şişti ve yarıldı; Lebîd, vadileri akıtan bir yağmuru vasfederek dedi:

فَبَاتَ السَّيْلُ يَرْكَبُ جانِبَيْهِ،
مِنَ البَقَّارِ، كالعَمِدِ الثَّقَالِ

el-Asma‘î dedi: yani selin iki yanına, **العَمِد** gibi bulut biner; yani etrafını, yanlarından yağmurla bulut kuşatır. Ve denildi: hörgücün içi bozulmuş olur; üzerine ağırlık yüklenir de onu kırar; sonra yağı içinde ölür; böylece düzgün olmaz. Ve denildi: devenin sırtı, **الغُدَّةِ** ile birlikte şişer. Ve denildi: hörgüç, bir yarılma ile yarılır; bu da, üzerinde çok yağ varken binilmesidir.

Ve **العَمِدُ**: hörgücü bozulmuş devedir. Dedi: bundan dolayı “adam **عَمِيدٌ** ve **مَعْمُودٌ**dur” denildi; yani aşk onda (bu dereceye) ulaştı; içi yarılmış hörgüce benzetildi. Ve deve, içi binmekten dolayı açığa çıkıp dışı sağlam kalırsa **عَمِدَ** olur; o, **بعير عَمِدٌ**dir.

Ve Ömer hadîsinde: onun ağıtçısı dedi ki: “**واعُمراه**! eğriliği doğrulttu ve **العَمَدَ**ı iyileştirdi.” **العمد** (harekeli): sırtta olan bir şiş ve yara demektir; onunla, siyaseti güzel yaptığını kastetti. Ve ondan Ali hadîsi: “Allah falanın belâsını (mükâfatını) versin; gerçekten eğriliği doğrulttu ve **العَمَدَ**ı tedavi etti.” Ve onun diğer hadîsinde: “sizi, **البِكارُ العَمِدَةُ**nin idare edildiği gibi idare ediyorum.” **البِكار**: **بَكْر**ın cem‘idir; o, develerin gencidir. Ve **العَمِدَةُ**, **العَمَدِ**den: şiş ve yaradır. Ve denildi: **العَمِدَةُ**, yükünün ağırlığı onu kıran (deve)dir. Ve **العِمْدَةُ**: devenin hörgücünden ve omuz başından şişen yerdir. Ve en-Nadr dedi: iki kalçası binmekten **عَمهدَتْ**; o, ikisinin şişmesi ve seğirmesidir. Ve “adamı **عَمَدْتُ** ederim, onu **أَعْمِدُه** **عَمْداً**”: eğer onu direkle vurursam.
(* “**أعمده عمداً إذا إلخ**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir; ve **القاموس**un yapısının gereği, onun **كتب** bâbından olduğudur.)
Ve “onu **عَمَدْتُ**”: eğer karnının direğine vurursam. Ve **الخُراجُ** **عَمَداً** **عَمَدَ** oldu: eğer olgunlaşmadan önce sıkıldı da şişti ve beyazı çıkmadıysa; o, **الجرح العَمِدُ**dur. Ve toprak **عَمِدَ** olur, **يَعْمَدُ** **عَمَداً**: yağmur onu ıslattı; o, **عَمِدٌ**dir; büzüldü, buruştu, nemlendi ve bir kısmı bir kısmı üzerine bindi; sonra ondan bir şeyi avuçladığında, neminden dolayı düğümlenir ve toplanır; er-Râ‘î, bir yaban ineğini vasfederek dedi:

حتى غَدَتْ في بياضِ الصُّبْحِ طَيِّبَةً،
رِيحَ المَباءَةِ تَخْدِي، والثَّرَى عَمِدُ

**طيبة**yi, **ريحِ المباءة**nin hoşluğu mânâsında istedi; sonra **طيبةً**yı tenvinleyince **ريحَ المباءة**yi nasbetti. Ebû Zeyd: yer **عَمِدَتِ** olur **عَمَداً**: eğer yağmur onda toprağa kadar yerleşirse; ta ki onu avucunda sıktığında düğümlenip buruşuncaya kadar. Ve denir: falan, **لَعَمِدُ الثَّرَى**dır; yani çok iyilik sahibidir.

Ve seli **عَمَّدْتُ** **تَعْميداً**: eğer akışının yüzünü, toprak yahut taşla kapatıp onu bir yerde toplayıncaya kadar (tıkarsan).

Ve **العمودُ**: demir çubuktur.

Ve **أَعْمَدُ**: **أَعْجَبُ** mânâsınadır; ve denildi: **أَعْمَدُ**, “ona **عَمِدَ** oldu” denmesinden, yani öfkelendi, mânâsıyla **أَغْضبُ** demektir; ve denildi: mânâsı “acı duyarım ve şikâyet ederim”dir; “iş beni **عَمعدَني** etti de ben **عَمِدْتُ** oldum” sözünden; yani beni acıttı da ben acı duydum.

el-Ganavî: **العَمَدُ** ve **الضَّمَدُ** ve **الغَضَبُ**; el-Ezherî dedi: o, **العَمَدُ** ve **الأَمَدُ** da (demektir). Ve “ona **عَمِدَ** oldu”: **عَبِدَ** gibi öfkelendi; Yakub bunu **المبدل**de nakletti. Ve onların sözünden: “**أَعْمَدُ من كَيلِ مُحِقٍّ**”; yani bu üzerine arttı mı? Ve Ebû Ubeyd’den, şeddeli olarak **مُحِّقَ** rivayet edildi. el-Ezherî dedi: ve ben, eski bir kitapta, **كَيْلٍ مُحِقَ** (tahfif ile), **المَحْقِ**tan, işitilmiş olarak gördüm; ve “eksik ölçülmüş bir ölçek üzerine arttı mı?” diye tefsir edildi; yani ölçüsü eksiltilmiş, yani eksik tartılmış. Dedi: doğru olanın bu olduğunu sandım. İbn Berî dedi: ve ondan râcizin sözü:

فاكْتَلْ أُصَيَّاعَكَ مِنْهُ وانْطَلِقْ،
وَيْحَكَ هَلْ أَعْمَدُ مِن كَيْلٍ مُحِقْ

Ve dedi: mânâsı: “ölçümün eksiltilmiş olmasından daha fazla mı artırayım?” Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: Bedir günü, Ebû Cehil’e, o yere serilmiş iken geldi; onu bitirmek için ayağını onun boynuna koydu; Ebû Cehil ona dedi ki: “**أَعْمَدُ من سيد قتله قومه**”; yani daha şaşırtıcı (ne var)? Ebû Ubeyd dedi: mânâsı: “kavmi onu öldürmüş bir efendiden daha fazla ne var; bundan başka ne oldu ki?”; yani bu ayıp değildir; bununla, başına gelen helâki kendisine hafifletmeyi ve kavminin onu öldürmesinin ona ayıp olmadığını kastetti. Ve Şemir dedi: bu bir istifhamdır; yani kavmi onu öldürmüş bir adamdan daha şaşırtıcı (ne var)? el-Ezherî dedi: sanki asıl “**أَأَعْمَدُ** من سيد” idi; sonra iki hemzeden biri hafifletildi. Ve İbn Meyyâde dedi; el-Ezherî onu İbn Mukbil’e nisbet etti:

تُقَدَّمُ قَيْسٌ كلَّ يومِ كَرِيهَةٍ،
ويُثْنى عليها في الرَّخاءِ ذُنوبُها
وأَعْمَدُ مِنْ قومٍ كفَاهُمْ أَخوهُمُ
صِدامَ الأَعادِي، حيثُ فُلَّتْ نُيُوبُها

Der ki: kardeşlerimizi (düşmanla) çarpışmadan korumuş olmamızdan daha fazla mı yaptık?

Ve **المُعْمَدُ** ve **العُمُدُّ** ve **العُمُدَّات** ve **العُمَدَّانيُّ**: gençliğiyle dolu gençtir; ve denildi: iri, uzun olandır; bunların hepsinin müennesi **الهاء** iledir; cem‘i **العُمَدَّانِيُّونَ**dur. Ve **امرأَة عُمُدَانِيَّة**: beden ve irilik sahibi. İbnü’l-A‘râbî: **العَمودُ** ve **العِمادُ** ve **العُمْدَةُ** ve **العُمْدانُ**: ordunun reisi; o, **الزُّوَيْرُ**dür.

Ve devekuşunun iki bacağına **عَمودانِ** denir. Ve **عَمُودانُ**: bir yer adıdır; Hâtim et-Tâî dedi:

بَكَيْتَ، وما يُبْكِيكَ مِنْ دِمْنَةٍ قَفْرِ،
بِسُقفٍ إِلى وادي عَمُودانَ فالغَمْرِ؟

İbn Büzürc: “onunla oturdu” ve “onunla gerdeğe girdi” ve “onunla **عَمِدَ** oldu” ve “onunla **لَزِبَ** oldu” denir: eğer ona yapışıp kaldıysa. İbnü’l-Muzaffer: **عُمْدانُ** bir dağın yahut bir yerin adıdır. el-Ezherî dedi: sanırım o, **غُمْدان**ı, **الغين** ile, kastetti; sonra onu tashîf etti; o, Yemen’de bir dağın başında, meşhur bir hisardır; ve Âl-i Zî Yezen’indendi. el-Ezherî dedi: bu, onun **يوم بُعاث**ı tashîf etmesi gibidir; o, Arapların meşhur günlerindendir; onu **الغين**de çıkardı ve onu tashîf etti.
